Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ أي في شريعة موسى ﵇.

{ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “size haram kılınanların bir kısmını” yani Musa'nın aleyhisselâm şeriatında [haram kılınanları].

أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم عن الربيع أنه قال: كان الذي جاء به عيسى ألين مما جاء به موسى ﵉ وكان قد حرم عليهم فيما جاء به موسى ﵇ لحوم الإبل والثروب فأحلها لهم على لسان عيسى وحرمت عليهم شحوم الإبل فأحلت لهم فيما جاء به عيسى، وفي أشياء من السمك، وفي أشياء من الطير ما لا صيصية له، وفي أشياء أخر حرمها عليهم وشدد عليهم فيها فجاء عيسى بالتخفيف منه في الإنجيل.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Rebî'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İsa'nın getirdiği, Musa'nın aleyhimesselâm getirdiğinden daha yumuşaktı. Musa'nın aleyhisselâm getirdiklerinde onlara deve eti ve iç yağları haram kılınmıştı; İsa'nın diliyle bunları onlara helal kıldı. Yine onlara deve yağları haram kılınmıştı; İsa'nın getirdiği şeriatta onlara helal kılındı. Balıklardan bazı şeylerde, kuşlardan mahmuzu (arka tırnağı) olmayanlarda ve onlara haram kılınıp kendilerine zorlaştırılan başka şeylerde de [böyle oldu]; İsa İncil'de O'ndan (Allah'tan) bir hafifletme getirdi.

وأخرج عبد بن حميد عن قتادة مثله، وهذا يدل على أن الإنجيل مشتمل على أحكام تغاير ما في التوراة وأن شريعة عيسى نسخت بعض شريعة موسى، ولا يخل ذلك بكونه مصدقا للتوراة فإن النسخ بيان لانتهاء زمان الحكم الأول لا رفع وإبطال كما تقرر، وهذا مثل نسخ القرآن بعضه ببعض، وذهب بعضهم إلى أن الإنجيل لم يخص أحكاما ولا حوى حلالا وحراما ولكنه رموز، وأمثال، ومواعظ، وزواجر، وما سوى ذلك من الشرائع والأحكام فمحالة على التوراة، وإلى أن عيسى ﵇ لم ينسخ شيئا مما في التوراة، وكان يسبت ويصلي نحو البيت المقدس، ويحرم لحم الخنزير، ويقول بالختان إلا أن النصارى غيروا ذلك بعد رفعه فاتخذوا يوم الأحد بدل يوم السبت لما أنه أول يوم

Abd b. Humeyd de Katâde'den benzerini rivayet etmiştir. Bu da İncil'in, Tevrat'ta bulunanlardan farklı hükümler içerdiğine ve İsa'nın şeriatının Musa'nın şeriatının bir kısmını nesh ettiğine delalet eder. Bu durum onun Tevrat'ı tasdik edici olmasına halel getirmez; zira nesh (hükmü kaldırma), yerleştiği üzere bir yok etme ve iptal etme değil, birinci hükmün vaktinin sona erdiğini açıklamaktır. Bu, Kur'an'ın bir kısmının diğer bir kısmını nesh etmesi gibidir. Bazıları ise İncil'in hükümlere tahsis edilmediğini, helal ve haram içermediğini; bilakis onun semboller, meseller, öğütler ve sakındırmalardan ibaret olduğunu, bunun dışındaki şeriatlerin ve hükümlerin ise Tevrat'a havale edildiğini, ayrıca İsa'nın aleyhisselâm Tevrat'taki hiçbir şeyi nesh etmediğini, cumartesi yasağına uyduğunu, Beytülmakdis'e doğru namaz kıldığını, domuz etini haram kıldığını ve sünnet olmayı savunduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak Hristiyanlar o [göğe] yükseltildikten sonra bunu değiştirmişler; haftanın ilk günü

الأسبوع، ومبدأ الفيض، وصلوا نحو المشرق لما تقدم، وحملوا الختان على ختان القلب وقطعه عن العلائق الدنيوية والعوائق عن الحضرة الالهية وأحلوا لحم الخنزير مع أن مرقس حكى في إنجيله أن المسيح أتلف الخنزير وغرق منه في البحر قطيعا كبيرا وقال لتلامذته: لا تعطوا القدس الكلاب ولا تلقوا جواهركم قدام الخنازير فقرنها بالكلاب، وسبب ذلك زعمهم أن بطرس رأى في النوم صحيفة نزلت من السماء، وفيها صور الحيوانات، وصورة الخنزير، وقيل له: يا بطرس كل منها ما أحببت ونسب هذا القول إلى وهب بن منبه، والذاهبون إليه أولوا الآية بأن المراد ما حرمه علماؤهم تشهيا أو خطأ في الاجتهاد، واستدلوا على ذلك بأن المسيح ﵇ قال في الإنجيل: ما جئت لأبطل التوراة بل جئت لأكملها، ولا يخفى أن تأويل الآية بما أولوه به بعيد في نفسه، ويزيده بعدا أنه قرئ- «حرّم» - بالبناء للفاعل وهو ضمير ما بَيْنَ يَدَيَّ أو الله تعالى، وقرئ أيضا- «حرم» - بوزن كرم، وأن ما ذكروه من كلام المسيح ﵇ لا ينافي النسخ لما علمت أنه ليس بإبطال وإنما هو بيان لانتهاء الحكم الأول، ومعنى التكميل ضم السياسة الباطنة التي جاء بها إلى السياسة الظاهرة التي جاء بها موسى ﵇ على ما قيل- أو نسخ بعض أحكام التوراة بأحكام هي أوفق بالحكمة وأولى بالمصلحة وأنسب بالزمان، وعلى هذا يكون قول المسيح حجة للأولين لا عليهم، ولعل ما ذهبوا إليه هو المعول عليه كما لا يخفى على ذوي العرفان وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ الكلام فيه كالكلام في نظيره، وقرئ- بآيات- فَاتَّقُوا اللَّهَ في عدم قبول ما جئتكم به وَأَطِيعُونِ فيما آمركم به وأنهاكم بأمر الله تعالى إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ بيان للآية المأتي بها على معنى هي قولي: إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ. ولما كان هذا القول مما أجمع الرسل على حقيته ودعوا الناس اليه كان آية دالة على رسالته، وليس المراد بالآية على هذا المعجزة ليرد أن مثل هذا القول قد يصدر عن بعض العوام بل المراد أنه بعد ثبوت النبوة بالمعجزة كان هذا القول لكونه طريقة الأنبياء ﵈ علامة لنبوته تطمئن به النفوس، وجوز أن يراد من الآية المعجزة على طرز ما مر، ويقال: إن حصول المعرفة والتوحيد والاهتداء للطريق المستقيم في الاعتقادات والعبادات عمن نشأ بين قوم غيروا دينهم وحرفوا كتب الله تعالى المنزلة وقتلوا أنبياءهم ولم يكن ممن تعلم من بقايا أخبارهم من أعظم المعجزات وخوارق العادات.

ve feyzin başlangıcı olması sebebiyle cumartesi günü yerine pazar gününü benimsemişler, daha önce geçtiği üzere doğuya doğru yönelerek ibadet etmişler, sünnet olmayı kalbin sünnetine ve dünyevi bağlardan, ilahi huzura engel teşkil eden unsurlardan koparılmasına hamletmişler; Markos'un İncil'inde Mesih'in domuzları telef ettiğini ve onlardan büyük bir sürüyü denizde boğduğunu, havarilerine de 'Kutsal olanı köpeklere vermeyin, incilerinizi domuzların önüne atmayın' diyerek onları köpeklerle bir tuttuğunu aktarmasına rağmen domuz etini helal kılmışlardır. Bunun sebebi ise Petrus'un rüyasında gökten inen bir sayfa gördüğü, içinde hayvan suretleri ve domuz sureti bulunduğu ve kendisine 'Ey Petrus, bunlardan dilediğini ye' denildiği yönündeki iddialarıdır. Bu görüş Vehb b. Münebbih'e nisbet edilmiştir. Bu görüşü benimseyenler, ayeti, kastedilenin 'âlimlerinin nefislerinin arzusuyla veya içtihaddaki hataları sebebiyle haram kıldıkları şeyler' olduğu şeklinde tevil etmişler ve Mesih'in aleyhisselâm İncil'de söylediği 'Ben Tevrat'ı iptal etmeye değil, tamamlamaya geldim' sözünü buna delil getirmişlerdir. Ayeti onların yaptıkları bu teville yorumlamanın özünde uzak olduğu gizli değildir. Bunun [Tevrat'taki] 'Mâ beyne yedeyye'nin zamirine yahut Yüce Allah'a râci fail meçhul kalıbıyla değil de malum olarak 'harrame' (حَرَّمَ) şeklinde ve ayrıca kerume vezninde 'harume' (حَرُمَ) şeklinde okunmuş olması bu uzaklığı daha da artırmaktadır. Mesih'in aleyhisselâm naklettikleri sözünün de neshe aykırı olmadığı açıktır; zira neshin bir iptal olmadığını, ancak birinci hükmün sona erdiğini açıklamak olduğunu bilmiş bulunmaktasın. Tamamlamanın anlamı ise söylendiğine göre- getirdiği bâtınî siyaseti, Musa'nın aleyhisselâm getirdiği zahirî siyasete eklemek yahut Tevrat'ın bazı hükümlerini hikmete daha muvafık, maslahata daha uygun ve zamana daha münasip hükümlerle nesh etmektir. Buna göre Mesih'in sözü sonrakilerin değil, öncekilerin lehine bir delildir. İrfan sahiplerine gizli kalmayacağı üzere, onların benimsediği görüş itimada şayan olan görüştür. { وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ve Rabbinizden size bir ayet (mucize) getirdim” ifadesindeki açıklama benzerindeki gibidir. 'Bi-âyâtin' şeklinde de okunmuştur. { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “O halde Allah'tan korkun” size getirdiklerimi kabul etmeme hususunda [Allah'tan sakının]; { وَأَطِيعُونِ } “ve bana itaat edin” Allah'ın emriyle size emrettiğim ve yasakladığım hususlarda. { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir. O halde O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.” ayeti, getirilen mucizenin beyanıdır; yani 'O, benim 'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir' sözümdür' anlamındadır. Bu söz, elçilerin hak oluşunda icma ettikleri ve insanları kendisine çağırdıkları bir husus olunca, onun elçiliğine delalet eden bir delil olmuştur. Bu durumda ayetten maksat mucize değildir ki böyle bir sözün bazı avamdan da sadır olabileceği itirazı ileri sürülebilsin. Bilakis maksat, peygamberliğin mucize ile sabit olmasından sonra, bu sözün peygamberlerin aleyhimüsselâm yolu olması hasebiyle, nefislerin kendisiyle mutmain olduğu bir peygamberlik alameti olmasıdır. Ayetten geçen tarz üzere mucizenin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Dinlerini değiştiren, Yüce Allah'ın indirdiği kitapları tahrif eden ve peygamberlerini öldüren bir kavim arasında yetişen ve onların geçmiş haberlerinden ders almamış bir kimseden marifetin, tevhidin ve inanç ile ibadetlerde dosdoğru yola hidayetin husule gelmesinin en büyük mucizelerden ve harikulade hallerden olduğu söylenir.

أو يقال من الجائز أن يكون قد ذكر الله تعالى في التوراة إذا جاءكم شخص من نعته كذا وكذا يدعوكم إلى كيت وكيت فاتبعوه فإنه نبي مبعوث إليكم فإذا قال: أنا الذي ذكرت بكذا وكذا من النعوت كان من أعظم الخوارق، وقرئ- «أن الله» - بفتح همزة- أن- على أن المنسبك بدل من آية أو أن المعنى جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ دالة على أن الله إلخ، ومثل هذا محتمل على قراءة الكسر أيضا لكن بتقدير القول، وعلى كلا التقديرين يكون قوله تعالى: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ اعتراضا، وقد ذكر غير واحد أن الظاهر أن هذه الجملة معطوفة على جملة جِئْتُكُمْ الأولى وكررت ليتعلق بها معنى زائد وهو قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ رَبِّي أو للاستيعاب كقوله تعالى: «فارجع البصر كرتين» أي جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ بعد أخرى مما ذكرت لكم من خلق الطير، وإبراء الأكمه، والأبرص، والأحياء، والإنباء بالمخفيات، ومن ولادتي بغير أب. ومن كلامي في المهد ونحو ذلك، والكلام الأول لتمهيد الحجة عليهم، والثاني لتقريبها إلى الحكم وهو إيجاب حكم تقوى الله تعالى وطاعته ولذلك جيء بالفاء في فَاتَّقُوا اللَّهَ كأنه قيل: لما جئتكم بالمعجزات الباهرات والآيات الظاهرات فَاتَّقُوا اللَّهَ إلخ، وعلى هذا يكون قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ إلخ ابتداء كلام

Veya şöyle denilebilir: Allah Teâlâ'nın Tevrat'ta, "Şu şu vasıflara sahip, sizi şunlara ve bunlara davet eden bir şahıs geldiğinde ona uyun; çünkü o, size gönderilmiş bir peygamberdir" şeklinde zikretmiş olması ve onun [Hz. İsa'nın] "Ben şu şu vasıflarla zikredilen kişiyim" demesi, olağanüstü durumların (harikulade hallerin) en büyüklerinden sayılması mümkündür. [Kelime] 'inne'nin hemzesinin fethasıyla "enne'llâhe" şeklinde de okunmuştur; bu durumda müevvel masdar { آية } 'âyet' kelimesinden bedel olur veya mana "Size Allah'ın... olduğuna delalet eden bir ayetle geldim" şeklinde olur. Bunun benzeri kesre kıraatinde de 'kavl' (söz) takdiriyle muhtemeldir. Her iki takdire göre de Yüce Allah'ın { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin” kavli itiraziyye (ara cümle) olur. Birden fazla âlim, bu cümlenin zahiren birinci { جِئْتُكُمْ } cümlesine matuf olduğunu ve Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي } kavli gibi fazladan bir mananın kendisine taalluk etmesi için veya Yüce Allah'ın { فارجع البصر كرتين } “Gözünü iki kez daha çevir bak” kavlinde olduğu gibi istiâb (kapsayıcılık/peş peşe getirme) için tekrar edildiğini zikretmiştir; yani "Kuş yaratmak, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmek, ölüleri diriltmek, gizli şeyleri haber vermek, babasız doğmam, beşikte konuşmam ve benzeri size zikrettiğim şeylerden biri diğerinin ardınca birer ayetle size geldim" demektir. İlk söz onlara karşı delili hazırlamak, ikincisi ise onu hükme yani Allah Teâlâ'dan korkma ve O'na itaat etme hükmünün gerekliliğine yaklaştırmak içindir. İşte bu sebeple { فَاتَّقُوا اللَّهَ } kavlinde 'fâ' getirilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: "Mademki size apaçık mucizeler ve parlak ayetlerle geldim, artık Allah'tan korkun..." Buna göre Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ }... kavli yeni bir söz başlangıcı (istînâf) olur

وشروعا في الدعوة المشار إليها بقول مجمل، فإن الجملة الاسمية المؤكدة بأن للإشارة إلى استكمال القوة النظرية بالاعتقاد الحق الذي غايته التوحيد، وقوله تعالى: فَاعْبُدُوهُ

ve mücmel bir sözle işaret edilen davete bir giriştir. Zira 'inne' ile tekit edilmiş isim cümlesi, gayesi tevhid olan hak inanç ile nazari kuvvetin kemale ermesine işarettir. Yüce Allah'ın { فَاعْبُدُوهُ } “O'na kulluk edin” kavli ise

إشارة إلى استكمال القوة العملية فإنه ملازمة الطاعة التي هي الإتيان بالأوامر والانتهاء عن المناهي، وتعقيب هذين الأمرين بقوله سبحانه: هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ تقرير لما سبق ببيان أن الجمع بين الأمرين الاعتقاد الحق، والعمل الصالح هو الطريق المشهود له بالاستقامة، ومعنى قراءة الفتح على ما ذكر- لأن الله- ربي وربكم فاعبدوه- فهو كقوله تعالى: لِإِيلافِ قُرَيْشٍ [قريش: ١] إلخ، والإشارة إما إلى مجموع الأمرين، أو إلى الأمر الثاني المعلول للأمر الأول، والتنوين إما للتعظيم أو للتبعيض، وجملة هذا إلخ على ما قيل: استئناف لبيان المقتضى للدعوة.

ameli kuvvetin kemale ermesine işarettir; zira bu, emirlere uymak ve nehiylerden sakınmaktan ibaret olan itaate devam etmektir. Bu iki emrin ardından Yüce Allah'ın { هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “İşte dosdoğru yol budur” buyurması, hak inanç ile salih amelin bir araya getirilmesinin istikametine şahitlik edilen yol olduğunu beyan ederek önceki hususları teyit etmektir. Fetha kıraatinin manası zikredilen üzere 'Allah benim ve sizin Rabbiniz olduğu için O'na kulluk edin' şeklindedir; bu da Yüce Allah'ın { لِإِيلافِ قُرَيْشٍ } “Kureyş'in alıştırılması için” [Kureyş: 1] kavli gibidir. İşaret ya her iki durumun toplamınadır yahut birinci durumun neticesi olan ikinci durumadır. Tenvin ya tazim ya da teb'iz (kısmilik) içindir. Söylendiğine göre { هذا } vb. cümlesi davetin gerekçesini beyan eden bir istinaftır.

هذا «والإشارة في هذه الآيات ظاهرة كالعبارة» سوى أن تطبيق ما في الآفاق على ما في الأنفس يحتاج إلى بيان فنقول: قال الله سبحانه: وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ أي ملائكة القوى الروحانية لمريم النفس الطاهرة الزكية إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ لكمال استعدادك ووفور قابليتك وَطَهَّرَكِ عن الرذائل والأخلاق الردية وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ النفوس الشهوانية المتدرعة بجلباب الأفعال الذميمة يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ أي دوامي على الطاعة له بالائتمار بما أمر والانزجار عما نهى وَاسْجُدِي في مساجد الذل وَارْكَعِي في محاريب الخضوع مع الخاضعين فإن في ذلك إقامة مراسم العبودية وأداء حقوق الربوبية، ولله تعالى در من قال:

İşte 'bu ayetlerdeki işaret ibare gibi açıktır'. Ancak âfaktakini enfüstekine tatbik etmek açıklamaya muhtaçtır; biz de şöyle deriz: Yüce Allah { وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti” yani ruhani kuvvetlerin melekleri, tertemiz ve zeki nefis olan Meryem'e: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ } “Şüphesiz Allah seni seçti” istidadının kemali ve kabiliyetinin bolluğu sebebiyle; { وَطَهَّرَكِ } “ve seni arındırdı” rezilliklerden ve kötü ahlaktan; { وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ } “ve seni kadınlarına seçti” yerilmiş fiillerin elbisesine bürünmüş şehvani nefislerin kadınlarına [üstün kıldı]. { يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ } “Ey Meryem! Rabbine boyun eğ” yani emrettiğine sarılarak ve yasakladığından kaçınarak O'na itaate devam et; { وَاسْجُدِي } “ve secde et” zillet mescidlerinde; { وَارْكَعِي } “ve rükû et” boyun eğme mihraplarında { مع الخاضعين } boyun eğenlerle beraber; zira bunda kulluk kurallarını ikame etmek ve rabliğin haklarını eda etmek vardır. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:

ويحسن إظهار التجلد للعدا ... ويقبح إلا العجز عند الحبائب

Düşmanlara karşı sabır ve metanet göstermek güzeldir... Fakat sevgililerin katında acziyetten başkası çirkindir.

ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ أي من أخبار غيب وجودك نُوحِيهِ إِلَيْكَ يا نبي الروح وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ أي لدى القوى الروحانية والنفسانية، والمراد ما كنت ملتفتا إليهم بل كنت في شغل شاغل عنهم إِذْ يُلْقُونَ أقلام استعداداتهم التي يكتبون بها صحف أحوالهم وتوراة أطوارهم ويطرحونها في بحر التدبير أَيُّهُمْ يَكْفُلُ ويدبر مَرْيَمَ النفس بحسب رأيه ومقتضى طبعه وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ في مقام الصدر الذي هو محل اختصام القوى في طلب الرياسة قبل الرياضة وفي حالها إِذْ قالَتِ ملائكة القوى الروحانية حين غلبت يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بمقتضى التوجه إليه بِكَلِمَةٍ مِنْهُ جامعة لحروف الأكوان وهو القلب المحيط بالعوالم اسْمُهُ الْمَسِيحُ لأنه يمسحك بالنور، أو لأنه مسح به وَجِيهاً فِي الدُّنْيا لتدبيره أمر المعاش فيطيعه أنس القوى الظاهرة وجن القوى الباطنة، ووجيها في الآخرة لقيامه بتدبير المعاد فيطيعه ملكوت سماء الأرواح، أو شريفا مرفوعا في الدنيا وهي عبارة عن تجلي الأفعال، وفي الآخرة وهي عبارة عن تجلي الأسماء وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ أي المعدودين من جملة مقربي الحضرة القابلين لتجلي الذات،

{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “İşte bu, gayb haberlerindendir” yani varlığının gayb haberlerindendir; { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } “bunu sana vahyediyoruz” ey ruh peygamberi! { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “ve sen onların yanında değildin” yani ruhani ve nefsani kuvvetlerin yanında; murad, onlara iltifat etmiyor, bilakis onlardan tamamen başka bir meşguliyet içindeydin. { إِذْ يُلْقُونَ } “Hani atıyorlardı” hallerinin sahifelerini ve tavırlarının Tevrat'ını yazdıkları istidat kalemlerini ve onları tedbir denizine fırlatıyorlardı; { أَيُّهُمْ يَكْفُلُ } “hangisi kefil olacak” ve kendi reyi ile tabiatının gereğine göre nefis olan Meryem'i tedbir edip gözetecek diye. { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “Çekiştikleri zaman da sen yanlarında değildin” riyazetten önce ve onun esnasında reislik talebinde kuvvetlerin çekişme mahalli olan göğüs makamında. { إِذْ قالَتِ } “Hani demişti” ruhani kuvvetlerin melekleri galip geldikleri vakit: { يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ } “Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni müjdeliyor” O'na yönelmenin gereği olarak; { بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } “Kendisinden bir kelime ile” kevni harfleri toplayan ve alemleri kuşatan kalp olan bir kelime ile; { اسْمُهُ الْمَسِيحُ } “onun adı Mesih'tir” çünkü o seni nurla mesh eder (arındırır) yahut kendisi nurla mesh edilmiştir; { وَجِيهاً فِي الدُّنْيا } “dünyada itibarlıdır” maişet işini tedbir ettiği için; böylece zahir kuvvetlerin insanları ve bâtın kuvvetlerin cinleri ona itaat eder; ahirette de itibarlıdır, çünkü mead (dönüş) işini tedbir etmek üzere kaimdir; böylece ruhlar semasının melekûtu ona itaat eder. Yahut dünyada şerefli ve yüceltilmiştir ki bu fiillerin tecellisinden ibarettir; ahirette de [şereflidir] ki bu da isimlerin tecellisinden ibarettir. { وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “ve yakınlaştırılanlardandır” yani Zât'ın tecellisini kabule ehil, ilahi huzurun mukarrebleri cümlesinden sayılanlardandır.

