Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيل: المراد نساء عالمها فلا يلزم منه أفضليتها على فاطمة رضي الله تعالى عنها، ويؤيده ما

Şöyle de denilmiştir: [Burada] murat kendi çağının kadınlarıdır; dolayısıyla bundan onun Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'dan daha faziletli olması gerekmez. Bunu şu rivayet de desteklemektedir:

أخرجه ابن عساكر من طريق مقاتل عن الضحاك عن ابن عباس عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «أربع نسوة سادات عالمهن:

İbn Asâkir'in Mukâtil yoluyla Dahhâk'tan, onun İbn Abbas'tan, onun da Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Dört kadın kendi âlemlerinin/çağlarının hanımefendileridir:

مريم بنت عمران، وآسية بنت مزاحم، وخديجة بنت خويلد، وفاطمة بنت محمد ﷺ وأفضلهن عالما فاطمة»

İmran kızı Meryem, Müzâhim kızı Âsiye, Huveylid kızı Hadice ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma. Âlem/çağ bakımından onların en faziletlisi ise Fâtıma'dır.»

وما

Ve şu rivayet de [desteklemektedir]:

رواه الحرث بن أسامة في مسنده بسند صحيح لكنه مرسل «مريم خير نساء عالمها»

Hâris b. Üsâme'nin Müsned'inde sahih fakat mürsel bir senetle rivayet ettiği: «Meryem, kendi âleminin/çağının kadınlarının en hayırlısıdır.» [hadisi].

وإلى هذا ذهب أبو جعفر رضي الله تعالى عنه وهو المشهور عن أئمة أهل البيت- والذي أميل إليه- أن فاطمة البتول أفضل النساء المتقدمات والمتأخرات من حيث إنها بضعة رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم بل ومن حيثيات أخر أيضا، ولا يعكر على ذلك الأخبار السابقة لجواز أن يراد بها أفضلية غيرها غليها من بعض الجهات وبحيثية من الحيثيات- وبه يجمع بين الآثار- وهذا سائغ على القول بنبوة مريم أيضا إذ البضعية من روح الوجود وسيد كل موجود لا أراها تقابل بشيء وأين الثريا يد

Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh da bu görüşe meyletmiştir ki Ehl-i Beyt imamlarından meşhur olan da budur. Benim de meylettiğim [görüş şudur]: Fâtımatu'l-Betûl, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in bir parçası olması hasebiyle, hatta başka açılardan da, önceki ve sonraki kadınların en faziletlisidir. Önceki haberler bu görüşü zedelemez; çünkü onlarla, başkasının bazı yönlerden ve belirli bir açıdan ona üstünlüğünün murat edilmiş olması caizdir -ki rivayetlerin arası böylece cem edilir-. Bu durum, Meryem'in peygamberliği görüşüne göre de caizdir; zira varlığın ruhu ve her mevcudun efendisinden bir parça olmanın hiçbir şeyle denk tutulamayacağını düşünmekteyim. Nerede Süreyya yıldızı, nerede uzanan

المتناول ومن هنا يعلم أفضليتها على عائشة رضي الله تعالى عنها الذاهب إلى خلافها الكثير محتجين

el! Buradan, onun Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'ya üstünlüğü de anlaşılır. Pek çok kimse aksini savunmuş ve şu delilleri öne sürmüşlerdir:

بقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «خذوا ثلثي دينكم عن الحميراء»

[Peygamber] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Dininizin üçte ikisini Humeyrâ'dan alınız» sözüyle,

وقوله ﵊: «فضل عائشة على النساء كفضل الثريد على الطعام»

ve onun aleyhisselâm: «Âişe'nin kadınlara üstünlüğü, tirit yemeğinin diğer yemeklere üstünlüğü gibidir» sözüyle,

وبأن عائشة يوم القيامة في الجنة مع زوجها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وفاطمة يومئذ فيها مع زوجها علي كرم الله تعالى وجهه، وفرق عظيم بين مقام النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ومقام علي كرم الله تعالى وجهه.

ve kıyamet gününde Âişe'nin cennette eşi Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile beraber olacağı, Fâtıma'nın ise o gün orada eşi Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ile beraber olacağı, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in makamı ile Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in makamı arasında ise büyük bir fark bulunduğu [gerekçesiyle].

وأنت تعلم ما في هذا الاستدلال وأنه ليس بنص على أفضلية الحميراء على الزهراء، وأما أولا فلأن قصارى ما في الحديث الأول على تقدير ثبوته إثبات أنها عالمة إلى حيث يؤخذ منها ثلثا الدين، وهذا لا يدل على نفي العلم المماثل لعلمها عن بضعته ﵊، ولعلمه صلى الله تعالى عليه وسلم أنها لا تبقى بعده زمنا معتدا به يمكن أخذ الدين منها فيه لم يقل فيها ذلك، ولو علم لربما قال: خذوا كل دينكم عن الزهراء، وعدم هذا القول في حق من دل العقل والنقل على علمه لا يدل على مفضوليته وإلا لكانت عائشة أفضل من أبيها رضي الله تعالى عنه لأنه لم يرو عنه في الدين إلا قليل لقلة لبثه وكثرة غائلته بعد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على أن

Sen bu delillendirmedeki durumu ve bunun Humeyrâ'nın Zehrâ'ya üstünlüğüne dair kesin bir nas olmadığını bilirsin. Birincisi; ilk hadiste -sabit olduğu farz edilse bile- varılacak nihai nokta, onun dinin üçte ikisinin kendisinden alınabileceği derecede bir âlim olduğunu ispat etmektir. Bu ise onun ilmine denk bir ilmin, o [Peygamber'in] aleyhisselâm kendi parçasında bulunmadığını göstermez. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, onun kendisinden sonra dinin kendisinden alınabileceği dikkate değer bir süre yaşamayacağını bildiği için onun hakkında böyle söylememiştir. Şayet [böyle bir süre yaşayacağını] bilseydi belki de: 'Dininizin tamamını Zehrâ'dan alınız' derdi. Aklın ve naklin ilmine delalet ettiği kimse hakkında bu sözün söylenmemiş olması, onun daha alt mertebede olduğuna delalet etmez; aksi takdirde Âişe'nin babası radıyallâhu teâlâ anh'tan daha faziletli olması gerekirdi; zira Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den sonra az kalması ve meşguliyetinin çokluğu sebebiyle babasından din hususunda pek az rivayet gelmiştir. Bununla birlikte,

قوله ﵊: «إني تركت فيكم الثقلين كتاب الله تعالى وعترتي لا يفترقان حتى يردا على الحوض»

onun aleyhisselâm: «Şüphesiz ben size iki değerli emanet (sekaleyn) bıraktım: Allah Teâlâ'nın Kitabı ve benim ıtretim (Ehl-i Beyt'im). Bu ikisi havuz başında bana gelinceye kadar asla birbirinden ayrılmazlar» sözü,

يقوم مقام ذلك الخبر وزيادة- كما لا يخفى- كيف لا وفاطمة رضي الله تعالى عنها سيدة تلك العترة؟! وأما ثانيا فلأن الحديث الثاني معارض بما يدل على أفضلية غيرها رضي الله تعالى عنها عليها،

-gizli olmadığı üzere- o haberin yerine geçer ve fazlasını da sağlar; nasıl olmasın ki Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ o ıtretin seyyidesidir/hanımefendisidir! İkincisi; ikinci hadis, onun radıyallâhu teâlâ anhâ dışındakilerin ona üstünlüğüne delalet eden rivayetlerle çelişmektedir.

فقد أخرج ابن جرير عن عمار بن سعد أنه قال: «قال لي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: فضلت خديجة على نساء أمتي كما فضلت مريم على نساء العالمين»

Nitekim İbn Cerîr, Ammâr b. Sa'd'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bana: 'Meryem'in âlemlerin kadınlarına üstün kılındığı gibi Hadice de ümmetimin kadınlarına üstün kılındı' buyurdu.»

بل هذا الحديث أظهر في الأفضلية وأكمل في المدح عند من انجاب عن عين بصيرته عين التعصب والتعسف لأن ذلك الخبر وإن كان ظاهرا في الأفضلية لكنه قيل ولو على بعد: إن- أل- في النساء فيه للعهد والمراد بها الأزواج الطاهرات الموجودات حين الاخبار ولم يقل مثل ذلك في هذا الحديث.

Aksine bu hadis, basiret gözünden taassup ve haksızlık perdesi kalkan kimse nezdinde üstünlük hususunda daha açık ve övgü bakımından daha kâmildir. Çünkü o haber üstünlükte zahir olsa bile, uzak bir ihtimalle de olsa şöyle denilmiştir: Hadisteki 'en-nisâ' (kadınlar) kelimesindeki el-takısı ahd içindir ve bununla haber verildiği sırada mevcut olan tertemiz eşler murat edilmiştir. Bu hadis hakkında ise böyle bir şey söylenmemiştir.

وأما ثالثا فلأن الدليل الثالث يستدعي أن يكون سائر زوجات النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أفضل من سائر الأنبياء والمرسلين عليهم الصلاة والسلام لأن مقامهم بلا ريب ليس كمقام صاحب المقام المحمود صلى الله تعالى عليه وسلم فلو كانت الشركة في المنزل مستدعية للأفضلية لزم ذلك قطعا ولا قائل به.

Üçüncüsü; zira üçüncü delil, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in diğer bütün eşlerinin diğer bütün peygamber ve resullerden aleyhimussalâtü vesselâm daha faziletli olmasını gerektirir; çünkü onların makamı şüphesiz Makâm-ı Mahmûd sahibinin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem makamı gibi değildir. Şayet mekân ortaklığı fazileti gerektirseydi, kesinlikle bu durum lazım gelirdi; oysa bunu hiç kimse söylememektedir.

وبعد هذا كله الذي يدور في خلدي أن أفضل النساء فاطمة. ثم أمها، ثم عائشة. بل لو قال قائل إن سائر بنات النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أفضل من عائشة لا أرى عليه بأسا، وعندي بين مريم. وفاطمة توقف نظرا للأفضلية المطلقة، وأما بالنظر إلى الحيثية فقد علمت ما أميل إليه، وقد سئل الإمام السبكي عن هذه المسألة فقال: الذي نختاره وندين الله تعالى به أن فاطمة بنت محمد صلى الله تعالى عليه وسلم أفضل. ثم أمها. ثم عائشة- ووافقه في ذلك البلقيني- وقد صحح ابن العماد أن خديجة أيضا أفضل من عائشة لما ثبت

Bütün bunlardan sonra zihnimde yer eden [tercih şudur ki] kadınların en faziletlisi Fâtıma, sonra annesi, sonra Âişe'dir. Hatta biri çıkıp 'Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in diğer kızları Âişe'den daha faziletlidir' dese, bunda bir beis görmem. Bana göre mutlak fazilet açısından Meryem ile Fâtıma arasında [hüküm vermekten] tevakkuf edilir (durulur); belirli açılar (haysiyet) bakımından ise neye meylettiğimi bilmiş oldun. İmam Sübkî'ye bu mesele sorulduğunda şöyle demiştir: 'Bizim tercih ettiğimiz ve Allah Teâlâ'ya din olarak bağlandığımız [hüküm şudur ki] Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma en faziletlidir; sonra annesi, sonra Âişe.' -Bulkînî de bu hususta ona muvafakat etmiştir-. İbnü'l-İmâd da Hadice'nin Âişe'den daha faziletli olduğunu sahih görmüştür; zira sabittir ki

أنه ﵊ قال لعائشة حين قالت: قد رزقك الله تعالى خيرا منها، فقال لها: لا والله ما رزقني الله تعالى خيرا منها آمنت بي حين كذبني الناس وأعطتني مالها حين حرمني الناس.

o aleyhisselâm, Âişe'nin 'Allah Teâlâ sana ondan daha hayırlısını verdi' demesi üzerine ona: 'Hayır, vallahi Allah Teâlâ bana ondan daha hayırlısını vermedi. İnsanlar beni yalanlarken o bana inandı; insanlar beni mahrum bırakırken o bana malını verdi' buyurmuştur.

وأيد هذا بأن عائشة أقرأها السلام النبي صلى الله تعالى عليه وسلم من جبريل، وخديجة أقرأها السلام جبريل من ربها، وبعضهم لما رأى تعارض الأدلة في هذه المسألة توقف فيها- وإلى التوقف مال القاضي أبو جعفر الستروشني منا- وذهب ابن جماعة إلى أنه المذهب الأسلم.

Bu husus, Âişe'ye Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Cebrail'den selam iletmesi, Hadice'ye ise Cebrail'in Rabbi'nden selam iletmiş olmasıyla da teyit edilmiştir. Bazıları ise bu meselede delillerin çatışmasını görünce tevakkuf etmişlerdir (hüküm vermekten kaçınmışlardır) -bizden Kadı Ebû Ca'fer es-Setrûşenî de tevakkufe meyletmiştir-. İbn Cemâa da bunun en selametli mezhep olduğu görüşüne gitmiştir.

وأشكل ما في هذا الباب حديث الثريد ولعل كثرة الأخبار الناطقة بخلافه تهون تأويل واحد لكثير أهون من تأويل كثير لواحد، والله تعالى هو الهادي إلى سواء السبيل يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ الظاهر أنه من مقول الملائكة أيضا

Bu babdaki en müşkül husus tirit hadisidir; muhtemelen aksini söyleyen haberlerin çokluğu bunu hafifletmektedir; zira bir tek rivayeti tevil etmek, birçok rivayeti tevil etmekten daha kolaydır. Doğru yola ileten ancak Allah Teâlâ'dır. { يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ } “Ey Meryem! Rabbine divan dur/itaat et” [ifadesi], zahir olan odur ki yine meleklerin sözündendir.

وصوها بالمحافظة على الصلاة بعد أن أخبروها بعلو درجتها وكمال قربها إلى الله تعالى لئلا تفتر ولا تغفل عن العبادة، وتكرير النداء للإشارة إلى الاعتناء بما يرد بعد كأنه هو المقصود بالذات وما قبله تمهيد له.

Gevşeklik göstermesin ve ibadetten gafil kalmasın diye, derecesinin yüceliğini ve Allah Teâlâ'ya yakınlığının kemalini ona bildirdikten sonra namaza devam etmesini tavsiye etmişlerdir. Nidanın tekrarlanması, sonradan gelecek olana gösterilen özene işaret içindir; sanki asıl maksat odur da öncesi onun için bir mukayyed/hazırlıktır.

والقنوت إطالة القيام في الصلاة- قاله مجاهد- أو إدامة الطاعة- قاله قتادة- وإليه ذهب الراغب، أو الإخلاص في العبادة- قاله سعيد بن جبير- أو أصل القيام في الصلاة- قاله بعضهم- والتعرض لعنوان الربوبية للإشعار بعلة وجوب امتثال الأوامر وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ يحتمل أن يكون المراد من ذلك كله الأمر بالصلاة إلا أنه أمر سبحانه بها بذكر أركانها مبالغة في إيجاب المحافظة عليها لما أن في ذكر الشيء تفصيلا تقريرا ليس في الإجمال، ولعل تقديم السجود على الركوع لأنه كذلك في صلاتهم، وقيل: لأنه أفضل أركان الصلاة وأقصى مراتب الخضوع،

Kunût; namazda kıyamı uzatmaktır -Mücâhid böyle demiştir- veya itaati sürdürmektir -Katâde böyle demiştir ve Râgıb da buna meyletmiştir- yahut ibadette ihlastır -Saîd b. Cübeyr böyle demiştir- ya da namazdaki kıyamın aslıdır -bazıları böyle demiştir-. Rubûbiyet unvanına yer verilmesi, emirlere imtisalin vacip oluşunun illetini hissettirmek içindir. { وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et” [ifadesinden] maksadın tümüyle namazın emredilmesi olması muhtemeldir; ancak Sübhânehu, namaza devam etmeyi vacip kılmada mübalağa amacıyla onun rükünlerini zikrederek emretmiştir; çünkü bir şeyi tafsilatıyla zikretmekte, icmalde (özet zikirde) bulunmayan bir pekiştirme vardır. Secdenin rükûdan öne alınması, muhtemelen onların namazında bu şekilde olduğu içindir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü o, namazın en faziletli rüknü ve boyun eğmenin en ileri derecesidir.

وفي الخبر «أقرب ما يكون العبد من ربه وهو ساجد»

Hadiste: «Kulun Rabbine en yakın olduğu an secde halidir» [buyrulmuştur].

أو للتنبيه على أن الواو لا توجب الترتيب أو ليقترن ارْكَعِي- بالراكعين- للإيذان بأنّ من ليس في صلاتهم ركوع ليسوا مصلين، وكل من هذه الأوجه لا يخلو عن دغدغة، أما أولا فلأنه إنما يتم على القول بأن القيام ليس أفضل من السجود كما نقل عن الإمام الشافعي، وأما الثاني فلأن خطاب القرآن مع من يعلم لغة العرب لا مع من يتعلم منه اللغة، وأما الثالث فلأن تماميته تتوقف على بيان وجه أنه لم يعبر بالساجدين تنبيها على أن من لا سجدة في صلاته ليس من المصلين؟ وكأن وجه ذلك ما يستفاد من كلام الزمخشري حيث قال:

Yahut 'vav' harfinin tertip (sıra) gerektirmediğine dikkat çekmek içindir ya da namazlarında rükû bulunmayanların namaz kılan kimseler olmadığını bildirmek üzere 'irkai' (rükû et) kelimesinin 'er-râkiîn' (rükû edenler) ile birleştirilmesi içindir. Bu yönlerin her birinde birtakım pürüzler bulunmaktadır: Birincisi; zira bu ancak kıyamın secdeden daha faziletli olmadığı görüşüne göre tamam olur ki bu da İmam Şâfiî'den nakledilmiştir. İkincisi; zira Kur'an'ın hitabı Arap dilini öğrenen kimseyle değil, Arap dilini bilen kimseyledir. Üçüncüsü; zira bunun tamam olması, namazında secde olmayanın namaz kılanlardan olmadığına dikkat çekmek üzere neden 'es-sâcidîn' (secde edenler) şeklinde ifade edilmediğinin beyanına bağlıdır. Sanki bunun gerekçesi, Zemahşerî'nin şu sözünden anlaşılandır:

ويحتمل أن يكون في زمانها من كان يقوم ويسجد في صلاته ولا يركع، وفيه من يركع فأمرت بأن تركع مع الراكعين ولا تكون مع من لا يركع، فالنكتة في التعبير ما جعلت نكتة في ذكر وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ واعترضه أيضا بعضهم بأنه إذا قدم الركوع، وقيل: وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ وَاسْجُدِي يحصل ذلك المقصود، ولا مدخل للتقديم والتأخير في إفادة ذلك، وقيل: المراد بالسجود وحده الصلاة كما في قوله تعالى: وَأَدْبارَ السُّجُودِ [ق: ٤٠] والتعبير عن الصلاة بذلك من التعبير بالجزء عن الكل ويراد بالركوع الخشوع والتواضع وكأن أمرها بذلك حفظا لها من الوقوع في مهاوي التكبر والاستعلاء بما لها من علو الدرجة، والاحتمال الأول هو الظاهر، ويؤيده ما أخرجه ابن جرير عن الأوزاعي قال: «كانت تقوم حتى يسيل القيح من قدميها» وما

Onun zamanında namazında kıyam ve secde edip rükû etmeyenlerin bulunması ve rükû edenlerin de bulunması muhtemeldir; böylece rükû etmeyenlerle değil, rükû edenlerle beraber rükû etmesi emredilmiştir. İfadedeki nükte, { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “ve rükû edenlerle birlikte rükû et” ifadesinin zikredilmesindeki nükte kılınmıştır. Bazıları buna da şöyle itiraz etmiştir: Rükû öne alınıp: { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ وَاسْجُدِي } denseydi yine o maksat hâsıl olurdu; takdim ve tehirin bunu ifade etmede bir tesiri yoktur. Şöyle de denilmiştir: Yalnızca secdeden murat, Allah Teâlâ'nın: { وَأَدْبَارَ السُّجُودِ } [Kâf: 40] “ve secdelerin ardından” ayetinde olduğu gibi namazdır. Namazın bu şekilde ifade edilmesi, cüzü zikredip bütünü kastetmek (mürsel mecaz) kabilindendir; rükûdan murat ise huşû ve tevazudur. Sanki onun böyle emredilmesi, sahip olduğu yüksek derece sebebiyle kibir ve büyüklük taslama uçurumlarına düşmekten onu korumak içindir. Birinci ihtimal zahir olandır. Bunu İbn Cerîr'in Evzâî'den rivayet ettiği: «Ayaklarından cerahat akıncaya kadar kıyamda dururdu» sözü ve

أخرجه ابن عساكر في الآية عن أبي سعيد قال: «كانت مريم تصلي حتى تورم قدماها»

İbn Asâkir'in ayet hakkında Ebû Saîd'den rivayet ettiği: «Meryem, ayakları şişinceye kadar namaz kılardı» sözü de teyit etmektedir.

والأكثرون على أن فائدة قوله سبحانه: مَعَ الرَّاكِعِينَ الإرشاد إلى صلاة الجماعة، وإليه ذهب الجبائي، وذكر بعض المحققين أن نكتة التعبير بذلك في هذا المقام دون- واسجدي مع الساجدين- الإشارة إلى أن من أدرك الركوع مع الإمام فقد أدرك ركعة من الصلاة، وعورض بأنه لو قيل:- واسجدي مع الساجدين- لربما كان فيه إشارة إلى أن من أدرك السجود مع الإمام فقد أدرك الجماعة، ولعل هذه الإشارة أولى من الأولى في هذا المقام، واستلزام ذلك أن من أدرك ما بعد السجود معه لا يدرك الجماعة في حيز المنع، ولا يخفى أن المعارض والمعارض ليسا بشيء عند المنصفين، وأحسن منهما ما أشار إليه صاحب الكشاف، وزعم بعضهم أن مَعَ مجاز عن الموافقة في الفعل فقط دون اجتماع- أي افعلي كفعل الرَّاكِعِينَ وإن لم توقعي الصلاة معهم- قال: لأنها كانت تصلي في محرابها، وأيضا إنها كانت شابة وصلاة الشواب في الجماعة مكروهة، واعترض بأنه ارتكاب للتجوز الذي هو خلاف الأصل من غير داع، وكونها كانت تصلي في محرابها أحيانا مسلم لكن لا يدل على المدعى، ودائما مما لا دليل عليه وبفرضه لا يدل على المدعى أيضا لجواز اقتدائها وهي في المحراب، وكراهة صلاة الشابة في الجماعة لم يتحقق عندنا ثبوتها في شرع من قبلنا، على أن الماتريدي نفى كراهة صلاة مريم في الجماعة وإن كانت شابة، وقلنا: بكراهة صلاة الشواب في شرعهم أيضا، وعلله بكون القوم الذين كانت تصلي معهم كانوا ذوي قرابة منها ورحم، ولذلك اختصموا في ضمها وإمساكها، وربما يعلل بعدم خشية الفتنة وإن كانوا أجانب،

Âlimlerin çoğuna göre, Sübhânehu'nun: { مَعَ الرَّاكِعِينَ } “rükû edenlerle birlikte” buyruğunun faydası cemaatle namaza yönlendirmektir; Cübbâî de bu görüşe gitmiştir. Bazı muhakkikler bu makamda 'secde edenlerle beraber secde et' yerine bu ifadenin kullanılmasındaki nüktenin, imama rükûda yetişen kimsenin namazdan bir rekâte yetişmiş olduğuna işaret olduğunu zikretmişlerdir. Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Şayet 'secde edenlerle beraber secde et' denseydi, belki de bunda imama secdede yetişen kimsenin cemaate yetişmiş olduğuna işaret bulunurdu; muhtemelen bu işaret bu makamda birincisinden daha evladır. Bunun, secdeden sonrasına yetişenin cemaate yetişemeyeceğini gerektirmesi ise men edilmiştir (kabul görmez). Gizli değildir ki itiraz eden de itiraz edilen de insaf sahipleri nezdinde kayda değer bir şey değildir; bu ikisinden daha güzeli Keşşâf sahibinin işaret ettiğidir. Bazıları ise { مَعَ } edatının beraberlik olmaksızın sadece fiildeki uyumdan mecaz olduğunu iddia etmiştir; yani 'onlarla beraber namazı kılmasan bile rükû edenlerin fiili gibi yap' demektir. Gerekçe olarak da onun mabedinde/hücresinde namaz kıldığını, ayrıca genç bir kadın olduğunu ve genç kadınların cemaatle namaz kılmasının mekruh olduğunu söylemiştir. Buna, gerektirici bir sebep olmaksızın asıl olana aykırı şekilde mecaza başvurulduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Onun bazen mabedinde kıldığı kabul edilir fakat iddia edilen şeye delalet etmez; sürekli mabedinde kıldığına dair ise delil yoktur ve farz edilse bile yine iddia edilen şeye delalet etmez; zira mabedindeyken cemaate uymuş olması caizdir. Genç kadının cemaatle namaz kılmasının keraheti ise bizden öncekilerin şeriatında sabit olduğu bizce gerçekleşmiş bir durum değildir. Kaldı ki Mâtürîdî, Meryem genç kadın olsa bile ve onların şeriatında genç kadınların namazının mekruh olduğunu kabul etsek dahi Meryem'in cemaatle namaz kılmasının kerahetini nefyetmiştir. Bunu da onunla beraber namaz kıldığı topluluğun onun akrabası ve mahremi olmasıyla gerekçelendirmiştir; nitekim onu yanlarına alma ve bakımını üstlenme konusunda bu yüzden çekişmişlerdi. Belki de yabancı olsalar bile fitne korkusunun bulunmamasıyla gerekçelendirilir.

ويستأنس لهذا بذهابها مع يوسف لملء القلة في المغارة، ولعل أولئك الذين تركع معهم من هذا القبيل وإن قلنا: إنها تقتدي وهي في محرابها إما وحدها أو مع نسوة زال الإشكال، وجاء مَعَ الرَّاكِعِينَ دون الراكعات لأن هذا الجمع أعم إذ يشمل الرجال والنساء على سبيل التغليب، ولمناسبة رؤوس الآي، ولأن الاقتداء بالرجال أفضل إن قلنا: إنها مأمورة بصلاة الجماعة.

Mağaradaki testiyi doldurmak için Yûsuf ile birlikte gitmesi de buna delil sayılabilir; belki de kendileriyle beraber rükû ettiği kimseler bu kabilindendir. Şayet 'mabedinde tek başına veya kadınlarla birlikte uyuyordu' dersek müşkillik ortadan kalkar. 'Er-râkiât' yerine { مَعَ الرَّاكِعِينَ } şeklinde gelmesi, bu çoğulun tağlîb yoluyla hem erkekleri hem kadınları kapsaması sebebiyle daha umumi olmasından, ayet sonlarının uyumu (fâsıla) için ve şayet 'cemaatle namaz kılmakla emrolunmuştur' dersek erkeklere uymanın daha faziletli olmasındandır.

وادعى بعضهم أن في التعبير بذلك مدحا ضمنيا لمريم ﵍ ولم يقيد الأمرين الأخيرين بما قيد به الأمر الأول اكتفاء بالتقييد من أول وهلة، وقال شيخ الإسلام: إن تجريد الأمر بالركنين الأخيرين عما قيد به الأول لما أن المراد تقييد الأمر بالصلاة بذلك، وقد فعل حيث قيد به الركن الأول منها، ولعل ما ذكرناه أولى لأنه مطرد على سائر الأقوال في القنوت، وأخرج ابن أبي داود في المصاحف عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه كان يقرأ واركعي واسجدي في الساجدين ذلِكَ إشارة إلى ما تقدم ذكره من تلك الأخبار البديعة الشأن المرتقية من الغرابة إلى أعلى مكان، وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ أي من أخبار ما غاب عنك وعن قومك مما لا يعرف إلا بالوحي على ما يشير إليه المقام، والجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب، وقوله تعالى: نُوحِيهِ إِلَيْكَ جملة مستقلة مبينة للأولى، والإيحاء- إلقاء المعنى إلى الغير على وجه خفي، ويكون بمعنى إرسال الملك إلى الأنبياء، وبمعنى الإلهام، والضمير في نُوحِيهِ عائد إلى ذلك في المشهور، واستحسن عوده إلى الغيب لأنه حينئذ يوهم الاختصاص بما مضى، وجوز أن تكون هذه الجملة خبرا عن المبتدأ قبلها، مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ إما متعلق- بنوحيه- أو حال من مفعوله أي نُوحِيهِ حال كونه بعض أَنْباءِ الْغَيْبِ وجعله حالا من المبتدأ رأى البعض، وجوز أبو البقاء أن يكون التقدير الأمر ذلِكَ فيكون ذلِكَ خبرا لمبتدأ محذوف والجار والمجرور حال منه، وهو وجه مرذول لا ينبغي أن يخرج عليه كلام الملك الجليل.

Bazıları bu ifadenin kullanılmasında Meryem aleyhaselâm için zımni bir övgü bulunduğunu iddia etmişlerdir. İlk andaki kayıtlamayla yetinildiği için sonraki iki emir, ilk emrin kayıtlandığı şeyle kayıtlanmamıştır. Şeyhülislam şöyle demiştir: Son iki rüknün emrinin ilk emrin kayıtlandığı şeyden soyutlanması, namaz emrinin bununla kayıtlanmasının murat edilmesinden dolayıdır; nitekim namazın ilk rüknü bununla kayıtlanarak bu yapılmıştır. Muhtemelen bizim zikrettiğimiz daha evladır; zira kunût hakkındaki diğer bütün görüşlerle uyumludur. İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan onun 'Secde edenler arasında rükû et ve secde et' şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. { ذلِكَ } “İşte bu”, daha önce zikri geçen, şanı harika ve gariplikten en yüce makama yükselen o haberlere işarettir; mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “gayb haberlerindendir” buyruğudur; yani makamın işaret ettiği üzere ancak vahiyle bilinebilen, senden ve kavminden gizli kalan haberlerdendir. Cümle müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır), iraptan mahalli yoktur. Allah Teâlâ'nın: { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } “Sana vahyediyoruz” buyruğu, ilkini açıklayan müstakil bir cümledir. İhvâ (vahiy); manayı başkasına gizli bir yolla ulaştırmaktır. Meleğin peygamberlere gönderilmesi manasında ve ilham manasında da olur. { نُوحِيهِ } kelimesindeki zamir meşhur görüşe göre { ذلِكَ } kelimesine dönmektedir. 'El-gayb' kelimesine dönmesi de güzel görülmüştür; zira o takdirde geçmişe tahsis edilmiş vehmini verir. Bu cümlenin önceki mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür. { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } ise ya { نُوحِيهِ } fiiline müteallıktır ya da onun mef'ûlünden hâldir; yani { نُوحِيهِ } 'onu gayb haberlerinin bir kısmı olduğu halde vahyediyoruz' demektir. Mübtedadan hâl kılınmasını da bazıları uygun görmüştür. Ebû'l-Bekâ takdirin 'el-emru zâlike' (mesele böyledir) şeklinde olmasını caiz görmüştür ki bu durumda { ذلِكَ } mahzuf mübtedanın haberi, câr-mecrûr ise ondan hâl olur; fakat bu zayıf bir görüştür, Celîl olan Melik'in kelamı buna hamledilmemelidir.

وصيغة الاستقبال عند قوم للايذان بأن الوحي لم ينقطع بعد وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ أي عند المتنازعين فالضمير عائد إلى غير مذكور دل عليه المعنى، والمقصود من هذه الجملة تحقيق كون الإخبار بما ذكر عن وحي على سبيل التهكم بمنكريه كأنه قيل: إن رسولنا أخبركم بما لا سبيل إلى معرفته بالعقل مع اعترافكم بأنه لم يسمعه ولم يقرأه في كتاب، وتنكرون أنه وحي فلم يبق مع هذا ما يحتاج إلى النفي سوى المشاهدة التي هي أظهر الأمور انتفاء لاستحالتها المعلومة عند جميع العقلاء، ونبه على ثبوت قصة مريم مع أن ما علم بالوحي قصة زكريا ﵇ أيضا لما أن «تلك» هي المقصودة بالأخبار أولا، وإنما جاءت القصة الأخرى على سبيل الاستطراد ولاندراج بعض قصة زكريا في ذكر من تكفل فما خلت الجملة عن تنبيه على قصته في الجملة، وروي عن قتادة أن المقصود من هذه الجملة تعجيب الله سبحانه نبيه ﵊ من شدة حرص القوم على كفالة مريم والقيام بأمرها، وسيق ذلك تأكيدا لاصطفائها ﵍ ويبعد هذا الفصل بين المؤكد والمؤكد، ومع هذا هو أولى مما قيل: إن المقصود منها التعجيب من تدافعهم لكفالتها لشدة الحال ومزيد الحاجة التي لحقتهم حتى وفق لها خير الكفلاء زكريا ﵇، بل يكاد يكون هذا غير صحيح دراية ورواية، وعلى كل تقدير لا يشكل نفي المشاهدة مع ظهور انتفائها عند كل أحد إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أي يرمونها ويطرحونها للاقتراع، والأقلام- جمع قلم وهي التي كانوا يكتبون بها التوراة واختاروها تبركا بها، وقيل: هي السهام من النشاب وهي القداح، وحكى الكازروني أنها كانت من نحاس وهي مأخوذة من القلم بمعنى القطع، ومنه قلامة الظفر وقد تقدم بيان كيفية الرمي- وفي عدة الأقلام خلاف-

Geniş zaman kipi (muzari), bir topluluğa göre vahyin henüz kesilmediğini bildirmek içindir. { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “ve sen yanlarında değildin”, yani çekişenlerin yanında değildin; zamir, mananın delalet ettiği zikredilmemiş kimselere dönmektedir. Bu cümlenin maksadı, onu inkâr edenlerle alay yollu olarak, zikredilen haberin vahiy kaynaklı olduğunu kesinleştirmektir; sanki şöyle denilmiştir: 'Resulümüz, bir kitaptan okumadığını ve kimseden işitmediğini itiraf ettiğiniz halde, akılla bilinmesine imkân olmayan şeyleri size haber vermektedir; siz ise onun vahiy olduğunu inkâr ediyorsunuz. Bu durumda, bütün akıl sahiplerince imkânsızlığı bilinen ve nefyedilmesi en açık husus olan bizzat görmekten (müşâhededen) başka nefyedilmeye muhtaç bir şey kalmamaktadır.' Vahiyle bilinen husus Zekeriyyâ'nın aleyhisselâm kıssası da olduğu halde Meryem kıssasının sabit oluşuna dikkat çekilmiştir; çünkü haber verilmesi öncelikle kastedilen 'o' kıssadır. Diğer kıssa ise istitrad (konu bağı) yoluyla gelmiştir ve Zekeriyyâ'nın kıssasının bir kısmı bakımı üstlenen kimsenin zikrinde yer aldığından cümle onun kıssasına da genel anlamda dikkat çekmekten uzak kalmamıştır. Katâde'den rivayet edildiğine göre bu cümlenin maksadı, Allah Teâlâ'nın, o topluluğun Meryem'in bakımını üstlenmeye ve onun işini görmeye yönelik aşırı hırslarından Peygamberi'ni aleyhisselâm hayrete düşürmesidir. Bu da onun aleyhaselâm seçilmişliğini tekit etmek için sevk edilmiştir. Ne var ki tekit edilen ile tekit eden arasındaki bu ayrım uzaktır. Bununla birlikte bu görüş; Meryem'in bakımını üstlenicilerin en hayırlısı olan Zekeriyyâ'ya aleyhisselâm nasip oluncaya kadar, içlerine düştükleri şiddetli durum ve aşırı ihtiyaç sebebiyle onun bakımını birbirlerine atmalarından dolayı duyulan hayretin kastedildiğini söyleyenlerin görüşünden daha evladır; hatta bu görüşün dirayet ve rivayet bakımından sahih olmaması neredeyse kesindir. Her halükarda, herkesçe yokluğu açık olmakla birlikte bizzat görmenin nefyedilmesinde bir müşkillik yoktur. { إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ } “Kalemlerini atarlarken”, yani kura çekmek için onları atıp fırlatırlarken. 'El-Aklâm'; kalem kelimesinin çoğuludur ve Tevrat'ı yazdıkları, teberrük amacıyla seçtikleri kalemlerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlar temrenli oklar, yani kura oklarıdır. Kâzerûnî bunların bakırdan olduğunu nakletmiştir; kesmek manasındaki 'kalm' kökünden alınmadır, tırnak kesiği (kulâme) de bundandır. Atma şeklinin beyanı daha önce geçmişti. Kalemlerin sayısında ihtilaf vardır;

وعن الباقر أنها كانت ستة،

Bâkır'dan bunların altı tane olduğu rivayet edilmiştir.

والظرف معمول للاستقرار العامل في لَدَيْهِمْ وجعله ظرفا لكان- كما قال أبو البقاء- ليس بشيء

Zarf ({ إِذْ }), { لَدَيْهِمْ } lafzında amel eden istikrârın mef'ûlüdür; Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi onu 'kâne'nin zarfı kılmak ise bir şey ifade etmez.

أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ من تتمة الكلام الأول، وجعله ابتداء استفهام مفسد للمعنى، ولما لم يصلح يُلْقُونَ للتعلق بالاستفهام لزم أن يقدر ما يرتبط به النظام فذكر الجلّ له ثلاثة أوجه:

{ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye” ifadesi önceki kelamın tamamlayıcısıdır; onu yeni bir istifham kılmak manayı bozar. { يُلْقُونَ } fiili doğrudan istifhamla bağlantı kurmaya elverişli olmayınca, nizamın kendisiyle irtibatlanacağı bir unsurun takdir edilmesi gerekmiştir. Çoğunluk bunun için üç vecih zikretmiştir:

«أحدها» أن يقدر ينظرون أَيُّهُمْ يَكْفُلُ وحيث كان النظر مما يؤدي إلى الإدراك جاز أن يتعلق باسم الاستفهام كالأفعال القلبية- كما صرح به ابن الحاجب. وابن مالك في التسهيل- وثانيها أن يقدر ليعلموا أَيُّهُمْ يَكْفُلُ وعلى الأول الجملة حال مما قبلها وعلى الثاني في موضع المفعول له، ولا يخفى أن الإلقاء سبب لنفس العلم لكنه سبب بعيد، والقريب هو النظر إلى ما ارتفع من الأقلام، وثالثها أن يقدر يقولون، أو ليقولوا أَيُّهُمْ واعترض بأنه لا فائدة يعتد بها في تقدير يقولون ولا ينساق المعنى إليه بل هو مجرد إصلاح لفظي لموقع أَيُّهُمْ وأجيب بأنه مفيد، وينساق المعنى إليه بناء على أن المراد بالقول القول للبيان والتعيين، واعترض أيضا تقدير القول مقرونا بلام التعليل بأن هذا التعليل هنا مما لا معنى له، وأجيب بتأويله كما أول في سابقة، وقيل: يؤول بالحكم أي ليقولوا وليحكموا أَيُّهُمْ إلخ، والسكاكي يقدر هاهنا ينظرون لعلموا، ولعل ذلك لمراعاة المعنى واللفظ وإلا فتقدير النظر، أو العلم يغني عن الآخر، وبعض المحققين لم يقدر شيئا أصلا وجعل أَيُّهُمْ بدلا عن ضمير الجمع- أي يلقى كل من يقصد الكفالة- وتتأتى منه، ولا يخفى أنه من التكلف بمكان وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ في شأنها تنافسا على كفالتها وكان هذا الاختصام بعد الاقتراع في رأي، وقبله في آخر، وتكرير ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ مع تحقق المقصود بعطف إِذْ يَخْتَصِمُونَ على إِذْ يُلْقُونَ للإيذان بأن كل واحد من عدم الحضور عند الإلقاء، وعدم الحضور عند الاختصام مستقل بالشهادة على نبوته ﷺ لا سيما على الرأي الثاني في وقت الاختصام لأن تغيير الترتيب في الذكر مؤكد لذلك- قاله شيخ الإسلام.

Birincisi: { أَيُّهُمْ يَكْفُلُ } 'hangisi bakacak diye bakıyorlardı' şeklinde takdir edilmesidir; nazar/bakmak idrake ulaştıran unsurlardan olduğu için -İbnü'l-Hâcib ve et-Teshîl'de İbn Mâlik'in açıkça belirttiği gibi- kalbî fiiller gibi istifham ismine taalluk etmesi caiz olmuştur. İkincisi: { أَيُّهُمْ يَكْفُلُ } 'hangisinin bakacağını bilmek için' şeklinde takdir edilmesidir; birinciye göre cümle öncesinden hâldir, ikinciye göre mef'ûlün leh konumundadır. Gizli değildir ki atmak ilmin bizzat kendisinin sebebidir fakat uzak sebebidir; yakın sebep ise yükselen/suyun üstünde kalan kalemlere bakmaktır. Üçüncüsü: 'diyorlardı' veya 'hangisi diye söylesinler diye' takdir edilmesidir. Buna 'diyorlardı' takdirinde kayda değer bir fayda olmadığı, mananın buna yönelmediği, bilakis bunun sadece { أَيُّهُمْ } lafzının konumu için lafzî bir düzeltme olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna; sözden maksadın beyan ve tayin için olan söz olmasına binaen faydalı olduğu ve mananın buna yöneldiği şeklinde cevap verilmiştir. Ayrıca lillâh-i ta'lîl ile birlikte sözün takdir edilmesine de buradaki ta'lîlin anlamsız olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiş; öncekinde tevil edildiği gibi tevil edilerek cevap verilmiştir. Hüküm ile tevil edileceği, yani 'hangisinin bakacağını söylesinler ve hükmetsinler diye' takdir edileceği de söylenmiştir. Sekkâkî burada 'bilsinler diye bakıyorlardı' takdirini yapar; muhtemelen bu mana ve lafzı gözetmek içindir, aksi takdirde bakmayı veya bilmeyi takdir etmek diğerine ihtiyaç bırakmaz. Bazı muhakkikler ise hiçbir şey takdir etmeyip { أَيُّهُمْ } lafzını cemi zamirinden bedel kılmıştır -yani bakımı kasteden ve bundan hakkı doğan herkes atıyordu demektir-. Gizli değildir ki bu son derece tekellüflüdür (zorlamadır). { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “birbirleriyle çekişirlerken de sen yanlarında değildin”, yani bakımını üstlenmek için yarışarak onun hakkında çekişiyorlardı. Bu çekişme bir görüşe göre kuradan sonra, diğer bir görüşe göre ise kuradan önceydi. { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } ifadesini { إِذْ يُلْقُونَ } üzerine atfetmekle maksat hâsıl olduğu halde { ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } ifadesinin tekrarlanması; hem atma anında hazır bulunmamanın hem de çekişme anında hazır bulunmamanın her birinin, onun sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetine başlı başına şahitlik ettiğini bildirmek içindir; özellikle çekişme vakti hakkındaki ikinci görüşe göre böyledir, çünkü zikirdeki sıranın değiştirilmesi bunu tekit eder -Şeyhülislam böyle demiştir-.