وفي الخبر «ما وسعتني أرضي ولا سمائي ولكن وسعني قلب عبدي المؤمن»

Haberde [şöyle] buyrulmuştur: “Yere ve göğe sığmadım, ancak mümin kulumun kalbine sığdım.”

وَيُكَلِّمُ النَّاسَ بما يرشدهم في مهد البدن وقت تغذيه بلبان السلوك إلى ملك الملوك وَكَهْلًا بالغا طور شيخ الروح وواصلا وسط الطريق قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ مثل هذا وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وهو تعجب من ولادتها ذلك من غير تربية معلم بشري لما أن العادة جرت بأن الوصول إلى المقامات العلية إنما هو بواسطة شيخ مرشد يعرف الطريق ويدفع الآفات، وقد شاع أن الإنسان متى سلك بنفسه ضل أو لم يفز بكثير، ومن كلامهم الشجرة التي تنبت بنفسها لا تثمر قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ فله أن يصطفي من شاء من غير تربية مرب ولا إرشاد مرشد بل بمجرد الجذبة الالهية، وهذا شأن المرادين وبعض المريدين:

{ وَيُكَلِّمُ النَّاسَ } “İnsanlarla konuşur” mülklerin Melik'ine sülûk sütüyle beslendiği vakit olan beden beşiğinde onları irşad edecek şeylerle; { وَكَهْلًا } “ve yetişkin olarak da” ruh şeyhliği tavrına ulaşıp yolun ortasına varmış olarak. { قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ } “Dedi ki: Rabbim, benim nasıl çocuğum olur” bunun gibi bir çocuk; { وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ } “bana bir beşer dokunmamışken?” Bu, beşeri bir öğreticinin terbiyesi olmaksızın bunu doğurmasına duyduğu bir taaccüptür; zira âdet, yüce makamlara ulaşmanın ancak yolu bilen ve afetleri defeden mürşid bir şeyh vasıtasıyla gerçekleştiği şeklinde cereyan etmiştir. İnsanın kendi başına sülûk ettiğinde sapacağı yahut pek bir şeye nail olamayacağı yaygın bir kabuldür; onların sözlerinden biri de 'Kendi kendine biten ağaç meyve vermez' şeklindedir. { قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “Dedi ki: Allah dilediğini işte böyle yaratır” hiçbir mürebbînin terbiyesi ve hiçbir mürşidin irşadı olmaksızın, sırf ilahi cezbeye dayalı olarak dilediğini seçmek O'na aittir. Bu, muradların ve bazı müridlerin durumudur:

رب شخص تقوده الأقدار ... للمعالي وما لذاك اختيار

Nice şahıs vardır ki takdirler onu yüceliklere sevk eder... Halbuki bunda onun hiçbir ihtiyarı (tercihi) yoktur.

غافل والسعادة احتضنته ... وهو عنها مستوحش نفار

Kendisi gaflettedir de mutluluk onu kucaklamıştır... Halbuki o, bundan ürkmekte ve kaçmaktadır.

وَيُعَلِّمُهُ بالتعليم الإلهي الغني عما يعهد من الوسائط كتاب العلوم المعقولة وحكم الشرائع ومعارف الكتب الالهية من توراة الظاهر وإنجيل الباطن ويجعله رسولا إلى الروحانيين من بني إسرائيل الروح قائلا: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ من عالم الغيب بآية عظيمة وهي أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ بالتربية من طين النفوس البشرية كَهَيْئَةِ الطائر إلى جناب القدس بجناحي الرجاء والخوف فَأَنْفُخُ فِيهِ بنفث العلم الإلهي ونفس الحياة الحقيقة فَيَكُونُ طَيْراً أي نفسا حية طائرة في فضاء الجمال والجلال إلى رياض جناب الحق سبحانه بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ أي الأعمى المحجوب برؤية الأغيار عن رؤية نور الأنوار وَالْأَبْرَصَ المبتلى بأمراض الرذائل والعقائد الفاسدة التي أوجبت مخالفة لون بشرته الفطرية وَأُحْيِ موتى الجهل بحياة العلم الحقيقية بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ أي تتناولون من الشهوات واللذات وَما تَدَّخِرُونَ في بيوت نياتكم من الآمال التي هي كسراب بقيعة إِنَّ فِي ذلِكَ المذكور لَآيَةً لَكُمْ نافعة إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ، وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ توراة الظاهر فإنه أحد المظاهر وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ بسبب عنادكم وقصركم الحق على بعض مظاهره، وأشير بذلك إلى علم الباطن، والمراد من البعض إما الكل على حد ما قيل في قوله تعالى: يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ [غافر: ٢٨] وإما ظاهر معناه فيكون إشارة إلى أن من الباطن ما يحرم كشفه، فقد قال مولانا زين العابدين:

{ وَيُعَلِّمُهُ } “Ve ona öğretir” bilinen vasıtalardan müstağni kılan ilahi talim ile; { الْكِتابَ } “Kitabı” akli ilimlerin kitabını; { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti” şeriatların hükümlerini; { وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “ve Tevrat ile İncil'i” zahirin Tevrat'ı ve bâtının İncil'inden oluşan ilahi kitapların marifetlerini; { وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “ve İsrailoğullarına bir elçi [kılar]” ruhani olan İsrailoğullarına elçi kılarak şöyle der: { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } “Şüphesiz ben size geldim” gayb aleminden; { بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir ayetle” büyük bir mucize ile ki o şudur: { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “Ben size çamurdan kuş biçiminde bir şey yaparım” terbiye yoluyla beşeri nefislerin çamurundan, reca ve havf (ümit ve korku) kanatlarıyla kudsiyet cenabına uçacak [bir heyet yaparım]; { فَأَنْفُخُ فِيهِ } “ona üflerim” ilahi ilmin üflemesi ve hakiki hayat nefesiyle; { فَيَكُونُ طَيْراً } “o da bir kuş olur” yani Yüce Hakk'ın kudsiyet bahçelerine doğru cemal ve celal fezâsında uçan diri bir nefis olur; { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle”; { وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ } “Körü iyileştiririm” yani ağyârı görmesi sebebiyle nurların nurunu görmekten perdelenmiş olan körü; { وَالْأَبْرَصَ } “ve alacalıyı” fıtri ten renginin değişmesini gerektiren kötü huylar ve bozuk inançlar hastalığına müptela olanı; { وَأُحْيِ الْمَوْتى } “ve ölüleri diriltirim” cehalet ölülerini hakiki ilim hayatıyla [diriltirim]; { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle”; { وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ } “ve size yediklerinizi haber veririm” yani şehvetlerden ve lezzetlerden aldıklarınızı; { وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ } “ve evlerinizde biriktirdiklerinizi” niyetlerinizin evlerinde düzlükteki serap gibi olan emellerden [biriktirdiklerinizi]; { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanan kimseler iseniz, şüphesiz bunda sizin için bir ibret vardır” faydalı bir delil vardır. { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak” zira o مظâhirlerden (tecelli yerlerinden) biridir; { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “ve size haram kılınanların bir kısmını helal kılmak için” inadınız ve hakkı onun bazı mazharlarına hasretmeniz sebebiyle [haram kılınanları helal kılmak için]; bununla bâtın ilmine işaret edilmiştir. 'Bazı' kelimesinden maksat ya Yüce Allah'ın { يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ } “size vaad ettiklerinin bir kısmı başınıza gelir” [Mü'min: 28] kavlinde söylendiği üzere tamamıdır yahut zahir manasıdır ki bu takdirde bâtından bir kısmının ifşa edilmesinin haram olduğuna işaret olur. Nitekim Mevlânâ Zeynelâbidîn şöyle demiştir:

ورب جوهر علم لو أبوح به ... لقيل لي: أنت ممن يعبد الوثنا

Nice ilim cevheri vardır ki onu açığa vursam... Bana 'Sen puta tapanlardansın' denirdi.

ولا استحل أناس مسلمون دمي ... يرون أقبح ما يأتونه حسنا

Müslüman kimseler kanımı helal sayarlardı... Yaptıkları en çirkin şeyi güzel görürlerdi.

وقد تقدم في هذا أبو حسن ... إلى الحسين وأوصى قبله الحسنا

Bu hususta Ebü'l-Hasan (Ali) önceden... Hüseyin'e ve ondan önce de Hasan'a vasiyette bulunmuştu.

وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ بعد أخرى مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ في مخالفتي وَأَطِيعُونِ فيما فيه كمال نشأتكم إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فهو الذي يوصلكم إلى ما فيه كمالكم فَاعْبُدُوهُ بالذل والانكسار والوقوف على بابه بالعجز والافتقار وامتثلوا أمره ونهيه هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ يوصلكم إليه ويفد بكم عليه فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ شروع في بيان مآل أحواله ﵇، وقيل: يحتمل أن يكون كله من قبل الملائكة شرحا لطرف منها داخلا تحت القول، ويحتمل أن يكون الكلام قد تم عند قوله تعالى: وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ ولا يكون أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ إلخ متعلقا بما قبله، ولا يكون داخلا تحت القول ويكون المحذوف هناك فجاء عيسى كما بشر الله تعالى رسولا إلى بني إسرائيل- بأني قد جئتكم بآية من ربكم- الآية، والفاء هنا مفصحة بمثل المقدر هناك على التقدير الثاني، وأصل الاحساس الإدراك بإحدى الحواس الخمس الظاهرة وقد استعير هنا استعارة تبعية للعلم بلا شبهة، وقيل: إنه مجاز مرسل عن ذلك من باب ذكر الملزوم وإرادة اللازم والداعي لذلك أن الكفر مما لا يحس، والقول- بأن المراد إحساس آثار الكفر- ليس بشيء، والمراد من الكفر إصرارهم عليه وعتوهم فيه من العزيمة على إيقاع مكروه به ﵇، وقد صح أنه ﵇ لقي من اليهود قاتلهم الله تعالى شدائد كثيرة.

{ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ve size Rabbinizden bir ayet (mucize) getirdim” birbiri ardınca; { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “O halde Allah'tan korkun” bana muhalefet hususunda; { وَأَطِيعُونِ } “ve bana itaat edin” oluşumunuzun kemalinde olan hususlarda. { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” sizi kemalinize ulaştıracak olan O'dur; { فَاعْبُدُوهُ } “O halde O'na kulluk edin” zillet, inkisar (gönül kırıklığı) ve acziyet ile muhtaçlık içinde O'nun kapısında durarak, emrine ve yasağına boyun eğin. { هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “İşte dosdoğru yol budur” sizi O'na ulaştıran ve O'nun huzuruna çıkaran [yoldur]. { فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ } “İsa onlardan inkârı sezince” onun aleyhisselâm hallerinin akıbetini beyana giriştir. Denildi ki: Tamamının melekler tarafından, bir kısmının şerhi olarak sözün (kavl) altına girmesi muhtemel olduğu gibi, kelamın Yüce Allah'ın { وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ } kavlinde tamamlanmış olması, { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } vb. kısmının öncesine taalluk etmemesi ve kavl altına girmemesi de muhtemeldir; bu takdirde oradaki mahzûf 'İsa, Allah'ın müjdelediği gibi İsrailoğullarına bir elçi olarak -Rabbinizden size bir ayetle geldim diyerek- geldi' şeklinde olur. Buradaki fâ harfi ise ikinci takdire göre oradaki mukadderin bir benzerini açıklar. İhsasın (hissetmenin) aslı, beş zahir duyudan biriyle idrak etmektir; burada ise şüphesiz ilim için tebaiyye yoluyla istiare edilmiştir. Bunun, melzumu zikredip lazımı murad etme bâbından mecaz-ı mürsel olduğu da söylenmiştir; buna sevk eden gerekçe ise küfrün hissedilen bir şey olmamasıdır. 'Murad, küfrün eserlerini hissetmektir' sözü ise bir şey ifade etmez. Küfürden kasıt, ona aleyhisselâm bir kötülük yapma kararlılığı göstererek küfürde ısrar etmeleri ve azgınlaşmalarıdır. Onun aleyhisselâm Yahudilerden -Allah onları kahretsin- pek çok sıkıntıyla karşılaştığı sahih olarak sabittir.

أخرج إسحق بن بشر، وابن عساكر من طرق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «كان اليهود يجتمعون على عيسى ﵇ ويستهزئون به ويقولون له: يا عيسى ما أكل فلان البارحة وما ادخر في بيته لغد؟! فيخبرهم ويسخرون منه حتى طال ذلك به وبهم وكان عيسى ﵇ ليس له قرار ولا موضع يعرف إنما هو سائح في الأرض فمر ذات يوم بامرأة قاعدة عند قبر وهي تبكي فسألها فقالت: ماتت ابنة لي لم يكن لي ولد غيرها فصلى عيسى ركعتين ثم نادى يا فلانة قومي بإذن الرحمن فاخرجي فتحرك القبر. ثم نادى الثانية فانصدع القبر. ثم نادى الثالثة فخرجت وهي تنقض رأسها من التراب فقالت: يا أماه ما حملك على أن أذوق كرب الموت مرتين؟ يا أماه اصبري واحتسبي فلا

İshak b. Bişr ve İbn Asâkir çeşitli yollardan İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmişlerdir: Yahudiler İsa'nın aleyhisselâm etrafında toplanır, onunla alay eder ve ona 'Ey İsa! Dün akşam falan ne yedi, yarın için evinde ne biriktirdi?' derlerdi; o da kendilerine haber verirdi, onlar ise onunla eğlenirlerdi. Bu durum onunla onlar arasında uzun süre devam etti. İsa'nın aleyhisselâm sabit bir karargâhı ve bilinen bir yeri yoktu, o sadece yeryüzünde seyahat eden biriydi. Bir gün bir kabrin başında oturup ağlayan bir kadına rastladı; ona [durumunu] sordu, kadın 'Bir kızım öldü, ondan başka çocuğum da yoktu' dedi. Bunun üzerine İsa iki rekât namaz kıldı, sonra 'Ey falan! Rahman'ın izniyle kalk ve dışarı çık' diye seslendi; kabir hareket etti. Sonra ikinci defa seslendi, kabir yarıldı. Sonra üçüncü defa seslendi; kız başındaki toprağı silkeleyerek dışarı çıktı ve 'Ey anneciğim! Ölümün acısını bana iki defa tattırmana sebep olan nedir? Anneciğim, sabret ve ecrini Allah'tan bekle; benim artık

حاجة لي في الدنيا يا روح الله سل ربي أن يردني إلى الآخرة وأن يهون علي كرب الموت فدعا ربه فقبضها إليه فاستوت عليها الأرض فبلغ ذلك اليهود فازدادوا عليه غضبا» وروي عن مجاهد أنهم أرادوا قتله ولذلك استنصر قومه،

dünyada bir ihtiyacım yok. Ey Allah'ın Ruhu! Rabbime dua et de beni ahirete geri döndürsün ve ölümün acısını bana hafifletsin' dedi. İsa Rabbine dua etti, Allah da onun ruhunu kabzetti ve yer üzerine kapandı. Bu haber Yahudilere ulaşınca ona olan öfkeleri daha da arttı. Mücâhid'den onların onu öldürmek istedikleri, bu sebeple kavminden yardım istediği rivayet edilmiştir.

ومن- لابتداء الغاية متعلق- بأحس- أي ابتدأ الاحساس من جهتهم وجوز أبو البقاء أن يتعلق بمحذوف على أنه حال من الكفر أي لما أحس الكفر حال كونه صادرا منهم.

{ مِنْهُمُ } ifadesindeki 'min', gaye başlangıcı (iptidâ-i gaye) için olup { أَحَسَّ } fiiline taalluk eder; yani hissetme onların tarafından başladı. Ebü'l-Bekâ ise bunun küfürden hal olarak mahzûfa taalluk etmesini caiz görmüştür; yani küfrü, onlardan sadır olduğu halde hissettiği zaman demektir.

قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ المقول لهم الحواريون كما يشير إليه آية- الصف- كما قال عيسى ابن مريم للحواريين الآية. وكونه- جميع بني إسرائيل لقوله تعالى: فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ [الصف:

{ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Dedi ki: Allah'a giden yolda benim yardımcılarım kimdir?” Kendilerine hitap edilenler, Saf suresindeki { كَما قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوارِيِّينَ } “Meryem oğlu İsa'nın havarilere dediği gibi” ayetinin işaret ettiği üzere havarilerdir. Bunun Yüce Allah'ın { فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ } “İsrailoğullarından bir taife inandı, bir taife de inkâr etti” [Saf:

١٤] ليس بشيء إذ الآية ليست بنص في المدعى إذ يكفي في تحقق الانقسام بلوغ الدعوة إلى الجميع، والأنصار- جمع نصير كالأشراف جمع شريف، وقال قوم: هو جمع نصر، وضعفه أبو البقاء إلا أن يقدر فيه مضاف أي من صاحب نصرى، أو تجعله مصدرا وصف به، والجار والمجرور إما أن يتعلق بمحذوف وقع حالا من الياء وهي مفعول به معنى، والمعنى من ينصرني حال كوني ملتجئا إلى الله تعالى أو ذاهبا إلى الله، إما أن يتعلق- بأنصاري- مضمنا معنى الإضافة أي من الذين يضيفون أنفسهم إلى الله في نصري، وفي الكشاف في تفسير سورة الصف ما حاصله مما يخالف ما ذكره هنا أن إضافة أنصار- للياء إضافة ملابسة أي من حزبي ومشاركي في توجهي لنصرة الله تعالى ليطابق جوابهم الآتي ولا يصح أن يكون معناه من ينصرني مع الله لعدم المطابقة، وفيه أن عدم المطابقة غير مسلم إذ نصرة الله تعالى في الجواب ليست على ظاهرها بل لا بد من تجوز، أو إضمار في نصرهم لله تعالى ويضمر ما تحصل به المطابقة، نعم كون إِلَى بمعنى- مع- لا يخلو عن شيء فقد ذكر الفراء أنها إنما تكون كذلك إذا ضم شيء آخر نحو الذود إلى الذود إبل أي إذا ضممته إليه صار إبلا، ألا تراك تقول قدم زيد ومعه مال، ولا تقول: وإليه مال- وكذا نظائره- فالسالم عن هذا الحمل من التفاسير مع اشتماله على قلة الإضمار أولى، ومَنْ هنا اختار بعضهم كون إلى بمعنى اللام، وآخرون كونها بمعنى- في..

14] kavlinden dolayı bütün İsrailoğulları olduğu iddiası bir şey ifade etmez; zira ayet iddia edilen hususta açık bir nass değildir; çünkü bölünmenin gerçekleşmesi için davetin herkese ulaşmış olması yeterlidir. 'Ensâr', şerif'in çoğulunun eşrâf gelmesi gibi nasîr'in çoğuludur. Bir topluluk bunun 'nasr'ın çoğulu olduğunu söylemişse de Ebü'l-Bekâ, içinde bir muzaf takdir edilmesi -yani 'yardımımın sahibi kimdir'- yahut kendisiyle vasıflanan bir masdar kılınması müstesna bunu zayıf görmüştür. Câr ve mecrûr ({ إِلَى اللَّهِ }), ya mana bakımından mefulün bih olan yâ zamirinden hal olarak vaki olan mahzûfa taalluk eder ki bu takdirde mana 'Allah'a sığındığım yahut Allah'a yöneldiğim halde bana kim yardım eder' şeklindedir; ya da izafet manası tazammun ettirilerek { أَنْصارِي } kelimesine taalluk eder ki mana 'bana yardım hususunda kendilerini Allah'a nispet edenlerden kim vardır' demek olur. el-Keşşâf'ta Saf suresinin tefsirinde burada zikredilenlere muhalif olarak özetle şöyle denilmiştir: 'Ensâr'ın yâ zamirine izafeti mülâbese (irtibat) izafetidir; yani gelecek olan cevaplarına uygun düşmesi için 'Allah'ın dinine yardım yönelişimde benim fırkamdan ve ortaklarımdan olan kimdir?' demektir; yoksa mutabakat bulunmadığından manasının 'Allah ile beraber bana kim yardım eder' olması sahih olmaz. Buna karşı, mutabakatın bulunmadığı iddiası kabul edilemez; zira cevaptaki Allah Teâlâ'ya yardım zahiri üzere olmayıp, onların Allah Teâlâ'ya yardım etmelerinde mutlaka bir mecaz yahut hazf bulunması gerekir ve mutabakatı sağlayacak şey takdir edilir. Evet, { إِلَى } edatının 'maa' (مع - beraber) manasında olması itirazdan uzak değildir; zira Ferrâ, bunun ancak bir şey diğerine eklendiğinde geçerli olduğunu zikretmiştir; tıpkı 'ذود إلى الذود إبل' (üç-on deve diğer üç-on deveye eklenince tam bir deve sürüsü olur) sözünde olduğu gibi; yani onu diğerine eklediğinde deve sürüsü olur. Nitekim 'Zeyd yanında mal ile geldi' (ve mea-hû mâlün) dersin de 've ileyhi mâlün' demezsin; benzerleri de böyledir. Dolayısıyla az takdir içermesiyle birlikte bu tür tevil zorlamalarından uzak olan tefsirler daha evladır. Buradan hareketle bazıları { إِلَى } edatının lâm (لـ) manasında olduğunu, diğerleri ise fî (في) manasında olduğunu tercih etmişlerdir.

وقال في الكشف لعل الأشبه في معنى الآية- والله تعالى أعلم- أن يحمل على معنى- من ينصرني منهيا نصره إلى الله تعالى- كما يقتضيه حرف الانتهاء دون تضمين كأنه ﵇ طلب منهم أن ينصروه لله تعالى لا لغرض آخر مدمجا أن نصرة الله تعالى في نصرة رسوله، وجوابهم المحكي عنهم بقوله سبحانه:

el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ en iyisini bilir ya, ayetin manasında en uygun olanı, bir tazammun olmaksızın gaye bildiren harfin gerektirdiği üzere 'yardımını Allah Teâlâ'ya ulaştırarak bana kim yardım eder?' manasına hamledilmesidir; sanki o aleyhisselâm başka bir maksatla değil, Allah Teâlâ'ya yardımın O'nun elçisine yardım etmekte mündemiç olduğunu hissettirerek sadece Allah Teâlâ için kendilerine yardım etmelerini istemiştir. Onlardan nakledilen cevap ise Yüce Allah'ın:

قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ شديد الطباق له كأنهم قالوا: نحن ناصروك لأنه نصر الله تعالى للغرض الذي رمز إليه، ولو قالوا مكانه: نحن أنصارك لما وقع هذا الموقع انتهى.

{ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Havariler dedi ki: Biziz Allah'ın yardımcıları” kavliyle buna son derece mutabıktır; sanki 'İşaret ettiğin maksat uğruna Allah Teâlâ'nın yardımcıları biziz; çünkü bu Allah Teâlâ'ya yardımdır' demişlerdir. Eğer bunun yerine 'Biz senin yardımcılarınız' deselerdi bu derece yerli yerince oturmazdı, nakil bitti.