واختلف في وقت هذا الاقتراع والتشاحّ على قولين: أحدهما وهو المشهور المعول عليه أنه كان حين ولادتها وحمل أمها لها إلى الكنيسة على ما أشرنا إليه من قبل، وثانيهما أنه كان وقت كبرها وعجز زكريا ﵇ عن تربيتها، وهو قول مرجوح، وأوهن منه قول من زعم أن الاقتراع وقع مرتين مرة في الصغر وأخرى في الكبر، وفي هذه الآية دلالة على أن القرعة لها دخل في تمييز الحقوق،

Bu kura ve çekişmenin vakti hakkında iki görüşle ihtilaf edilmiştir: Birincisi ve meşhur olup itimat edileni; daha önce işaret ettiğimiz üzere, Meryem'in doğumu ve annesinin onu mabede taşıdığı vakittir. İkincisi ise Meryem'in büyüdüğü ve Zekeriyyâ'nın aleyhisselâm onun bakımından aciz kaldığı vakittir ki bu mercûh (tercih edilmeyen) bir görüştür. Bundan daha zayıfı ise kuranın biri küçüklüğünde, diğeri büyüklüğünde olmak üzere iki defa vuku bulduğunu iddia edenin görüşüdür. Bu ayette, hakların ayrıştırılmasında kuranın bir tesiri olduğuna delalet vardır.

وروي عن الصادق رضي الله تعالى عنه أنه قال: ما تقارع قوم ففوضوا أمرهم إلى الله ﷿ إلا خرج سهم المحق، وقال أي قضية أعدل من القضية إذا فوض الأمر إلى الله سبحانه، أليس الله تعالى يقول: فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ

Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Bir topluluk kura çekip de işlerini Azîz ve Celîl olan Allah'a havale ederlerse, mutlaka haklının oku çıkar.' Yine o: 'İş Allah Sübhânehu'ya havale edildiğinde bu hükümden daha adil hangi hüküm vardır? Allah Teâlâ şöyle buyurmuyor mu:

[الصافات: ١٤١]

{ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } [Sâffât: 141] “Kura çekti de kaybedenlerden oldu”' demiştir.

وقال الباقر رضي الله تعالى عنه: أول من سوهم عليه مريم بنت عمران ثم تلا وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ

Bâkır radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: 'Hakkında kura çekilen ilk kişi İmran kızı Meryem'dir.' Sonra: { وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ } “Kalemlerini atarlarken sen yanlarında değildin” [ayetini] okudu.

إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ شروع في قصة عيسى ﵇، والمراد بالملائكة جبريل ﵇ على المشهور، والقول شفاهي كما رواه ابن أبي حاتم عن قتادة، وإِذْ المضافة إلى ما بعدها بدل من نظيرتها السابقة بدل كل من كل، وقيل: بدل اشتمال ولا يضر الفصل إذ الجملة الفاصلة بين البدل والمبدل منه اعتراض جيء به تقريرا لما سبق وتنبيها على استقلاله وكونه حقيقيا بأن يعد على حياله من شواهد النبوة قالوا: وترك العطف بناء على اتحاد المخاطب والمخاطب وإيذانا بتقارن الخطابين أو تقاربهما في الزمان، وجوز أبو البقاء كون الظرف منصوبا باذكر مقدرا، وأن يكون ظرفا- ليختصمون- وقيل: إنه بدل من إِذْ المضافة إليه، واعترض بأن زمن الاختصام قبل زمن البشارة بمدة- فلا تصح هذه البدلية والتزام أنه بدل غلط- غلط إذ لا يقع في فصيح الكلام، وأجيب بأنه يعتبر زمان ممتد يقع الاختصام في بعضه والبشارة في بعض آخر وبهذا الاعتبار يصح أن يقال: إنهما في زمان واحد كما يقال وقع القتال والصلح في سنة واحدة مع أن القتال واقع في أولها مثلا والصلح في آخرها، قيل: ولا يحتاج إلى هذا على الاحتمال الثاني مما ذكره أبو البقاء بناء

{ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti ki” [ifadesi], İsa'nın aleyhisselâm kıssasına başlayıştır. Meleklerden murat meşhur görüşe göre Cebrail'dir aleyhisselâm; söz ise İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiği gibi şifahidir. Sonrasına muzâf olan { إِذْ }, önceki benzerinden bedel-i kül'dür (tam bedeldir). Bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir; aradaki cümlenin fasıla olması zarar vermez; zira bedel ile mübdelün minh arasındaki fasıla cümlesi, öncekini pekiştirmek, onun müstakilliğine ve peygamberlik delillerinden başlı başına sayılmaya layık olduğuna dikkat çekmek için getirilmiş bir itiraziyedir. Âlimler şöyle demiştir: Muhatap ile hitap edenin birliği sebebiyle ve iki hitabın zamanda beraberliğini veya yakınlığını bildirmek üzere atıf terk edilmiştir. Ebû'l-Bekâ zarfın takdirî bir 'üzkür' (hatırla) fiili ile mansub olmasını ve { يَخْتَصِمُونَ } fiilinin zarfı olmasını caiz görmüştür. Kendisine muzâf olan { إِذْ } lafzından bedel olduğu da söylenmiştir. Çekişme zamanının müjde zamanından bir süre önce olması sebebiyle bu bedeliyetin sahih olmayacağı ve bedel-i galat olduğunu kabul etmenin de fasih kelamda yer almayacağı için yanlış olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna; çekişmenin bir kısmında, müjdenin ise diğer bir kısmında vuku bulduğu geniş bir zamanın dikkate alınacağı ve bu mülahazayla -tıpkı savaşın yılın başında, barışın ise sonunda vuku bulmasına rağmen 'savaş ve barış aynı yılda oldu' denilmesi gibi- ikisinin aynı zamanda olduğunun söylenmesinin sahih olacağı cevabı verilmiştir. Ebû'l-Bekâ'nın zikrettiği ikinci ihtimale göre buna ihtiyaç duyulmadığı söylenmiştir; zira

على ما روي عن الحسن أنها ﵍ كانت عاقلة في حال الصغر فيحتمل أنها وردت عليها البشرى إذ ذاك، وفيه بعد بل الآثار ناطقة بخلافه.

Hasan'dan rivayet edildiğine göre o aleyhaselâm küçüklüğünde akıl baliğ idi; dolayısıyla müjdenin ona o zaman gelmiş olması muhtemeldir. Ancak bunda uzaklık vardır, bilakis rivayetler aksini söylemektedir.

يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ كلمة- من- لابتداء الغاية مجازا وهي متعلقة بمحذوف وقع صفة- لكلمة- وإطلاق الكلمة على من أطلقت عليه باعتبار أنه خلق من غير واسطة أب بل بواسطة كن فقط على خلاف أفراد بني آدم فكان تأثير الكلمة في حقه أظهروا وأكمل فهو كقولك لمن غلب عليه الجود مثلا: محض الجود- وعلى ذلك أكثر المفسرين- وأيدوا ذلك بقوله تعالى: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آل عمران: ٥٩] ، وقيل: أطلق عليه ذلك لأن الله تعالى بشر به في الكتب السالفة، ففي التوراة- في الفصل العشرين من السفر الخامس- أقبل الله تعالى من سينا وتجلى من ساعير وظهر من جبال فاران- وسينا- جبل التجلي لموسى- وساعير- جبل بيت المقدس وكان عيسى يتعبد فيه- وفاران- جبل مكة، وكان متحنث سيد المرسلين صلى الله تعالى عليه وسلم، وهذا كقول من يخبر بالأمر إذا خرج موافقا لما أخبر به: قد جاء كلامي، وقيل: لأن الله تعالى يهدي به كما يهدي بكلمته.

{ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } “Ey Meryem! Allah sana kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor” [ifadesindeki] { مِنْ } kelimesi mecazen ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir ve { كَلِمَةٍ } lafzının sıfatı olan mahzufa müteallıktır. Kelimenin kendisine ıtlak olunduğu kimseye (İsa'ya) verilmesi; Âdemoğullarının fertlerinin aksine, bir babanın vasıtası olmaksızın sırf 'kûn' (ol) vasıtasıyla yaratılmış olması ve dolayısıyla kelimenin tesirinin onun hakkında daha zahir ve daha kâmil olması itibarıyladır. Bu, cömertliği galip gelen kimseye: 'sırf cömertlik' demen gibidir -müfessirlerin çoğu bu görüştedir-. Onlar bunu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Âl-i İmrân: 59] “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” buyruğuyla teyit etmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Ona bu ismin verilmesi, Allah Teâlâ'nın geçmiş kitaplarda onu müjdelemiş olmasındandır; nitekim Tevrat'ta -beşinci sefrin yirminci faslında-: 'Allah Teâlâ Sînâ'dan geldi, Sâîr'den tecelli etti ve Fârân dağlarından zahir oldu' [denmektedir]. Sînâ, Mûsâ'ya tecelli dağıdır; Sâîr, Beytü'l-Makdis dağıdır ve İsa orada ibadet ederdi; Fârân ise Mekke dağıdır ve mürsellerin efendisinin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ibadete çekildiği (tahannüs ettiği) yerdir. Bu, haber veren kimsenin bir iş haber verdiği gibi gerçekleştiğinde: 'Benim sözüm geldi/çıktı' demesi gibidir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü Allah Teâlâ kelimesiyle hidayet verdiği gibi onunla da hidayet verir.

ومن الناس من زعم أن- الكلمة- بمعنى البشارة كأنه قيل ببشارة منه ويبعده ظاهر قوله تعالى: إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ [النساء: ١٧١] ولعله يرجح أول الأقوال كما يرجحه عدم اطراد الأقوال الأخر وإن لم يكن لازما في مثل ذلك، وفي يُبَشِّرُكِ هنا من القراءات مثل ما فيها فيما تقدم اسْمُهُ الضمير راجع إلى- الكلمة- وذكره رعاية للمعنى لكونها عبارة عن مذكر واسم مبتدأ خبره الْمَسِيحُ وقوله تعالى:

İnsanlardan bazıları, 'el-kelime'nin müjde manasında olduğunu, sanki 'kendisinden bir müjde ile' denildiğini iddia etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ } [Nisâ: 171] “Meryem oğlu İsa Mesih ancak Allah'ın elçisi ve Meryem'e ulaştırdığı kelimesidir” buyruğunun zahiri bunu uzak kılmaktadır. Muhtemelen bu durum, -bu gibi hususlarda zorunlu olmasa da- diğer görüşlerin her yere uymaması gibi ilk görüşü tercih ettirir. Buradaki { يُبَشِّرُكِ } lafzında, daha önce geçen kıraatlerin aynısı vardır. { اسْمُهُ } “onun adı” [ifadesindeki] zamir { كَلِمَةٍ } lafzına dönmektedir ve onun müzekker bir varlıktan ibaret olması sebebiyle mana gözetilerek müzekker getirilmiştir. 'İsm' mübtedadır, haberi ise { الْمَسِيحُ } lafzıdır. Allah Teâlâ'nın:

عِيسَى يحتمل أن يكون بدلا، أو عطف بيان، أو توكيدا بالمرادف كما أشار إليه الدنوشري، أو خبرا آخر، أو خبر مبتدأ محذوف، أو منصوبا بإضمار أعني مدحا، وحذف المبتدأ والفعل قيل: على سبيل الجواز ومقتضى ما ذكروه في النعت المقطوع أن يكون على سبيل الوجوب، وقوله تعالى: ابْنُ مَرْيَمَ صفة لعيسى وعلى تقدير كونه منصوبا يلتزم القول بالقطع على أنه خبر لمبتدأ محذوف، ومن جعل هذه الثلاثة أخبارا عن المبتدأ أورد عليه بأن الاسم في الحقيقة عِيسَى والْمَسِيحُ لقب وابْنُ صفة فكيف جعلت الثلاثة خبرا عنه؟! وأجيب بأن المراد بالاسم معناه المصطلح وهو العلم مطلقا وليس هو بمعنى مقابل اللقب بل ما يعمه وغيره وأن إضافته تفيد العموم لأن إضافة اسم الجنس قد يقصد بها الاستغراق، وإن إطلاقه على ابن مريم على طريق التغليب، وقيل: المراد بالاسم معناه اللغوي- وهو السمة والعلامة المميزة- لا العلم.

{ عِيسَى } lafzının bedel veya atf-ı beyân yahut Denûşerî'nin işaret ettiği gibi müradif ile tekit olması muhtemeldir; ya da başka bir haberdir yahut mahzuf mübtedanın haberidir ya da övgü amacıyla gizli bir 'a'nî' (yani/kastediyorum) fiiliyle mansubdur. Mübtedanın ve fiilin hazfedilmesinin caiz olma yoluyla olduğu söylenmiştir; mektû' (kesilmiş) sıfat hakkında zikrettiklerinin gereği ise bunun vücûb yoluyla olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { ابْنُ مَرْيَمَ } buyruğu { عِيسَى } için sıfattır; mansub olması takdirinde mahzuf mübtedanın haberi olarak kat' (kesme) görüşü benimsenir. Bu üçünü mübtedanın haberleri kılan kimseye şöyle itiraz edilmiştir: İsim gerçekte { عِيسَى }'dır, { الْمَسِيحُ } lakaptır, { ابْنُ } ise sıfattır; nasıl olur da üçü birden haber kılınır?! Buna şöyle cevap verilmiştir: İsimden murat onun terim anlamı olup mutlak olarak özel isimdir (alem); lakabın mukabili manasında değil, onu ve başkasını kapsayan anlamdadır; onun izafeti umum ifade eder çünkü cins ismin izafetiyle istiğrak (bütün fertleri kapsama) kastedilebilir; Meryem oğluna ıtlakı ise tağlîb yoluyladır. Şöyle de denilmiştir: İsimden murat onun lügat anlamı olup özel isim değil, ayırt edici alamet ve işarettir.

ولا مانع حينئذ من جعل مجموع الثلاثة خبرا إذ التمييز بذلك أشد من التمييز بكل واحد فيؤول المعنى إلى قولك الذي يعرف به ويميز به عما سواه مجموع الثلاثة وبهذا- كما في الانتصاف- خلاص من إشكال يوردونه فيقولون: الْمَسِيحُ في الآية إن أريد به التسمية- وهو الظاهر- فما موقع عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ والتسمية لا توصف بالنبوة؟! وإن أريد به المسمى بهذه التسمية لم يلتئم مع قوله سبحانه: اسْمُهُ ووجه الخلاص ظاهر، ولعدم ظهور هذا التوجيه لبعضهم التزم الخلاص من ذلك بأن المسيح خبر عن قوله تعالى: اسْمُهُ والمراد التسمية، وأما عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ فخبر مبتدأ محذوف تقديره هو، ويكون الضمير عائدا إلى المسمى بالتسمية المذكورة منقطعا عن الْمَسِيحُ والمشهور أن الْمَسِيحُ لقبه ﵇ وهو له من الألقاب المشرفة كالفاروق، وأصله بالعبرية مشيحا ومعناه المبارك، وعن إبراهيم النخعي الصديق، وعن ابن عمرو بن العلاء الملك، وعِيسَى معرب أيشوع، ومعناه السيد، وعن كثير من السلف أن الْمَسِيحُ مشتق من المسح، واختلفوا في وجه إطلاقه على عيسى عليه

Bu durumda üçünün toplamının haber kılınmasına bir engel yoktur; zira bununla ayırt etme, her biriyle ayırt etmekten daha güçlüdür. Böylece mana: 'Onun kendisiyle tanındığı ve başkalarından ayırt edildiği şey bu üçünün toplamıdır' sözüne döner. Bununla -el-İntisâf'ta geçtiği üzere- öne sürdükleri şu müşkillikten kurtulunur: Ayetteki { الْمَسِيحُ } lafzı ile şayet isimlendirme kastediliyorsa -ki zahir olan budur-, bu durumda { عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } lafzının konumu nedir; zira isimlendirme peygamberlikle nitelenemez?! Şayet bu isimlendirmeyle isimlendirilen zat kastediliyorsa, bu da Sübhânehu'nun: { اسْمُهُ } buyruğuyla uyuşmaz. Kurtuluş yolu ise açıktır. Bu tevcihin bazıları için açık olmaması sebebiyle, { الْمَسِيحُ } lafzının Allah Teâlâ'nın: { اسْمُهُ } buyruğunun haberi olduğunu ve isimlendirmenin kastedildiğini; { عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } lafzının ise takdiri 'hüve' olan mahzuf bir mübtedanın haberi olduğunu, zamirin de { الْمَسِيحُ } lafzından kesilerek zikredilen isimlendirmeyle isimlendirilen zata döndüğünü kabul ederek bundan kurtulma yoluna gitmişlerdir. Meşhur olan, { الْمَسِيحُ } lafzının onun aleyhisselâm lakabı olduğudur; Fârûk gibi onun için şerefli lakaplardandır. Aslı İbranicede 'Meşîhâ' olup anlamı 'mübarek'tir. İbrahim en-Nehaî'den 'Sıddîk', İbn Amr b. el-Alâ'dan ise 'Melik' [anlamında olduğu nakledilmiştir]. { عِيسَى } lafzı ise 'Yeşû' (İşo) kelimesinin muarrebi (Arapçalaşmışı) olup efendi/seyyid demektir. Selefin çoğundan nakledildiğine göre { الْمَسِيحُ }, 'mesh' (sıvazlamak/dokunmak) kökünden türemiştir. İsa aleyhisselâm'a

السلام فقيل: لأنه مسح بالبركة واليمن، وروي ذلك عن الحسن، وابن جبير، وقيل: لأنه كان يمسح عين الأكمه فيبصر، وروي ذلك عن الكلبي، وقيل: لأنه كان لا يمسح ذا عاهة بيده إلا برىء، ورواه عطاء. والضحاك عن ابن عباس، وقال الجبائي: لأنه كان يمسح بدهن زيت بورك فيه وكانت الأنبياء تتمسح به، وقيل: لأن جبريل مسحه بجناحيه وقت الولادة ليكون عوذة من الشيطان الرجيم، وقيل: لأنه حين مسح الله تعالى ظهر آدم ﵇ فاستخرج من ذرات ذريته لم يرده إلى مقامه كما فعل بباقي الذرات بل حفظه عنده حتى ألقاه إلى مريم فكان قد بقي عليه اسم المسيح أي الممسوح «وقيل: وقيل:» وهذه الأقوال تشعر بأن اللفظ عربي لا عبري، وكثير من المحققين على الثاني، واختاره أبو عبيدة، وعليه لا اشتقاق لأنه لا يجري على الحقيقة في الأسماء الأعجمية، وفي الكشف أن الظاهر فيه الاشتقاق لأنه عربي دخل عليه خواص كلامهم جعل لقب تشريف له ﵇ كالخليل- لإبراهيم، وجعله معربا ثم إجراؤه مجرى الصفات في إدخال اللام لأنه في كلامهم بمعنى الوصف خلاف الظاهر.

bu ismin verilmesinin gerekçesinde ihtilaf etmişlerdir: Bereket ve uğurla meshedildiği için olduğu söylenmiştir ki bu Hasan ve İbn Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Doğuştan körün gözünü meshedip onun da görmesi sebebiyle olduğu söylenmiştir ki bu Kelbî'den rivayet edilmiştir. Eliyle hangi hastaya dokunsa/meshetse mutlaka iyileşmesi sebebiyle olduğu söylenmiştir; bunu Atâ ve Dahhâk, İbn Abbas'tan rivayet etmiştir. Cübbâî: 'Çünkü o, bereket kılınmış bir zeytinyağı ile meshedilirdi ve peygamberler onunla meshedilirdi' demiştir. Kovulmuş şeytandan bir sığınak olsun diye doğumu anında Cebrail'in onu kanatlarıyla meshetmesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ Âdem'in aleyhisselâm sırtını meshedip zürriyetinin zerrelerini çıkardığında, diğer zerrelere yaptığı gibi onu makamına geri döndürmemiş, Meryem'e ilka edinceye kadar kendi katında muhafaza etmiştir; böylece onda Mesih, yani 'meshedilmiş' ismi kalmıştır. 'Şöyle de denilmiştir, böyle de denilmiştir.' Bu sözler lafzın İbranice değil Arapça olduğunu hissettirmektedir. Muhakkiklerin çoğu ise ikinci görüştedir ve Ebû Ubeyde de bunu tercih etmiştir; buna göre türeme (iştikak) yoktur çünkü yabancı (acemî) isimlerde hakikat üzere türeme cereyan etmez. el-Keşf'te şöyle denmektedir: Zahir olan onda türemenin bulunmasıdır; zira o, İbrahim için 'el-Halîl' gibi onun aleyhisselâm için teşrif lakabı kılınmış, Arapların kelamının özellikleri kendisine dâhil olmuş Arapça bir lafızdır. Onu muarreb kılmak, sonra da onların kelamında vasıf manasında olduğu için lâm takısını dâhil etme hususunda sıfatlar gibi cereyan ettirmek zahire aykırıdır.

ومن الناس من ادعى أن دخول اللام لا ينافي العجمة فإن- التوراة، والإنجيل، والإسكندر- لم تسمع إلا مقرونة بها مع أنها أعجمية، ولعل ذلك لا ينافي أظهرية كون محل النزاع عربيا، نعم قيل في عيسى: إنه مشتق من العيس وأنه إنما سمي به ﵇ لأنه كان في لونه عيسى أي بياض تعلوه حمرة كما يشير إليه خبر «كأنما خرج من ديماس» إلا أن المعول عليه فيه أنه لا اشتقاق له، وأن القائل به كالراقم على الماء.

İnsanlardan bazıları lâm takısının girmesinin yabancı (acemî) oluşa aykırı olmadığını iddia etmişlerdir; zira 'et-Tevrât', 'el-İncîl' ve 'el-İskender' lafızları yabancı kökenli olmalarına rağmen ancak lâm takısıyla bitişik olarak işitilmiştir. Muhtemelen bu durum, ihtilaf konusunun Arapça olmasının daha zahir oluşuna mani değildir. Evet, İsa hakkında: 'el-Ays' kökünden türediği, renginde ays, yani «Sanki hamamdan yeni çıkmış gibiydi» hadisinin de işaret ettiği üzere kırmızılığın üstün geldiği beyazlık bulunduğu için ona aleyhisselâm bu ismin verildiği söylenmiştir. Ancak bu hususta itimat edilen, onun hiçbir türemesinin olmadığı ve bunu iddia edenin su üzerine yazı yazan gibi olduğudur.

وهذا الخلاف إنما هو في هذا المسيح وأما المسيح الدجال فعربي إجماعا وسمي به لأنه مسحت إحدى عينيه، أو لأنه يمسح الأرض أي يقطعها في المدة القليلة وفرق النخعي بين لقب روح الله. وعدوه بأن الأول يفتح الميم والتخفيف. والثاني بكسر الميم وتشديد السين- كشرير- وأنكره غيره- وهو المعروف- ثم القائلون باللقبية في الآية وكون عيسى بدلا مثلا خص الكثير منهم منع تقديم اللقب على الاسم بما إذا لم يكن أشهر منه حقيقة أو ادعاء أما إذا كان أشهر كما هنا فإنه يجوز التقديم كما نص عليه ابن الأنباري ولا يختص بغير الفصيح كما فيما إذا لم يكن كذلك.

Bu ihtilaf ancak bu Mesih hakkındadır; Mesîhu'd-Deccâl ise icma ile Arapçadır. Gözlerinden biri meshedildiği (silindiği/kör olduğu) veya yeryüzünü meshettiği, yani kısa sürede katettiği için bu isimle isimlendirilmiştir. Nehaî, Rûhullâh'ın lakabı ile düşmanının lakabı arasını; birincisinde mîm harfinin fethası ve şeddesizliği (Mesîh), ikincisinde ise mîm'in kesresi ve sîn'in şeddesiyle -şirrîr vezninde (Mıssîh)- olmasıyla ayırmıştır. Başkaları ise bunu inkâr etmiştir ki meşhur olan da budur. Sonra ayette lakap olduğunu ve İsa'nın örneğin bedel olduğunu söyleyenlerden pek çoğu, lakabın isimden öne geçirilmesi yasağını, lakabın isimden hakikaten veya iddiaen daha meşhur olmadığı duruma tahsis etmişlerdir. Şayet buradaki gibi daha meşhur ise, İbnü'l-Enbârî'nin de açıkça belirttiği gibi öne alınması caizdir ve böyle olmadığındaki gibi fasih olmayana tahsis edilmez.

والمشهور فيما إذا كان الاسم واللقب مفردين إضافة الأول للثاني، وفي المفصل تعينها، وصنيع سيبويه يشير إلى ذلك، ومن جوز التبعية استدل بقولهم: هذا يحيى- عينان- إذ لو أضيف لقيل عينين، وحمله على لغة من يلزم المثنى الألف يرده أن الرواية بضم النون ولو كانت الرواية بالكسر لأمكن ذلك الحمل فلا يتم الاستدلال، وكذا لو كانت بالفتح لأنه يمكن حينئذ أن يكون اللقب مجرورا بالإضافة إلا أن الفتحة فيه نائبة عن الكسرة بناء على القول بأن المسمى به يجوز أن يعرب كما لا ينصرف لكن أنت تعلم أن قصارى ما يثبته هذا الاستدلال الورود في هذا الجزئي.

İsim ve lakabın her ikisi de tekil (müfred) olduğunda meşhur olan, birincisinin ikinciye izafet edilmesidir; el-Mufassal'da bunun zorunlu olduğu belirtilmiş, Sîbeveyh'in tutumu da buna işaret etmiştir. Tabi kılmayı (bedel/atıf yapmayı) caiz görenler ise onların: 'Hâzâ Yahyâ aynânu' sözüyle delil getirmişlerdir; zira izafet edilseydi 'ayneyne' denilirdi. Bunun, tesniyede elifi zorunlu kılanların lügatine hamledilmesi ise rivayetin nûn harfinin zammesiyle olması sebebiyle reddedilir; şayet rivayet kesre ile olsaydı bu haml mümkün olurdu ve delillendirme tamamlanmazdı. Aynı şekilde fetha ile olsaydı da böyleydi; çünkü o takdirde lakabın izafetle mecrur olması, ancak ismiyle anılanın gayrimunsarif gibi irap almasının caiz olduğu görüşüne binaen fethanın kesreye nâib olması mümkün olurdu. Fakat sen bilirsin ki bu delillendirmenin ispat ettiği nihai nokta, sadece bu tikel örnekte varid olmuş olmasıdır.

وأما أنه يثبت الاطراد فلا، ولعل المانع إنما يمنع ذلك، ويدعي أن المطرد هو الإضافة لكن بشرط أن لا يمنع منها مانع فلا تجوز فيما إذا قارنت- أل- الوضع لمنعها عن ذلك فلا يقال: الحرث- كرز- بالإضافة، وكذا إذ كان اللقب وصفافي الأصل نحو إبراهيم الخليل- على ما نص عليه ابن الحاجب في شرح المفصل- لأن الموصوف لا يضاف إلى صفته في المشهور.

Kuralın genel geçerliliğini (ıttıradını) ispat etmesine gelince, hayır. Belki de engelleyen kimse bunu men etmekte ve kurallı olanın izafet olduğunu, ancak bundan engelleyici bir mani bulunmaması şartıyla geçerli olduğunu iddia etmektedir. Dolayısıyla 'el' takısının vaz'a (özel isme) bitiştiği yerde buna engel olduğu için izafet caiz olmaz; nitekim izafetle 'el-Hârisu Kürz' denilmez. Aynı şekilde lakap asılda sıfat olduğunda da -İbnü'l-Hâcib'in Şerhu'l-Mufassal'da açıkça belirttiği üzere- 'İbrâhîmü'l-Halîl' gibi [izafet caiz olmaz]; çünkü mevsuf meşhur görüşe göre kendi sıfatına izafet edilmez.

ومن الناس من جعل ما نحن فيه من هذا القبيل، وهو مبني على مذهب من يقول: إن المسيح صفة في العربية ومع هذا في المسألة خلاف ابن هشام فإنه يجوز الإضافة في هذا القسم أيضا وتمام البحث في كتبنا النحوية فليفهم، وإنما قيل: ابْنُ مَرْيَمَ مع كون الخطاب لها تنبيها على أنه يولد من غير أب ولو كان له أب لنسب إليه، وفي ذلك رمز إلى تفضيل الأم أيضا، وقيل: إن في ذلك ردا للنصارى، وأبعد من ادعى أن هذه الإضافة لمدح عيسى ﵇ لأن الكلام حينئذ في قوة ابن عبادة، هذا واعلم أن لفظ ابْنُ في الآية يكتب بغير همزة بناء على وقوعه صفة بين

İnsanlardan bazıları üzerinde bulunduğumuz meseleyi bu kabilden kılmıştır; bu da Mesih'in Arapçada sıfat olduğunu söyleyenlerin mezhebine dayanır. Bununla birlikte bu meselede İbn Hişâm'ın muhalefeti vardır; zira o bu kısımda da izafeti caiz görür. İncelemenin tamamı nahiv kitaplarımızdadır, öylece anlaşılsın. Hitap kendisine olduğu halde { ابْنُ مَرْيَمَ } denilmesi, onun babasız doğacağına dikkat çekmek içindir; şayet bir babası olsaydı ona nispet edilirdi. Bunda anneye fazilet verildiğine dair bir ima da vardır. Şöyle de denilmiştir: Bunda Hristiyanlara bir ret vardır. Bu izafetin İsa'yı aleyhisselâm övmek için olduğunu iddia eden ise pek uzaklaşmıştır; çünkü o takdirde söz 'İbnü İbâdeh' kuvvetinde olurdu. Şunu da bil ki ayetteki { ابْنُ } lafzı, [iki özel isim arasında] sıfat olarak vaki olmasına binaen hemzesiz yazılır.

علمين إذ القاعدة أنه متى وقع كذلك لم تكتب همزته بل تحذف في الخط تبعا لحذفها في اللفظ لكثرة استعماله كذلك ومتى تقدمه علم لكن أضيف إلى غير علم- كزيد ابن السلطان- أو تقدمه غير علم، وأضيف إلى علم- كالسلطان ابن زيد- أو وقع بين ما ليسا علمين- كزيد العاقل ابن الأمير عمرو- كتبت الألف ولم تحذف في الخط في جميع تلك الصور، والكتاب كثيرا ما يخطئون في ذلك فيحذفون الهمزة منه في الكتابة أينما وقع، وقد نص على خطئهم في ذلك ابن قتيبة. وغيره.

[iki] özel isim arasında; zira kural şudur ki bu şekilde vaki olduğunda hemzesi yazılmaz, bu şekildeki kullanımının çokluğundan ötürü telaffuzdaki hazfine tabi olarak yazıda da hazfedilir. Öncesinde bir özel isim bulunur fakat özel isim olmayan bir kelimeye izafet edilirse -'Zeyd İbnü's-Sultân' gibi- veya öncesinde özel isim olmayan bir kelime bulunup özel isme izafet edilirse -'es-Sultân İbnü Zeyd' gibi- yahut ikisi de özel isim olmayan iki kelime arasında vaki olursa -'Zeydü'l-Âkıl İbnü'l-Emîr Amr' gibi- bu suretlerin tamamında elif yazılır ve yazıda hazfedilmez. Kâtipler bu hususta sıklıkla hata yaparak nerede vaki olursa olsun yazıdan hemzeyi hazfetmektedirler. İbn Kuteybe ve başkaları onların bu husustaki hatasını açıkça belirtmiştir.

ومن هنا قيل: إن الرسم يرجح التبعية، نعم في كون ذلك مطردا فيما إذا كان المضاف إليه علم الأم خلاف، والذي أختاره الحذف أيضا إذا كان ذلك مشهورا وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ الوجيه ذو الجاه. والشرف. والقدر.

Buradan hareketle resm-i hattın (yazının) tabi kılmayı (sıfat/bedel olmayı) tercih ettirdiği söylenmiştir. Evet, muzafun ileyhin annenin özel ismi olması durumunda bunun kurallı olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır; benim tercih ettiğim ise bu durum meşhur olduğu takdirde yine hazfedilmesidir. { وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünyada da ahirette de itibarlı” ifadesindeki Vecîh (وَجِيه); makam, şeref ve mevki sahibi kimsedir.

وقيل: الكريم على من يسأله فلا يرد لكرم وجهه عنده خلاف من يبذل وجهه للمسألة فيرد، ووجاهته في الدنيا بالنبوة والتقدم على الناس، وفي الآخرة بقبول شفاعته وعلو درجته، وقيل: وجاهته في الدنيا بقبول دعائه بإحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص، وقيل: بسبب أنه كان مبرءا من العيوب التي افتراها اليهود عليه، وفي الآخرة ما تقدم وليست الوجاهة بمعنى الهيئة والبزة ليقال: كيف كان- وجيها- في الدنيا مع أن اليهود قاتلهم الله عاملوه بما عاملوه على أنه لو كان المعنى على ذلك لا تقدح تلك المعاملة فيه كما لا تقدح على التقادير الأول كما لا يخفى على المتأمل، ونصب وَجِيهاً على أنه حال مقدرة من كلمة وسوغ مجيء الحال منها مع أنها نكرة وصفها بما بعدها والتذكير باعتبار المعنى- كما أشير إليه- وجعلت الحال مقدرة لأن الوجاهة كانت بعد البشارة.

Şöyle de denilmiştir: Kendisinden talepte bulunana karşı cömerttir; onun katındaki yüzünün şerefinden ötürü [isteyen kimse] geri çevrilmez; bu, yüzünü istemek için döküp de geri çevrilen kimsenin aksinedir. Onun dünyadaki itibarı peygamberlik ve insanların önünde gelmekle, ahirette ise şefaatinin kabulü ve derecesinin yüceliğiyledir. Şöyle de denilmiştir: Dünyadaki itibarı, ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek için yaptığı duasının kabul edilmesiyledir. Yine şöyle denilmiştir: Yahudilerin kendisine iftira ettiği ayıplardan berî kılınmış olması sebebiyledir. Ahiretteki [itibarı] ise daha önce geçti. İtibar, heyet ve kılık kıyafet anlamında değildir ki 'Yahudiler -Allah onları kahretsin- ona reva gördükleri muameleyi yapmışken dünyada nasıl itibarlı oldu?' denilsin; zira anlam öyle olsaydı bile, düşünen bir kimseye gizli kalmayacağı üzere, ilk ihtimallere göre zarar vermediği gibi o muamele ona bir zarar vermezdi. { وَجِيهاً } kelimesinin mansub oluşu, { بِكَلِمَةٍ } lafzından mukadder bir hal olmasına dayanır. 'Kelime' nekire olduğu halde ondan hal gelmesini caiz kılan husus, sonrasındaki ile sıfatlanmış olmasıdır. Müzekker kılınması ise -işaret edildiği üzere- anlamı itibarıyladır. Halin mukadder kılınması ise itibarın müjdeden sonra gerçekleşecek olmasındandır.

ومن الناس من جعل الحال من عِيسَى وقال أبو البقاء: لا يجوز ذلك وكذا لا يجوز جعله حالا من الْمَسِيحُ أو من ابْنُ مَرْيَمَ لأنها أخبار، والعامل فيها الابتداء، أو المبتدأ أو هما وليس شيء من ذلك يعمل في الحال، وكذا لا يجوز أيضا أن يكون حالا من الهاء في اسمه للفصل الواقع بينهما ولعدم العامل في الحال، والظرف متعلق بما عنده لما فيه من معنى الفعل وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ أي عند الله يوم القيامة قاله قتادة، وقيل: هو إشارة إلى رفعه إلى السماء وصحبته الملائكة، وقيل: من المقربين من الناس بالقبول، والإجابة وهو معطوف على وَجِيهاً أي ومقربا من جملة المقربين وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا عطف على الحال الأولى أيضا وعطف الفعل على الاسم لتأويله به سائغ شائع- وهو في القرآن كثير- والظرف حال من الضمير المستكن في الفعل ولم يجعل ظرفا لغوا متعلقا به مع صحته لعطف وَكَهْلًا عليه، والمراد يكلمهم حال كونه طفلا وكهلا، والمقصود التسوية بين الكلام في حال الطفولية وحال الكهولة، وإلا فالكلام في الثاني ليس مما يختص به ﵇ وليس فيه غرابة، وعلى هذا فالمجموع حال لا كل على الاستقلال، وقيل: إن كلا منهما حال، والثاني تبشير ببلوغ سن الكهولة وتحديد لعمره، والْمَهْدِ مقر الصبي في رضاعه وأصله مصدر سمي به وكان كلامه فِي الْمَهْدِ ساعة واحدة بما قص الله تعالى لنا، ثم لم يتكلم حتى بلغ أو إن الكلام قاله ابن عباس، وقيل: كان يتكلم دائما وكان كلامه فيه تأسيسا لنبوته وإرهاصا لها على ما ذهب إليه ابن الأخشيد وعليه يكون قوله: وَجَعَلَنِي نَبِيًّا [مريم: ٣٠] إخبارا عما يؤول إليه، وقال الجبائي: إنه سبحانه أكمل عقله ﵇ إذ ذاك وأوحى إليه بما تكلم به مقرونا بالنبوة، وجوز أيضا أن يكون ذلك كرامة لمريم دالة على طهارتها وبراءة ساحتها مما نسبه أهل الإفك إليها، والقول: بأنه معجزة لها بعيد- وإن قلنا بنبوتها- وزعمت النصارى أنه ﵇ لم يتكلم فِي الْمَهْدِ ولم ينطق ببراءة أمه صغيرا بل أقام ثلاثين سنة واليهود تقذف أمه بيوسف النجار- وهذا من أكبر فضائحهم الصادحة برد ما هم عليه من دعوى الألوهية له ﵇ وكذا تنقله في الأطوار المختلفة المتنافية لأن من هذا شأنه بمعزل عن الألوهية، واعترضوا بأن كلامه في المهد من أعجب

İnsanlardan bazıları hali { عِيسَى } lafzından yapmıştır. Ebu'l-Bekâ ise şöyle demiştir: Bu caiz değildir; aynı şekilde { الْمَسِيحُ } veya { ابْنُ مَرْيَمَ } lafızlarından hal yapılması da caiz değildir, çünkü bunlar haberdir; bunlarda amil olan ise ibtida, mübteda veya her ikisidir ve bunlardan hiçbiri halde amel etmez. Keza aralarında gerçekleşen fasıl sebebiyle ve halde amel edecek amilin bulunmayışından ötürü { اسْمُهُ } lafzındaki zamirden hal olması da caiz değildir. Zarf ise, fiil anlamı barındırması sebebiyle yanındaki [kelimeye] müteallıktır. { وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “ve [Allah'a] yakın kılınanlardan” yani Katâde'nin dediğine göre kıyamet gününde Allah katında [yakın kılınanlardan]; şöyle de denilmiştir: Bu, onun semaya yükseltilmesine ve meleklere arkadaşlık etmesine bir işarettir. Şöyle de denilmiştir: İnsanlar katında kabul ve icabetle yakın kılınanlardandır. Bu, { وَجِيهاً } üzerine matuftur; yani 've yakın kılınanlar zümresine yaklaştırılmış olarak'. { وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا } “Beşikte de yetişkinlikte de insanlarla konuşur” ifadesi de birinci hal üzerine matuftur; fiilin isme matfedilmesi, isimle tevil edilmesi sebebiyle caiz ve yaygındır -ki bu Kur'an'da pek çoktur-. Zarf, fiilin içindeki gizli zamirden haldir; sahih olmakla birlikte { وَكَهْلًا } kelimesinin üzerine matfedilmesi sebebiyle ona müteallık bir lağv zarf yapılmamıştır. Kastedilen, çocukken ve yetişkinken onlarla konuşmasıdır. Amaç ise çocukluk halindeki konuşma ile yetişkinlik halindeki konuşmayı denk kılmaktır; aksi takdirde ikincideki konuşma [İsa] aleyhisselâm'a has bir durum değildir ve onda bir gariplik de yoktur. Buna göre mecmuu (bütünü) haldir, her biri bağımsız olarak değil. Her birinin [ayrı ayrı] hal olduğu da söylenmiştir; ikincisi yetişkinlik yaşına ulaşmanın müjdelenmesi ve ömrünün tayin edilmesidir. Mehd (الْمَهْدِ), çocuğun emzirilme dönemindeki durağıdır; aslı mastar olup bununla isimlendirilmiştir. Beşikteki konuşması, İbn Abbas'ın dediğine göre, Allah Teâlâ'nın bize kıssa buyurduğu kadarıyla yalnızca bir saat olmuş, sonra konuşma çağına ulaşana dek konuşmamıştır. Şöyle de denilmiştir: Sürekli konuşurdu ve oradaki konuşması, İbnü'l-Ahşîd'in benimsediği görüşe göre, peygamberliğinin temeli ve ona bir irhas (peygamberlik öncesi harika) idi; buna göre { وَجَعَلَنِي نَبِيًّا } [Meryem: 30] kavli varacağı hali haber vermedir. el-Cübbâî şöyle demiştir: Yüce Allah o vakit onun aleyhisselâm aklını kemale erdirdi ve peygamberlikle birlikte konuştuğu şeyleri ona vahyetti. Bunun Meryem için onun temizliğine ve iftira ehlinin kendisine isnat ettiği şeylerden berî olduğuna delalet eden bir keramet olması da caiz görülmüştür. Onun için bir mucize olduğunu söylemek ise -biz onun nübüvvetini kabul etsek bile- uzaktır. Hristiyanlar, onun aleyhisselâm beşikte konuşmadığını ve küçükken annesinin masumiyetini dile getirmediğini, bilakis otuz sene kaldığını ve Yahudilerin annesine Yûsuf en-Neccâr ile iftira attıklarını iddia etmişlerdir -ki bu, onun aleyhisselâm hakkında iddia ettikleri uluhiyet davasını açıkça reddeden en büyük rezilliklerindendir; nitekim birbirine zıt farklı haller arasındaki geçişi de böyledir; zira bu durumda olan bir kimse uluhiyetten tamamen uzaktır-. Şöyle itiraz etmişlerdir: Beşikte konuşması en hayret verici

الأمور فلو كان لنقل ولو نقل لكان النصارى أولى الناس بمعرفته، وأجيب بأن الحاضرين إذ ذاك لم يبلغوا مبلغ التواتر، ولما نقلوا كذبوا فسكتوا، وبقي الأمر مكتوما إلى أن نطق القرآن به، وهذا قريب على قول ابن عباس: إنه لم يتكلم إلا ساعة من نهار- وعلى القول الآخر- وهو أنه بقي يتكلم يقال: إن الناس اشتغلوا بعد بنقل ما هو أعجب من ذلك من أحواله كإحياء الموتى، وإبراء الأكمه والأبرص، والإخبار عن الغيوب، والخلق من الطين كهيئة الطير حتى لم يذكر التكلم منهم إلا النزر ولا زال الأمر بقلة حتى لم يبق مخبر عن ذلك وبقي مكتوما إلى أن أظهره القرآن.

işlerdendir; şayet olsaydı nakledilirdi, nakledilseydi de onu bilmeye en layık insanlar Hristiyanlar olurdu. Buna şöyle cevap verilmiştir: O esnada hazır bulunanlar tevatür derecesine ulaşmamışlardı; naklettiklerinde ise yalanlandılar ve sustular, mesele de Kur'an onu telaffuz edene dek gizli kaldı. Bu, İbn Abbas'ın 'Günün yalnızca bir saati konuştu' sözüne göre yakındır. Diğer görüşe göre ise -ki o da konuşmaya devam ettiği görüşüdür- şöyle denilir: İnsanlar daha sonra onun ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek, gaybları haber vermek ve çamurdan kuş sureti gibi yaratmak gibi durumlarından bundan daha şaşırtıcı olanları nakletmekle meşgul oldular; öyle ki konuşması onların arasından pek az zikredildi ve mesele giderek azaldı, nihayet bunu haber veren kimse kalmadı ve Kur'an onu ortaya çıkarana dek gizli kaldı.