وأنت تعلم أن جعل إِلَى بمعنى اللام، أو في التعليليتين يحصل طلبة المسيح التي أشير إليها على وجه لعله أقل تكلفا مما ذكر، وكأن اختيار ذلك لما قاله الزجاج: من أنه لا يجوز أن يقال: إن بعض الحروف من حروف المعاني بمعنى الآخر لكن الحرفين قد يتقاربان في الفائدة فيظن الضعيف العلم باللغة أن معناهما واحد وليس بذلك فليفهم، والحواريون- جمع حواري يقال: فلان حواري فلان أي خاصته من أصحابه وناصره، وليس الحواري جمعا ككراسي على ما وهم بل هو مفرد منصرف كما صرح به المحققون، وذكر العلام التفتازاني أنه مفرد وألفه من تغييرات النسب وفيه أن الألف إذا زيدت في النسبة وغيرت بها تخفف الياء في الأفصح في أمثاله، والحواري بخلافه لأن تخفيف يائه شاذ كما صرحوا به، وبه قرئ في الآية، وأصله من التحوير أي التبييض، ومنه الخبز الحواري الذي نخل مرة بعد أخرى والحواريات للحضريات نساء المدن والقرى لما أنه يغلب فيهن البياض لعدم البروز للشمس، ويطلق الحواري على- القصار- أيضا لأنه يبيض الثياب وهو بلغة النبط، هواري بضم الهاء وتشديد الواو وفتح الراء قاله

Bilirsin ki { إِلَى } edatını illet bildiren lâm veya fî manasında kılmak, Mesih'in işaret edilen talebini belki de zikredilenden daha az külfetli bir vechile hasıl eder. Bunun tercih edilmesi sanki Zeccâc'ın şu sözünden dolayıdır: 'Mana harflerinden bazısının diğerinin manasında olduğunu söylemek caiz değildir; ancak iki harf sağladığı faydada birbirine yaklaşabilir de dildeki ilmi zayıf olan kimse anlamlarının bir olduğunu sanır, halbuki öyle değildir; bu iyi anlaşılsın.' 'Havâriyyûn', havârî'nin çoğuludur; 'Falan kimse falanın havarisidir' denir ki bu onun özel arkadaşlarından ve yardımcısından demektir. Havârî kelimesi vehmedildiği gibi kerâsî (sandalyeler) gibi bir çoğul olmayıp muhakkiklerin açıkça belirttiği üzere munsarıf bir tekildir. Allâme Teftâzânî onun tekil olduğunu ve elifinin nisbet değişikliklerinden kaynaklandığını zikretmiştir; ancak nisbette elif ziyade edilip onunla değişiklik yapıldığında emsalinde en fasih olan yâ harfinin hafifletilmesidir. Havârî ise bunun aksinedir; zira açıkça belirttikleri üzere onun yâ'sının hafifletilmesi şâzdır ve ayette bu şekilde de okunmuştur. Aslı tehavvürden yani beyazlatmaktan gelir; defalarca elenmiş beyaz una 'hubzün havâriyyün' denmesi bundandır. Şehir ve köy kadınları olan kentli kadınlara da güneşe çıkmamaları sebebiyle beyazlıkları baskın geldiği için 'havâriyyât' denir. Havârî kelimesi çamaşırları beyazlattığı için 'kasâr' (çamaşırcı) için de kullanılır; bu Nabatî dilinde hâ'nın zammı, vâv'ın şeddesi ve râ'nın fethasıyla 'hevvârî' şeklindedir; bunu

الضحاك «واختلف» في سبب تسمية أولئك القوم بذلك فقيل: سموا بذلك لبياض ثيابهم- وهو المروي عن سعيد بن جبير- وقيل: لأنهم كانوا قصارين يبيضون الثياب للناس- وهو المروي عن مقاتل وجماعة- وقيل: لنقاء قلوبهم وطهارة أخلاقهم- وإليه يشير كلام قتادة- وفي تعيين أنهم من أي الطوائف من الناس خلاف أيضا

Dahhâk söylemiştir. O topluluğun bu şekilde isimlendirilmesinin sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Elbiselerinin beyazlığından dolayı böyle isimlendirildikleri söylenmiştir -ki Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilen budur-. İnsanların elbiselerini beyazlatan çamaşırcılar oldukları için böyle dendiği de söylenmiştir -ki Mukâtil ve bir cemaatten rivayet edilen budur-. Kalplerinin temizliği ve ahlaklarının arılığı sebebiyle böyle dendiği de söylenmiştir -ki Katâde'nin sözü buna işaret eder-. Onların insanlardan hangi zümreye ait olduklarının tayininde de ihtilaf edilmiştir:

فقيل: قوم كانوا يصطادون السمك فيهم يعقوب، وشمعون، ويوحنا فمر بهم عيسى ﵇ فقال لهم: أنتم تصيدون السمك فإن اتبعتموني صرتم بحيث تصيدون الناس بالحياة الأبدية؟ فقالوا له: من أنت؟ قال: عيسى ابن مريم عبد الله ورسوله فطلبوا منه المعجزة، وكان شمعون قد رمى شبكته تلك الليلة فما اصطاد شيئا فأمر عيسى ﵇ بإلقائها في الماء مرة أخرى ففعل فاصطاد ما ملأ سفينتين فعند ذلك آمنوا به ﵇،

Aralarında Ya'kûb, Şem'ûn ve Yuhanna'nın da bulunduğu balık avlayan bir topluluk oldukları söylenmiştir. İsa aleyhisselâm onların yanına uğrayıp kendilerine: 'Siz balık avlıyorsunuz; eğer bana uyarsanız insanları ebedi hayatla avlayacak bir hale gelirsiniz' dedi. Onlar kendisine: 'Sen kimsin?' dediler. O da: 'Ben Meryem oğlu İsa'yım, Allah'ın kulu ve elçisiyim' dedi. Bunun üzerine ondan bir mucize istediler. Şem'ûn o gece ağını atmış fakat hiçbir şey tutamamıştı; İsa aleyhisselâm ağı suya bir kez daha atmasını emretti. O da attı ve iki gemiyi dolduracak kadar balık tuttu; işte o anda ona aleyhisselâm iman ettiler.

وقيل: هم اثنا عشر رجلا، أو تسعة وعشرون من سائر الناس اتبعوا عيسى ﵇ وكانوا إذا جاعوا قالوا: يا روح الله جعنا فيضرب بيده على الأرض فيخرج لكل واحد رغيفان، وإذا عطشوا قالوا: عطشنا فيضرب بيده على الأرض فيخرج الماء فيشربون فقالوا: من أفضل منا إذا شئنا أطعمتنا وإذا شئنا أسقيتنا وقد آمنا بك؟ فقال: أفضل منكم من يعمل بيده ويأكل من كسبه فصاروا يغسلون الثياب بالكراء ويأكلون،

Onların diğer insanlardan İsa'ya aleyhisselâm uyan on iki yahut yirmi dokuz kişi oldukları da söylenmiştir. Acıktıklarında 'Ey Allah'ın Ruhu, acıktık' derlerdi; o da eliyle yere vurur, her birine ikişer çörek çıkardı. Susadıklarında 'Susadık' derlerdi; eliyle yere vurur, su fışkırır ve içerlerdi. Bunun üzerine 'Dilediğimizde bize yediriyorsun, dilediğimizde bize içiriyorsun ve biz de sana iman ettik; bizden daha faziletli kim var?' dediler. O da: 'Sizden daha faziletlisi, kendi eliyle çalışıp kazancından yiyendir' buyurdu. Bunun üzerine ücret karşılığında çamaşır yıkayıp yemeye başladılar.

وقيل: إن واحدا من الملوك صنع طعاما وجمع الناس عليه وكان عيسى ﵇ على قصعة فكانت القصعة لا تنقص فذكر ذلك للملك فذهب إليه الملك مع أقاربه فقالوا له: من أنت؟ قال: عيسى ابن مريم فقال الملك: إني تارك ملكي ومتبعك فتبعه مع أقاربه فأولئك هم الحواريون،

Hükümdarlardan birinin bir yemek yapıp insanları ona topladığı, İsa'nın aleyhisselâm da bir çanağın başında bulunduğu ve o çanağın hiç eksilmediği, bunun hükümdara anlatıldığı, hükümdarın da yakınlarıyla birlikte onun yanına gittiği söylenmiştir. Ona 'Sen kimsin?' dediler; o da 'Meryem oğlu İsa'yım' dedi. Hükümdar 'Ben mülkümü terk edip sana uyuyorum' dedi ve yakınlarıyla birlikte ona uydu; işte havariler bunlardır.

وقيل: إنه أمه دفعته إلى صباغ فكان إذا أراد أن يعلمه شيئا وجده أعلم به منه فغاب الصباغ يوما لمهم وقال له: هاهنا ثياب مختلفة وقد جعلت على كل منها علامة فاصبغها بتلك الألوان فطبخ عيسى ﵇ حبا واحدا وجعل الجميع فيه، وقال: كوني بإذن الله كما أريد فرجع الصباغ فأخبره بما فعل فقال: أفسدت علي الثياب قال: قم فانظر فكان يخرج ثوبا أحمر، وثوبا أخضر، وثوبا أصفر كما كان يريد فتعجب الحاضرون منه وآمنوا به وكانوا الحواريين،

Annesinin onu bir boyacıya verdiği, boyacı ona bir şey öğretmek istediğinde onun bu şeyi kendisinden daha iyi bildiğini gördüğü de söylenmiştir. Bir gün boyacı önemli bir iş için ayrıldı ve ona: 'Burada farklı kumaşlar var, her birine bir işaret koydum; bunları o renklere boya' dedi. İsa aleyhisselâm ise tek bir kazanı kaynatıp hepsini içine koydu ve 'Allah'ın izniyle dilediğim gibi olun' dedi. Boyacı dönünce ona ne yaptığını haber verdi; boyacı 'Kumaşlarımı mahvettin!' dedi. İsa: 'Kalk da bak' dedi. Çıkardığı kumaş dilediği gibi kırmızı, yeşil ve sarı olarak çıkıyordu. Orada bulunanlar buna hayret ettiler ve ona iman ettiler; işte bunlar havarilerdi.

ونقل جمع عن القفال أنه يجوز أن يكون بعضهم من الملوك. وبعضهم من الصيادين. وبعضهم من القصارين. وبعضهم من الصباغين. وبعضهم من سائر الناس وسموا جميعا بالحواريين لأنهم كانوا أنصار عيسى ﵇ والمخلصين في محبته وطاعته.

Bir topluluk Kaffâl'den nakletmiştir ki; bazılarının krallardan, bazılarının balıkçılardan, bazılarının çamaşırcılardan, bazılarının boyacılardan ve bazılarının diğer insanlardan olması caizdir. Hepsi birden İsa'nın aleyhisselâm yardımcıları oldukları, ona olan sevgilerinde ve itaatlerinde ihlaslı davrandıkları için 'havariler' olarak isimlendirilmişlerdir.

والاشتقاق كيف كانوا هو الاشتقاق ومأخذه إما أن يؤخذ حقيقيا وإما أن يؤخذ مجازيا وهو الأوفق بشأن أولئك الأنصار، وقيل: إنه مأخوذ من حار بمعنى رجع. ومنه قوله تعالى: إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ [الانشقاق: ١٤] وكأنهم سموا بذلك لرجوعهم إلى الله تعالى.

İştikak (türeme) nasıl olursa olsun iştikaktır; kökeni ya hakiki olarak alınır yahut mecazi olarak alınır ki bu o yardımcıların şanına en uygun olanıdır. Bunun dönmek manasındaki 'hâra' (حار) fiilinden alındığı da söylenmiştir; Yüce Allah'ın { إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ } “Şüphesiz o, asla [Rabbine] dönmeyeceğini sanmıştı” [İnşikâk: 14] kavli bundandır; sanki onlar Allah Teâlâ'ya dönmelerinden ötürü bu şekilde isimlendirilmişlerdir.

ومن الناس من فسر الحواري بالمجاهد فإن أريد بالجهاد ما هو المتبادر منه أشكل ذلك حيث إنه لم يصح أن عيسى ﵇ أمر به وادعاه بعضهم مستدلا بقوله تعالى: فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ [الصف: ١٤] ولا يخفى أن الآية ليست نصا في المقصود لجواز أن يراد بالتأييد التأييد بالحجة وإعلاء الكلمة، وإن أريد بالجهاد جهاد النفس بتجريعها مرائر التكاليف لم يشكل ذلك.

İnsanlardan kimisi havariyi 'mücahid' olarak tefsir etmiştir. Eğer cihattan ilk akla gelen mana kastediliyorsa, İsa'nın aleyhisselâm bununla emrolunduğu sahih olmadığından bu müşkil olur. Bazıları Yüce Allah'ın { فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ } “İsrailoğullarından bir zümre inandı, bir zümre de inkâr etti. Biz de inananları düşmanlarına karşı destekledik, böylece üstün geldiler” [Saf: 14] kavlini delil getirerek bunu iddia etmişse de, ayetin maksat hususunda nass olmadığı gizli değildir; çünkü desteklemekten kastın delille desteklemek ve kelimeyi yüceltmek olması muhtemeldir. Şayet cihattan kasıt, nefse mükellefiyetlerin acılarını tattırmak suretiyle yapılan nefis mücadelesi ise bunda bir müşkillik yoktur.

نعم استشكل أن عيسى ﵇ إذا لم يكن مأمورا بالقتال فما معنى طلبه الأنصار؟ وأجيب بأنه ﵇ لما علم أن اليهود يريدون قتله استنصر للحماية منهم- كما قاله الحسن- ومجاهد- ولم يستنصر للقتال معهم على الايمان بما جاء به، وهذا هو الذي لم يؤمر به لا ذلك بل ربما يدعي أن ذلك مأمور به لوجوب المحافظة على حفظ النفس،

Evet, İsa aleyhisselâm savaşla emrolunmamış idiyse yardımcılar aramasının manası nedir şeklinde bir problem ortaya atılmıştır. Buna, Hasan ve Mücâhid'in dediği gibi- Yahudilerin kendisini öldürmek istediklerini bildiğinde onlardan korunmak için yardım istediği, getirdiği dine iman etmeleri hususunda onlarla savaşmak için yardım istemediği şeklinde cevap verilmiştir. Kendisine emredilmeyen şey ikincisidir, birincisi değildir; hatta nefsi koruma vacip olduğu için bunun emredilmiş olduğu bile iddia edilebilir.

وقد روي أن اليهود لما طلبوه ليقتلوه قال للحواريين: أيكم يحب أن يكون رفيقي في الجنة على أن يلقي فيه شبهي فيقتل مكاني؟ فأجابه إلى ذلك بعضهم، وفي بعض الأناجيل أن اليهود لما أخذوا عيسى ﵇ سل شمعون سيفه فضرب به عبدا كان فيهم لرجل من الأحبار عظيم فرمى بإذنه فقال له عيسى ﵇: حسبك ثم

Yahudiler onu öldürmek için aradıklarında havarilere şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Benim benzerim kendisine verilip yerime öldürülmek şartıyla hanginiz cennette benim arkadaşım olmak ister?' Onlardan biri bu çağrıya icabet etti. Bazı İncillerde ise Yahudiler İsa'yı aleyhisselâm yakaladıklarında Şem'ûn'un kılıcını çekip aralarındaki büyük hahamlardan birinin kölesine vurduğu ve kulağını kestiği, İsa'nın aleyhisselâm ona: 'Yeter!' dediği, sonra

أدنى أذن العبد فردها إلى موضعها فصارت كما كانت،

kölenin kulağını yaklaştırıp yerine koyduğu ve kulağın eskisi gibi olduğu rivayet edilmektedir.

وقيل: يجوز أن يكون طلب النصرة للتمكين من إقامة الحجة ولتمييز الموافق من المخالف وذلك لا يستدعي الأمر بالجهاد كما أمر نبينا روح جسد الوجود صلى الله تعالى عليه وسلم وهو الظاهر لمن أنصف، والمراد من أنصار الله أنصار دينه ورسوله وأعوانهما على ما هو المشهور آمَنَّا بِاللَّهِ مستند لتلك الدعوى جارية مجرى العلة لها وَاشْهَدْ عطف على آمَنَّا ولا يضر اختلافهما إنشائية وإخبارية لما تحقق في محله، وقيل إن آمَنَّا لإنشاء الإيمان أيضا فلا اختلاف بأنّا مسلمون أي منقادون لما تريده منا ويدخل فيه دخولا أوليا نصرتهم له، أو بأن ديننا الإسلام الذي هو دين الأنبياء من قبلك فهو إقرار معنى بنبوة من قبله ﵇ وهذا طلب منهم شهادته ﵇ لهم يوم القيامة حين تشهد الرسل لقومهم وعليهم إيذانا- كما قال الكرخي- بأن مرمى غرضهم السعادة الأخروية وجاء فيه المائدة «بأننا» لأن ما فيها- كما قيل- أول كلام الحواريين فجاء على الأصل، وما هنا تكرار له بالمعنى فناسب فيه التخفيف لأن كلا من التخفيف والتكرار فرع، والفرع بالفرع أولى رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ عرض لحالهم عليه تعالى بعد عرضها على رسوله استمطارا لسحائب إجابة دعائهم الآتي، وقيل: مبالغة في إظهار أمرهم وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ أي امتثلنا ما أتى به منك إلينا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أي محمد ﷺ وأمته لأنهم يشهدون للرسل بالتبليغ ومحمد صلى الله تعالى عليه وسلم يشهد لهم بالصدق- رواه عكرمة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وروى أبو صالح عنه أنهم من آمن من الأمم قبلهم، وقيل: المراد من الشَّاهِدِينَ الأنبياء لأن كل نبي شاهد لأمته وعليها، وقال مقاتل: هم الصادقون، وقال الزجاج: هم الشاهدون للأنبياء بالتصديق، وقيل: أرادوا مع المستغرقين في شهود جلالك بحيث لا نبالي بما يصل إلينا من المشاق والآلام فيسهل علينا الوفاء بما التزمنا من نصرة رسولك، وقيل: أرادوا اكتب ذكرنا في زمرة من شهد حضرتك من الملائكة المقربين كقوله تعالى: إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [المطففين: ١٨] ولا يخفي ما في هذا الأخير من التكلف والمعنى على ما عداه أدخلنا في عداد أولئك، أو في عداد أتباعهم، وقيل: وعبروا عن فعل الله تعالى ذلك بهم بلفظ فَاكْتُبْنا إذ كانت الكتابة تقيد وتضبط ما يحتاج إلى تحقيقه وعلمه في ثاني حال، وقيل: المراد اجعل ذلك وقدره في صحائف الأزل.

Yardım talebinin delili ikame etmeye imkân bulmak ve muvafık olanı muhalif olandan ayırt etmek için olması da caiz görülmüştür; bu da varlık cesedinin ruhu olan Peygamberimiz'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem emredildiği gibi cihatla emrolunmayı gerektirmez; bu durum insaflı kimseye açıktır. 'Allah'ın yardımcıları'ndan maksat, meşhur olduğu üzere O'nun dininin ve elçisinin yardımcıları ve bu ikisinin destekçileridir. { آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a iman ettik” sözü, o iddiaya bir dayanak olup ona illet makamındadır. { وَاشْهَدْ } “ve şahit ol” kavli { آمَنَّا } üzerine matuftur; yerinde sabit olduğu üzere birinin inşâi diğerinin ihbâri olması bir zarar vermez. { آمَنَّا } kavlinin de imanı inşâ etmek için olduğu, dolayısıyla bir ihtilaf bulunmadığı söylenmiştir. { بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “bizim Müslümanlar olduğumuza” yani bizden istediğin şeye boyun eğdiğimize -ki ona yardım etmeleri buna öncelikle dâhildir- yahut dinimizin senden önceki peygamberlerin dini olan İslam olduğuna şahit ol demektir; bu da mana bakımından ondan aleyhisselâm önceki peygamberleri ikrardır. Bu, Kerhî'nin belirttiği üzere hedeflerinin ahiret saadeti olduğunu bildirmek gayesiyle, elçilerin kavimleri lehine ve aleyhine şahitlik edeceği kıyamet gününde onun aleyhisselâm kendilerine şahitlik etmesini talep etmeleridir. Mâide suresinde 'bi-ennenâ' şeklinde gelmiştir; çünkü oradaki söylendiğine göre- havarilerin ilk sözüdür ve asıl üzere gelmiştir; buradaki ise mana bakımından onun tekrarıdır, dolayısıyla tahfif (hafifletme) buna uygun düşmüştür; zira hem tahfif hem tekrar birer fer'dir, fer' ise fer'e daha uygundur. { رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ } “Rabbimiz! İndirdiğine inandık” gelecek olan dualarına icabet bulutlarını yağdırmak maksadıyla hallerini elçisine arz ettikten sonra Yüce Allah'a arz etmeleridir. Hallerini bildirmede bir mübalağa olduğu da söylenmiştir. { وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ } “ve Peygamber'e uyduk” yani Senden bize getirdiği şeylere boyun eğdik; { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “artık bizi şahitlerle beraber yaz” yani Muhammed ﷺ ve ümmetiyle beraber yaz; çünkü onlar elçilerin tebliğ ettiğine şahitlik edecekler, Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem de onların doğruluğuna şahitlik edecektir -İkrime bunu İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etmiştir-. Ebû Sâlih de ondan bunların kendilerinden önceki ümmetlerden iman eden kimseler olduğunu rivayet etmiştir. { الشَّاهِدِينَ } kelimesinden maksadın peygamberler olduğu da söylenmiştir; çünkü her peygamber ümmetine şahittir ve aleyhine şahittir. Mukâtil: 'Onlar sadıklardır' demiştir. Zeccâc: 'Onlar peygamberleri tasdik ile şahitlik edenlerdir' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bize isabet edecek meşakkat ve acılara aldırmayacak şekilde Senin celalini müşahedede istiğrak haline erenlerle beraber kıl ki elçine yardım hususunda üstlendiğimiz görevi yerine getirmek bize kolay olsun. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın { إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } “Şüphesiz iyilerin kitabı İlliyyîn'dedir” [Mutaffifîn: 18] kavlinde olduğu gibi, bizi Senin huzuruna şahit olan mukarreb melekler zümresinde yazmamızı kastetmişlerdir. Bu sonuncusundaki tekellüf gizli değildir. Bunun dışındakilere göre mana 'bizi onların arasına yahut onların tâbilerinin arasına kat' demektir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın bunu kendilerine yapmasını { فَاكْتُبْنا } lafzıyla ifade etmişlerdir; zira yazma, sonradan tahkikine ve bilinmesine ihtiyaç duyulan şeyi kayıt ve zapt altına alır. Maksadın 'bunu ezel sahifelerinde takdir et ve kıl' olduğu da söylenmiştir.