وبعد هذا كله لك أن تقول لا نسلم إجماع النصارى على عدم تكلمه في المهد، وظاهر الأخبار، وقد تقدم بعضها يشير إلى أن بعضهم قائل بذلك، وبفرض إجماعهم نهاية ما يلزم الاستبعاد وهو بعد إخبار الصادق لا يسمن ولا يغني من جوع عند من رسخ إيمانه. وقوى إيقانه، وكم أجمع أهل الكتابين على أشياء نطق القرآن الحق بخلافها والحق أحق بالاتباع، ولعل مرامهم من ذلك أن يطفئوا نور الله بأفواههم وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ [التوبة:

Bütün bunlardan sonra şöyle diyebilirsin: Hristiyanların onun beşikte konuşmadığına dair icma ettiklerini kabul etmiyoruz; zira rivayetlerin zahiri -ki bir kısmı geçmişti- onlardan bazılarının bunu söylediğine işaret etmektedir. İcmaları farz edilse bile nihai olarak gerektireceği şey akıldan uzak görmektir (istib'âd); bu ise dosdoğru haber verenin haberinden sonra, imanı kökleşmiş ve yakîni kuvvetlenmiş kimse nezdinde ne semirtir ne de açlığı giderir. İki kitap ehli, hak olan Kur'an'ın aksini bildirdiği nice hususta icma etmişlerdir; oysa hak uyulmaya daha layıktır. Muhtemelen onların bundan gayesi ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmektir; { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ } [et-Tevbe:

٣٢] والكهل ما بين الشاب والشيخ، ومنه اكتهل النبت إذا طال وقوى، وقد ذكر غير واحد أن ابن آدم ما دام في الرحم فهو جنين، فإذا ولد فهو وليد ثم ما دام يرضع فهو رضيع، ثم إذا قطع اللبن فهو فطيم، ثم إذا دب ونما فهو دارج، فإذا بلغ خمسة أشبار فهو خماسي فإذا سقطت رواضعه فهو مثغور، فإذا نبتت أسنانه فهو- مثغر بالتاء والثاء- كما قال أبو عمرو- فإذا قارب عشر سنين أو جاوزها فهو مترعرع وناشئ، فإذا كان يبلغ الحلم أو بلغه فهو يافع ومراهق، فإذا احتلم واجتمعت قوته فهو حزور، واسمه في جميع هذه الأحوال غلام فإذا اخضرّ شاربه وأخذ عذاره يسيل قيل: قد بقل وجهه، فإذا صار ذا فتاء فهو فتى وشارخ. فإذا اجتمعت لحيته وبلغ غاية شبابه فهو مجتمع، ثم ما دام بين الثلاثين والأربعين فهو شاب، ثم كهل إلى أن يستوفي الستين.

32] “Kâfirler hoşlanmasa da Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz”. Kehl (الكهل), genç ile yaşlı arasındaki kimsedir; bitki uzayıp güçlendiğinde kullanılan 'iktehele'n-nebt' ifadesi de bundandır. Birden fazla âlim şöyle zikretmiştir: Âdemoğlu rahimde olduğu müddetçe cenindir; doğduğunda velîddir; sonra emdiği müddetçe radî'dir; sütten kesildiğinde fatîmdir; emekleyip büyüdüğünde dâricdir; beş karışa ulaştığında humâsîdir; süt dişleri döküldüğünde mesğûrdur; dişleri bittiğinde -Ebû Amr'ın dediği gibi tâ ve sâ ile- müsseğğirdir; on yaşına yaklaştığında veya geçtiğinde mütetera‘‘i ve nâşi'dir; büluğ çağına yaklaştığında veya ulaştığında yâfi‘ ve mürâhiktir; ihtilam olup kuvveti toplandığında hazavverdir; bütün bu hallerdeki ismi gulâmdır. Bıyığı terleyip yanak tüyleri inmeye başladığında 'yüzü yeşerdi' denilir; delikanlılık çağına girdiğinde fetâ ve şârihdir; sakalı toparlanıp gençliğinin zirvesine ulaştığında müctemi'dir; sonra otuz ile kırk arasında olduğu müddetçe şâbbdır; ardından altmışı tamamlayana dek kehldir.

ويقال لمن لاحت فيه أمارات الكبر وخطه الشيب، ثم يقال شاب، ثم شمط، ثم شاخ، ثم كبر، ثم هرم، ثم دلف، ثم خرف، ثم اهتر، ومحاظله- إذا مات- وهذا الترتيب إنما هو في الذكور- وأما في الإناث فيقال للأنثى ما دامت صغيرة: طفلة، ثم وليدة إذا تحركت، ثم كاعب إذا كعب ثديها ثم ناهد، ثم معصر إذا أدركت، ثم عانس إذا ارتفعت عن حد الاعصار، ثم خود إذا توسطت الشباب، ثم مسلف إذا جاوزت الأربعين، ثم نصف إذا كانت بين الشباب والتعجيز، ثم شهلة كهلة إذا وجدت من الكبر- وفيها بقية وجلد- ثم شهربة إذا عجزت- وفيها تماسك- ثم حيزبون إذا صارت عالية السن ناقصة العقل، ثم قلعم ولطلط إذا انحنى قدّها وسقطت أسنانها.

Kendisinde yaşlılık alametleri belirip aklar düşen kimseye [de böyle] denilir; sonra şâbe, sonra şemita, sonra şâha, sonra kebira, sonra herime, sonra delefe, sonra harife, sonra ihtarre denilir; öldüğünde ise mahâzıluhû [denilir]. Bu sıralama sadece erkeklerdedir. Kadınlara gelince, dişi küçük olduğu müddetçe ona tıfle; hareketlendiğinde velîde; göğüsleri belirginleştiğinde kâ‘ıb; ardından nâhid; ergenliğe ulaştığında mu‘sır; ergenlik sınırını aştığında ‘ânis; gençliğin ortasına geldiğinde havda; kırkı aştığında müslif; gençlik ile ihtiyarlık arasında olduğunda nasaf; yaşlılık alametleri görüldüğünde -ve onda hala bir direnç ve güç varken- şehle kehle; yaşlanıp -fakat bünyesini tutabiliyorken- şehrebe; yaşı ilerleyip aklı noksanlaştığında hayzebûn; beli bükülüp dişleri döküldüğünde ise kal‘am ve latlat denilir.

وعلى ما ذكر في سن الكهولة يراد بتكليمه ﵇ كهلا تكليمه لهم كذلك بعد نزوله من السماء وبلوغه ذلك السن بناء على ما ذهب إليه سعيد بن المسيب، وزيد بن أسلم، وغيرهما

Yetişkinlik yaşı hakkında zikredilenlere göre, onun aleyhisselâm yetişkin olarak onlarla konuşmasından murat, Saîd b. el-Müseyyeb, Zeyd b. Eslem ve başkalarının benimsediği görüşe binaen semadan indikten ve o yaşa ulaştıktan sonra onlarla bu şekilde konuşmasıdır;

«أنه ﵇ رفع إلى السماء وهو ابن ثلاث وثلاثين سنة وأنه سينزل إلى الأرض ويبقى حيا فيها أربعا وعشرين سنة» كما رواه ابن جرير بسند صحيح عن كعب الأحبار،

İbn Cerîr'in Ka'b el-Ahbâr'dan sahih bir senetle rivayet ettiği üzere: «O aleyhisselâm otuz üç yaşında iken semaya yükseltildi ve yeryüzüne inecek, orada yirmi dört sene hayatta kalacaktır».

ويؤيد هذا ما أخرجه ابن جرير عن ابن زيد في الآية قال: قد كلمهم عيسى في المهد وسيكلمهم إذا قتل الدجال وهو يومئذ كهل وَمِنَ الصَّالِحِينَ أي ومعدودا في عدادهم وهو معطوف على الأحوال السابقة قالَتْ استئناف مبني على السؤال كأنه قيل: فماذا كان منها حين قالت لها الملائكة ذلك؟ فقيل: قالت رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ يحتمل أن يكون الاستفهام مجازيا والمراد التعجب من ذلك والاستبعاد العادي، ويحتمل أن يكون حقيقيا على معنى أنه يكون بتزوج أو غيره، وقيل: يحتمل أن يكون استفهاما عن أنه من أي شخص يكون، وإعراب هذه الجملة على نحو إعراب الجملة السابقة في قصة زكريا ﵇ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ جملة حالية محققة لما مر ومقوية له، والمسيس هنا كناية عن الوطء وهذا نفي عام للتزوج وغيره، والبشر يطلق على الواحد والجمع،

Bunu, İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den ayet hakkında rivayet ettiği şu söz de destekler: 'İsa onlarla beşikte konuştu; Deccal'i öldürdüğü zaman da onlarla konuşacaktır ve o gün bir yetişkindir.' { وَمِنَ الصَّالِحِينَ } “ve salihlerdendir” yani onların sayısındandır ve önceki haller üzerine matuftur. { قالَتْ } “Dedi ki” ifadesi, sanki 'Melekler ona bunu söylediğinde onun tavrı ne oldu?' denilmiş gibi bir soruya dayanan istinaftır. Şöyle denildi: Dedi ki: { رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ } “Rabbim! Benim nasıl çocuğum olur?”. İstifhamın mecazi olması, muradın bundan taaccüp etmek ve adet bakımından uzak görmek (istib'âd) olması muhtemeldir; bir evlilikle mi yoksa başka bir yolla mı olacağı anlamında hakiki olması da muhtemeldir. Hangi şahıstan olacağına dair bir istifham olması da muhtemel görülmüştür. Bu cümlenin irabı, Zekeriyyâ aleyhisselâm kıssasında geçen önceki cümlenin irabı gibidir. { وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ } “Bana bir beşer dokunmamışken” cümlesi, geçeni pekiştiren ve onu kuvvetlendiren bir hal cümlesidir. Buradaki 'mesis' (dokunma), cinsel birleşmeden kinayedir ve bu evliliği de diğer durumları da kapsayan genel bir nefiydir. Beşer tekil için de çoğul için de kullanılır,

والتنكير للعموم، والمراد عموم النفي لا نفي العموم، وسمي بشرا لظهور بشرته أو لأن الله تعالى باشر أباه وخلقه بيديه قالَ استئناف كسابقه، والفاعل ضمير الرب، والملك حكى لها المقول وهو قوله سبحانه: كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ.

nekire oluşu ise umum ifade eder; murat nefiyde umumiliktir, umumun nefyi değildir. İnsana derisinin (beşere) açığa çıkması sebebiyle veya Allah Teâlâ'nın onun babasını bizzat mübaşeret edip iki eliyle yaratması sebebiyle beşer denilmiştir. { قالَ } “Dedi ki” ifadesi, önceki gibi istinaftır; fail Rabb Teâlâ'nın zamiridir, melek ise O'nun sözünü ona hikâye etmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “İşte böyle; Allah dilediğini yaratır”.

إما بلا تغيير فيكون فيه التفات، وإما بتغيير، وقيل: إن الله تعالى قال لها ذلك بلا واسطة ملك، والأول مبني على أنه تعالى لم يكلم غير الأنبياء بل غير خاصتهم عليهم الصلاة والسلام، وقيل: القائل جبريل ﵇ وليس على سبيل الحكاية والقرينة عليه ذكر الملائكة ﵈ قبله، وحمل رَبِّ فيما تقدم على ذلك أبعد بعيد، وقد مر عليك الكلام في مثل هذه الجملة خلا أن التعبير هنا- بيخلق- وهناك- بيفعل- لاختلاف القصتين في الغرابة فإن الثانية أغرب فالخلق المنبئ عن الاختراع أنسب بها ولهذا عقبه ببيان كيفيته فقال سبحانه: إِذا قَضى أَمْراً أي أراد شيئا- فالأمر- واحد الأمور، والقضاء في الأصل الأحكام، وأطلق على الإرادة الإلهية القطعية المتعلقة بإيجاد المعدوم وإعدام الموجود وسميت بذلك لا يجابها ما تعقلت به البتة ويطلق على الأمر، ومنه وَقَضى رَبُّكَ [الإسراء:

Bu ya değişiklik olmaksızındır -ki bu durumda iltifat sanatı olur- yahut değişiklikle yapılmıştır. Allah Teâlâ'nın melek vasıtası olmaksızın bunu ona söylediği de ileri sürülmüştür. Birinci görüş, Yüce Allah'ın peygamberlerden -hatta onların seçkinlerinden aleyhimüssalâtü vesselâm- başkasıyla konuşmadığı esasına dayanır. Söyleyenin Cebrail aleyhisselâm olduğu, bunun hikâye yoluyla olmadığı da söylenmiştir; buna karine ise öncesinde meleklerin aleyhimüsselâm zikredilmesidir. Daha önce geçen { رَبِّ } ifadesini buna hamletmek ise pek uzaktır. Bu cümlenin benzeri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti; ancak buradaki ifadenin { يَخْلُقُ } (yaratır), oradakinin ise { يَفْعَلُ } (yapar) şeklinde olması, iki kıssanın gariplik bakımından farklılığındandır; zira ikincisi daha gariptir. Dolayısıyla yoktan var etmeyi bildiren 'yaratma' lafzı buna daha uygundur. Bu sebeple hemen ardından onun keyfiyetini açıklayarak şöyle buyurmuştur: { إِذا قَضى أَمْراً } “O bir işe hükmettiğinde” yani bir şeyi dilediğinde. 'Emr', işlerin tekilidir. 'Kazâ' ise asılda hüküm vermektir; معدوم'u (yok olanı) var etmeye ve موجود'u (var olanı) yok etmeye taalluk eden kesin ilahi iradeye ıtlak edilmiştir; taalluk ettiği şeyi kesinlikle zorunlu kılması sebebiyle böyle isimlendirilmiştir. Buyruk anlamına da ıtlak edilir; nitekim { وَقَضى رَبُّكَ } [el-İsrâ:

٢٣] فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ أي فهو- يكون: أي يحدث وهذا عند الأكثرين تمثيل لتأثير قدرته في مراده بأمر المطاع للمطيع في حصول المأمور من غير امتناع وتوقف وافتقار إلى مزاولة عمل واستعمال آلة، فالممثل الشيء المكون بسرعة من غير عمل وآلة، والممثل به أمر الآمر المطاع لمأمور به مطيع على الفور، وهذا اللفظ مستعار لذلك منه.

23] “Rabbin hükmetti” ayetindedir. { فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Ona ancak 'Ol!' der, o da hemen oluverir” yani o da meydana gelir. Bu, çoğunluğa göre O'nun kudretinin dilediği şeydeki tesirinin, itaat edilenin itaat edene verdiği emre benzetilmesidir; emredilen şey hiçbir imtina, duraksama, bir işe fiilen girişme ve alet kullanma ihtiyacı olmaksızın derhal hâsıl olur. Benzetilen şey (mümessel), amel ve alet olmaksızın süratle var edilen şeydir; kendisine benzetilen (mümesselün bih) ise itaat edilen âmirin itaatkâr kimseye derhal yapılması için verdiği emirdir. Bu lafız bundan ötürü o anlama istiare kılınmıştır.

وأنت تعلم أنه يجوز فيه أن يكون حقيقة بأن يراد تعلق الكلام النفسي بالشيء الحادث على أن كيفية الخلق على هذا الوجه، وعلى كلا التقديرين المراد من هذا الجواب بيان أن الله تعالى لا يعجزه أن يخلق ولدا بلا أب لأنه أمر ممكن في نفسه فيصح أن يكون متعلق الإرادة والقدرة كيف لا وكثيرا ما نشاهد حدوث كثير من الحيوانات على سبيل التولد كحدوث الفأر عن المدر. والحيات عن الشعر المتعفن. والعقارب عن البادورج. والذباب عن الباقلاء إلى غير ذلك غايته الاستبعاد. وهو لا يوجب ظنا فضلا عن علم، وبعد إخبار الصادق عن وجود ذلك الممكن يجب القطع بصحته، والقول: بأن المادة فيما عد ونحوه موجودة وبعد وجودها لا ريب في الإمكان دون ما نحن فيه لأن مادة الآدمي منيان وليس هناك إلا مني واحد أو لا مني أصلا فكيف يمكن الخلق- ليس بشيء أما على مذهبنا فلان الإيجاد لا يتوقف على سبق المادة وإلا لتسلسل الأمر، وأما على مذهب المنكرين فيجوز أن يكون مني الأنثى بنفسه أو بما ينضم إليه مما لا يعلمه إلا الله تعالى بحالة يصلح أن يكون مادة، وقصارى ما يلزم من ذلك الاستبعاد وهو لا يجدي نفعا في أمثال هذه المقامات، ويجوز أيضا أن يقيم الله تعالى غير المني مقام المني، وأي محال يلزم من ذلك ألا ترى كيف أقيم التراب مقام المني في أصل النوع ودعوى أن الإقامة مشروطة يكون ذلك الغير خارج الرحم، وأما الإقامة في الرحم فمما لا إمكان لها غير بينة ولا مبينة بل العقل لا يفرق بين الأمرين في الإمكان وإنما يفرق بينهما في موافقة العادة وعدمها وهو أمر وراء ما نحن فيه.

Bilirsin ki bu ifadede nefsi kelamın yaratmanın keyfiyetinin bu şekilde olması üzere sonradan meydana gelen şeye taallukunun kastedilmesi suretiyle hakikat olması da caizdir. Her iki takdire göre de bu cevaptan murat, Allah Teâlâ'nın babasız bir çocuk yaratmaktan aciz olmadığını açıklamaktır; zira bu bizatihi mümkün bir iştir ve irade ile kudretin taalluk etmesi sahihtir. Nasıl olmasın ki biz pek çok hayvanın tevellüd yoluyla meydana gelişini sıklıkla müşahede etmekteyiz; balçıktan farenin, kokuşmuş kıldan yılanların, fesleğenden akreplerin, bakladan sineklerin türemesi ve benzerleri gibi. Bunun nihai noktası akıldan uzak görmektir (istib'âd); bu ise ilim bir yana zan bile ifade etmez. Doğru sözlünün o mümkünün varlığını haber vermesinden sonra ise onun sıhhatine kesin olarak inanmak vaciptir. Sayılanlar ve benzerlerindeki maddenin mevcut olduğu, onun varlığından sonra imkânda şüphe bulunmadığı, üzerinde bulunduğumuz meselede ise durumun böyle olmadığı, zira insanın maddesinin iki meni olduğu, burada ise sadece bir meni bulunduğu yahut hiç meni bulunmadığı, dolayısıyla yaratmanın nasıl mümkün olacağı şeklindeki söz ise bir hiçtir. Bizim mezhebimize göre böyledir; zira var etme, önceden bir maddenin bulunmasına bağlı değildir, aksi takdirde teselsül gerekirdi. İnkâr edenlerin mezhebine göre ise dişinin menisinin bizzat kendisinin veya buna Allah Teâlâ'dan başkasının bilmediği şeylerin eklenmesiyle madde olmaya elverişli bir durumda bulunması caizdir. Bundan nihai olarak gerekecek şey akıldan uzak görmektir ki bu da bu gibi makamlarda hiçbir fayda sağlamaz. Allah Teâlâ'nın meniden başka bir şeyi meninin yerine ikame etmesi de caizdir; bundan ne gibi bir imkânsızlık doğar ki? Türün aslında toprağın meni yerine nasıl ikame edildiğini görmez misin? Bu ikamenin o başka şeyin rahim dışında olmasıyla şartlı olduğu iddiası ve rahimde ikamenin ise imkânsız olduğu iddiası ne açıktır ne de açıklanmıştır; bilakis akıl imkân bakımından iki durum arasında bir fark görmez, sadece adete uygunluk ve uygunsuzluk bakımından fark görür ki bu da konumuzun ötesinde bir husustur.

ومن الناس من بين هذا المطلب بأن التخيلات الذهنية كثيرا ما تكون أسبابا لحدوث الحوادث كتصور حضور المنافي للغضب وكتصور السقوط بحصول السقوط للماشي على جذع ممدود فوق فضاء بخلافه لو كان على قرار من الأرض وقد جعلت الفلاسفة هذا كالأصل في بيان جواز المعجزات والكرامات- فما المانع أن يقال: إنها لما تخيلت صورة جبريل كفى ذلك في علوق الولد في رحمها لأن مني الرجل ليس إلا لأجل العقد فإذا حصل الانعقاد لمني المرأة بوجه آخر أمكن علوق الولد انتهى- وليس بشيء لأنه يعود بالنقص لحضرة البتول. وإنها لتنزه ساحتها عن

İnsanlardan bazıları bu meramı şöyle açıklamıştır: Zihni tahayyüller, öfkeyi gideren şeyin huzurunu tasavvur etmek gibi yahut boşluk üzerinde uzatılmış bir kütük üzerinde yürüyen kimsenin düşmeyi tasavvur etmesiyle düşmenin gerçekleşmesi gibi -ki yerde sağlam duran bir zemin üzerinde olsa böyle olmaz- hadiselerin meydana gelmesine sıklıkla sebep olur. Filozoflar bunu mucizelerin ve kerametlerin caiz oluşunu açıklamada bir asıl kabul etmişlerdir. O halde şöyle denilmesine engel nedir: O, Cebrail'in suretini tahayyül edince, bu çocuğun rahmine tutunması için yeterli olmuştur; çünkü erkeğin menisi sadece pıhtılaşma/aşılanma içindir, kadının menisinde aşılanma başka bir yolla hâsıl olduğunda çocuğun tutunması mümkün olur. [Sözün sonu]. Bu [görüş] bir hiçtir; zira Hazreti Betûl'e noksanlık isnadına varır. Gizli kalmayacağı üzere onun şanı

مثل هذا التخيل كما لا يخفى، وفي جواب هذه الظاهرة ليوسف النجار ما يؤيد ما قلناه،

böyle bir tahayyülden kesinlikle münezzehtir. Bu açık meselenin Yûsuf en-Neccâr'a verilen cevabında da söylediğimizi destekleyen hususlar vardır;

فقد أخرج إسحق بن بشر.

nitekim İshak b. Bişr rivayet etmiştir.

وابن عساكر عن وهب أنه قال: لما استقر حمل مريم وبشرها جبريل وثقت بكرامة الله تعالى واطمأنت وطابت نفسا، وأول من اطلع على حملها ابن خال لها يقال له يوسف، واهتم لذلك وأحزنه وخشي البلية منه لأنه كان يخدمها فلما رأى تغير لونها وكبر بطنها عظم عليه ذلك فقال معرضا لها: هل يكون زرع من غير بذر؟! قالت: نعم قال: وكيف يكون ذلك قال: إن الله تعالى خلق البذر أول من غير نبات وأنبت الزرع الأول من غير بذر، ولعلك تقول: لم يقدر أن يخلق الزرع الأول إلا بالبذر؟ ولعلك تقول: لولا أن استعان الله تعالى عليه بالبذر لغلبه حتى لا يقدر على أن يخلقه ولا ينبته؟ قال يوسف أعوذ بالله أن أقول ذلك قد صدقت وقلت بالنور والحكم، وكما قدر أن يخلق الزرع الأول وينبته من غير بذر يقدر أن يجعل زرعا من غير بذر فأخبريني هل ينبت الشجر من غير ماء ولا مطر؟ قالت: ألم تعلم أن للبذر.

İbn Asâkir'in Vehb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Meryem'in hamileliği kesinleşip Cebrail onu müjdeleyince, Allah Teâlâ'nın ikramına güvendi, mutmain oldu ve gönlü ferahladı. Onun hamileliğine ilk vakıf olan kişi Yûsuf denilen teyzesinin oğluydu; buna çok üzüldü, kederlendi ve bundan bir bela gelmesinden korktu, çünkü ona hizmet ediyordu. Renginin değiştiğini ve karnının büyüdüğünü görünce bu ona çok ağır geldi ve ona üstü kapalı olarak: 'Tohumsuz ekin olur mu?' dedi. [Meryem]: 'Evet' dedi. [Yusuf]: 'Bu nasıl olur?' dedi. [Meryem]: 'Şüphesiz Allah Teâlâ ilk tohumu bitkisiz yarattı ve ilk ekini tohumsuz bitirdi. Yoksa sen 'O ilk ekini ancak tohumla yaratmaya güç yetirebildi' mi diyorsun? Yahut 'Allah Teâlâ tohumdan yardım almasaydı ona galip gelir de onu yaratmaya ve bitirmeye güç yetiremezdi' mi diyorsun?' dedi. Yusuf: 'Böyle bir şey söylemekten Allah'a sığınırım; doğru söyledin, nur ve hikmetle konuştun. İlk ekini tohumsuz yaratmaya ve bitirmeye kadir olduğu gibi, tohumsuz bir ekin var etmeye de kadirdir; peki bana susuz ve yağmursuz ağaç biter mi haber ver?' dedi. [Meryem]: 'Bilmez misin ki tohumun,

والماء. والمطر. والشجر خالقا واحدا فلعلك تقول لولا الماء والمطر لم يقدر على أن ينبت الشجر؟ قال أعوذ بالله تعالى أن أقول ذلك قد صدقت فأخبريني خبرك قالت: بشرني الله تعالى بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ إلى قوله تعالى: وَمِنَ الصَّالِحِينَ فعلم يوسف أن ذلك أمر من الله تعالى لسبب خير أراده بمريم فسكت عنها فلم تزل على ذلك حتى ضربها الطلق فنوديت أن اخرجي من المحراب فخرجت.

suyun, yağmurun ve ağacın tek bir yaratıcısı vardır; yoksa sen 'Su ve yağmur olmasaydı ağacı bitirmeye güç yetiremezdi' mi diyorsun?' dedi. [Yusuf]: 'Bunu söylemekten Yüce Allah'a sığınırım, doğru söyledin; bana kendi durumunu haber ver' dedi. [Meryem]: 'Allah Teâlâ beni { بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } ayetinden Yüce Allah'ın { وَمِنَ الصَّالِحِينَ } kavline kadar olan [ifadelerle] müjdeledi' dedi. Bunun üzerine Yusuf bunun Meryem hakkında dilediği bir hayır sebebiyle Allah Teâlâ'dan gelen bir emir olduğunu anladı ve onun hakkında sustu. Doğum sancısı gelene kadar bu minval üzere kaldı; derken 'Mihraptan çık' diye nida edildi ve o da çıktı.

وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ عطف على يُبَشِّرُكِ أي إن الله يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ ويعلم ذلك المولود المعبر عنه بالكلمة الْكِتابَ ولا يرد عليه طول الفصل لأنه اعتراض لا يضر مثله، أو على- يخلق- أي كذلك الله يخلق ما يشاء وَيُعَلِّمُهُ أو على- يكلم فتكون في محل نصب على الحال والتقدير- يبشرك بكلمة مكلما الناس ومعلما الكتاب- أو على وَجِيهاً وجوز أن تكون جملة مستأنفة ليست داخلة في حيز قول الملائكة ﵈، والواو- تكون للاستئناف وتقع في ابتداء الكلام كما صرح به النحاة فلا حاجة- كما قال الشهاب- إلى التأويل بأنها معطوفة على جملة مستأنفة سابقة وهي وَإِذْ قالَتِ إلخ ولا إلى مقدرة، ولا إشكال في العطف كما قال النحرير، وكذا لا يدعي أن الواو زائدة كما قال أبو حيان، فهذه أوجه من الإعراب مختلفة بالأولوية، وأغرب ما رأيته ما نقله الطبرسي عن بعضهم أن العطف على جملة نُوحِيهِ إِلَيْكَ بل لا يكاد يستطيبه من سلم له ذوقه، والْكِتابَ

{ وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ } “Ve ona Kitab'ı öğretecek” ifadesi { يُبَشِّرُكِ } üzerine matuftur; yani 'Allah seni bir kelime ile müjdeliyor ve kelime olarak ifade edilen o doğacak çocuğa Kitab'ı öğretecektir'. Araya uzun fasıl girmesi buna engel teşkil etmez; zira bu benzeri zarar vermeyen bir itiraziyedir (ara cümledir). Yahut { يَخْلُقُ } üzerine [matuftur]; yani 'İşte böylece Allah dilediğini yaratır ve ona öğretir'. Yahut { يُكَلِّمُ } üzerine [matuftur], bu takdirde hal olarak nasb mahallindedir ve takdiri: 'Seni insanlarla konuşan ve Kitab'ı öğrenen bir kelime ile müjdeliyor' şeklindedir. Yahut { وَجِيهاً } üzerine matuftur. Meleklerin aleyhimüsselâm sözünün kapsamına girmeyen müstakil bir istinaf cümlesi olması da caiz görülmüştür. Nahivcilerin açıkça belirttiği gibi vav istinaf için olup sözün başında yer alabilir; bu sebeple -Şihâb'ın dediği gibi- bunun önceki müstakil bir istinaf cümlesi olan { وَإِذْ قالَتِ } kavline matuf olduğu şeklinde tevile yahut takdiri bir cümleye ihtiyaç yoktur; muhakkik âlimin dediği gibi atıfta bir müşkilat da bulunmamaktadır. Aynı şekilde Ebû Hayyân'ın dediği gibi vav'ın zaid olduğu da iddia edilmez. Bunlar öncelik bakımından farklılık arz eden irap vecihleridir. Gördüğüm en garip görüş ise Tabersî'nin bazılarından naklettiği, { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } cümlesine matuf olduğudur; bilakis zevk-i selim sahibi kimse bunu asla hoş bulmaz. { الْكِتابَ }

مصدر بمعنى الكتابة أي يعلمه الخط باليد- قاله ابن عباس وإليه ذهب ابن جريج،

yazı yazmak anlamında mastardır; yani ona eliyle yazı yazmayı öğretecektir; bunu İbn Abbas söylemiş ve İbn Cüreyc de bu görüşe meyletmiştir.

وروي عنه أنه قال: أعطى الله تعالى عيسى ﵇ تسعة أجزاء من الخط وأعطى سائر الناس جزءا واحدا،

Ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Allah Teâlâ İsa'ya aleyhisselâm yazıdan dokuz pay verdi, diğer bütün insanlara ise bir pay verdi.'

وذهب أبو علي الجبائي إلى أن المراد بعض الكتب التي أنزلها الله تعالى على أنبيائه ﵈ سوى التوراة والإنجيل مثل الزبور وغيره، وذهب كثيرون إلى أن- أل- فيه للجنس والمراد جنس الكتب الإلهية إلا أن المأثور هو الأول، والقول- بأن المراد بالكتاب الجنس لكن في ضمن فردين هما التوراة والإنجيل، وتجعل الواو فيما بعد زائدة مقحمة وما بعدها بدلا أو عطف بيان- من الهذيان بمكان.

Ebû Ali el-Cübbâî, muradın Tevrat ve İncil dışında Allah Teâlâ'nın peygamberlerine aleyhimüsselâm indirdiği Zebûr ve benzeri bazı kitaplar olduğu görüşüne varmıştır. Birçok âlim ise buradaki 'el' takısının cins için olduğu ve ilahi kitapların cinsinin kastedildiği görüşüne gitmiştir; ancak me'sur olan birinci görüştür. Kitap ile cinsin kastedildiği, fakat bunun Tevrat ve İncil'den ibaret iki fert zımnında olduğu, sonraki vav'ın ise zaid/fazlalık kılınıp sonrasının bedel veya atf-ı beyan yapıldığı şeklindeki söz ise hezeyandan farksızdır.

وقرأ أهل المدينة، وعاصم، ويعقوب، وسهل- ويعلمه- بالياء، والباقون بالنون قيل: وعلى ذلك لا يحسن بعض تلك الوجوه إلا بتقدير القول أي إن الله- يبشرك بعيسى- ويقول: يُعَلِّمُهُ أو وجيها ومقولا فيه نعلمه الكتاب وَالْحِكْمَةَ أي الفقه وعلم الحلال والحرام- قال ابن عباس- وقيل: جميع ما علمه من أمور الدين، وقيل: سنن الأنبياء ﵈، وقيل: الصواب في القول والعمل، وقيل: إتقان العلوم العقلية، وقد تقدم الكلام على ذلك وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ أفردا بالذكر على تقدير أن يراد بالكتاب ما يشملهما لوفور فضلهما وسمو شأوهما على غيرهما، وتعليمه ذلك قيل: بالإلهام، وقيل: بالوحي، وقيل: بالتوفيق والهداية للتعلم، وقد صح أنه ﵇ لما رعرع- وفي رواية الضحاك عن ابن عباس- لما بلغ سبع سنين أسلمته أمه إلى المعلم لكن الروايات متضافرة أنه جعل يسأل المعلم كلما ذكر له شيئا عما هو بمعزل عن أن ينبض فيه ببنت شفة، وذلك يؤيد أن علمه محض موهبة إلهية وعطية ربانية، وذكر- الإنجيل- لكونه كان معلوما عند الأنبياء والعلماء متحققا لديهم أنه سينزل وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ منصوب بمضمر يجر إليه المعنى معطوفا على نعلمه أي ونجعله رسولا- وهو الذي اختاره أبو حيان- وقيل: إنه منصوب بمضمر معمول لقول مضمر معطوف على- يعلمه- أي ويقول عيسى أرسلت رسولا، ولا يخفى أن عطف هذا القول على يُعَلِّمُهُ إذا كان مستأنفا مما ليس فيه كثير بأس، وأما على تقدير عطفه على يُبَشِّرُكِ أو يَخْلُقُ فقد طعن فيه العلامة التفتازاني بأنه يكون التقدير- إن الله يبشرك- أو إن الله يخلق ما يشاء- ويقول عيسى كذا، وفيه العطف على الخبر ولا رابط بينهما إلا بتكلف عظيم، وفي البحر: إن هذا الوجه مطلقا ضعيف إذ فيه إضمار شيئين القول ومعموله، والاستغناء عنهما باسم منصوب على الحال المؤكدة، واختار بعضهم عطفه على الأحوال المتقدمة مضمنا معنى النطق فلا يضر كونها في حكم الغيبة مع كون هذا في حكم التكلم إذ يكون المعنى حال كونه- وجيها- وَرَسُولًا ناطقا بكذا، والرسول على سائر التقادير صفة كشكور وصبور، وفعول هنا بمعنى مفعل، واحتمال- أن يكون مصدرا كما قال أبو البقاء مثله في قول الشاعر: أبلغ أبا سلمى رَسُولًا تروعه ويجعل معطوفا فاعلي الْكِتابَ أي ويعلمه رسالة- بعيد لفظا ومعنى، أما الأول فلأن المتبادر الوصفية لا المصدرية، وأما ثانيا فلأن تعليم الرسالة مما لا يكاد يوجد في كلامهم، والظرف إما متعلق- برسولا- أو بمحذوف وقع صفة له أي- رسولا كائنا إلى بني إسرائيل أي كلهم، قيل: وتخصيصهم بالذكر للإيذان بخصوص بعثته، أو للرد على من زعم من اليهود أنه مبعوث إلى غيرهم.

Medine ehli, Âsım, Ya'kûb ve Sehl yâ ile { وَيُعَلِّمُهُ } şeklinde, diğerleri ise nûn ile okumuşlardır. Şöyle denilmiştir: Buna göre o vecihlerden bazıları ancak 'kavl' (söz) takdiriyle güzelleşir; yani 'Allah seni İsa ile müjdeliyor ve onu öğreteceğini söylüyor' yahut 'itibarlı ve kendisine Kitab'ı öğreteceğimizi söylediğimiz halde'. { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti” yani İbn Abbas'ın dediğine göre fıkhı, helal ve haram ilmini [öğretecektir]. Şöyle de denilmiştir: Din işlerinden ona öğrettiği her şeydir. Peygamberlerin aleyhimüsselâm sünnetleridir de denilmiştir. Söz ve fiildeki isabet olduğu yahut akli ilimlerin mükemmelleştirilmesi olduğu da söylenmiştir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. { وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Tevrat'ı ve İncil'i” ifadesi, Kitap'tan her ikisini de kapsayan şey kastedildiği takdirde, diğerlerine nispetle faziletlerinin çokluğu ve derecelerinin yüceliği sebebiyle ayrıca zikredilmiştir. Bunları öğretmesinin ilhamla, vahiyle yahut öğrenmeye muvaffak kılma ve hidayetle olduğu söylenmiştir. Sahih rivayette sabit olmuştur ki o aleyhisselâm serpilip büyüyünce -Dahhâk'ın İbn Abbas'tan rivayetinde ise yedi yaşına ulaşınca- annesi onu muallime teslim etti; ancak muallim kendisine her ne zikrettiyse, muallimin hakkında tek kelime dahi edemeyeceği şeyleri ona sormaya başladığına dair rivayetler birbirini desteklemektedir; bu da onun ilminin sırf ilahi bir mevhibe ve rabbani bir bağış olduğunu teyit etmektedir. { الْإِنْجِيلَ } lafzının zikredilmesi, peygamberler ve âlimler nezdinde bilinen ve ineceğinin onlarca kesin kabul edilen bir şey olmasındandır. { وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “ve İsrailoğullarına bir elçi [olarak]” ifadesi, { نُعَلِّمُهُ } üzerine matuf olarak mananın gerektirdiği gizli bir lafızla mansubdur; yani 've onu bir elçi kılacağız' -ki bu Ebû Hayyân'ın tercih ettiği görüştür-. { يُعَلِّمُهُ } üzerine matuf gizli bir 'kavl' (söz) fiilinin mamulü olan gizli bir fiille mansub olduğu da söylenmiştir; yani 'Ve İsa: Ben elçi olarak gönderildim, diyecektir'. Bu sözün müstakil olması durumunda { يُعَلِّمُهُ } üzerine matfedilmesinde pek bir beis olmadığı gizli değildir. { يُبَشِّرُكِ } yahut { يَخْلُقُ } üzerine atfedilmesi takdirinde ise Allâme Teftâzânî buna itiraz etmiş ve takdirin 'Şüphesiz Allah seni müjdeliyor' yahut 'Şüphesiz Allah dilediğini yaratıyor ve İsa şöyle diyor' şeklinde olacağını, bunda ise haber üzerine atıf bulunup aralarında büyük bir tekellüf olmaksızın bir bağ olmayacağını belirtmiştir. el-Bahr'da şöyle denir: Bu vecih mutlak olarak zayıftır; çünkü bunda iki şeyin, yani sözün ve onun mamulünün takdir edilmesi ve tekit edici hal olarak mansub bir isimle bunlardan müstağni olunması söz konusudur. Bazıları ise bunu konuşma manası tazammun ettirilerek geçmiş haller üzerine atfetmeyi tercih etmiştir; dolayısıyla bunun mütekellim hükmünde olmasıyla birlikte onların gaib hükmünde olması zarar vermez; zira anlam: 'itibarlı ve şöyle söyleyen bir elçi olarak' şeklinde olur. Resul bütün takdirlere göre şekûr ve sabûr gibi bir sıfattır; buradaki fe'ûl ise müf'il anlamındadır. Ebû'l-Bekâ'nın şairin: 'Ebû Selmâ'ya onu korkutacak bir elçi ulaştır' sözünde söylediği gibi mastar olması ve { الْكِتابَ }'ın failine matuf kılınması -yani 've ona risaleti öğretir'- ihtimali ise lafız ve mana bakımından uzaktır. Birincisi, çünkü ilk akla gelen mastarlık değil vasıflıktır; ikincisi ise risaleti öğretmenin onların kelamında neredeyse hiç bulunmayışındandır. Zarf ya { رَسُولًا } lafzına yahut ona sıfat olan mahzûfa müteallıktır; yani 'İsrailoğullarının tamamına gönderilmiş bir elçi'. Onların tahsis edilerek zikredilmesinin, risaletinin hususiliğini bildirmek veya Yahudilerden onun kendilerinden başkasına gönderildiğini iddia edenlere ret için olduğu söylenmiştir.

ولي في نسبة هذا الزعم لبعض اليهود تردد- وليس ذلك في الكتب المشهورة- والذي رأيناه فيها أنهم في عيسى الذي قص الله تعالى علينا من أمره ما قص فرقتان: فرقة ترميه- وحاشاه بأفظع ما رمت به أمة نبيها- وهم أكثر اليهود، وفرقة يقال لهم العنانية أصحاب عنان بن داود رأس الجالوت يصدقونه في مواعظه وإشاراته ويقولون: إنه لم يخالف التوراة البتة بل قررها ودعا الناس إليها، وإنه من المستجيبين لموسى ﵇، ومن بني إسرائيل المتعبدين

Bu iddianın bazı Yahudilere nispet edilmesi hususunda bende bir tereddüt vardır -zira bu meşhur kitaplarda yoktur-. Bu kitaplarda gördüğümüz şudur ki, onlar Allah Teâlâ'nın kıssasını bize anlattığı İsa hakkında iki fırkadır: Bir fırka ona -hâşâ bir ümmetin peygamberine attığı en çirkin iftiraları- atanlardır ki bunlar Yahudilerin çoğunluğudur. Diğer fırka ise Râsü'l-Câlût Anân b. Dâvûd'un mensupları olan Anâniyye fırkasıdır; onu vaazlarında ve işaretlerinde doğrularlar ve şöyle derler: 'O Tevrat'a asla muhalefet etmedi, bilakis onu ikrar etti ve insanları ona çağırdı; o Mûsâ aleyhisselâm'a icabet edenlerden ve ibadet ehli İsrailoğullarındandır,

وليس برسول ولا نبي، ويقولون: إن سائر اليهود ظلموه حيث كذبوه أولا ولم يعرفوا مدعاه وقتلوه آخرا ولم يعرفوا مرامه ومغزاه، نعم من اليهود فرقة يقال لهم العيسوية- أصحاب أبي عيسى إسحق بن يعقوب الأصفهاني الذي يسميه بعضهم بعرقيد الوهيم- يزعمون: إن لله تعالى رسولا بعد موسى ﵇ يسمى المسيح إلا أنه لم يأت بعد ويدعون أن له خمسة من الرسل يأتون قبله واحدا بعد واحد وأن صاحبهم هذا أحد رسله- وكل من هذه الأقوال بعيد- عما ادعاه صاحب القيل بمراحل- ولعله وجد ما يوافق دعواه، ومن حفظ حجة على من لم يحفظ.

fakat bir elçi ve peygamber değildir'. Şöyle derler: 'Diğer Yahudiler önce onu yalanlayıp davasını anlamamakla, sonunda da onu öldürüp maksadını ve gayesini bilmemekle ona zulmetmişlerdir'. Evet, Yahudilerden Îseviyye denilen bir fırka vardır -bazılarının Arkîd Elohîm diye isimlendirdiği Ebû Îsâ İshak b. Ya'kûb el-İsfahânî'nin mensupları-; onlar Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra Allah Teâlâ'nın Mesih adında bir elçisi olduğunu, ancak henüz gelmediğini iddia ederler; ondan önce birbiri ardınca gelecek beş elçisi olduğunu ve bu önderlerinin de O'nun elçilerinden biri olduğunu ileri sürerler. Bu görüşlerin her biri, o söz sahibinin iddia ettiğinden fersah fersah uzaktır; belki de iddiasına uygun bir şey bulmuştur, zira ezberinde tutan, tutamayana karşı hüccettir.