ومن الناس من جعل الكتابة كناية عن تثبيتهم على الإيمان في الخاتمة، والظرف متعلق بمحذوف وقع حالا من مفعول- اكتبنا- وَمَكَرُوا أي الذين أحس منهم الكفر إذ وكلوا به من يقتله غيلة وَمَكَرَ اللَّهُ بأن ألقى شبهة ﵇ على غيره فصلب ورفعه إليه، قال ابن عباس: لما أراد ملك بني إسرائيل قتل عيسى ﵇ دخل خوخة وفيها كوة فرفعه جبريل ﵇ من الكوة إلى السماء فقال الملك لرجل منهم خبيث: ادخل عليه فاقتله فدخل الخوخة فألقى الله تعالى عليه شبه عيسى ﵇ فخرج إلى أصحابه يخبرهم أنه ليس في البيت فقتلوه وصلبوه وظنوا أنه عيسى وقال وهب: أسروه ونصبوا خشبة ليصلبوه فأظلمت الأرض فأرسل الله الملائكة فحالوا بينه وبينهم فأخذوا رجلا يقال له يهودا- وهو الذي دلهم على عيسى- وذلك أن عيسى جمع الحواريين تلك الليلة وأوصاهم ثم قال ليكفرنّ بي أحدكم قبل أن يصيح الديك فيبيعني بدراهم يسيرة فخرجوا وتفرقوا وكانت اليهود تطلبه فأتى أحد الحواريين إليهم وقال: ما تجعلون لي إن دللتكم عليه؟ فجعلوا له ثلاثين درهما فأخذها ودلهم عليه فألقى الله تعالى عليه شبه عيسى ﵇ فأدخل البيت ورفع وقال: أنا الذي دللتكم عليه فلم يلتفتوا إلى قوله وصلبوه- وهم يظنون أنه عيسى- فلما صلب شبه عيسى وأتى على ذلك سبعة أيام قال الله تعالى لعيسى: اهبط على مريم ثم لتجمع لك الحواريين وبثهم في الأرض دعاة فهبط عليها واشتعل الجبل نورا فجمعت له الحواريين فبثهم في الأرض دعاة ثم رفعه

İnsanlardan kimisi yazmayı, onların son nefeste iman üzere sabit kılınmasından kinaye kılmıştır. Zarf ({ مَعَ الشَّاهِدِينَ }), 'üktübnâ' fiilinin mefulünden hal olarak vaki olan mahzûfa taalluk eder. { وَمَكَرُوا } “Ve onlar tuzak kurdular” yani kendilerinden inkâr sezilenler; zira onu gizlice öldürmesi için birini görevlendirdiler. { وَمَكَرَ اللَّهُ } “Allah da tuzak kurdu” onun aleyhisselâm benzerini bir başkasına atarak; böylece o kimse asıldı, İsa'yı ise Kendisine yükseltti. İbn Abbas şöyle demiştir: İsrailoğullarının hükümdarı İsa'yı aleyhisselâm öldürmek isteyince, İsa içinde pencere bulunan bir odaya girdi. Cebrail aleyhisselâm onu o pencereden göğe yükseltti. Hükümdar aralarından habis bir adama 'Onun yanına gir ve onu öldür' dedi. Adam odaya girdi, Yüce Allah da ona İsa'nın aleyhisselâm benzerliğini verdi. Adam arkadaşlarının yanına çıkıp evde kimsenin olmadığını haber verince, onu öldürüp astılar ve onun İsa olduğunu sandılar. Vehb şöyle demiştir: Onu esir aldılar ve asmak için bir ağaç diktiler; bunun üzerine yeryüzü karardı, Allah da melekleri gönderdi ve onlar İsa ile Yahudilerin arasına girdiler. Yahudiler, Yehuda denen bir adamı yakaladılar -ki İsa'yı onlara gösteren oydu-. Şöyle ki; İsa o gece havarileri topladı, onlara vasiyette bulundu ve sonra 'Horoz ötmeden önce biriniz beni inkâr edecek ve beni az bir dirheme satacak' dedi. Dışarı çıkıp dağıldılar; Yahudiler ise onu arıyordu. Havarilerden biri onlara gidip 'Onu size gösterirsem bana ne verirsiniz?' dedi. Ona otuz dirhem belirlediler; o da dirhemleri alıp İsa'yı onlara gösterdi. Yüce Allah ona İsa'nın aleyhisselâm benzerliğini verdi; eve sokulup [oradan] çıkarıldı. Adam 'Onu size gösteren bendim!' dediyse de sözüne aldırmadılar ve onun İsa olduğunu zannederek astılar. İsa'nın benzeri asılıp aradan yedi gün geçince Yüce Allah İsa'ya: 'Meryem'in yanına in, sonra havarileri sana toplasın ve onları davetçiler olarak yeryüzüne dağıt' buyurdu. İsa Meryem'in yanına indi ve dağ nurla aydınlandı. Meryem havarileri onun için topladı, o da onları davetçiler olarak yeryüzüne dağıttı; sonra

الله سبحانه، وتلك الليلة هي الليلة التي تدخن فيها النصارى فلما أصبح الحواريون قصد كل منهم بلدة من أرسله عيسى إليهم.

Yüce Allah onu yükseltti. İşte o gece, Hristiyanların tütsü yaktıkları gecedir. Sabah olunca havarilerin her biri İsa'nın kendilerini gönderdiği beldeye yöneldi.

وروي عن غير واحد أن اليهود لما عزموا على قتله ﵇ اجتمع الحواريون في غرفة فدخل عليهم المسيح من مشكاة الغرفة فأخبر بهم إبليس جمع اليهود فركب منهم أربعة آلاف رجل فأخذوا باب الغرفة فقال المسيح للحواريين أيكم يخرج ويقتل ويكون معي في الجنة؟ فقال واحد منهم: أنا يا نبي الله فألقى عليه مدرعة من صوف وعمامة من صوف وناوله عكازه وألقى عليه شبه عيسى ﵇ فخرج على اليهود فقتلوه وصلبوه وأما عيسى ﵇ فكساه الله النور وقطع عنه شهوة المطعم والمشرب ورفعه إليه، ثم إن أصحابه لما رأوا ذلك تفرقوا ثلاث فرق فقالت فرقة: كان الله تعالى فينا فصعد إلى السماء، وقالت فرقة أخرى: كان فينا ابن الله ﷿ ثم رفعه الله سبحانه إليه، وقالت فرقة أخرى منهم: كان فينا عبد الله ورسوله ما شاء الله ثم رفعه إليه وهؤلاء هم المسلمون، فتظاهرت عليهم الفرقتان الكافرتان فقتلوهم

Pek çok kimseden rivayet edildiğine göre, Yahudiler onu aleyhisselâm öldürmeye azmettiklerinde havariler bir odada toplandılar; Mesih de odanın penceresinden yanlarına girdi. İblis Yahudi topluluğuna onların yerini haber verdi; onlardan dört bin süvari atlanıp odanın kapısını tuttular. Mesih havarilere: 'Hanginiz dışarı çıkıp öldürülmeyi ve cennette benimle olmayı kabul eder?' dedi. İçlerinden biri: 'Ben, ey Allah'ın Peygamberi!' dedi. İsa ona yünden bir cübbe giydirdi, yünden bir sarık sardı, asasını ona verdi ve ona İsa'nın aleyhisselâm benzerliği verildi. O kimse Yahudilerin karşısına çıktı, onlar da onu öldürüp astılar. İsa'ya aleyhisselâm gelince; Allah ona nur giydirdi, yeme ve içme şehvetini ondan kesti ve onu Kendisine yükseltti. Sonra arkadaşları bu durumu görünce üç fırkaya ayrıldılar: Bir fırka 'Allah aramızdaydı, sonra göğe yükseldi' dedi. Diğer bir fırka 'Aramızda Allah'ın celle ve alâ oğlu vardı, sonra Yüce Allah onu Kendisine yükseltti' dedi. Onlardan diğer bir fırka ise 'Allah'ın dilediği kadar aramızda Allah'ın kulu ve elçisi vardı, sonra onu Kendisine yükseltti' dedi; işte bunlar Müslümanlardır. İki kâfir fırka onlara karşı birleşip onları öldürdüler;

فلم يزل الإسلام مندرس الآثار إلى أن بعث الله تعالى محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم، وروي عن ابن إسحق أن اليهود عذبوا الحواريين بعد رفع عيسى ﵇ ولقوا منهم الجهد فبلغ ذلك ملك الروم وكان ملك اليهود من رعيته واسمه داود بن نوذا فقيل له: إن رجلا من بني إسرائيل ممن تحت أمرك كان يخبرهم أنه رسول الله تعالى وأراهم إحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص- فعل وفعل- فقال: لو علمت ذلك ما خليت بينهم وبينه ثم بعث إلى الحواريين فانتزعهم من أيديهم وسألهم عن عيسى ﵇ فأخبروه فبايعهم على دينهم وأنزل المصلوب فغيبه وأخذ الخشبة فأكرمها ثم غزا بني إسرائيل فقتل منهم خلقا عظيما، ومنه ظهر أصل النصرانية في الروم ثم جاء بعده ملك آخر يقال له طيطوس وغزا بيت المقدس بعد رفع عيسى ﵇ بنحو من أربعين سنة فقتل وسبى ولم يترك في بيت المقدس حجرا على حجر فخرج عند ذلك قريظة، والنضير إلى الحجاز.

böylece Yüce Allah Muhammed'i sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gönderinceye kadar İslam'ın izleri silinmiş olarak kaldı. İbn İshak'tan rivayet edildiğine göre, İsa'nın aleyhisselâm yükseltilmesinden sonra Yahudiler havarilere azap ettiler ve havariler onlardan büyük meşakkat gördüler. Bu durum Roma hükümdarına ulaştı; Yahudilerin hükümdarı da onun tebaasındandı ve adı Dâvûd b. Nûzâ idi. Ona 'Emrin altındaki İsrailoğullarından bir adam onlara Allah'ın elçisi olduğunu haber veriyor, ölüleri diriltmeyi, körü ve alacalıyı iyileştirmeyi onlara gösteriyordu, şöyle şöyle yaptı' denildi. Hükümdar 'Bunu bilseydim onunla onların arasını serbest bırakmazdım' dedi. Sonra havarilere adam gönderip onları Yahudilerin elinden kurtardı ve onlara İsa'yı aleyhisselâm sordu; onlar da anlattılar. Hükümdar onların dinine biat etti, asılan kişiyi indirip defnetti, haçı alıp ona hürmet gösterdi; sonra İsrailoğullarına savaş açıp onlardan pek çok insanı öldürdü. Roma'da Hristiyanlığın aslı bundan sonra ortaya çıktı. Ardından ondan sonra Titus adında başka bir kral geldi ve İsa'nın aleyhisselâm yükseltilmesinden yaklaşık kırk yıl sonra Kudüs'e saldırdı; öldürdü, esir aldı ve Beytülmakdis'te taş üstünde taş bırakmadı. İşte o vakit Kurayza ve Nadîr kabileleri Hicaz'a çıktı.

هذا وأصل المكر قيل: الشر، ومنه «مكر الليل» إذا أظلم، وقيل: الالتفات ومنه- المكوّر- لضرب من الشجر ذي التفاف، واحده مكر، والممكورة من النساء للملتفة الخلق مطويته وفسره البعض بصرف الغير عما يقصده بحيلة، وآخرون باختداع الشخص لإيقاعه في الضرر، وفرقوا بينه وبين الحيلة بأنها قد تكون لإظهار ما يسر من الفعل من غير قصد إلى الإضرار، والمكر حيلة على الشخص توقعه في مثل الوهق، وقالوا: لا يطلق على الله تعالى إلا بطريق المشاكلة لأنه منزه عن معناه وغير محتاج إلى حيلة فلا يقال ابتداء مكر الله سبحانه- وإلى ذلك ذهب العضد وجماعة- وخالفهم الأبهري. وغيره فجوزوا الإطلاق بلا مشاكلة مستدلين بقوله تعالى: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ [الأعراف: ٩٩] فإنه نسب إليه سبحانه ابتداء.

Mekrin aslına gelince; şer olduğu söylenmiştir; 'gece karardı' anlamındaki 'mekere'l-leyl' sözü bundandır. Dolanma, sarılma olduğu da söylenmiştir; birbirine dolanmış bir tür ağaca 'el-mükavver' denmesi bundandır, tekili mekrdir; vücut hatları dolgun ve toparlak kadına da 'el-memkûre' denir. Bazıları bunu bir hile ile başkasını kastettiği şeyden çevirmek şeklinde tefsir etmiş, diğerleri ise bir şahsı zarara uğratmak için aldatmak şeklinde açıklamıştır. Mekr ile hile arasını şöyle ayırmışlardır: Hile, zarar verme kastı olmaksızın fiilin gizlenen yönünü ortaya çıkarmak için olabilir; mekr ise kişiyi kement gibi bir tuzağa düşüren bir hiledir. Şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ hakkında ancak müşâkele (ifade benzerliği) yoluyla kullanılır; zira O bunun hakiki manasından münezzehtir ve hileye muhtaç değildir; dolayısıyla müstakil olarak 'Allah tuzak kurdu' denilmez -Adudüddin ve bir cemaat bu görüşe gitmiştir-. Ebherî ve başkaları ise buna muhalefet etmiş ve Yüce Allah'ın { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağından emin mi oldular? Allah'ın tuzağından emin olunmaz” [A'râf: 99] kavlini delil getirerek müşâkele olmaksızın da bu ifadenin kullanılmasını caiz görmüşlerdir; zira burada mekr Yüce Allah'a doğrudan nispet edilmiştir.

ونقل عن الإمام أن المكر إيصال المكروه إلى الغير على وجه يخفي فيه، وأنه يجوز صدوره عنه تعالى حقيقة، وقال غير واحد: إنه عبارة عن التدبير المحكم وهو ليس بممتنع عليه تعالى،

İmam'dan (Râzî'den) nakledildiğine göre mekr, gizli kalan bir vecihle başkasına hoşa gitmeyen şeyi ulaştırmaktır ve bunun hakikat olarak Allah Teâlâ'dan sadır olması caizdir. Pek çok âlim de bunun 'muhkem tedbir'den ibaret olduğunu ve bunun Allah Teâlâ hakkında imkânsız olmadığını söylemiştir.

وفي الحديث «اللهم امكر لي ولا تمكر بي»

Hadiste [şöyle] buyrulmuştur: “Allah'ım, benim lehime tuzak kur (tedbir eyle), aleyhime tuzak kurma.”

ومن ذهب إلى عدم الإطلاق- إلا بطريق المشاكلة- أجاب عن الاستدلال بالآية ونحوها بأن ذلك من المشاكلة التقديرية كما في قوله تعالى: صِبْغَةَ اللَّهِ [البقرة: ١٣٨] ولا يخفى ما فيه، فالأولى القول بصحة الإطلاق عليه سبحانه ابتداء بالمعنى اللائق بجلاله ﷻ، ومما يؤيد ذلك قوله سبحانه: وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ أي أقواهم مكرا وأشدهم، أو أن مكره أحسن وأوقع في محله لبعده عن الظلم فإنه يبعد المشاكلة إِذْ قالَ اللَّهُ ظرف- لمكر- أو بمحذوف نحو وقع ذلك ولو قدر اذكر- كما في أمثاله- لم يبعد وتعلقه بالماكرين بعيد إذ لا يظهر وجه حسن لتقييد قوة مكره تعالى بهذا الوقت يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ أخرج ابن أبي حاتم عن قتادة قال: هذا من

Müşâkele yolu olmaksızın kullanılmayacağı görüşüne gidenler, ayet ve benzerleriyle istidlal edilmesine; bunun Yüce Allah'ın { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası” [Bakara: 138] kavlinde olduğu gibi takdîrî müşâkeleden olduğu cevabını vermişlerdir; ancak bundaki [zorlama] gizli değildir. Dolayısıyla en uygun olanı, O'nun celle celâlühû celaline layık bir mana ile müstakil olarak Allah Teâlâ hakkında bu ifadenin kullanılmasının sahih olduğunu söylemektir. Bunu destekleyen hususlardan biri de Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavlidir; yani tuzak kurması en kuvvetli ve en çetin olanıdır yahut O'nun mukabelesi zulümden uzak olduğu için en güzel ve en yerli yerinde olanıdır; zira bu durum müşâkeleyi uzaklaştırmaktadır. { إِذْ قالَ اللَّهُ } “Hani Allah demişti” ifadesi 'mekr' fiilinin zarfıdır yahut 'bu durum vuku buldu' gibi mahzûf bir fiilin zarfıdır; şayet emsalinde olduğu gibi 'hatırla' (izkür) takdir edilirse bu da uzak olmaz. Bunun 'el-mâkirîn'e taalluk etmesi ise uzaktır; zira Yüce Allah'ın mekrinin kuvvetini bu vakitle kayıtlamanın güzel bir yönü görünmemektedir. { يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettireceğim ve seni Kendime yükselteceğim” İbn Ebî Hâtim Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu,

المقدم والمؤخر أي رافعك إلي ومتوفيك، وهذا أحد تأويلات اقتضاها مخالفة ظاهر الآية للمشهور المصرح به في الآية الأخرى، وفي

takdim ve tehir kabilindendir; yani 'seni Kendime yükselteceğim ve [sonra] vefat ettireceğim' demektir. Bu, ayetin zahirinin meşhur olan ve diğer ayette açıkça belirtilen hususa muhalefetinin gerektirdiği tevillerden biridir. Nitekim

قوله ﷺ: «إن عيسى لم يمت وإنه راجع إليكم قبل يوم القيامة» .

Peygamber'in ﷺ şu buyruğunda da [açıkça belirtilmiştir]: “Şüphesiz İsa ölmemiştir ve kıyamet gününden önce size dönecektir.”

وثانيها أن المراد إني مستوف أجلك ومميتك حتف أنفك لا أسلط عليك من يقتلك فالكلام كناية عن عصمته من الأعداء وما هم بصدده من الفتك به ﵇ لأنه يلزم من استيفاء الله تعالى أجله وموته حتف أنفه ذلك.

İkincisi: Maksat, 'senin ecelini tastamam tamamlayacağım ve seni kendi ecelinle öldüreceğim, seni öldürecek birini sana musallat kılmayacağım' demektir. Kelam, onun aleyhisselâm düşmanlardan ve onların ona suikast girişimlerinden korunmasından kinayedir; çünkü Yüce Allah'ın onun ecelini tamamlaması ve kendi eceliyle ölmesi bunu gerektirir.

وثالثها أن المراد قابضك ومستوفي شخصك من الأرض- من توفى المال- بمعنى استوفاه وقبضه.

Üçüncüsü: Maksat, malı kabzedip tam olarak tahsil etme anlamındaki 'teveffe'l-mâl' ifadesinden hareketle 'seni yeryüzünden kabzedip şahsını tastamam alacağım' demektir.

ورابعها أن المراد بالوفاة هنا النوم لأنهما أخوان ويطلق كل منهما على الآخر،

Dördüncüsü: Buradaki vefattan maksat uykudur; zira ikisi kardeştir ve her biri diğeri yerine kullanılır.

وقد روي عن الربيع أن الله تعالى رفع عيسى ﵇ إلى السماء وهو نائم رفقا به،

Rebî'den rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ İsa'yı aleyhisselâm ona bir lütuf olarak uyur vaziyetteyken semaya yükseltmiştir.

وحكي هذا القول والذي قبله أيضا عن الحسن.

Bu görüş ile bir önceki görüş Hasan'dan da nakledilmiştir.

وخامسها أن المراد أجعلك كالمتوفى لأنه بالرفع يشبهه، وسادسها أن المراد آخذك وافيا بروحك وبدنك فيكون وَرافِعُكَ إِلَيَّ كالمفسر لما قبله، وسابعها أن المراد بالوفاة موت القوى الشهوانية العائقة عن إيصاله بالملكوت، وثامنها أن المراد مستقبل عملك، ولا يخلو أكثر هذه الأوجه عز بعد لا سيما الأخير، وقيل: الآية محمولة على ظاهرها،

Beşincisi: Maksat 'seni vefat etmiş gibi kılacağım' demektir; zira yükseltilmekle ona benzemektedir. Altıncısı: Maksat 'seni ruhun ve bedeninle tastamam alacağım' demektir; bu durumda { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni Kendime yükselteceğim” ifadesi, kendinden öncekini tefsir edici gibi olur. Yedincisi: Vefattan maksat, onu melekût âlemine ulaştırmaktan alıkoyan şehvanî güçlerin ölmesidir. Sekizincisi: Maksat, 'amelini kabul edeceğim' demektir. Bu vecihlerin çoğu -özellikle de sonuncusu- uzak olmaktan uzak değildir. Bir görüşe göre de ayet zahirine hamledilir.

فقد أخرج ابن جرير عن وهب أنه قال: توفى الله تعالى عيسى ابن مريم ثلاث ساعات من النهار حتى رفعه إليه.

Nitekim İbn Cerîr Vehb'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah Teâlâ, Meryem oğlu İsa'yı Kendisine yükseltinceye kadar gündüzün üç saatinde vefat ettirdi.

وأخرج الحاكم عنه أن الله تعالى توفى عيسى سبع ساعات ثم أحياه، وأن مريم حملت به ولها ثلاث عشرة سنة وأنه رفع وهو ابن ثلاث وثلاثين، وأن أمه بقيت بعد رفعه ست سنين، وورد ذلك في رواية ضعيفة عن ابن عباس- والصحيح كما قاله القرطبي- أن الله تعالى رفعه من غير وفاة ولا نوم- وهو اختيار الطبري- والرواية الصحيحة عن ابن عباس، وحكاية أن الله تعالى توفاه سبع ساعات ذكر ابن إسحق أنها من زعم النصارى.

Hâkim de ondan, Allah Teâlâ'nın İsa'yı yedi saat vefat ettirip sonra dirilttiğini, Meryem'in ona hamile kaldığında on üç yaşında olduğunu, otuz üç yaşındayken yükseltildiğini ve annesinin onun yükseltilişinden sonra altı yıl yaşadığını rivayet etmiştir. Bu husus İbn Abbâs'tan gelen zayıf bir rivayette de varid olmuştur. Kurtubî'nin de belirttiği gibi sahih olan, Allah Teâlâ'nın onu ne bir vefat ne de bir uyku olmaksızın yükseltmiş olduğudur; Taberî'nin tercihi ve İbn Abbâs'tan gelen sahih rivayet de budur. Allah Teâlâ'nın onu yedi saat vefat ettirdiği rivayetini ise İbn İshâk, Hristiyanların bir iddiası olarak zikretmiştir.

ولهم في هذا المقام كلام تقشعر منه الجلود، ويزعمون أنه في الإنجيل وحاشا الله ما هو إلا افتراء وبهتان عظيم، ولا بأس بنقله ورده فإن في ذلك ردّ عواهم فيه ﵇ الربوبية على أتم وجه، فنقول: قالوا: بينما المسيح مع تلاميذه جالس ليلة الجمعة لثلاث عشرة ليلة خلت من شهر نيسان إذ جاء يهودا الأسخريوطي أحد الاثني عشر ومعه جماعة معهم السيوف والعصي من عند رؤساء الكهنة ومشايخ الشعب وقد قال لهم يهودا: الرجل الذي أقبل هو هو فأمسكوه فلما رأى يهودا المسيح قال: السلام عليك يا معلم ثم أمسكوه فقال يسوع: مثل ما يفعل باللصوص خرجتم لي بالسيوف والعصي وأنا عندكم في الهيكل كل يوم أعلم فلم تتعرضوا لي لكن هذه ساعة سلطان الظلمة فذهبوا به إلى رئيس الكهنة حيث تجتمع الشيوخ وتبعه بطرس من بعيد ودخل معه الدار ليلا وجلس ناحية منها متنكرا ليرى ما يؤول أمره إليه فالتمس المشايخ على يسوع شهادة يقتلونه بها فجاء جماعة من شهود الزور فشهد منهم اثنان أن يسوع قال: أنا أقدر أن أنقض هيكل الله تعالى وأبنيه في ثلاثة أيام فقال له الرئيس: ما تجيب عن نفسك بشيء؟

Onların bu makamda tüyleri ürperten sözleri vardır ve bunun İncil'de olduğunu iddia ederler. Hâşâ, bu apaçık bir iftira ve büyük bir bühtandır! Bunu nakletmekte ve reddetmekte bir sakınca yoktur; zira bunda onun aleyhisselâm hakkındaki ilahlık iddialarını en mükemmel şekilde reddetmek vardır. Biz de şöyle deriz: Onlar dediler ki: Mesih, Nisan ayının on üçüncü cuma gecesi havarileriyle birlikte otururken, on ikilerden biri olan Yahuda İskariot, yanında başkâhinler ve halkın ileri gelenleri tarafından gönderilmiş kılıçlı ve sopalı bir toplulukla çıkageldi. Yahuda onlara: 'Benim öpeceğim adam O'dur, O'nu tutun' demişti. Yahuda Mesih'i görünce: 'Selam sana ey Muallim' dedi, sonra O'nu tuttular. İsa şöyle dedi: 'Hırsızlara yapıldığı gibi üzerime kılıçlarla ve sopalarla mı geldiniz? Ben her gün mabette yanınızda öğretiyordum da bana dokunmadınız; fakat bu saat, karanlığın hâkimiyet saatidir.' O'nu yaşlıların toplandığı başkâhinin yanına götürdüler. Petrus uzaktan O'nu takip etti ve geceleyin O'nunla birlikte avluya girdi; işin nereye varacağını görmek için kimliğini gizleyerek bir kenara oturdu. İleri gelenler İsa'yı öldürmek için aleyhine bir şahitlik aradılar. Bir grup yalancı şahit geldi, onlardan ikisi şöyle şahitlik etti: İsa, 'Ben Allah Teâlâ'nın mabedini yıkmaya ve onu üç günde yapmaya muktedirim' dedi. Başkâhin O'na: 'Kendini savunmak için hiçbir şey söylemeyecek misin?' dedi.

فسكت يسوع فأقسم عليه رئيس الكهنة بالله الحي أنت المسيح؟ فقال أنت قلت ذاك وأنا أقول لكم من الآن لا ترون ابن الإنسان حتى تروه جالسا عن يمين القوة وآتيا في سحاب السماء وأن ناسا من القيام هاهنا لا يذوقون الموت حتى يرون ابن الإنسان آتيا في ملكوته فلما سمع رئيس الكهنة ذلك شق ثيابه وقال: ما حاجتنا إلى شهادة يهودا قد سمعتم ماذا ترون في أمره؟ فقالوا: هذا مستوجب الموت فحينئذ بصقوا في وجه البعيد ولطموه وضربوه وهزئوا به وجعلوا يلطمون ويقولون: بين لنا من لطمك ولما كان من الغد أسلموه لفيلاطس القائد فتصايح الشعب بأسره- يصلب يصلب- فتحرج فيلاطس من قتله، وقال: أي شر فعل هذا فقال الشيوخ: دمه عليهم وعلى أولادهم فحينئذ ساقه جند القائد

İsa sustu. Bunun üzerine başkâhin O'na: 'Yaşayan Allah adına sana yemin ettiririm, sen Mesih misin?' dedi. O da: 'Sen söyledin; ben de size diyorum ki, bundan böyle İnsanoğlu'nu Kudret'in sağında otururken ve göğün bulutları üzerinde gelirken göreceksiniz. Burada duranlardan bazıları, İnsanoğlu'nun kendi melekûtunda gelişini görmedikçe ölümü tatmayacaklardır' dedi. Başkâhin bunu işitince elbiselerini yırttı ve: 'Bizim artık şahitliğe ne ihtiyacımız var? İşte işittiniz, O'nun hakkında ne düşünüyorsunuz?' dedi. Onlar da: 'O ölümü hak etti!' dediler. O anda o bahtsızın yüzüne tükürdüler, O'na tokat attılar, O'nu dövdüler ve O'nunla alay ettiler; tokatlayıp: 'Sana vuranın kim olduğunu bize bil bakalım' demeye başladılar. Sabah olunca O'nu vali Pilatus'a teslim ettiler. Bütün halk: 'Çarmıha gerilsin, çarmıha gerilsin!' diye bağrıştı. Pilatus O'nu öldürmekten çekindi ve: 'Bu adam ne kötülük yaptı?' dedi. İleri gelenler: 'O'nun kanı bizim ve çocuklarımızın üzerine olsun' dediler. Bunun üzerine valinin askerleri O'nu

إلى الابروطوريون فاجتمع عليه الشعب ونزعوه ثيابه وألبسوه لباسا أحمر وضفروا إكليلا من الشوك وتركوه على رأسه وجعلوا في يده قصبة ثم جثوا على ركبهم يهزئون به ويقولون: السلام عليك يا ملك اليهود وشرعوا يبصقون عليه ويضربونه في رأسه ثم ذهبوا به وهو يحمل صليبه إلى موضع يعرف بالجمجمة فصلبوه وسمروا يديه على الخشبة فسألهم شربة ماء فأعطوه خلا مدافا بمرّ فذاقه ولم يسغه وجلس الشرط فاقتسموا ثيابه بينهم بالقرعة وجعلوا عند رأسه لوحا مكتوبا هذا يسوع ملك اليهود استهزاء به، ثم جاؤوا بلصين فجعلوهما عن يمينه وشماله تحقيرا له وكان اليهود يقولون له: يا ناقض الهيكل وبانيه في ثلاثة أيام خلص نفسك وإن كنت ابن الله كما تقول انزل عن الصليب، وقال اليهود: هذا يزعم أنه خلص غيره فكيف لم يقدر على خلاص نفسه إن كان متوكلا على الله تعالى فهو ينجيه مما هو فيه؟ ولما كان ست ساعات من يوم الجمعة صرخ يسوع وهو على الصليب بصوت عظيم- آلوى آلوى أيما صاصا- أي إلهي إلهي لم تركتني وخذلتني وأخذ اليهود سفنجة فيها خل ورفعها أحدهم على قصبة وسقاه، وقال آخر: دعوه حتى نرى من يخلصه فصرخ يسوع وأمال رأسه وأسلم الروح وانشق حجاب الهيكل وانشقت الصخور وتفتحت القبور وقام كثير من القديسين من قبورهم ودخلوا المدينة المقدسة وظهروا للناس ولما كان المساء جاء رجل من ألزامه يسمى يوسف بلفائف نقية وتركه في قبر كان قد نحته في صخرة ثم جعل على باب القبر حجرا عظيما وجاء مشايخ اليهود من الغد الذي بعد الجمعة إلى فيلاطس القائد فقالوا: يا سيدي ذكرنا أن ذاك الضال كان قد ذكر لتلاميذه أنا أقوم بعد ثلاثة أيام فلو أمرت من يحرس القبر حتى تمضي المدة كي لا يأتي تلاميذه ويسرقوه ثم يشيعون في الشعب أنه قام فتكون الضلالة الثانية شرا من الأولى فقال لهم القائد: اذهبوا وسدوا عليه واحرسوه كما تريدون فمضوا وفعلوا ما أرادوا، وفي عشية يوم السبت جاءت مريم المجدلانية ومريم رفيقتها لينظرن إلى القبر.

Praetorium'a götürdü. Halk O'nun başına toplandı, elbiselerini çıkarıp O'na kırmızı bir giysi giydirdiler, dikenden bir taç örüp başına koydular ve eline bir kamış verdiler; sonra önünde diz çökerek: 'Selam sana ey Yahudilerin Kralı!' diye alay etmeye başladılar. Yüzüne tükürüp başına vurmaya koyuldular. Sonra O'nu çarmıhını taşır halde Kafatası denilen yere götürdüler. O'nu çarmıha gerdiler ve ellerini tahtaya çivilediler. O kendilerinden bir yudum su isteyince, O'na mür ile karıştırılmış sirke verdiler; O bunu tattı fakat içemedi. Nöbetçiler oturup elbiselerini aralarında kur'a ile paylaştılar. O'nunla alay etmek için başının ucuna 'Bu, Yahudilerin Kralı İsa'dır' yazılı bir yafta koydular. Sonra O'nu aşağılamak için birini sağına, diğerini soluna iki haydut getirdiler. Yahudiler O'na: 'Ey mabedi yıkıp üç günde yapan, kendini kurtar! Söylediğin gibi Allah'ın oğluysan çarmıhtan aşağı in!' diyorlardı. Yahudiler: 'Bu adam başkalarını kurtardığını iddia ediyordu, nasıl oldu da kendini kurtarmaya güç yetiremedi? Şayet Allah Teâlâ'ya tevekkül ediyorsa, O, bunu içinde bulunduğu durumdan kurtarsın!' dediler. Cuma gününün altıncı saatinde İsa çarmıhtayken yüksek bir sesle: 'Elohi, Elohi, lema şevaktani!' yani 'Tanrım, Tanrım! Beni niçin terk ettin ve yardımsız bıraktın?' diye haykırdı. Yahudiler içinde sirke bulunan bir sünger aldılar, içlerinden biri onu bir kamışın ucuna takıp O'na içirdi. Bir diğeri de: 'Bırakın bakalım, O'nu kim kurtaracak görelim' dedi. İsa haykırdı, başını eğdi ve ruhunu teslim etti. Mabedin perdesi yırtıldı, kayalar yarıldı, kabirler açıldı ve birçok kutsal kişi kabirlerinden kalkıp kutsal şehre girdi ve insanlara göründü. Akşam olunca, O'nun yakınlarından Yusuf adında bir adam temiz kefenlerle geldi ve O'nu kayadan oyduğu bir mezara koydu; sonra mezarın kapısına büyük bir taş yuvarladı. Cumanın ertesindeki gün Yahudilerin ileri gelenleri vali Pilatus'a gelip: 'Efendimiz, o sapkının hayattayken havarilerine "Ben üç gün sonra dirileceğim" dediğini hatırladık. Öğrencileri gelip O'nu çalmasınlar ve sonra halk arasında "Dirildi" diye yaymasınlar, böylece son sapıklık ilkinden daha beter olmasın diye o müddet geçene kadar mezarı koruyacak birilerini emretsen' dediler. Vali onlara: 'Gidin, mezarı kapatın ve dilediğiniz gibi koruyun' dedi. Gidip istediklerini yaptılar. Cumartesi akşamı Mecdelli Meryem ve diğer Meryem mezara bakmak için geldiler.

وفي إنجيل مرقص إنما جاءت مريم يوم الأحد بغلس وإذا ملك قد نزل من السماء برجة عظيمة فألقى الحجر عن القبر وجلس عنده وعليه ثياب بيض كالبرق فكاد الحرس أن يموتوا من هيبته ثم قال للنسوة: لا تخافا قد علمت أنكما جئتما تطلبان يسوع المصلوب ليس هو هاهنا إنه قد قام تعالين انظرن إلى المكان الذي كان فيه الرب واذهبا وقولا لتلاميذه إنه سبقكم إلى الخليل فمضتا وأخبرتا التلاميذ ودخل الحراس وأخبروا رؤساء الكهنة الخبر فقالوا: لا تنطقوا بهذا ورشوهم بفضة على كتمان القضية فقبلوا ذلك منهم وأشاعوا أن التلاميذ جاؤوا وسرقوه ومهدت المشايخ عذرهم عند القائد ومضت الأحد عشر تلميذا إلى الخليل وقد شك بعضهم، وجاء لهم يسوع وكلمهم وقال لهم: اذهبوا فعمدوا كل الأمم وعلموهم ما أوصيكم به، وهو ذا أنا معكم إلى انقضاء الدهر انتهى.

Markos İncili'nde ise Meryem'in pazar günü sabahın erken saatlerinde geldiği [yazılıdır]. Birden gökten büyük bir sarsıntıyla bir melek indi, taşı mezardan yuvarlayıp üzerine oturdu; üzerinde şimşek gibi beyaz elbiseler vardı. Nöbetçiler onun heybetinden neredeyse öleceklerdi. Sonra kadınlara: 'Korkmayın, çarmıha gerilen İsa'yı aramaya geldiğinizi biliyorum. O burada değil, dirildi. Gelin, Rabbin yattığı yeri görün; gidin ve havarilerine O'nun sizden önce Celile'ye gittiğini söyleyin' dedi. İkisi gidip havarilere haber verdiler. Nöbetçiler de girip durumu başkâhinlere bildirdiler. Onlar da: 'Bunu söylemeyin' dediler ve hadiseyi gizlemeleri için onlara gümüş [para] rüşvet verdiler. Onlar da parayı alıp havarilerin gelip O'nu çaldığını yaydılar. İleri gelenler valinin yanında onların mazeretini hazırladılar. On bir havari Celile'ye gitti, bazıları şüpheye düşmüştü. İsa onlara geldi, kendileriyle konuştu ve şöyle dedi: 'Gidin, bütün milletleri vaftiz edin ve onlara size emrettiğim şeyleri öğretin. İşte ben, zamanın sonuna kadar sizinle beraberim.' [Alıntı] bitti.

«وهاهنا أمور» الأول أنه يقال للنصارى: ما ادعيتموه من قتل المسيح وصلبه أتنقلونه تواترا أو آحادا فإن زعموا أنه آحاد لم تتم بذلك حجة ولم يثبت العلم إذ الآحاد لم يؤمن عليهم السهو والغفلة والتواطؤ على الكذب، وإذا كان الآحاد يعرض لهم ذلك فيكف يحتج بقولهم في القطعيات؟ وإن عزوا ذلك إلى التواتر قلنا لهم: أحد شروط التواتر استواء الطرفين فيه والواسطة بأن يكون الإخبار في كل طبقة ممن لا يمكن مواطأته على الكذب فإن زعمتم أن خبر قتل المسيح كذلك أكذبتم نصوص الإنجيل الذي بأيديكم إذ قال نقلته الذين دونوه لكم- وعليه معولكم: إن المأخوذ للقتل كان في شرذمة قليلة من تلامذته فلما قبض عليه هربوا بأسرهم ولم يتبعه سوى بطرس من بعيد فلما دخل الدار حيث اجتمعوا نظرت جارية منهم إليه فعرفته فقالت: هذا كان مع يسوع فحلف أنه لا يعرف يسوع ولا يقول بقوله وخادعهم حتى تركوه وذهب. ولم يكد يذهب وأن شابا آخر تبعه وعليه إزار فتعلقوا به فترك إزاره بأيديهم وذهب عريانا فهؤلاء أصحابه وأتباعه لم يحضر أحد منهم بشهادة الإنجيل، وأما أعداؤه اليهود الذين تزعمون أنهم حضروا الأمر فلا

Burada birkaç mesele vardır: Birincisi: Hristiyanlara şöyle denilir: Mesih'in öldürülmesi ve çarmıha gerilmesine dair iddia ettiğiniz şeyi mütevatir olarak mı yoksa âhâd [yolla] mı naklediyorsunuz? Şayet âhâd olduğunu iddia ederlerse, bununla hüccet tamam olmaz ve kesin bilgi sabit olmaz; zira âhâd haber getirenlerin yanılmaktan, gafletten ve yalan üzere ittifak etmekten emin olunamaz. Âhâd haberlerde bunlar mümkün olduğuna göre, kesin hususlarda onların sözüyle nasıl delil getirilebilir? Şayet bunu tevatüre dayandırırlarsa onlara deriz ki: Tevatürün şartlarından biri, iki tarafın ve aradaki vasıtanın eşit olması, yani her tabakadaki haber verenlerin yalan üzere ittifak etmeleri mümkün olmayan kimseler olmasıdır. Mesih'in öldürülmesi haberinin böyle olduğunu iddia ederseniz, elinizdeki İncil'in metinlerini yalanlamış olursunuz. Zira onu sizin için tedvin eden ve dayanağınız olan nakilcileri şöyle demiştir: Öldürülmek üzere yakalanan kişi, havarilerinden az bir topluluk içindeydi; yakalanınca hepsi kaçtı ve O'nu uzaktan takip eden Petrus dışında kimse izlemedi. Toplandıkları avluya girince içlerinden bir cariye ona bakıp tanıdı ve: 'Bu da İsa ile beraberdi' dedi. O ise İsa'yı tanımadığına ve O'nun sözünü söylemediğine yemin etti, kendisini bırakıncaya kadar onları atlattı ve gitti. O neredeyse gidemiyordu ki, üzerinde bir örtü bulunan başka bir genç O'nu takip etti; ona sarıldılar, o da örtüsünü onların elinde bırakıp çıplak olarak kaçtı. İşte İncil'in şahitliğiyle O'nun bu ashabından ve tabilerinden hiçbiri orada hazır bulunmamıştır. Olaya şahit olduklarını iddia ettiğiniz Yahudi düşmanlarına gelince, onların

نسلم أنهم بلغوا عدد التواتر بل كانوا آحادا وهو أعداء يمكن تواطؤهم على الكذب على عدوهم إيهاما منهم أنهم ظفروا به وبلغوا منه أمانيهم فانخرم شرط التواتر.

tevatür sayısına ulaştıklarını kabul etmiyoruz; aksine onlar âhâd kimselerdi. Onlar, O'nu ele geçirdiklerini ve emellerine ulaştıklarını vehmettirmek için düşmanları aleyhine yalan üzere ittifak etmeleri mümkün olan düşmanlardır; dolayısıyla tevatür şartı bozulmuştur.

ويؤيد هذا أن رؤساء الكهنة فيما زعمتم رشوا الحراس فلا يبعد أن تكون هذه العصابة من اليهود صلبوا شخصا من أصحاب يسوع وأوهموا الناس أنه المسيح لتتم لهم أغراضهم على أن الأخباريين ذكروا أن بختنصر قتل علماء اليهود في مشارق الأرض ومغاربها لأنهم حرفوا التوراة وزادوا فيها ونقصوا حتى لم يبق منهم إلا شرذمة، فالمخبرون لم يبلغوا حد التواتر في الطبقة الوسطى أيضا.

Bunu destekleyen bir husus da, iddianıza göre başkâhinlerin nöbetçilere rüşvet vermiş olmalarıdır. Dolayısıyla bu Yahudi çetesinin, amaçlarına ulaşmak için İsa'nın ashabından birini çarmıha gerip insanlara onun Mesih olduğunu vehmettirmeleri uzak bir ihtimal değildir. Kaldı ki tarihçiler, Buhtun Nasr'ın Tevrat'ı tahrif edip onda artırma ve eksiltme yaptıkları için yeryüzünün doğusunda ve batısında Yahudi âlimlerini öldürdüğünü, öyle ki geriye pek az bir topluluk kaldığını zikretmişlerdir. Dolayısıyla haber verenler orta tabakada da tevatür sınırına ulaşmamışlardır.

الثاني أن في هذا الفصل ما تحكم البداهة بكذبه، وما تضحك الثكلى منه، وما يبعده العقل مثل قوله للكهنة:

İkincisi: Bu bölümde apaçık aklın yalan olduğuna hükmedeceği, çocuğunu kaybetmiş acılı anayı bile güldürecek ve aklın uzak göreceği şeyler vardır. Mesela O'nun kâhinlere söylediği şu söz gibi:

إنكم من الآن ما ترون ابن الإنسان- يريدون بالإنسان الرب سبحانه- فإنه لم يرد إطلاق ذلك عليه جل شأنه في كتاب، وقوله: إن ناسا من القيام هاهنا إلخ فانه لم ير أحد من القيام هناك قبل موتة عيسى ﵇ آتيا في ملكوته، وقول الملك للنسوة: تعالين فانظرن إلى الموضع الذي كان فيه الرب فإنه يقال فيه: أرب يقبر وإله يلحد، أف لتراب يغشى وجه هذا الإله، وتبا لكفن ستر محاسنه، وعجبا للسماء كيف لم تبد- وهو سامكها- وللأرض لم تمد- وهو ماسكها- وللبحار كيف لم تغض- وهو مجريها- وللجبال كيف لم تسر- وهو مرسيها- وللحيوان كيف لم يصعق- وهو مشبعه- وللكون كيف لم يمحق- وهو مبدعه- سبحان الله كيف استقام الوجود والرب في اللحود، وكيف ثبت العالم على نظام والإله في الرغام إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ [البقرة: ١٥٦] على المصيبة بهذا الرب والرزية بهذا الإله لقد ثكلته أمه، وعدمه لا أبا لك قومه؟! وقوله: إلهي إلهي لم خذلتني فإنه ينافي الرضا بمرّ- القضاء، ويناقض التسليم لأحكام الحكيم، وذلك لا يليق بالصالحين فضلا عن المرسلين على أنه يبطل دعوى الربوبية التي تزعمونها والألوهية التي تعتقدونها، وقولهم: إنه قام كثير من القديسين من قبورهم إلخ فإنه كذب صريح لأنه لو كان صحيحا لأطبق الناس على نقله ولزال الشك عن تلك الجموع في أمر يسوع، وقولهم: مضت الأحد عشر تلميذا إلى الخليل إلخ فإنه قد انطفأ فيه سراج التلميذ الثاني عشر على ما يقتضيه قول المسيح: ويل لمن يسلم ابن الإنسان مع أن يسوع يزعمكم قال لتلاميذه الإثني عشر وفيهم يهودا الاسخريوطي الذي أسلمه للقتل إنكم ستجلسون يوم القيامة على اثنى عشر كرسيا تدينون اثني عشر سبط بني إسرائيل، وقولهم: إنهم سألهم شربة ماء فإنه في غاية البعد لأن الإنجيل مصرح بأن المسيح كان يطوي أربعين يوما وأربعين ليلة ومثله لا يجزع من فراق الماء ساعة لا سيما وقد كان يقول لتلاميذه: إن لي طعاما لا تعرفونه إلى غير ذلك.

“Bundan böyle İnsanoğlu'nu görmeyeceksiniz” -insanla Yüce Rabbi kastetmektedirler; hâlbuki hiçbir kitapta şanı yüce olan Allah hakkında bu ifadenin kullanıldığı varid olmamıştır-. Yine O'nun: “Burada duranlardan bazıları...” vb. sözü de böyledir; zira İsa'nın aleyhisselâm vefatından önce orada duranlardan hiçbiri O'nun melekûtunda geldiğini görmemiştir. Meleğin kadınlara: “Gelin, Rabbin yattığı yeri görün” demesi de böyledir; zira buna karşılık şöyle denilir: Rab mezara konur, ilah lahde mi sokulur? Bu ilahın yüzünü örten toprağa yazıklar olsun! O'nun güzelliklerini örten kefen kahrolsun! O'nu yükselten O iken göğe şaşarım nasıl yok olmadı; O'nu tutan O iken yere şaşarım nasıl yayılıp gitmedi; sularını akıtan O iken denizlere şaşarım nasıl çekilmedi; onları sabitleyen O iken dağlara şaşarım nasıl yürümedi; onları doyuran O iken hayvanlara şaşarım nasıl çarpılıp ölmedi; onu yoktan var eden O iken kâinata şaşarım nasıl mahvolmadı?! Sübhânallah! Rab lahitlerdeyken varlık nasıl ayakta kaldı; ilah toprak içindeyken âlem nasıl bir nizam üzere sabit durabildi?! Bu Rabbe gelen musibete ve bu ilaha gelen felakete karşı { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz” [Bakara: 156]! Annesi O'nu yitirmiş, -ey babasız kalasıca- kavmi O'ndan mahrum mu kalmıştır?! O'nun: “Tanrım, Tanrım! Beni niçin yardımsız bıraktın?” sözü ise kazanın acılığına rıza göstermeye aykırıdır ve Hakîm olanın hükümlerine teslimiyetle çelişir; bu durum peygamberler şöyle dursun salih kimselere dahi yakışmaz. Üstelik bu, iddia ettiğiniz rablik davasını ve inandığınız ilahlığı da iptal eder. Onların: “Birçok kutsal kişi kabirlerinden kalktı...” vb. sözleri de apaçık bir yalandır; zira bu doğru olsaydı, insanlar bunu nakletmekte ittifak ederler ve o kalabalıkların İsa hakkındaki şüphesi ortadan kalkardı. Onların: “On bir havari Celile'ye gitti...” vb. sözlerine gelince, Mesih'in: “İnsanoğlu'nu teslim edenin vay haline!” sözünün gerektirdiği üzere burada on ikinci havarinin kandili sönmüştür; oysa iddianıza göre İsa, aralarında O'nu öldürülmeye teslim eden Yahuda İskariot'un da bulunduğu on iki havarisine şöyle demişti: “Sizler kıyamet gününde İsrailoğullarının on iki oymağına hükmetmek üzere on iki tahtta oturacaksınız.” Onların: “O kendilerinden bir yudum su istedi” şeklindeki sözleri ise son derece uzaktır; zira İncil, Mesih'in kırk gün kırk gece oruç tuttuğunu açıkça belirtmektedir; O'nun gibisi bir saat susuz kalmaktan feryat etmez, özellikle de havarilerine: “Benim sizin bilmediğiniz bir yiyeceğim var” demişken. Ve buna benzer diğer hususlar...