هذا واختلف في زمن رسالته ﵇ فقيل: في الصبا وهو ابن ثلاث سنين. وفي البحر: أن الوحي أتاه بعد البلوغ وهو ابن ثلاثين سنة فكانت نبوته ثلاث سنين قيل: وثلاثة أشهر وثلاثة أيام. ثم رفع إلى السماء وهو القول المشهور، وفيه أن أول أنبياء بني إسرائيل يوسف. وقيل: موسى وآخرهم عيسى- على سائرهم أفضل الصلاة وأكمل السلام- وقرأ اليزيدي- ورسول- بالجر على أنه معطوف على كلمة- أي يبشرك بكلمة وبرسول- أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ معمول- لرسولا- لما فيه من معنى النطق. وجوز أبو البقاء كونه معمولا لمحذوف وقع صفة- لرسولا- أي رسولا ناطقا. أو مخبرا بأني. وكونه بدلا من رَسُولًا إذا جعلته مصدرا أي ونعلمه أنى قد جئتكم، أو خبرا لمبتدأ محذوف على تقدير المصدرية أيضا أي هو أني، فالمنسبك إما في محل جر. أو نصب. أو رفع، وقوله تعالى:

Onun aleyhisselâm risaletinin zamanı hakkında ihtilaf edilmiştir: Çocukluğunda, üç yaşında iken olduğu söylenmiştir. el-Bahr'da ise vahyin ona büluğdan sonra, otuz yaşında iken geldiği, dolayısıyla peygamberliğinin üç yıl -üç ay ve üç gün olduğu da söylenmiştir- sürdüğü, ardından semaya yükseltildiği belirtilmiştir ki meşhur görüş budur. Bunda, İsrailoğullarının ilk peygamberinin Yûsuf -Mûsâ olduğu da söylenmiştir-, sonuncularının ise İsa olduğu -hepsine en üstün salât ve en kâmil selam olsun- yer alır. Yezîdî { وَرَسُولٌ } kelimesini { كَلِمَةٍ } üzerine matuf olarak cer ile okumuştur; yani 'Seni bir kelime ile ve bir elçi ile müjdeliyor'. { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } “Şüphesiz ben size geldim” ifadesi, konuşma anlamı barındırması sebebiyle { رَسُولًا } lafzının mamulüdür. Ebû'l-Bekâ bunun { رَسُولًا } için sıfat olan mahzûfun mamulü olmasını da caiz görmüştür; yani 'Şüphesiz ben [size geldim] diye konuşan yahut haber veren bir elçi'. { رَسُولًا } lafzını mastar kıldığında ondan bedel olmasını -yani 've ona şüphesiz ben size geldim [demeyi] öğretir'- yahut yine mastarlık takdiriyle mahzûf mübtedanın haberi olmasını -yani 'o, şüphesiz ben...'- da caiz görmüştür; dolayısıyla müevvel mastar cer, nasb yahut ref mahallindedir. Yüce Allah'ın şu kavli:

بِآيَةٍ في موضع الحال أي محتجا أو متلبسا بآية أو متعلق- بجئتكم- والباء للملابسة أو للتعدية، والتنوين للتفخيم دون الوحدة لظهور ما ينافيها، وقرئ بآيات مِنْ رَبِّكُمْ متعلق بمحذوف وقع صفة- لآية- وجوز تعلقه بجئت، ومِنْ في التقديرين لابتداء الغاية مجازا، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير المخاطبين لتأكيد إيجاب الامتثال لما سيأتي من الأوامر، أو لأن وصف الربوبية يناسب حال الإرسال إليهم، وقوله تعالى: أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بدل من قوله سبحانه: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ أو من آية أو منصوب على المفعولية لمحذوف أي أعني، أو مرفوع على أنه خبر لمقدر أي هي أَنِّي إلخ وقرأ نافع «إني» بكسر الهمزة على الاستئناف، والمراد بالخلق التصوير والإبراز على مقدار معين لا الإيجاد من العدم كما يشير إليه ذكر المادة، والهيئة مصدر بمعنى المهيأ كالخلق بمعنى المخلوق، وقيل: إنها اسم لحال الشيء وليست مصدرا وإنما المصدر الهيء والتهيؤ فهي على الأول جوهر وعلى الثاني عرض، وفسروها بالكيفية الحاصلة- من إحاطة الحد الواحد أو الحدود- بالجسم، والمعنى أنى أقدر- لأجل تحصيل إيمانكم ودفع تكذيبكم إياي- من الطين شيئا مثل الطير المهيأ أو هيئة كائنة كهيئته. والكاف إما اسم- كما ذهب إليه أبو الحسن- في موضع نصب على المفعولية- لأخلق- أو نعت لمفعول محذوف له، وإما حرف- كما ذهب إليه الجمهور- فتتعلق بمحذوف وقع نعتا أيضا لما وقع هو نعتا له على تقدير الاسمية. وقرأ يزيد وحمزة- كهية- بتشديد الياء. وكان ابن المقسم يقول: بلغني أن خلفا يقول: إن حمزة يترك الهمزة ويحرك الياء بحركتها. وقرأ أهل المدينة ويعقوب- الطائر- ومثله في المائدة فَأَنْفُخُ فِيهِ الضمير للهيئة المقدرة في نظم الكلام لكن بمعنى الشيء المهيأ لا بمعنى العرض القائم به إذ لا يصح أن يكون ذلك محلا للنفخ. وذكر الضمير هنا مراعاة للمعنى كما أنث في المائدة مراعاة للفظ قيل: وصح هذا لعدم الإلباس، ووقع في كلام غير واحد كون الضمير للكاف بناء على أنها اسم. ويعود ذلك في الحقيقة إلى عود الضمير إلى الموصوف بها. واعترضه ابن هشام بأنه لو كان كما زعموا لسمع في الكلام مررت- بكالأسد- وبعضهم بأن عود الضمير إليها غير معهود. وقرئ- فيها- فَيَكُونُ طَيْراً حيا طيارا كسائر الطيور.

{ بِآيَةٍ } “bir mucize ile” ifadesi hal konumundadır; yani bir delille delillendirerek veya bir ayetle bürünmüş olarak; yahut { جِئْتُكُمْ } fiiline müteallıktır; bâ harfi mülâbese (beraberlik) yahut ta'diye (geçişlilik) içindir. Tenvin ise birliğe zıt olan hususun açıkça görülmesi sebebiyle tefhim (büyüklük) içindir; birlik için değildir. Çoğul olarak 'bi-âyâtin' şeklinde de okunmuştur. { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” ifadesi { آيَةٍ } için sıfat olan mahzûfa müteallıktır; { جِئْتُ } fiiline müteallık olması da caiz görülmüştür. Her iki takdirde de 'min' mecazi olarak ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir. Muhatapların zamirine izafetle birlikte rubûbiyet unvanına yer verilmesi, gelecek emirlerin yerine getirilmesinin gerekliliğini tekit etmek içindir yahut rubûbiyet vasfı onlara elçi gönderilme haline uygun düştüğü içindir. Yüce Allah'ın { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “Size çamurdan kuş biçiminde bir şey yaratırım” kavli, Yüce Allah'ın { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } kavlinden veya { آيَةٍ } kelimesinden bedeldir; yahut 'kastediyorum' takdirindeki mahzûfun mefulü olarak mansubdur; yahut takdiri 'O şudur...' olan mukadder bir mübtedanın haberi olarak merfudur. Nâfi' istinaf üzere hemzenin kesresiyle 'İnnî' okumuştur. Yaratmaktan (halk) murat, maddenin zikredilmesinin de işaret ettiği gibi, yoktan var etmek değil, belirli bir ölçü üzere biçimlendirmek ve ortaya koymaktır. Hey'et (biçim), tıpkı mahlûk anlamındaki halk gibi, biçimlendirilmiş (müheyye') anlamında bir mastardır. Bir şeyin hali için bir isim olduğu ve mastar olmadığı, mastarın ise hey' ve teheyyü' olduğu da söylenmiştir; buna göre birincide cevher, ikincide arazdır. Bunu, tek bir sınırın veya sınırların cismi kuşatmasından hâsıl olan keyfiyet olarak tefsir etmişlerdir. Anlam şudur: İmanınızı elde etmek ve beni yalanlamanızı defetmek için çamurdan biçimlendirilmiş bir kuş benzeri bir şeyi yahut onun biçimi gibi olan bir biçimi ölçüp biçimlendiririm. Kâf harfi ya Ebu'l-Hasan'ın gittiği görüşe göre { أَخْلُقُ } fiiline meful olmak üzere nasb mahallinde bir isimdir veya onun mahzûf mefulünün sıfatıdır; yahut cumhurun gittiği görüşe göre bir harftir, bu takdirde isim olma takdirinde kendisine sıfat olduğu şey için sıfat olan mahzûfa müteallık olur. Yezîd ve Hamza yâ'nın teşdidiyle 'ke-heyyeh' şeklinde okumuştur. İbnü'l-Muksim şöyle derdi: Bana ulaştığına göre Halef, Hamza'nın hemzeyi terk edip yâ'yı onun harekesiyle harekelediğini söylerdi. Medine ehli ve Ya'kûb { الطَّائِرِ } okumuştur; Mâide'de de böyledir. { فَأَنْفُخُ فِيهِ } “Ona üflerim” ifadesindeki zamir, söz diziminde mukadder olan hey'ete aittir; ancak ona kaim bir araz anlamında değil, biçimlendirilmiş şey anlamındadır; zira arazın üfleme mahalli olması sahih değildir. Buradaki zamir, Mâide'de lafza riayetle müennes kılındığı gibi, manaya riayetle müzekker kılınmıştır; iltibas bulunmadığı için bunun sahih olduğu söylenmiştir. Birden fazla âlimin kelamında zamirin isim olmasına binaen kâf harfine raci olduğu vaki olmuştur; bu da hakikatte zamirin onunla nitelenen mevsufa dönmesine racidir. İbn Hişâm buna, şayet iddia ettikleri gibi olsaydı kelamda 'merartü bi-ke'l-esedi' şeklinde duyulmuş olacağı gerekçesiyle itiraz etmiştir; bazısı ise zamirin ona dönmesinin alışılagelmiş olmadığı gerekçesiyle karşı çıkmıştır. 'Fîhâ' şeklinde de okunmuştur. { فَيَكُونُ طَيْراً } “O da bir kuş olur” yani diğer kuşlar gibi canlı, uçucu bir kuş olur.

وقرأ المفضل- فتكون- بتاء التأنيث، ويعقوب، وأبو جعفر، ونافع- طائرا- بِإِذْنِ اللَّهِ متعلق- بيكون- أو-

Mufaddal müenneslik tâ'sı ile 'fe-tekûnü', Ya'kûb, Ebû Ca'fer ve Nâfi' ise 'tâiran' okumuştur. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” ifadesi { يَكُونُ } fiiline yahut

بطيرا- والمراد بأمر الله، وأشار بذلك إلى أن إحياءه من الله تعالى ولكن بسبب النفخ، وليس ذلك لخصوصية في عيسى ﵇ وهي تكونه من نفخ جبريل ﵇ وهو روح محض- كما قيل- بل لو شاء الله تعالى الإحياء بنفخ أي شخص كان لكان من غير تخلف ولا استعصاء، قيل: وفي هذه المعجزة مناسبة لخلقه من غير أب، واختلف هل كان ذلك بطلب واقتراح أم لا؟ فذهب المعظم إلى الأول قالوا: إن بني إسرائيل طلبوا منه على سبيل التعنت جريا على عادتهم مع أنبيائهم أن يخلق لهم خفاشا فلما فعل قالوا: ساحر وإنما طلبوا هذا النوع دون غيره لأنه أكمل الطير خلقا وأبلغ دلالة على القدرة لأن له نابا وأسنانا، ويحيض، ويلد، ويطير بغير ريش، وله آذان، وثدي، وضرع، ويخرج منه اللبن، ويرى ضاحكا كما يضحك الإنسان، ولا يبصر في ضور النهار، ولا في ظلمة الليل، وإنما يرى في ساعتين بعد غروب الشمس ساعة وبعد طلوع الفجر ساعة قبل أن يسفر جدا، والمشهور أنه لم يخلق غير الخفاش، وأخرجه أبو الشيخ عن ابن عباس، قال وهب: كان يطير ما دام الناس ينظرون إليه فإذا غاب عن أعينهم سقط ميتا ليتميز عن خلق الله تعالى بلا واسطة، وقيل: خلق أنواعا من الطير.

{ طَيْراً } lafzına müteallıktır; murat Allah'ın emriyledir. Bununla onun diriltilmesinin Allah Teâlâ'dan olduğuna, fakat üfleme sebebiyle gerçekleştiğine işaret etmiştir. Bu, -denildiği gibi- İsa aleyhisselâm'daki bir hususiyetten, yani sırf ruh olan Cebrail aleyhisselâm'ın üflemesinden meydana gelmiş olmasından ötürü değildir; bilakis Allah Teâlâ herhangi bir şahsın üflemesiyle diriltmeyi dileseydi, hiçbir aksama ve imtina olmaksızın gerçekleşirdi. Şöyle denilmiştir: Bu mucizede onun babasız yaratılışına bir uygunluk vardır. Bunun bir talep ve teklif üzerine mi yoksa kendiliğinden mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Çoğunluk birinci görüşe gitmiştir; şöyle demişlerdir: İsrailoğulları peygamberlerine karşı adetleri üzere inatlaşma yoluyla kendilerine bir yarasa yaratmasını istediler; o bunu yapınca 'büyücü' dediler. Başka bir türü değil de bu türü istemeleri ise, onun yaratılış bakımından kuşların en mükemmeli ve kudrete delaleti en beliğ olanı olması sebebiyledir; çünkü onun azı dişi ve dişleri vardır, hayız görür, doğurur, tüysüz uçar; kulakları, memesi ve memeliği vardır, ondan süt çıkar; insanın güldüğü gibi güldüğü görülür; gündüzün aydınlığında da gecenin karanlığında da görmez, ancak güneş battıktan sonraki bir saat ile fecir doğduktan sonra ortalık iyice aydınlanmadan önceki bir saat olmak üzere iki vakitte görür. Meşhur olan, yarasadan başkasını yaratmadığıdır; bunu Ebû'ş-Şeyh İbn Abbas'tan rivayet etmiştir. Vehb şöyle demiştir: İnsanlar ona baktığı müddetçe uçar, gözlerinden kaybolduğunda ise Allah Teâlâ'nın vasıtasız yaratmasından ayırt edilsin diye ölü olarak düşerdi. Kuş türlerinden çeşitli cinsler yarattığı da söylenmiştir.

وذهب بعضهم إلى الثاني

Bazıları ise ikinci görüşe gitmiştir;

فقد أخرج ابن جرير عن ابن إسحق أن عيسى ﵇ جلس يوما مع غلمان من الكتاب فأخذ طينا، ثم قال: أجعل لكم من هذا الطين طائرا؟ قالوا: أو تستطيع ذلك؟ قال: نعم بإذن ربي، ثم هيأه حتى إذا جعله في هيئة الطائر نفخ فيه، ثم قال: كن طائرا بإذن الله تعالى فخرج يطير من بين كفيه، وخرج الغلمان بذلك من أمره فذكروه لمعلمهم وأفشوه في الناس

nitekim İbn Cerîr'in İbn İshak'tan rivayet ettiğine göre İsa aleyhisselâm bir gün mektepteki çocuklarla oturdu, bir çamur aldı, sonra: 'Bu çamurdan size bir kuş yapayım mı?' dedi. 'Buna güç yetirebilir misin?' dediler. 'Evet, Rabbimin izniyle' dedi. Sonra onu biçimlendirdi; kuş suretine koyunca ona üfledi, ardından 'Allah Teâlâ'nın izniyle bir kuş ol!' dedi; o da iki avucunun arasından uçup gitti. Çocuklar onun bu işini alıp muallimlerine anlattılar ve insanlar arasında yaydılar.

وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ عطف على أَخْلُقُ فهو داخل في حيز أَنِّي والْأَكْمَهَ هو الذي ولد أعمى أخرجه ابن جرير من طريق الضحاك عن ابن عباس.

{ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ } “Körü iyileştiririm” ifadesi { أَخْلُقُ } üzerine matuftur, dolayısıyla { أَنِّي } lafzının kapsamına dâhildir. Ekmeh (الْأَكْمَهَ), anadan doğma kör olan kimsedir; bunu İbn Cerîr, Dahhâk tarikiyle İbn Abbas'tan rivayet etmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم من طريق عطاء عنه أنه الممسوح العين الذي لم يشق بصره ولم يخلق له حدقة، قيل: ولم يكن في صدر هذه الأمة أكمه بهذا المعنى غير قتادة بن دعامة السدوسي صاحب التفسير، وعن مجاهد أنه الذي يبصر بالنهار ولا يبصر بالليل، وعن عكرمة أنه الأعمش أي أخلص الْأَكْمَهَ من الكمه وَالْأَبْرَصَ وهو الذي به الوضح المعروف وتخصيص هذين الأمرين لأنهما أمران معضلان أعجزا الأطباء وكانوا في غاية الحذاقة مع كثرتهم في زمنه، ولهذا أراهم الله تعالى المعجزة من جنس الطب كما أرى قوم موسى ﵇ المعجزة بالعصا واليد البيضاء حيث كان الغالب عليهم السحر، والعرب المعجزة بالقرآن حيث كان الغالب عليهم عصر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم البلاغة، والاقتصار على هذين الأمرين لا يدل على نفي ما عداهما

İbn Ebî Hâtim, Atâ tarikiyle ondan, bunun gözü silik olup görmesi hiç açılmamış ve kendisine gözbebeği yaratılmamış kimse olduğunu rivayet etmiştir. Şöyle denilmiştir: Bu ümmetin ilk döneminde tefsir sahibi Katâde b. Diâme es-Sedûsî'den başka bu anlamda ekmeh kimse yoktu. Mücâhid'den onun gündüz görüp gece görmeyen kimse olduğu, İkrime'den ise gözü zayıf gören (a'meş) olduğu rivayet edilmiştir; yani ekmehi körlükten kurtarırım. { وَالْأَبْرَصَ } “ve alacalıyı” ifadesi ise bilinen alaca hastalığına tutulmuş kimsedir. Bu iki hususun tahsis edilmesi, bunların tabiplerin aciz kaldığı iki çetin dert olmasındandır; oysa onun döneminde tabipler sayıca çok olmakla birlikte son derece maharetliydiler. Bu sebeple Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm kavmine büyücülüğün hâkim olduğu dönemde asa ve beyaz el mucizesini gösterdiği, Araplara da Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem zamanında belağatın hâkim olduğu dönemde Kur'an mucizesini gösterdiği gibi, onlara da tıp cinsinden bir mucize göstermiştir. Bu iki hususla iktifa edilmesi, bunların dışındakilerin nefyine delalet etmez;

لقد روى أنه ﵇ أبرأ أيضا غيرهما،

nitekim onun aleyhisselâm bu ikisinden başkasını da iyileştirdiği rivayet edilmiştir.

وروى عن وهب أنه ربما اجتمع على عيسى ﵇ من المرضى خمسون ألفا من أطاق منهم أن يبلغه بلغه، ومن لم يطق ذلك منهم أتاه عيسى ﵇ فمشى إليه، وكان يداويهم بالدعاء إلى الله تعالى بشرط الإيمان وكان دعاؤه الذي يدعو به للمرضى والزمنى والعميان والمجانين وغيرهم «اللهم أنت إله من في السماء وإله من في الأرض لا إله فيهما غيرك وأنت جبار من في السماء وجبار من في الأرض لا جبار فيهما غيرك وأنت ملك من في السماء وملك من في الأرض لا ملك فيهما غيرك قدرتك في الأرض كقدرتك في السماء وسلطانك في الأرض كسلطانك في السماء أسألك باسمك الكريم ووجهك المنير وملكك القديم إنك على كل شيء قدير»

Vehb'den rivayet edildiğine göre İsa aleyhisselâm'ın etrafında bazen hastalardan elli bin kişi toplanırdı; onlardan ona ulaşmaya güç yetiren bizzat ulaşır, güç yetiremeyene ise İsa aleyhisselâm bizzat yürüyüp gelirdi. Onları iman şartıyla Allah Teâlâ'ya dua ederek tedavi ederdi. Hastalara, kötürümlere, körlere, delilere ve diğerlerine ettiği duası şöyleydi: «Allah'ım! Sen göktekinin de ilahısın, yerdekinin de ilahısın; ikisinde de Senden başka ilah yoktur. Sen göktekinin de mutlak galibisin, yerdekinin de mutlak galibisin; ikisinde de Senden başka mutlak galip yoktur. Sen göktekinin de hükümdarısın, yerdekinin de hükümdarısın; ikisinde de Senden başka hükümdar yoktur. Yerdeki kudretin gökteki kudretin gibidir; yerdeki hâkimiyetin gökteki hâkimiyetin gibidir. Kerim ismin, nur saçan vechin ve kadim mülkün hürmetine Senden dilerim; şüphesiz Sen her şeye kadirsin».