«الثالث» إن ما ذكروا من قيام المسيح من قبره ليلة السبت مع صلبه يوم الجمعة مخالف لما رواه متى في إنجيله فإنه قال فيه: سأل اليهود المسيح أن يريهم آية فقال: الجيل الشرير الفاسق يطلب آية فلا يعطى إلا آية يونيان النبي- يعني يونس ﵇ لأنه أقام في بطن الحوت ثلاثة أيام وثلاث ليال وكذلك ابن الإنسان يقيم في بطن الأرض ثلاثة أيام وثلاث ليال.

Üçüncüsü: Mesih'in cuma günü çarmıha gerilmesiyle birlikte cumartesi gecesi kabrinden dirildiğine dair zikrettikleri şey, Matta'nın kendi İncil'inde rivayet ettiği hususa aykırıdır; zira o İncil'inde şöyle demiştir: Yahudiler Mesih'ten kendilerine bir mucize göstermesini istediler, O da: 'Kötü ve fasık nesil bir mucize arar; fakat ona Yunus peygamberin -yani Yunus'un aleyhisselâm- mucizesinden başka bir mucize verilmeyecektir; zira o balığın karnında üç gün üç gece kaldı, tıpkı bunun gibi İnsanoğlu da yerin bağrında üç gün üç gece kalacaktır' dedi.

«والرابع» أن في هذه القصة ما يدل دلالة واضحة على أن المصلوب هو الشبه وأن الله تعالى حمى المسيح ﵇ عن الصلب كما سيتضح لك مع زيادة تحقيق عند قوله تعالى: وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ [النساء:

Dördüncüsü: Bu kıssada, çarmıha gerilenin [Mesih'in] benzeri olduğuna ve Allah Teâlâ'nın Mesih'i aleyhisselâm çarmıha gerilmekten koruduğuna açıkça delalet eden hususlar vardır; nitekim bu durum, Yüce Allah'ın { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat kendilerine öyle benzetildi” [Nisâ:

١٥٧] هذا وإنما أكد الحكم السابق اعتناء به أو لأن تسلط الكفار عليه جعل المقام مقام اعتقاد أنهم يقتلونه، وأراد سبحانه بقوله: وَرافِعُكَ إِلَيَّ رافعك إلى سمائي، وقيل: إلى كرامتي، وعلى كل فالكلام على حذف مضاف إذ من المعلوم أن البارئ سبحانه ليس بمتحيز في جهة، وفي رفعه إلى أي سماء خلاف والذي اختاره الكثير من العارفين أنه

157] kavlinde daha ayrıntılı bir tahkikle sana açıklığa kavuşacaktır. Önceki hükmün pekiştirilmesi, ona verilen ehemmiyetten yahut kâfirlerin O'na musallat olmasının, ortamı O'nu öldürecekleri zannı uyandıracak bir hale getirmesindendir. Yüce Allah { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni Kendime yükselteceğim” buyruğuyla 'seni semama yükselteceğim' manasını murat etmiştir; 'ikramıma [yükselteceğim]' de denilmiştir. Her halükarda söz muzafın hazfi üzeredir; zira Yaratıcı Teâlâ'nın bir mekânda sınırlı olmadığı malumdur. O'nun hangi semaya yükseltildiği hususunda ihtilaf vardır; ariflerin çoğunun tercih ettiği görüş, O'nun

رفع إلى السماء الرابعة، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه رفعه إلى السماء الدنيا فهو فيها يسبح مع الملائكة ثم يهبطه الله تعالى عند ظهور الدجال على صخرة بيت المقدس.

dördüncü kat semaya yükseltildiğidir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre ise Allah Teâlâ O'nu dünya semasına yükseltmiştir; O orada meleklerle birlikte tesbihatta bulunmaktadır, sonra Allah Teâlâ Deccal'in ortaya çıkışı sırasında O'nu Beytülmakdis'in kayası üzerine indirecektir.

وفي الخازن أن سبحانه لما رفعه ﵇ إليه كساه الريش وألبسه النور وقطع عنه لذة المطعم والمشرب فطار مع الملائكة فهو معهم حول العرش وصار إنسيا ملكيا أرضيا سماويا، وأورد بعض الناس هاهنا إشكالات وهي أن الله تعالى كان قد أيده بجبريل ﵇ كما قال سبحانه: وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ [البقرة: ٨٧، ٢٥٣] ثم إن طرف جناح من أجنحة جبريل كان يكفي للعالم فكيف لم يكف في منع أولئك اليهود عنه؟! وأيضا أنه ﵇ لما كان قادرا على إحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص فكيف لم يقدر على إماتتهم ودفع شوكتهم. أو على إسقامهم وإلقاء الزمانة والفلج عليهم حتى يصيروا عاجزين من التعرض له؟ وأيضا لما خلصه من الأعداء بأن رفعه إلى السماء فما الفائدة في إلقاء شبهه على الغير؟ وأجيب عن الكل بأن بناء التكليف على الاختيار، ولو أقدر الله تعالى جبريل، أو عيسى ﵉ على دفع الأعداء، أو رفعه من غير إلقاء شبهه إلى السماء لبلغت معجزته إلى حد الإلجاء، والقول- بأن فتح باب إلقاء الشبه يوجب ارتفاع الأمان عن المحسوسات وأنه يفضي إلى سقوط الشرائع وإبطال التواتر، وأيضا إن في ذلك الإلقاء تمويها وتخليطا وذلك لا يليق بحكمة الله تعالى- ليس بشيء، أما أولا فلأن إلقاء شبه شخص على آخر وإن كان ممكنا في نفسه إلا أن الأصل عدم الإلقاء واستقلال كل من الحيوان بصورته التي هي له، نعم لو أخبر الصادق بإلقاء صورة شخص على آخر قلنا به واعتقدناه فحينئذ لا يرتفع الأمان عن المحسوسات بل هي باقية على الأصل فيها فيما لم يخبر الصادق بخلافه على أن إبطال التواتر بفتح هذا الباب ممنوع لأنه لم يشترط في الخبر أن يكون عن أمر ثابت في نفس الأمر بل يكفي فيه كونه عن أمر محسوس على ما قاله بعض المحققين، وأما ثانيا فلأن التمويه والتلبيس إن كان على الأعداء فلا نسلم أنه مما لا يليق بالحكمة وإن كانت النجاة مما تمكن بدون الإلقاء وإن كان ذلك على أوليائه فلا نسلم أن في الإلقاء تمويها لأنهم كانوا عارفين يقينا إن المطلوب الشبه لا عيسى ﵇ كما ستعرفه إن شاء الله تعالى، والقول- بأن المطلوب قد ثبت بالتواتر أنه بقي حيا زمانا طويلا فلولا أنه كان عيسى لأظهر الجزع وعرف نفسه ولو فعل ذلك لاشتهر وتواتر- ليس بشيء أيضا، أما أولا فلأن دعوى تواتر بقاء المصلوب حيا زمانا طويلا مما لم يثبتها برهان. والثابت أن المصلوب إنما صلب في الساعة الثانية من يوم الجمعة ومات في الساعة السادسة من ذلك اليوم وأنزل ودفن، ومقدار أربع ساعات لا يعد زمانا طويلا كما لا يخفى، وأما ثانيا فلأن عدم تعريف المصلوب نفسه إما لأنه أدركته دهشة منعته من البيان والإيضاح، أو لأن الله تعالى أخذ على لسانه فلم يستطع أن يخبر عن نفسه صونا لنبيه ﵇ أن يفصح الرجل عن أمره، أو لأنه لصديقيته آثر المسيح بنفسه وفعل ذلك بعهد عهده إليه رغبة في الشهادة، ولهذا ورى في الجواب الذي نقلته النصارى في القصة وقد وعد المسيح ﵇ التلاميذ- على ما نقلوا قبل- بقولهم لو دفعنا إلى الموت معك لمتنا والشبه من جملتهم فوفى بما وعد من نفسه على عادة الصديقين من أصحاب الأنبياء ﵈ فهو من رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ [الأحزاب: ٢٣] ، ومن ذهب إلى أن الشبه كان من الأعداء لا من الأولياء روي أنه جعل يقول لليهود عند الصلب: لست المسيح وإنما أنا صاحبكم لكنه لم يسمع ولم يلتفت إلى قوله وصلبوه، والقول- بأنه لو كان ذلك لتواتر- لا يخفى ما فيه لمن أحاط بما ذكرناه خبرا فتأمل وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا يحتمل أن يكون تطهيره ﵇ بتبعيده منهم بالرفع، ويحتمل أن يكون بنجاته مما قصدوا فعله به من القتل، وفي الأول جعلهم كأنهم نجاسة، وفي الثاني جعل فعلهم كذلك والأول هو الظاهر- وإلى الثاني ذهب الجبائي.

el-Hâzin'de [belirtildiğine göre], Yüce Allah O'nu aleyhisselâm Kendisine yükselttiğinde O'na kanatlar taktı, O'na nur giydirdi, yeme ve içme lezzetini O'ndan kesti; böylece meleklerle birlikte uçtu, Arş'ın etrafında onlarla beraber oldu ve insanî, melekî, arzî ve semavî bir varlık haline geldi. Bazı kimseler burada birtakım müş killer ileri sürmüşlerdir: Birincisi; Allah Teâlâ O'nu Yüce Allah'ın { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” [Bakara: 87, 253] kavlinde buyurduğu gibi Cebrail aleyhisselâm ile desteklemişti; ayrıca Cebrail'in kanatlarından birinin ucu bütün âleme yeterken, o Yahudileri O'ndan menetmeye nasıl yetmedi?! İkincisi; O aleyhisselâm ölüleri diriltmeye, körü ve alacalıyı iyileştirmeye muktedir iken, onları öldürmeye ve güçlerini kırmaya yahut onlara hastalık, müzmin dert ve felç verip O'na ilişmekten aciz bırakmaya nasıl güç yetiremedi? Üçüncüsü; O'nu semaya yükselterek düşmanlardan kurtarmışken, benzerini başkasına atfetmenin ne faydası vardı? Bütün bunlara şöyle cevap verilmiştir: Teklifin esası ihtiyar (özgür irade) üzerinedir. Şayet Allah Teâlâ Cebrail'i veya İsa'yı aleyhimesselâm düşmanları defetmeye muktedir kılsaydı yahut benzerini atmaksızın O'nu semaya yükseltseydi, O'nun mucizesi mecbur bırakma (ilca) derecesine ulaşırdı. 'Benzer kılma kapısını açmak duyulur şeylere olan güvenin kalkmasını gerektirir, şeriatların düşmesine ve tevatürün iptal olmasına yol açar; ayrıca bu benzetmede bir yanıltma ve karıştırma vardır ki bu da Allah Teâlâ'nın hikmetine yakışmaz' şeklindeki söz ise bir hiçtir. Birincisi; bir kimsenin suretinin bir başkasına verilmesi kendi zatında mümkün olsa da, asıl olan benzetmenin olmaması ve her canlının kendisine ait suretiyle müstakil olmasıdır. Evet, doğru sözlü olan [Peygamber] bir kimsenin suretinin başkasına verildiğini haber verirse bunu söyler ve buna inanırız; o takdirde duyulur şeylere olan güven kalkmaz, bilakis doğru sözlü olanın aksini haber vermediği hususlarda onlar asıl üzere baki kalır. Kaldı ki bazı muhakkiklerin belirttiği üzere, haberde vakıada sabit bir işten olmasının şart koşulmayıp sadece duyulur bir işten olmasının yeterli görülmesi sebebiyle bu kapının açılmasıyla tevatürün iptali de kabul edilemez. İkincisi; yanıltma ve şüpheye düşürme şayet düşmanlar hakkında ise, kurtuluş benzetme olmaksızın da mümkün olsa bile, bunun hikmete aykırı olduğunu kabul etmiyoruz. Şayet bu O'nun dostları hakkında ise, benzetmede bir yanıltma olduğunu kabul etmiyoruz; zira onlar arananın İsa aleyhisselâm değil O'nun benzeri olduğunu kesin olarak biliyorlardı; nitekim inşallah bunu ileride öğreneceksin. 'Aranan kimsenin uzun bir zaman hayatta kaldığının tevatürle sabit olduğu, şayet o İsa olmasaydı feryat edip kendini tanıtacağı, bunu yapmış olsaydı da bunun meşhur olup tevatür derecesine ulaşacağı' şeklindeki söz de yine bir hiçtir. Birincisi; çarmıha gerilenin uzun zaman hayatta kaldığı iddiası hiçbir delille sabit olmamıştır. Sabit olan şudur ki, çarmıha gerilen kimse cuma gününün ikinci saatinde çarmıha gerilmiş, o günün altıncı saatinde ölmüş, indirilmiş ve defnedilmiştir; gizli olmadığı üzere dört saatlik bir süre de uzun zaman sayılmaz. İkincisi; çarmıha gerilenin kendini tanıtmaması, ya kendisini açıklamaktan ve izah etmekten alıkoyan bir dehşetin onu kaplamış olmasındandır; ya Allah Teâlâ'nın peygamberini aleyhisselâm korumak maksadıyla o adamın durumu ifşa etmesini engellemek için dilini tutmuş olmasındandır; ya da o zat sıddîkıyetinden ötürü Mesih'i kendi nefsine tercih etmiş ve şehadet arzusundan dolayı O'na verdiği bir ahit sebebiyle böyle davranmıştır. Bu sebepledir ki Hristiyanların kıssada naklettikleri cevapta kinayeli konuşmuştur. Nitekim Mesih aleyhisselâm daha önce naklettikleri üzere havarilere: 'Sizinle birlikte ölüme sürüklensek bile ölürüz' dediklerini vaat etmişti; benzer kılınan kişi de onların içindendi ve peygamberlerin aleyhimüsselâm ashabından olan sıddîkların âdeti üzere kendi nefsinden vaat ettiğini yerine getirmiştir; dolayısıyla o, { رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Allah'a verdikleri söze sadık kalan adamlardandır” [Ahzâb: 23]. Benzerin dostlardan değil düşmanlardan olduğunu söyleyenlere göre ise, çarmıh sırasında Yahudilere: 'Ben Mesih değilim, ben ancak sizin arkadaşınızım' demeye başladığı, fakat sözünün dinlenmeyip dikkate alınmadığı ve onu çarmıha gerdikleri rivayet edilmiştir. 'Şayet böyle olsaydı mütevatir olurdu' sözündeki [tutarsızlık] ise zikrettiğimiz şeyleri hakkıyla bilen kimse için gizli değildir; iyice düşün! { وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve seni inkâr edenlerden arındıracağım” ifadesi, O'nun aleyhisselâm [semaya] yükseltilerek onlardan uzaklaştırılmasıyla arındırılması ihtimalini taşıdığı gibi, onların O'na yapmak istedikleri öldürme teşebbüsünden kurtarılmasıyla arındırılması ihtimalini de taşır. Birincisinde onları adeta bir pislik kılmış, ikincisinde ise onların fiillerini öyle kılmıştır. Zahir olan birincisidir; Cübbâî ise ikinciye meyletmiştir.

والمراد من الموصول اليهود، وأتى بالظاهر- على ما قيل- دون الضمير: إشارة إلى علة النجاسة وهي الكفر.

İsm-i mevsûlden maksat Yahudilerdir. Belirtildiğine göre zamir yerine açık isim getirilmesi, pisliğin illeti olan küfre işaret etmek içindir.

وأخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم عن الحسن أن المراد من الموصول: اليهود، والنصارى، والمجوس، وكفار قومه وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ قال قتادة. والحسن، وابن جريج. وخلق كثير: هم أهل الإسلام اتبعوه على ملته وفطرته من أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا وهم اليهود وسائر من شمله هذا المفهوم فإن المؤمنين يعلونهم بالحجة، أو السيف في غالب الأمر.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Hasan'dan, mevsûlden maksadın Yahudiler, Hristiyanlar, Mecusiler ve kavminin kâfirleri olduğunu rivayet etmişlerdir. { وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ } “ve sana uyanları kılacağım” Katâde, Hasan, İbn Cüreyc ve pek çok kimse: 'Onlar Muhammed'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ümmetinden olup O'na dini ve fıtratı üzere tabi olan İslâm ehlidir' demişlerdir. { فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin üstünde [kılacağım]” Bunlar da Yahudiler ve bu kavramın kapsamına giren diğer kâfirlerdir; zira müminler delille veya çoğu zaman kılıçla onlara üstün gelirler.

وأخرج ابن جرير عن ابن زيد أن المراد من الموصول الأول النصارى، ومن الثاني اليهود وقد جعل سبحانه النصارى فوق اليهود فليس بلد فيه أحد من النصارى إلا وهم فوق اليهود في شرق الدنيا وغربها، وعلى هذا يكون المراد من الأتباع مجرد الادعاء والمحبة ولا يضر في غلبتهم على اليهود غلبة المسلمين عليهم، وإذا أريد بالأتباع ما يشمل أتباع المسلمين، وهذا الأتباع يصح أن يراد بالمتبعين ما يشمل المسلمين والنصارى مطلقا من آمن به قبل مجيء نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم ونسخ شريعته، ومن آمن بزعمه بعد ذلك- وقد يراد من الأتباع- الأتباع بالمعنى الأول فيجوز أن يراد من المبتعين المسلمون، والقسم الأول من النصارى، وتخصيص المتبعين بهذه الأمة- وحمل الأتباع على المجيء بعد- مما لا ينبغي أن يخرج عليه الكتاب الكريم كجعل الخطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم وأن الوقف على الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ متعلق بالجعل أو بالاستقرار المقدر في الظرف، وليس المراد إن ذلك ينتهي حينئذ ويتخلص الَّذِينَ كَفَرُوا من الذلة بل المراد أن المتبعين يعلونهم إلى تلك الغاية فأما بعدها فيفعل الله تعالى ما يريد.

İbn Cerîr İbn Zeyd'den, birinci mevsûlden maksadın Hristiyanlar, ikincisinden ise Yahudiler olduğunu rivayet etmiştir. Yüce Allah Hristiyanları Yahudilerin üstünde kılmıştır; nitekim dünyanın doğusunda ve batısında Hristiyanların bulunduğu hiçbir belde yoktur ki orada Yahudilere üstün olmasınlar. Buna göre tabi olmaktan maksat sırf iddia ve sevgidir; Müslümanların onlara galip gelmesi, onların Yahudilere olan galibiyetine zarar vermez. Tabi olmaktan Müslümanların tabi oluşunu da içine alan bir mana kastedildiğinde, tabi olanlardan mutlak surette hem Müslümanların hem de Hristiyanların kastedilmesi sahih olur; gerek Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gelmeden ve şeriatı neshedilmeden önce O'na iman edenler, gerekse bundan sonra kendi iddiasınca iman edenler olsun. Tabi olmaktan birinci manadaki ittiba da kastedilebilir; bu takdirde tabi olanlardan Müslümanlar ve Hristiyanların ilk kısmı murat edilmiş olabilir. Tabi olanların bu ümmete tahsis edilmesi ve ittibanın sonradan gelmeye hamledilmesi ise Yüce Kitab'ın tevil edilmemesi gereken yorumlarındandır; nitekim hitabın Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kılınması ve vakfın { الَّذِينَ كَفَرُوا } üzerinde yapılması da böyledir. { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar” ifadesi kılma (ce'l) fiiline veya zarfta mukadder olan istikrara taalluk eder. Maksat bu durumun o vakitte sona ereceği ve { الَّذِينَ كَفَرُوا } inkâr edenlerin zilletten kurtulacağı demek değildir; bilakis maksat, tabi olanların o nihayete kadar onlara üstün geleceğidir; ondan sonrasında ise Allah Teâlâ dilediğini yapar.

ومن الناس من حمل الفوقية- على العلو الرتبي والفوقية بحسب الشرف وجعل التقييد بيوم القيامة للتأبيد كما في قولهم ما دامت السماء، وما دار الفلك بناء على ظن أن عدم انتهاء علو المؤمنين وذلة الكافرين إلى ذلك اليوم موجب لهذا الجعل- وليس بذلك ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ أي مصيركم بعد يوم القيامة ورجوعكم، والضمير لعيسى ﵇ والطائفتين، وفيه تغليب على الأظهر، وثُمَّ للتراخي وتقديم الظرف للقصر المفيد لتأكيد الوعد والوعيد، ويحتمل أن يكون الضمير لمن اتبع وكفر فقط، وفيه التفات للدلالة على شدة إرادة إيصال الثواب والعقاب لدلالة الخطاب على الاعتناء.

İnsanlardan bazıları üstünlüğü (fevkiyyet) mertebe üstünlüğüne ve şeref bakımından olan üstünlüğe hamletmiş, kıyamet günü ile kayıtlamayı ise 'gök var oldukça' ve 'felek döndükçe' sözlerinde olduğu gibi ebedilik için kılmışlardır; bu da müminlerin üstünlüğünün ve kâfirlerin zilletinin o güne kadar sona ermemesinin bu kılmayı gerektirdiği zannına dayanmaktadır, ancak durum böyle değildir. { ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz ancak Banadır” yani kıyamet gününden sonra varışınız ve dönüşünüz Banadır. Zamir İsa'ya aleyhisselâm ve her iki fırkaya aittir ve en zahir görüşe göre burada tağlîb vardır. { ثُمَّ } terâhî (sonralık) içindir ve zarfın öne alınması vaat ve tehdidin tekidini ifade eden hasr içindir. Zamirin sadece tabi olanlar ile inkâr edenlere ait olması da muhtemeldir; bunda sevap ve azabın ulaştırılmasını şiddetle irade etmeyi göstermek için iltifat sanatı vardır, zira hitap ehemmiyete delalet eder.

فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ أي فأقضي بينكم إثر رجوعكم إليّ ومصيركم بين يدي فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ من أمور الدين، أو من أمر عيسى ﵇، والظرف متعلق بما بعده وقدم رعاية للفواصل.

{ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } “Böylece aranızda hükmedeceğim” yani Bana dönüşünüzün ve huzuruma varışınızın hemen ardından aranızda hüküm vereceğim { فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler hususunda” din işlerinden veya İsa'nın aleyhisselâm durumundan [ihtilaf ettiğiniz hususlarda]. Zarf kendisinden sonrakine taalluk eder ve fasılalara riayet için öne alınmıştır.

فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً تفسير للحكم المدلول عليه بقوله سبحانه: فَأَحْكُمُ وتفصيل له على سبيل التقسيم بعد الجمع، وإلى ذلك ذهب كثير من المحققين، واعترض بأن الحكم مرتب على الرجوع إلى الله تعالى وذلك في القيامة لا محالة، فكيف يصح تفسيره بالعذاب المقيد بقوله تعالى: فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ؟

{ فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً } “İnkâr edenlere gelince, onları şiddetli bir azapla cezalandıracağım” ifadesi, Yüce Allah'ın { فَأَحْكُمُ } “hükmedeceğim” kavlinin delalet ettiği hükmün tefsiri ve toptan zikirden sonra taksim yoluyla tafsilatıdır; pek çok muhakkik bu görüşe gitmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Hüküm Allah Teâlâ'ya dönüşe terettüp etmiştir ve bu da şüphesiz kıyamettedir; o halde bunun Yüce Allah'ın { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “dünyada ve ahirette” kavliyle kayıtlanan azapla tefsir edilmesi nasıl sahih olur?

وأجيب بوجوه، الأول أن المقصود التأبيد وعدم الانقطاع من غير نظر إلى الدنيا والآخرة، الثاني أن المراد بالدنيا والآخرة مفهومهما اللغوي أي الأول والآخر، ويكون ذلك عبارة عن الدوام وهذا أبعد من الأول جدا.

Buna birkaç vecihle cevap verilmiştir: Birincisi; maksat dünya ve ahirete bakılmaksızın ebedilik ve kesintisizliktir. İkincisi; dünya ve ahiretten maksat lügat manalarıdır, yani 'önceki ve sonraki' demektir ve bu da devamlılıktan ibaret olur; bu ise birincisinden oldukça uzaktır.

الثالث ما ذكر صاحب الكشف من أن المرجع أعم من الدنيوي والأخروي، وقوله سبحانه: إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ غاية الفوقية لا غاية الجعل، والرجوع متراخ عن الجعل وهو غير محدود على وزان قولك: سأعيرك سكنى هذا البيت إلى شهر ثم أخلع عليك بثوب من شأنه كذا وكذا فإنه يلزم تأخر الخلع عن الإعارة لا الخلع، وعلى هذا توفية الأجر لغنم الدارين، ولا يخفى أن في لفظ كُنْتُمْ في قوله جل وعلا: فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ بعض نبوة

Üçüncüsü: Keşşâf sahibinin zikrettiği görüştür; buna göre mercî' (dönüş) dünyevî ve uhrevî olandan daha geneldir. Yüce Allah'ın { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar” kavli kılmanın (ce'l) değil, üstünlüğün nihayetidir. Dönüş ise kılmaktan sonradır ve 'Sana şu evin oturumunu bir aylığına ariyet vereceğim, sonra sana şöyle şöyle vasıfta bir elbise giydireceğim' sözündeki ölçüye göre sınırlı değildir; zira elbise giydirmenin ariyete nispetle gecikmesi gerekir, elbisenin kendisinin değil. Buna göre mükâfatın tastamam verilmesi iki cihanın kazancı içindir. Şanı Yüce olanın { فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler hususunda” kavlindeki { كُنْتُمْ } lafzında

عن هذا المعنى، وأن المعنى- أحكم بينكم في الآخرة فيما كنتم فيه تختلفون في الدنيا.

bu manadan bir miktar uzaklık olduğu ve mananın 'dünyada hakkında ihtilaf edip durduğunuz hususlarda ahirette aranızda hükmedeceğim' şeklinde olduğu gizli değildir.

الرابع أن العذاب في الدنيا هو الفوقية عليهم، والمعنى أضم إلى عذاب الفوقية السابقة عذاب الآخرة قال في الكشف: وفيه تقابل حسن وإن هذه الفوقية مقدمة عذاب الآخرة ومؤكدته، وإدماج أنها فوقية عدل لا تسلط وجود، ولا يخفى أنه بعيد من اللفظ جدا إذ معنى أعذبه في الدنيا والآخرة ليس إلا أني أفعل عذاب الدارين إلا أن يقال: إن اتخاذ الكل لا يلزم أن يكون باتخاذ كل جزء فيجوز أن يفعل في الآخرة تعذيب الدارين بأن يفعل به عذاب الآخرة وقد فعل في الدنيا عذاب الدنيا فيكون تمام العذابين في الآخرة.

Dördüncüsü: Dünyadaki azap onlara üstün kılınmaktır. Mana ise 'önceki üstünlük azabına ahiret azabını ekleyeceğim' demektir. el-Keşf'te şöyle demiştir: Bunda güzel bir mukabele vardır ve bu üstünlük ahiret azabının mukaddimesi ve teyit edicisidir; ayrıca bu üstünlüğün zulümle tahakküm kurma değil bir adalet üstünlüğü olduğu da araya dercedilmiştir. Gizli değildir ki bu, lafızdan oldukça uzaktır; zira 'dünyada ve ahirette onu azaplandırırım' ifadesinin anlamı iki cihanın azabını gerçekleştirmemden başkası değildir. Ancak şöyle denilebilir: Bütünü icra etmek her bir cüzü icra etmeyi gerektirmez; dolayısıyla ahirette iki yurdun azabını icra etmesi, yani dünyada dünya azabını icra etmişken ahirette de ona ahiret azabını icra etmesi caizdir; böylece iki azabın tamamlanması ahirette olur.

الخامس أن في الدنيا والآخرة متعلق- بشديد- تشديدا لأمر الشدة وليس بشيء كما لا يخفى، والأولى من هذا كله ما ذكره بعض المحققين أن يحمل معنى ثُمَّ على التراخي والرتبي والترقي من كلام إلى آخر لا على التراخي في الزمان فحينئذ لا يلزم أن يكون رجوعهم إلى الله تعالى متأخرا عن الجعل في الزمان سواء كان قوله جل شأنه: إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ غاية للجعل أو الفوقية فلا محذور، ثم إن المراد بالعذاب في الدنيا إذ لا هم بالقتل والأسر والسبي وأخذ الجزية ونحو ذلك، ومن لم يفعل معه شيء من وجوه الإذلال فهو على وجل إذ يعلم أن الإسلام يطلبه وكفى بذلك عذابا، وبالعذاب في الآخرة عقاب الأبد في النار وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ أي أعوان يدفعون عنهم عذاب الله، وصيغة الجمع- كما قال مولانا مفتي الروم- لمقابلة ضمير الجمع أي ليس لكل واحد منهم ناصر واحد.

Beşincisi: { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } ifadesi, şiddetin durumunu tekit etmek üzere { شَدِيداً } kelimesine taalluk eder; bu da gizli olmadığı üzere bir hiçtir. Bütün bunlardan daha evla olanı, bazı muhakkiklerin zikrettiği görüştür; o da { ثُمَّ } edatının manasını zamandaki gecikmeye değil, bir sözden diğerine intikaldeki rütbe ve derece gecikmesine hamletmektir. Bu durumda, şanı yüce olanın { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } kavli ister ce'l fiilinin isterse üstünlüğün nihayeti olsun, onların Allah Teâlâ'ya dönüşlerinin zamanda ce'lden sonra olması gerekmez ve hiçbir sakınca kalmaz. Sonra dünyadaki azaptan maksat, onların öldürülme, esir edilme, köleleştirilme ve cizye alınması gibi şeylerle zelil kılınmasıdır. Kendisine bu zillet yollarından biri uygulanmayan kimse dahi İslâm'ın kendisini talep ettiğini bildiği için korku içindedir; bu da azap olarak yeterlidir. Ahiretteki azap ise cehennem ateşindeki ebedi cezadır. { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” yani kendilerinden Allah'ın azabını savacak yardımcıları yoktur. Rum Müftüsü Efendimiz'in [Ebüssuûd] belirttiği gibi cemi sığası, cemi zamirinin karşılığıdır; yani onların her biri için tek bir yardımcı dahi yoktur.

وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بيان الحال القسم الثاني، وبدأ بقسم الَّذِينَ كَفَرُوا لأن ذكر ما قبله من حكم الله تعالى بينهم أول ما يتبادر منه في بادئ النظر التهديد فناسب البداءة بهم ولأنه أقرب في الذكر لقوله تعالى: فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا ولكون الكلام مع اليهود الذين كفروا بعيسى ﵇ وهموا بقتله فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ أي فيوفر عليهم ويتمم جزاء أعمالهم القلبية والقالبية ويعطيهم ثواب ذلك وافيا من غير نقص.

{ وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince” ikinci kısmın durumunun beyanıdır. { الَّذِينَ كَفَرُوا } kısmıyla başlanmıştır; çünkü öncesinde Allah Teâlâ'nın aralarında hüküm vereceğinin zikredilmesinden ilk bakışta akla gelen şey tehdittir, bu sebeple onlarla başlanması münasip düşmüştür; ayrıca Yüce Allah'ın { فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavline zikirde daha yakın olması ve sözün İsa'yı aleyhisselâm inkâr edip O'nu öldürmeye kasteden Yahudiler hakkında olması sebebiyledir. { فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ } “[Allah] onlara mükâfatlarını tastamam verecektir” yani kalbî ve bedenî amellerinin karşılığını onlar için bol kılacak, tamamlayacak ve bunun sevabını eksiksiz olarak tastamam verecektir.

وزعم بعضهم أن توفية الأجور هي قسم المنازل في الجنة- والظاهر أنها أعم من ذلك- وعلق التوفية على الإيمان والعمل الصالح ولم يعلق العذاب بسوى الكفر تنبيها على درجة الكمال في الإيمان ودعاء إليها وإيذانا بعظم قبح الكر، وقرأ حفص، ورويس عن يعقوب- فيوفيهم- بياء الغيبة، وزاد رويس ضم الهاء، وقرأ الباقون بالنون جريا على سنن العظمة والكبرياء، ولعل وجه الالتفات إلى الغيبة على القراءة الأولى الإيذان بأن توفية الاجر مما لا يقتضي لها نصب نفس لأنها من آثار الرحمة الواسعة ولا كذلك العذاب، والموصول في الآيتين مبتدأ خبره ما بعد الفاء، وجوز أن يكون منصوبا بفعل محذوف يفسره ما ذكر، وموضع المحذوف بعد الصلة- كما قال أبو البقاء- ولا يجوز أن يقدر قبل الموصول لأن- أما- لا يليها الفعل.

Bazıları mükâfatların tastamam verilmesinin cennetteki menzillerin taksimi olduğunu iddia etmişlerdir; zahir olan ise bundan daha genel olduğudur. İmandaki kemal derecesine dikkat çekmek, ona davet etmek ve küfrün çirkinliğinin büyüklüğünü bildirmek için mükâfatın tastamam verilmesini iman ve salih amele bağlamış, azabı ise sadece küfre bağlamıştır. Hafs ve Ya'kûb'dan Rüveys 'feyüveffîhim' kelimesini gaib 'yâ'sı ile okumuş, Rüveys ayrıca 'hâ'nın zammesini ilave etmiştir. Diğerleri ise azamet ve kibriya üslubu üzere 'nûn' ile okumuşlardır. Birinci kıraatte gaibe iltifatın hikmeti muhtemelen, mükâfatın tastamam verilmesinin geniş rahmetin eserlerinden olması hasebiyle zatın bizzat meşgul olmasını gerektirmeyen şeylerden olduğunu bildirmektir; azap ise böyle değildir. İki ayetteki mevsûl mübteda olup haberi 'fâ'dan sonrasıdır; zikredilen fiilin tefsir ettiği mahzûf bir fiille mensub olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi mahzûfun yeri sıladan sonradır; mevsûlden önce takdir edilmesi caiz değildir, çünkü 'emmâ'dan hemen sonra fiil gelmez.

وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ أي لا يريد تعظيمهم ولا يرحمهم ولا يثني عليهم، أو المراد يبغضهم على ما هو الشائع في مثل هذه العبارة، والجملة تذييل لما قبل مقرر لمضمونه ذلِكَ أي المذكور من أمر عيسى ﵇ والإتيان بما يدل على البعد للإشارة إلى عظم شأن المشار إليه وبعد منزلته في الشرف.

{ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez” yani onların yüceltilmesini istemez, onlara merhamet etmez ve onları övmez; yahut bu tür ibarelerde yaygın olduğu üzere maksat 'onlara buğzeder' demektir. Cümle, kendinden öncekinin içeriğini pekiştiren bir tezyildir. { ذلِكَ } “İşte bu” yani İsa'nın aleyhisselâm durumundan zikredilen şeylerdir. Uzaklığa delalet eden lafzın getirilmesi, işaret edilenin şanının yüceliğine ve şerefteki makamının yüksekliğine işaret etmek içindir.

نَتْلُوهُ عَلَيْكَ أي نسرده ونذكره شيئا بعد شيء، والمراد تلوناه إلا أنه عبر بالمضارع استحضارا للصورة الحاصلة اعتناء بها، وقيل: يمكن الحمل على الظاهر لأن قصة عيسى ﵇ لم يفرغ منها بعد مِنَ الْآياتِ أي الحجج الدالة على صدق نبوتك إذ أعلمتهم بما لا يعلمه إلا قارئ كتاب، أو معلم، ولست بواحد منهما فلم يبق إلا أنك قد عرفته من طريق الوحي وَالذِّكْرِ أي القرآن، وقيل: اللوح المحفوظ وتفسيره به لاشتماله عليه، ومِنَ تبعيضية على الأول، وابتدائية على الثاني وحملها على البيان وإرادة بعض مخصوص من القرآن بعيد الْحَكِيمِ أي

{ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ } “sana okuyoruz” yani onu ardı ardına sıralıyor ve zikrediyoruz. Maksat 'onu sana okuduk' demektir; ancak ona verilen ehemmiyet sebebiyle hâsıl olan manzarayı canlandırmak için muzari sığasıyla ifade edilmiştir. Bir görüşe göre, İsa'nın aleyhisselâm kıssası henüz bitmediği için zahirine hamledilmesi de mümkündür. { مِنَ الْآياتِ } “ayetlerdendir” yani peygamberliğinin doğruluğuna delalet eden hüccetlerdendir; zira sen onlara ancak bir kitap okuyucusunun veya bir muallimin bilebileceği şeyleri bildirdin, sen ise bunlardan biri değilsin; geriye bunu ancak vahiy yoluyla öğrendiğin kalmaktadır. { وَالذِّكْرِ } “ve zikirdendir” yani Kur'an'dandır; Levh-i Mahfûz olduğu da söylenmiştir ve onu ihtiva ettiği için onunla tefsir edilmiştir. 'Min' edatı birinciye göre teb'îz (kısmiyet), ikinciye göre ibtida [içindir]; onu beyan kabul edip Kur'an'dan muayyen bir kısmın kastedildiğini söylemek ise uzaktır. { الْحَكِيمِ } “hikmet dolu” yani

المحكم المتقن نظمه، أو الممنوع من الباطل، أو صاحب الحكمة، وحينئذ يكون استعماله لما صدر عنه مما اشتمل على حكمته إما على وجه الاستعارة التبعية في لفظ حكيم، أو الإسناد المجازي بأن أسند للذكر ما هو لسببه وصاحبه، وجعله من باب الاستعارة المكنية التخييلية بأن شبه القرآن بناطق بالحكمة وأثبت له الوصف- بحكيم- تخييلا محوج إلى تكلف مشهور في دفع شبهة ذكر الطرفين حينئذ فتأمل، وجوز في الآية أوجه من الإعراب، الأول أن ذلك مبتدأ، ونَتْلُوهُ خبره، وعَلَيْكَ متعلق بالخبر، ومِنَ الْآياتِ حال من الضمير المنصوب، أو خبر بعد خبر، أو هو الخبر وما بينهما حال من اسم الإشارة على أن العامل فيه معنى الإشارة لا الجار والمجرور قيل: لأن الحال لا يتقدم العامل المعنوي، الثاني أن يكون ذلك خبرا لمحذوف أي الأمر ذلِكَ، ونَتْلُوهُ في موضع الحال من ذلِكَ ومِنَ الْآياتِ حال من الهاء، الثالث أن يكون ذلك في موضع نصب فعل دل عليه- نتلو- فيكون مِنَ الْآياتِ حالا من الهاء أيضا إِنَّ مَثَلَ عِيسى

nazmı muhkem ve sağlam kılınmış olan yahut batıldan korunmuş olan veya hikmet sahibi olandır. Bu durumda hikmet sahibinden sadır olan ve O'nun hikmetini ihtiva eden şey için kullanılması, ya 'hakîm' lafzında istiare-i tebeiyye yoluyla ya da sebebine ve sahibine ait olan vasfın zikre isnat edilmesiyle mecâz-ı aklî yoluyla olur. Bunun, Kur'an'ın hikmetle konuşan birine benzetilip tahyîl yoluyla ona 'hakîm' vasfının sabit kılınması şeklindeki istiare-i mekniyye-i tahyîliyye kabilinden kılınması ise, bu durumda iki tarafın zikredilmesi şüphesini defetmek için meşhur bir külfete muhtaç kılar; iyice düşün! Ayette birkaç irab vechi caiz görülmüştür: Birincisi; { ذلِكَ } mübteda, { نَتْلُوهُ } onun haberi, { عَلَيْكَ } habere müteallik, { مِنَ الْآياتِ } ise mensub zamirden hâl yahut haberden sonra haberdir; veya o haberdir ve aralarındaki ifade işaret isminden hâldir, bunda amil olan da car-mecrur değil işaret manasıdır; denildiğine göre hâl manevi amilin önüne geçemez. İkincisi; { ذلِكَ } mahzûfun haberi olmasıdır, yani 'durum şudur' demektir; { نَتْلُوهُ } { ذلِكَ } lafzından hâl konumunda, { مِنَ الْآياتِ } ise 'hâ' zamirinden hâldir. Üçüncüsü; { ذلِكَ } lafzının 'netlû' fiilinin delalet ettiği bir fiille nasb mahallinde olmasıdır; bu takdirde { مِنَ الْآياتِ } yine 'hâ' zamirinden hâl olur. { إِنَّ مَثَلَ عِيسى } “Şüphesiz İsa'nın misali”

ذكر غير واحد أن وفد نجران قالوا لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: مالك تشتم صاحبنا؟ قال: ما أقول؟ قالوا: تقول: إنه عبد الله قال: أجل هو عبد الله ورسوله وكلمته ألقاها إلى العذراء البتول فغضبوا، وقالوا: هل رأيت إنسانا قط من غير أب فإن كنت صادقا فأرنا مثله فأنزل الله تعالى هذه الآية.

Pek çok kimse Necran heyetinin Resûlullah'a sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Neden bizim sahibimize sövüyorsun?' dediklerini zikretmiştir. [Resûlullah]: “Ne diyorum ki?” buyurdu. Onlar: 'O'nun Allah'ın kulu olduğunu söylüyorsun' dediler. [Resûlullah]: “Evet, O, Allah'ın kulu, Resulü ve iffetli bakireye ilka ettiği kelimesidir” buyurdu. Bunun üzerine öfkelendiler ve: 'Hiç babasız bir insan gördün mü? Şayet doğru söylüyorsan bize O'nun bir benzerini göster' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وأخرج البيهقي في الدلائل من طريق سلمة بن عبد يسوع عن أبيه عن جده «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كتب إلى أهل نجران قبل أن ينزل عليه طس [النمل: ١] «سليمان» بسم إله إبراهيم وإسحاق ويعقوب من محمد رسول الله إلى أسقف نجران وأهل نجران إن أسلمتم فإني أحمد الله إليكم إله إبراهيم وإسحاق ويعقوب أما بعد فإني أدعوكم إلى عبادة الله من عبادة العباد وأدعوكم إلى ولاية الله من ولاية العباد فإن أبيتم فالجزية فإن أبيتم فقد أذنتم بحرب والسلام، فلما قرأ الأسقف الكتاب فظع به وذعر ذعرا شديدا فبعث إلى رجل من أهل نجران يقال له شرحبيل ابن وداعة فدفع إليه كتاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقرأه فقال له الأسقف: ما رأيك؟ فقال شرحبيل: قد علمت ما وعد الله تعالى إبراهيم في ذرية إسماعيل من النبوة فما يؤمن أن يكون هذا الرجل نبيا وليس لي في النبوة رأي لو كان أمر من أمر الدنيا أشرت عليك فيه وجهدت فبعث الأسقف إلى واحد بعد واحد من أهل نجران فكلهم قال مثل قول شرحبيل فاجتمع رأيهم على أن يبعثوا شرحبيل وعبد الله بن شرحبيل. وحيار بن قنص فيأتونهم بخبر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فانطلق الوفد حتى أتوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فسألهم وسألوه فلم تزل به وبهم المسألة حتى قالوا: ما تقول في عيسى ابن مريم؟ فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: ما عندي فيه شيء يومي هذا فأقيموا حتى أخبركم بما يقال لي في عيسى صبح الغداة فأنزل الله هذه الآية إِنَّ مَثَلَ عِيسى إلى قوله سبحانه: فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ فأبوا أن يقروا بذلك فلما أصبح رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الغد بعد ما أخبرهم الخبر أقبل مشتملا على الحسن والحسين في خميلة له وفاطمة تمشي عند ظهره للملاعنة وله يومئذ عدة نسوة فقال شرحبيل لصاحبيه: إني أرى أمرا ثقيلا إن كان هذا الرجل نبيا مرسلا فتلاعناه لا يبقى على ظهر الأرض منا شعر ولا ظفر إلا هلك فقالا له: ما رأيك؟ فقال: رأيي أن أحكمه فإني أرى رجلا لا يحكم شططا أبدا فقالا له: أنت وذاك فتلقى شرحبيل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: إني رأيت خيرا من ملاعنتك قال: وما هو؟ قال:

Beyhakî ed-Delâil'de Seleme b. Abdiyesû' tarikiyle, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, kendisine 'Tâ-Sîn' [Neml: 1] -Süleyman- inmeden önce Necran halkına şöyle yazdı: “İbrahim'in, İshak'ın ve Yakub'un İlahının adıyla. Allah'ın Resulü Muhammed'den Necran Piskoposuna ve Necran halkına: Şayet İslâm'a girerseniz, İbrahim'in, İshak'ın ve Yakub'un İlahı olan Allah'a sizin lehinize hamdederim. İmdi; ben sizi kullara ibadetten Allah'a ibadete çağırıyorum ve sizi kulların velayetinden Allah'ın velayetine davet ediyorum. Şayet kabul etmezseniz cizye [ödersiniz]; bunu da kabul etmezseniz savaş açmış olursunuz. Vesselâm.” Piskopos mektubu okuyunca dehşete kapıldı ve son derece korktu. Necran halkından Şürahbîl b. Vedâa denilen bir adama haber gönderip Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem mektubunu ona verdi. O mektubu okuyunca Piskopos ona: 'Görüşün nedir?' dedi. Şürahbîl: 'Allah Teâlâ'nın İbrahim'e İsmail'in soyundan peygamberlik vadettiğini bilmektesin; bu adamın bir peygamber olmayacağına dair bir güvence yoktur. Peygamberlik konusunda benim bir fikrim olamaz; şayet dünya işlerinden bir iş olsaydı sana bu konuda görüş bildirir ve gayret ederdim' dedi. Piskopos Necran halkından birbiri ardınca kimselere haber gönderdi, hepsi de Şürahbîl'in sözü gibi söyledi. Bunun üzerine Şürahbîl, Abdullah b. Şürahbîl ve Hıyâr b. Kannas'ı Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem haberini getirmeleri için gönderme konusunda fikir birliğine vardılar. Heyet yola çıkıp Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem huzuruna vardı. [Resûlullah] onlara sordu, onlar da O'na sordular; karşılıklı soru sormalar devam etti, nihayet: 'Meryem oğlu İsa hakkında ne diyorsun?' dediler. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Bugün O'nun hakkında yanımda [vahyedilmiş] bir şey yoktur; sabahleyin İsa hakkında bana ne söyleneceğini size haber verinceye kadar bekleyin” buyurdu. Bunun üzerine Allah bu { إِنَّ مَثَلَ عِيسى } ayetini Yüce Allah'ın { فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } kavline kadar indirdi. Onlar bunu kabul etmekten kaçındılar. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sabahleyin haberi onlara bildirdikten sonra, Hasan ve Hüseyin'i bir örtüsü içinde kucağına almış, Fâtıma da lânetleşme (mülâane) için arkasından yürür halde geldi; o gün [Resûlullah'ın] yanında birkaç hanımı da vardı. Şürahbîl iki arkadaşına: 'Ben çok ağır bir iş görüyorum; şayet bu adam gönderilmiş bir peygamber ise ve biz O'nunla lânetleşirsek yeryüzünde helak olmadık tek bir kılımız veya tırnağımız kalmaz' dedi. Ona: 'Görüşün nedir?' dediler. O da: 'Görüşüm O'nu hakem kılmaktır; zira ben O'nun asla haksız hüküm vermeyecek bir adam olduğunu görüyorum' dedi. Onlar da: 'Sen bilirsin' dediler. Şürahbîl Resûlullah'ı sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem karşılayıp: 'Seninle lânetleşmekten daha hayırlı bir yol gördüm' dedi. [Resûlullah]: “O nedir?” buyurdu. Şürahbîl:

حكمك اليوم إلى الليل وليلك إلى الصباح فما حكمت فينا فهو جائز فرجع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ولم يلاعنهم وصالحهم على الجزية،

'Bugün geceye kadar, gecen de sabaha kadar senin hükmün geçerlidir; hakkımızda ne hüküm verirsen o geçerlidir' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem geri döndü, onlarla lânetleşmedi ve kendileriyle cizye karşılığında sulh yaptı.