ومن خواص هذا الدعاء- كما قال وهب- أنه إذا قرئ على الفزع والمجنون وكتب له وسقى منه نفع إن شاء الله تعالى- وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ عطف على خبر أَنِّي وقيد الأحياء بالاذن كما فعل في الأول لأنه خارق عظيم يكاد يتوهم منه ألوهية فاعله لأنه ليس من جنس أفعال البشر وكان إحياؤه بالدعاء وكان دعاؤه- يا حي يا قيوم-

Bu duanın hususiyetlerindendir ki -Vehb'in dediği gibi- korku içindeki ve cinnet geçiren kimseye okunup onun için yazılır ve suyundan içirilirse Allah Teâlâ'nın izniyle fayda verir. { وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ } “ve Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim” ifadesi { أَنِّي } lafzının haberi üzerine matuftur; ilkinde yaptığı gibi diriltmeyi de izin ile kayıtlamıştır, zira bu, yapanın uluhiyetinin vehmedilmesine neredeyse yol açacak büyük bir harikadır; çünkü insan fiilleri cinsinden değildir. Onun diriltmesi dua ile idi; duası ise 'Yâ Hayyü yâ Kayyûm' idi.

وخبر «إنه كان إذا أراد أن يحيي الموتى صلى ركعتين يقرأ في الأولى تبارك الذي بيده الملك، وفي الثانية تنزيل السجدة فإذا فرغ مدح الله تعالى وأثنى عليه ثم

«Ölüleri diriltmek istediğinde iki rekât namaz kılar, birincisinde Tebâreke'llezî bi-yedihi'l-mülk, ikincisinde Tenzîlü's-Secde surelerini okur, bitirince Allah Teâlâ'ya hamdü sena eder, sonra

دعا بسبعة أسماء: يا قديم، يا خفي، يا دائم، يا فرد، يا وتر، يا أحد، يا صمد»

yedi isimle dua ederdi: Yâ Kadîm, yâ Hafiyy, yâ Dâim, yâ Ferd, yâ Vitr, yâ Ehad, yâ Samed» şeklindeki habere gelince,

قال البيهقي: ليس بالقوي، وقيل: إنه كان إذا أراد أن يحيي ميتا ضرب بعصاه الميت، أو القبر، أو الجمجمة فيحيا بإذن الله تعالى ويكلمه ويموت سريعا.

Beyhakî bunun kuvvetli olmadığını söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bir ölüyü diriltmek istediğinde asasıyla ölüye yahut kabre veya kafatasına vurur, o da Allah Teâlâ'nın izniyle dirilip onunla konuşur ve çabucak ölürdü.

وأخرج محيي السنة عن ابن عباس أنه قال: قد أحيا ﵇ أربعة أنفس: عازر، وابن العجوز، وابنة العاشر، وسام بن نوح. فأما عازر فكان صديقا له فأرسلت أخته إلى عيسى أن أخاك عازر مات وكان بينه وبين عازر مسيرة ثلاثة أيام فأتاه هو وأصحابه فوجدوه قد مات منذ ثلاثة أيام فقال لاخته: انطلقي بنا إلى قبره فانطلقت معهم إلى قبره فدعا الله تعالى عيسى فقام عازر وودكه يقطر فخرج من قبره وبقي زمانا وولد له.

Muhyissünne'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: O aleyhisselâm dört nefsi diriltmiştir: Âzir, yaşlı kadının oğlu, aşarcının kızı ve Sâm b. Nûh. Âzir'e gelince; o onun bir dostu idi. Kız kardeşi İsa'ya 'Kardeşin Âzir vefat etti' diye haber gönderdi; onunla Âzir arasında üç günlük mesafe vardı. O ve ashabı yanına geldiklerinde onu üç gün önce vefat etmiş buldular. Bunun üzerine kız kardeşine: 'Bizi onun kabrine götür' dedi; kadın da onlarla birlikte kabrine gitti. İsa Allah Teâlâ'ya dua etti; Âzir vücudundan yağlar damlayarak ayağa kalktı, kabrinden çıktı, bir müddet yaşadı ve çocukları oldu.

وأما ابن العجوز فمر به ميتا على عيسى ﵇ على سرير يحمل فدعا الله تعالى عيسى فجلس على سريره ونزل عن أعناق الرجال ولبس ثيابه وحمل السرير على عنقه ورجع إلى أهله فبقي زمانا وولد له، وأما ابنة العاشر فكان أبوها رجلا يأخذ العشور ماتت له بنت بالأمس فدعا الله تعالى وأحياها وبقيت زمانا وولد لها.

Yaşlı kadının oğluna gelince; bir sedye üzerinde taşınan bir ölü olarak İsa aleyhisselâm'ın yanından geçirildi. İsa Allah Teâlâ'ya dua etti; sedyesinin üzerine oturdu, adamların omuzlarından indi, elbiselerini giydi, sedyeyi boynuna alıp ailesine döndü; bir müddet yaşadı ve çocukları oldu. Aşarcının kızına gelince; babası öşür toplayan bir adamdı, dün bir kızı vefat etmişti. Allah Teâlâ'ya dua edip onu diriltti; o da bir müddet yaşadı ve çocukları oldu.

وأما سام بن نوح فإن عيسى ﵇ جاء إلى قبره فدعى باسم الله تعالى الأعظم فخرج من قبره وقد شاب نصف رأسه خوفا من قيام الساعة ولم يكونوا يشيبون في ذلك الزمان فقال: أقد قامت الساعة؟ قال: لا ولكن دعوتك باسم الله تعالى الأعظم ثم قال له: مت قال: بشرط أن يعيذني الله تعالى من سكرات الموت فدعا الله تعالى له ففعل، وفي بعض الآثار أن إحياءه ساما كان بعد قولهم له ﵇ إنك تحيي من كان قريب العهد من الموت ولعلهم لم يموتوا بل أصابتهم سكتة فأحي لنا سام بن نوح فأحياه وكان بينه وبين موته أكثر من أربعة آلاف سنة فقال للقوم: صدقوه فإنه نبي فآمن به بعضهم وكذبه آخرون فقالوا: هذا سحر فأرنا آية فنبأهم بما يأكلون وما يدخرون، وقد ورد أيضا أنه ﵇ أحيا ابن ملك ليستخلفه في قصة طويلة، وأحيا خشفا وشاة وبقرة

Sâm b. Nûh'a gelince; İsa aleyhisselâm onun kabrine geldi, Allah Teâlâ'nın İsm-i Âzam'ı ile dua etti; kıyametin koptuğu korkusuyla başının yarısı ağarmış olarak kabrinden çıktı -oysa o devirde saçları ağarmazdı-. 'Kıyamet mi koptu?' dedi. 'Hayır, fakat ben sana Allah Teâlâ'nın İsm-i Âzam'ı ile dua ettim' dedi. Sonra ona: 'Öl' dedi. O da: 'Allah Teâlâ'nın beni ölüm sekeratından koruması şartıyla' dedi; o da onun için Allah Teâlâ'ya dua etti ve öylece oldu. Bazı rivayetlerde onun Sâm'ı diriltmesinin, onların kendisine aleyhisselâm: 'Sen ölümü yeni gerçekleşmiş olanları diriltiyorsun; belki de onlar ölmemiş, onlara bir inme inmiştir; o halde bize Sâm b. Nûh'u dirilt' demelerinden sonra olduğu geçer; o da onu diriltti -oysa onunla vefatı arasında dört bin yıldan fazla zaman vardı-. [Sâm] topluluğa: 'Onu tasdik edin, çünkü o bir peygamberdir' dedi. Onlardan bir kısmı iman etti, diğerleri ise onu yalanlayıp: 'Bu bir sihirdir; haydi bize bir mucize göster' dediler. O da onlara ne yediklerini ve ne biriktirdiklerini haber verdi. Uzun bir kıssada onun aleyhisselâm yerine geçmesi için bir kralın oğlunu dirilttiği, bir ceylan yavrusunu, bir koyunu ve bir ineği dirilttiği de varid olmuştur;

ولفظ الْمَوْتى يعم كل ذلك.

{ الْمَوْتى } lafzı ise bütün bunları kapsar.

وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ «ما» في الموضعين موصولة، أو نكرة موصوفة والعائد محذوف- أي تأكلونه وتدخرونه- والظرف متعلق بما عنده وليس من باب التنازع والادخار- الخبء- وأصل تَدَّخِرُونَ تذتخرون بذال معجمة فتاء فأبدلت التاء ذالا ثم أبدلت الذال دالا وأدغمت، ومن العرب من يقلب التاء دالا ويدغم، وقد كان هذا الإخبار بعد النبوة وإحيائه الموتى ﵇ على ما في بعض الأخبار، وقيل: قبل،

{ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ } “Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm” ifadesindeki her iki 'mâ' da mevsûl yahut mevsuf nekiredir; âid zamir ise mahzûftur -yani yediğiniz ve biriktirdiğiniz şeyleri-. Zarf ise yanındaki [fiile] müteallıktır, tenâzu babından değildir. İddihâr (الادخار) gizlemek/saklamaktır. { تَدَّخِرُونَ } kelimesinin aslı noktalı zâl ve tâ ile 'teztehirûne'dir; tâ zâl'e tebdil edilmiş, sonra zâl dâl'e dönüştürülüp idgam edilmiştir. Araplardan tâ'yı dâl'e çevirip idgam edenler de vardır. Bazı rivayetlerde yer aldığına göre bu haber verme, onun aleyhisselâm peygamberliğinden ve ölüleri diriltmesinden sonra idi; öncesinde olduğu da söylenmiştir;

فقد أخرج ابن عساكر عن عبد الله بن عمرو بن العاص أنه قال: كان عيسى ﵇ وهو غلام يلعب مع الصبيان يقول لأحدهم: تريد أن أخبرك ما خبأت لك أمك؟ فيقول: نعم فيقول: خبأت لك كذا وكذا فيذهب الغلام منهم إلى أمه فيقول لها: أطعميني ما خبأت لي فتقول: وأي شيء خبأت لك؟ فيقول: كذا وكذا فتقول: من أخبرك؟! فيقول: عيسى ابن مريم فقالوا: والله لأن تركتم هؤلاء الصبيان مع عيسى ليفسدنهم فجمعوهم في بيت وأغلقوه عليهم فخرج عيسى يلتمسهم فلم يجدهم حتى سمع ضوضاهم في بيت فسأل عنهم فقال: ما هؤلاء أكان هؤلاء الصبيان؟ قالوا: لا إنما هي قردة وخنازير قال: اللهم اجعلهم قردة وخنازير فكانوا كذلك،

nitekim İbn Asâkir'in Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İsa aleyhisselâm çocukken diğer çocuklarla oynar ve onlardan birine: 'Annenin senin için ne sakladığını sana haber vermemi ister misin?' derdi. Çocuk: 'Evet' deyince, 'Senin için şunu şunu sakladı' derdi. O çocuk da annesine gidip: 'Benim için sakladığın şeyi bana yedir' derdi. Kadın: 'Senin için ne saklamışım ki?' deyince, 'Şunu ve şunu' derdi. Kadın: 'Bunu sana kim haber verdi?' deyince, 'Meryem oğlu İsa' derdi. Bunun üzerine: 'Vallahi bu çocukları İsa ile bırakırsanız onları mutlaka ifsat eder' dediler ve onları bir evde toplayıp üzerlerine kapıyı kilitlediler. İsa onları aramak üzere çıktı; bir evde gürültülerini duyana kadar onları bulamadı. Onları sorup: 'Bunlar kimdir, o çocuklar mıydı?' dedi. 'Hayır, onlar sadece maymunlar ve domuzlardır' dediler. O da: 'Allah'ım! Onları maymunlar ve domuzlar kıl' dedi; onlar da öyle oldular.

وذهب بعضهم أن ذلك كان بعد نزول المائدة وأيد بما أخرجه عبد الرزاق وغيره عن عمار بن ياسر رضي الله تعالى عنه في الآية أنه قال: وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ من المائدة وَما تَدَّخِرُونَ منها، وكان أخذ عليهم في المائدة حين نزلت أن يأكلوا ولا يدخروا فادخروا وخانوا فجعلوا قردة وخنازير، ويمكن أن يقال: إن كل ذلك قد وقع- وعلى سائر التقادير- فالمراد الأخبار بخصوصية هذين الأمرين كما يشعر به الظاهر، وقيل: المراد الأخبار بالمغيبات إلا أنه قد اقتصر على ذكر أمرين منها ولعل وجه تخصيص الإخبار بأحوالهم لتيقنهم بها فلا يبقى لهم شبهة، والسر في ذكر هذين الأمرين بخصوصهما أن غالب سعي الإنسان وصرف ذهنه لتحصيل الأكل الذي به قوامه والادخار الذي يطمئن به أكثر القلوب ويسكن منه غالب النفوس فليفهم.

Bazıları bunun Maide'nin inişinden sonra olduğu görüşüne varmış ve bunu Abdürrezzâk ve başkalarının Ammâr b. Yâsir'den radıyallâhu teâlâ anh bu ayet hakkında rivayet ettiği şu sözle desteklemiştir: «{ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ } Maide'den ne yediğinizi { وَما تَدَّخِرُونَ } ve ondan ne sakladığınızı [size haber veririm]». Maide indiğinde onlardan yemeleri ve biriktirmemeleri hususunda söz alınmıştı; onlar ise biriktirdiler ve hıyanet ettiler, böylece maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler. Bütün bunların vuku bulduğu da söylenebilir. Bütün takdirlere göre murat, zahirin de hissettirdiği gibi bu iki hususun hususiyetini haber vermektir. Gaybları haber vermek olduğu, ancak bunlardan sadece ikisinin zikredilmesiyle yetinildiği de söylenmiştir; onların kendi hallerini haber vermenin tahsis edilme veçhi ise, bunu kesin olarak bilmeleri sebebiyle kendilerinde bir şüphe kalmaması içindir. Bu iki hususun özellikle zikredilmesindeki sır şudur: İnsanın çabasının ve zihnini yormasının çoğu, kendisiyle ayakta kaldığı yemeyi elde etmek ve kalplerin çoğunun kendisiyle mutmain olduğu, nefislerin çoğunun kendisiyle sükûn bulduğu biriktirmeyi sağlamak içindir; öylece anlaşılsın.

وقرئ- «تذخرون» - بالذال المعجمة والتخفيف إِنَّ فِي ذلِكَ أي المذكور من الخوارق الأربعة العظيمة، وهذا من كلام عيسى ﵇ حكاه الله تعالى عنه، وقيل: هو من كلام الله تعالى سيق للتوبيخ لَآيَةً أي جنسها، وقرئ لآيات لَكُمْ دالة على صحة الرسالة دلالة واضحة حيث لم يكن ذلك بتخلل آلات وتوسط أسباب عادية كما يفعله الأطباء والمنجمون.

Noktalı zâl ile ve şeddesiz olarak 'tezherûne' şeklinde de okunmuştur. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” yani zikredilen bu dört büyük harikada; bu, Allah Teâlâ'nın ondan hikâye ettiği İsa aleyhisselâm'ın sözüdür; Allah Teâlâ'nın azarlama maksadıyla sevk edilen sözü olduğu da söylenmiştir. { لَآيَةً } “kesin bir delil vardır” yani onun cinsi vardır; çoğul olarak 'le-âyâtin' şeklinde de okunmuştur. { لَكُمْ } “sizin için” risaletin doğruluğuna açık bir delaletle delalet eder; zira bu tabiplerin ve müneccimlerin yaptığı gibi aletlerin araya girmesi ve mutat sebeplerin vasıta olmasıyla gerçekleşmemiştir.

ومن هنا يعلم أن علم الجفر، وعلم الفلك، ونحوهما لما كانت مقرونة بأصول وضوابط لا يقال عنها: إنها علم غيب أبدا إذ علم الغيب شرطه أن يكون مجردا عن المواد والوسائط الكونية وهذه العلوم ليست كذلك لأنها مرتبة على قواعد معلومة عند أهلها لولاها ما علمت تلك العلوم، وليس ذلك كالعلم بالوحي لأنه غير مكتسب بل الله تعالى يختص به من يشاء وكذا العلم بالإلهام فإنه لا مادة له إلا الموهبة الالهية والمنحة الأزلية على أن بعضهم ذهب إلى أن تلك العلوم لا يحصل بها العلم المقابل للظن بل نهاية ما يحصل الظن الغالب وبينه وبين علم الغيب بون بعيد. وسيأتي لهذا تتمة إن شاء الله تعالى إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فيه مجاز المشارفة أي إن كنتم موفقين للإيمان. ويحتمل أن يكون المعنى إن كنتم مصدقين. وجواب الشرط على التقديرين محذوف أي انتفعتم بذلك وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ عطف إما على المضمر الذي تعلق به قوله تعالى: بِآيَةٍ أي قد جئتكم محتجا، أو متلبسا بِآيَةٍ إلخ وَمُصَدِّقاً لِما إلخ، وإما على رَسُولًا وفيه معنى النطق مثله، وجوز أن يكون منصوبا بفعل دل عليه قَدْ جِئْتُكُمْ أي وجئتكم مصدقا إلخ. وقوله سبحانه: مِنَ التَّوْراةِ في موضع نصب على الحال من الضمير المستتر في الظرف والعامل فيه الاستقرار، أو الظرف نفسه لقيامه مقام الفعل، ويجوز أن يكون حالا من «ما» فيكون العامل فيه مُصَدِّقاً ومعنى تصديقه ﵇ للتوراة الإيمان بأن جميع ما فيها حكمة وصواب. وقيل: إن تصديقه لها مجيئه رَسُولًا طبق ما بشرت به وَلِأُحِلَّ لَكُمْ معمول لمقدر بعد الواو أي- وجئتكم لأحل- فهو من عطف الجملة على الجملة، أو معطوف على بِآيَةٍ من قوله سبحانه: جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ لأنه في معنى- لأظهر لكم آية ولأحل- فلا يرد أنه لا يصح عطف المفعول له على المفعول به، أو معطوف على مُصَدِّقاً ويلتزم التأويل بما يجعلهما من باب واحد، وإن كان الأول حالا، والثاني مفعولا له فكأنه قيل: جئتكم لأصدق ولأحل، وقيل: لا بد من تقدير- جئتكم- فيها كلها إذ لا يعطف نوع من المعمولات على نوع آخر.

Buradan anlaşılır ki cifir ilmi, astronomi ilmi ve benzerleri kurallar ve kaidelerle bağlantılı olduğu için bunlar hakkında asla gayb ilmidir denilmez; çünkü gayb ilminin şartı maddelerden ve kevni vasıtalardan mücerret olmasıdır. Bu ilimler ise böyle değildir; zira ehli nezdinde bilinen kurallar üzerine tertip edilmiştir ki onlar olmasaydı bu ilimler bilinmezdi. Bu, vahiy ile olan ilim gibi değildir; çünkü o kesbî (kazanılmış) değildir, bilakis Allah Teâlâ onu dilediğine has kılar. İlham ile olan ilim de böyledir; zira onun ilahi mevhibe ve ezeli bağıştan başka maddesi yoktur. Kaldı ki bazısı bu ilimlerle zanna mukabil olan kesin ilmin hâsıl olmayacağı, bilakis nihai olarak hâsıl olanın galip zan olduğu, bununla gayb ilmi arasında ise uçurum bulunduğu görüşüne varmıştır. İnşallah bunun tamamlayıcısı gelecektir. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanan kimseler iseniz” ifadesinde müşârefe mecazı vardır; yani eğer imana muvaffak kılınmış iseniz. Anlamın 'eğer tasdik eden kimseler iseniz' olması da muhtemeldir. Şartın cevabı her iki takdire göre de mahzûftur; yani 'bundan faydalanırsınız'. { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak” ifadesi, ya Yüce Allah'ın { بِآيَةٍ } kavlinin taalluk ettiği gizli kelimeye matuftur; yani 'size bir delille delillendirerek yahut bir mucizeye bürünmüş olarak ve şunu doğrulayıcı olarak geldim'; yahut onun gibi konuşma anlamı barındırması sebebiyle { رَسُولًا } üzerine matuftur. { قَدْ جِئْتُكُمْ } ifadesinin delalet ettiği bir fiille mansub olması da caiz görülmüştür; yani 've şunu doğrulayıcı olarak size geldim'. Yüce Allah'ın { مِنَ التَّوْراةِ } kavli, zarftaki müstetir zamirden hal olarak nasb mahallindedir ve onda amil olan istikrardır yahut fiil makamına kaim olması sebebiyle zarfın bizzat kendisidir. 'Mâ' lafzından hal olması da caizdir; bu takdirde amil { مُصَدِّقاً } olur. Onun aleyhisselâm Tevrat'ı tasdik etmesinin anlamı, onun içindeki her şeyin hikmet ve doğru olduğuna inanmaktır. Onu tasdik etmesinin, müjdelediği şeye uygun bir elçi olarak gelmesi olduğu da söylenmiştir. { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ } “ve size helal kılmak için” ifadesi vav'dan sonraki mukadder bir fiilin mamulüdür; yani 've helal kılmak için size geldim', dolayısıyla cümlenin cümleye atfındandır; yahut Yüce Allah'ın { جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ } kavlindeki { بِآيَةٍ } üzerine matuftur, çünkü 'size bir ayet göstermek ve helal kılmak için' anlamındadır; bu sebeple mefulün leh'in mefulün bih üzerine atfedilmesinin sahih olmayacağı itirazı varid olmaz. Yahut { مُصَدِّقاً } üzerine matuftur ve -birincisi hal, ikincisi mefulün leh olsa bile- ikisini aynı bâbdan kılacak bir tevile gidilir; sanki 'tasdik etmek ve helal kılmak için geldim' denilmiş gibi olur. Şöyle de denilmiştir: Hepsinin başında 'ci'tüküm' (size geldim) takdiri zorunludur; zira mamullerin bir türü başka bir tür üzerine matfedilmez.