وروي غير ذلك كما سيأتي قريبا، والمثل- هنا ليس هو المثل المستعمل في التشبيه والكاف زائدة- كما قيل به- بل بمعنى الحال والصفة العجيبة أي إن صفة عيسى عِنْدَ اللَّهِ أي في تقديره

Yakında geleceği üzere bundan başkası da rivayet edilmiştir. Buradaki 'mesel', teşbihte kullanılan mesel olmayıp -iddia edildiği gibi- 'kâf' da zaid değildir; bilakis şaşılacak hal ve sıfat manasındadır. Yani şüphesiz İsa'nın sıfatı { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” yani O'nun takdirinde

وحكمه، أو فيما غاب عنكم ولم تطلعوا على كنهه، والظرف متعلق فيما تعلق به الجار في قوله سبحانه: كَمَثَلِ آدَمَ أي كصفته وحاله العجيبة التي لا يرتاب فيها مرتاب خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ جملة ابتدائية لا محل لها من الإعراب مبينة لوجه الشبه باعتبار أن في كل الخروج عن العادة وعدم استكمال الطرفين، ويحتمل أنه جيء بها لبيان أن المشبه به أغرب وأخرق للعادة فيكون ذلك أقطع للخصم وأحسم لمادة شبهته، ومِنْ لابتداء الغاية متعلقة بما عندها، والضمير المنصوب- لآدم- والمعنى ابتدأ خلق قالبه من هذا الجنس ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ أي صر بشرا فصار، فالتراخي على هذا زماني إذ بين إنشائه، مما ذكر وإيجاد الروح فيه وتصييره لحما ودما زمان طويل،

ve hükmünde yahut size gayb olan ve mahiyetine muttali olamadığınız hususlarda [şöyledir]. Zarf, Yüce Allah'ın { كَمَثَلِ آدَمَ } “Âdem'in misali gibidir” kavlindeki car-mecrurun taalluk ettiği şeye mütealliktir; yani hiçbir şüphecinin şüphe duymayacağı o şaşılacak sıfatı ve hali gibidir. { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Onu topraktan yarattı” cümlesi, her ikisinde de âdetin dışına çıkma ve iki tarafın (anne-baba) tam olmaması bulunması hasebiyle teşbihin vechini açıklayan ve irabdan mahalli olmayan iptidaî bir cümledir. Kendisine benzetilenin (Âdem'in) daha garip ve âdeti daha çok yarıcı olduğunu beyan etmek için getirilmiş olması da muhtemeldir; böylece hasmı daha çok susturucu ve şüphesinin maddesini tamamen kesici olur. 'Min' ibtida-i gaye içindir ve yanındaki kelimeye taalluk eder. Mensub zamir Âdem'e aittir; mana ise 'onun kalıbını yaratmaya bu cinsten başladı' demektir. { ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “sonra ona "Ol!" dedi, o da hemen oluverir” yani 'insan ol' dedi, o da oldu. Buradaki terâhî (sonralık) buna göre zamanîdir; zira zikredilen şeyden onun yaratılması ile ona ruhun üflenmesi ve et-kan haline getirilmesi arasında uzun bir zaman vardır.

فقد روي أنه بعد أن خلق قالبه بقي ملقى على باب الجنة أربعين سنة لم تنفخ فيه الروح

Nitekim rivayet edildiğine göre, kalıbı yaratıldıktan sonra içine ruh üflenmeksizin kırk yıl cennet kapısında bırakılmış halde kalmıştır.

والتعبير بالمضارع مع أن المقام مقام المضي لتصوير ذلك الأمر الكامل بصورة المشاهد الذي يقع الآن إيذانا بأنه من الأمور المستغربة العجيبة الشأن، وجوز أن يكون التعبير بذلك لما أن الكون مستقبل بالنظر إلى ما قبله، وذهب كثير من المحققين إلى أن ثُمَّ للتراخي في الأخبار لا في المخبر به، وحملوا الكلام على ظاهره، ولا يضر تقدم القول على الخلق في هذا الترتيب والتراخي- كما لا يخفى، والضمير المجرور عائد على ما عاد عليه الضمير المنصوب، والقول- بأنه عائد على عيسى- ليس بشيء لما فيه من التفكيك الذي لا داعي إليه ولا قرينة تدل عليه، قيل: وفي الآية دلالة على صحة النظر والاستدلال لأنه سبحانه احتج على النصارى وأثبت جواز خلق عيسى ﵇ من غير أب يخلق آدم ﵇ من غير أب ولا أم، ثم إن الظاهر أن عيسى ﵇ خلقه الله سبحانه من نطفة مريم ﵍ بجعلها قابلة لذلك ومستعدة له كما أشرنا إليه فيما تقدم.

Makam geçmiş zaman makamı olduğu halde muzari ile ifade edilmesi, o kâmil işi garip ve şaşılacak işlerden olduğunu bildirmek üzere şu anda vuku bulan müşahede edilen bir surette canlandırmak içindir. Oluşun kendisinden öncekine nispetle müstakbel olması sebebiyle bu şekilde ifade edilmiş olması da caiz görülmüştür. Muhakkiklerin çoğu { ثُمَّ } edatının haber verilen şeyde değil, haber vermede terâhî için olduğu görüşüne gitmiş ve sözü zahirine hamletmişlerdir; bu tertipte ve terâhîde kavlin yaratmadan önce gelmesi -gizli olmadığı üzere- zarar vermez. Mecrur zamir mensub zamirin döndüğü yere racidir; İsa'ya raci olduğu şeklindeki söz ise hiçbir gereği olmayan ve delalet eden bir karine bulunmayan bir tefrik içermesi sebebiyle bir hiçtir. Denildiğine göre ayette nazar ve istidlalin sahih olduğuna delalet vardır; zira Allah Teâlâ Hristiyanlara karşı delil getirmiş ve İsa'nın aleyhisselâm babasız yaratılmasının caiz oluşunu, Âdem'in aleyhisselâm hem babasız hem annesiz yaratılmasıyla ispat etmiştir. Kaldı ki zahir olan, daha önce işaret ettiğimiz gibi, Allah Teâlâ'nın İsa'yı aleyhisselâm Meryem'in aleyhessalâm nutfesinden, onu buna kabiliyetli ve hazır kılarak yaratmış olduğudur.

والقول- بأنه خلق من الهواء كما خلق آدم من التراب- مما لا مستند له من عقل ولا نقل «ونفخنا فيه من روحنا» لا يدل عليه بوجه أصلا الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ خبر لمحذوف أي هو الحق، وهو راجع إلى البيان، والقصص المذكور سابقا، والجار والمجرور حال من الضمير في الخبر، وجوز أن يكون الْحَقُّ مبتدأ، ومِنْ رَبِّكَ خبره، ورجح الأول بأن المقصود الدلالة على كون عيسى مخلوقا كآدم ﵉ هو الْحَقُّ لا ما يزعمه النصارى، وتطبيق كونهما مبتدأ وخبرا على هذا المعنى لا يتأتى إلا بتكلف إرادة أن كل حق، أو جنسه من الله تعالى، ومن جملته هذا الشان، أو حمل اللام على العهد بإرادة الْحَقُّ المذكور، ولا يخفى ما في التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره صلى الله تعالى عليه وسلم من اللطافة الظاهرة فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ خطاب له صلى الله تعالى عليه وسلم، ولا يضر فيه استحالة وقوع الامتراء منه ﵊ كما في قوله تعالى: «فلا تكونن من المشركين» بل قد ذكروا في هذا الأسلوب فائدتين:

Âdem'in topraktan yaratıldığı gibi O'nun da havadan yaratıldığı sözü ise ne akıldan ne de nakilden hiçbir dayanağı olmayan bir iddiadır; «Ona ruhumuzdan üfledik» ifadesi de buna hiçbir şekilde delalet etmez. { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “[Bu] Rabbinden olan haktır” mahzûfun haberidir, yani 'o haktır' demektir ve bu da daha önce zikredilen beyana ve kıssalara racidir; car-mecrur ise haberdeki zamirden hâldir. { الْحَقُّ } kelimesinin mübteda, { مِنْ رَبِّكَ } ifadesinin de onun haberi olması caiz görülmüştür. Birincisi tercih edilmiştir; zira maksat, İsa'nın Âdem aleyhimesselâm gibi bir mahlûk oluşunun Hristiyanların iddia ettiği şey değil, 'hak' olduğuna delalet etmektir. Bunların mübteda ve haber oluşunun bu manaya tatbiki ise ancak her hakkın yahut hak cinsinin Allah Teâlâ'dan olduğunu ve bu meselenin de onun cümlesinden bulunduğunu kastederek bir külfetle veya lâm-ı ta'rifi ahd için kabul edip zikredilen hakkı kastetmekle mümkün olur. Rubûbiyet unvanına Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem zamirine muzaf olarak yer verilmesindeki apaçık letafet ise gizli değildir. { فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “O halde şüphe edenlerden olma!” Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hitaptır; Yüce Allah'ın «Sakın müşriklerden olma!» kavlinde olduğu gibi O'ndan aleyhisselâm şüphenin vuku bulmasının imkânsızlığı buna zarar vermez. Bilakis bu üslupta iki fayda zikretmişlerdir:

«إحداهما» أنه صلى الله تعالى عليه وسلم إذا سمع مثل هذا الخطاب تحركت منه الأريحية فيزداد في الثبات على اليقين نورا على نور «وثانيتهما» أن السامع يتنبه بهذا الخطاب على أمر عظيم فينزع وينزجر عما يورث الامتراء لأنه صلى الله تعالى عليه وسلم مع جلالته التي لا تصل إليها الأماني إذا خوطب بمثله فما يظن بغيره ففي ذلك زيادة ثبات له صلوات الله تعالى وسلامه عليه ولطف بغيره، وجوز أن يكون خطابا لكل من يقف عليه ويصلح للخطاب فَمَنْ حَاجَّكَ أي جادلك وخاصمك من وفد نصارى نجران إذ هم المتصدون لذلك فِيهِ أي في شأن عيسى

«Bunlardan birincisi:» Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bu tür bir hitabı işittiğinde kendisinde şevk ve gayret uyanır; böylece yakîn üzere sebatı nur üstüne nur olarak artar. «İkincisi:» Dinleyen kimse bu hitap ile pek mühim bir hususa intibah kesbeder; böylece şüphe ve tereddüt doğuran şeylerden vazgeçip sakınır. Zira sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, temennilerin dahi erişemeyeceği o yüce celâlet ve kadrine rağmen böyle bir hitaba muhatap kılındığına göre, O'ndan başkası hakkında ne düşünülmez ki! Dolayısıyla bunda O'nun salavâtullâhi teâlâ ve selâmuhû aleyh için sebatın artması, başkaları için de bir lütuf vardır. [Bu hitabın], ona muttali olan ve hitaba ehil bulunan herkese yönelik olması da caiz görülmüştür. { فَمَنْ حَاجَّكَ } “Artık kim seninle tartışırsa” yani Necran Hristiyanları heyetinden kim seninle mücadele edip münakaşaya girişirse -zira buna kalkışanlar onlardır-; { فِيهِ } “O'nun hakkında” yani Îsâ'nın [durumu hakkında]...

عليه السلام لأنه المحدث عنه وصاحب القصة، وقيل: الضمير للحق المتقدم لقربه وعدم بعد المعنى مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ أي الآيات الموجبة للعلم، وإطلاق العلم عليها إما حقيقية لأنها كما قيل: نوع منه، وإما مجاز مرسل، والقرينة عليه ذكر المحاجة المقتضية للأدلة، والجار والمجرور الأخير حال من فاعل جاءَكَ الراجع إلى ما الموصولة، ومِنْ من ذلك تبعيضية، وقيل: لبيان الجنس فَقُلْ أي لمن حاجّك- تَعالَوْا أي أقبلوا بالرأي والعزيمة، وأصله طلب الإقبال إلى مكان مرتفع، ثم توسع فيه فاستعمل في مجرد طلب المجيء نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ أي يدع كل منا ومنكم أبناءه ونساءه ونفسه للمباهلة، وفي تقديم من قدم على النفس في المباهلة مع أنها من مظان التلف والرجل يخاطر لهم بنفسه إيذانا بكمال أمنه صلى الله تعالى عليه وسلم وكمال يقينه في إحاطة حفظ الله تعالى بهم، ولذلك- مع رعاية الأصل في الصيغة فإن غير المتكلم تبع له في الاسناد- قدم صلى الله تعالى عليه وسلم جانبه على جانب المخاطبين ثُمَّ نَبْتَهِلْ أي نتباهل، فالافتعال هنا بمعنى المفاعلة، وافتعل وتفاعل أخوان في كثير من المواضع- كاشتور وتشاور، واجتور وتجاور. والأصل في البهلة- بالضم، والفتح فيه- كما قيل- اللعنة، والدعاء بها، ثم شاعت في مطلق الدعاء كما يقال: فلان يبتهل إلى الله تعالى في حاجته، وقال الراغب: بهل الشيء والبعير إهماله وتخليته ثم استعمل في الاسترسال في الدعاء سواء كان لعنا أو لا إلا أنه هنا يفسر باللعن لأنه المراد الواقع كما يشير إليه قوله تعالى: فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ أي في أمر عيسى ﵇ فإنه معطوف على نبتهل مفسر للمراد منه أي نقول لعنة الله على الكاذبين، أو اللهم العن الكاذبين.

aleyhisselâm durumu hakkında; çünkü kendisinden bahsedilen ve kıssanın sahibi O'dur. Zamirin yakınlığı ve mananın uzak olmaması sebebiyle daha önce geçen 'hak' kelimesine ait olduğu da söylenmiştir. { مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “sana gelen ilimden sonra” yani ilmi gerektiren ayetlerden sonra. Bunlara ilim adının verilmesi ya hakikattir -çünkü denildiği gibi onun bir türüdür- ya da mecâz-ı mürseldir; buna karine ise delilleri iktiza eden tartışmanın (muhâcce) zikredilmesidir. Son car-mecrur, mevsûl olan 'mâ'ya raci olan 'câeke' fiilinin failinden hâldir; buradaki 'min' teb'îz içindir, cins beyanı için olduğu da söylenmiştir. { فَقُلْ } “de ki” yani seninle tartışana de ki: { تَعالَوْا } “Gelin!” yani azim ve kararlılıkla yönelin. Kelimenin aslı yüksek bir yere gelmeyi talep etmektir, sonra genişletilerek sadece gelmeyi talep etmede kullanılmıştır. { نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ } “oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım” yani lânetleşme (mübâhele) için her birimiz kendi oğullarını, kadınlarını ve nefsini çağırsın. Mübâhelede nefsin önüne geçenlerin öne alınması -ki lânetleşme helak olma yerlerindendir ve kişi onlar için canını tehlikeye atar- Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem tam bir emniyet içinde olduğuna ve Allah Teâlâ'nın korumasının onları kuşattığına dair tam yakînine bir işarettir. Bu sebeple -sığadaki asıl kurala da riayet ederek, zira mütekellim dışındakiler isnatta ona tabidir- Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kendi tarafını muhatapların tarafının önüne almıştır. { ثُمَّ نَبْتَهِلْ } “sonra lânetleşelim” yani karşılıklı beddua edelim; buradaki 'iftiâl' babı 'mufâale' manasındadır. 'İfteale' ve 'tefâale' babları pek çok yerde kardeştir; 'iştêvere-teşêvere' ve 'ictevere-tecêvere' gibi. 'Behle' -ötreli ve denildiğine göre fethalı olarak- kelimesinin aslı lânet ve onunla beddua etmektir; daha sonra 'falanca ihtiyacı için Allah Teâlâ'ya yalvarıyor (yebtehilu)' denildiği gibi mutlak duada yaygınlaşmıştır. Râgıb şöyle demiştir: 'Behele'ş-şey'e ve'l-baîra' ifadesi onu başıboş bırakıp terk etmektir; daha sonra lânet olsun veya olmasın duada ısrar edip kendini vermekte kullanılmıştır. Ancak burada lânet ile tefsir edilir; zira Yüce Allah'ın { فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } “Allah'ın lânetini yalancıların üzerine kılalım” kavlinin işaret ettiği üzere vaki olan murat budur; yani İsa'nın aleyhisselâm durumu hakkındaki yalancıların üzerine olsun; zira bu cümle 'nebtehil' fiiline matuf olup ondan murat edileni tefsir etmektedir; yani 'Allah'ın lâneti yalancıların üzerine olsun diyelim' yahut 'Allah'ım, yalancılara lânet et [diyelim]' demektir.

أخرج البخاري، ومسلم «أن العاقب والسيد أتيا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأراد أن يلاعنهما فقال أحدهما لصاحبه: لا تلاعنه فو الله لئن كان نبيا فلاعننا لا نفلح نحن ولا عقبنا من بعدنا فقالوا له: نعطيك ما سألت فابعث معنا رجلا أمينا فقال: قم يا أبا عبيدة فلما قام قال هذا أمين هذه الأمة،

Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir ki: Âkıb ile Seyyid Resûlullah'a sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem geldiler. [Resûlullah] onlarla lânetleşmek istedi. Bunun üzerine biri arkadaşına: 'O'nunla lânetleşme; vallahi şayet O bir peygamber ise ve biz O'nunla lânetleşirsek ne biz ne de bizden sonra gelecek neslimiz felah bulur' dedi. Sonra [Resûlullah'a]: 'İstediğin [cizye]yi sana verelim, bizimle birlikte güvenilir bir adam gönder' dediler. [Resûlullah]: “Kalk ey Ebû Ubeyde!” buyurdu. O ayağa kalkınca: “Bu, bu ümmetin emînidir” buyurdu.

وأخرج أبو نعيم في الدلائل من طريق عطاء، والضحاك عن ابن عباس «أن ثمانية من أساقفة أهل نجران قدموا على رسول الله ﷺ منهم العاقب، والسيد فأنزل الله تعالى فَقُلْ تَعالَوْا الآية فقالوا: أخرنا ثلاثة أيام فذهبوا إلى بني قريظة، والنضير، وبني قينقاع فاستشاروهم فأشاروا عليهم أن يصالحوه ولا يلاعنوه، وقالوا: هو النبي الذي نجده في التوراة فصالحوا النبي صلى الله تعالى عليه وسلم على ألف حلة في صفر وألف في رجب ودراهم» وروي أنهم صالحوه على أن يعطوه في كل عام ألفي حلة وثلاثا وثلاثين درعا وثلاثة وثلاثين بعيرا وأربعا وثلاثين فرسا.

Ebû Nuaym ed-Delâil'de Atâ ve Dahhâk tarikiyle İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Necran halkının piskoposlarından sekiz kişi Resûlullah'ın ﷺ huzuruna geldi; Âkıb ile Seyyid de onların arasındaydı. Allah Teâlâ { فَقُلْ تَعالَوْا } ayetini indirdi. Onlar: 'Bize üç gün mühlet ver' dediler. Benî Kurayza, Benî Nadîr ve Benî Kaynukâ'a gidip onlarla istişare ettiler. Onlar da Resûlullah ile lânetleşmeyip sulh yapmalarını tavsiye ettiler ve: 'O, Tevrat'ta vasfını bulduğumuz peygamberdir' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile safer ayında bin, recep ayında bin elbise ve dirhemler karşılığında sulh yaptılar. Onların, her yıl iki bin elbise, otuz üç zırh, otuz üç deve ve otuz dört at vermek üzere sulh yaptıkları da rivayet edilmiştir.

وأخرج في الدلائل أيضا من طريق الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس «أن وفد نجران من النصارى قدموا على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وهم أربعة عشر رجلا من أشرافهم منهم السيد- وهو الكبير- والعاقب- وهو الذي يكون بعده وصاحب رأيهم- فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: أسلما قالا: أسلمنا قال: ما أسلمتما قالا: بلى قد أسلمنا قبلك قال: كذبتما يمنعكما من الإسلام ثلاث فيكما، عبادتكما الصليب، وأكلكما الخنزير، وزعمكما أن لله ولدا، ونزل إِنَّ مَثَلَ عِيسى الآية فلما قرأها عليهم قالوا: ما نعرف ما تقول، ونزل فَمَنْ حَاجَّكَ الآية فقال لهم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن الله تعالى قد أمرني إن لم تقبلوا هذا أن أباهلكم فقالوا: يا أبا القاسم بل نرجع فننظر في أمرنا ثم نأتيك فخلا بعضهم ببعض وتصادقوا فيما بينهم قال السيد للعاقب: قد والله علمتم أن الرجل نبي مرسل ولئن لاعنتموه أنه لاستئصالكم وما لاعن قوم نبيا قط فبقي كبيرهم ولا نبث صغيرهم فإن أنتم لن تتبعوه وأبيتم إلا إلف دينكم فوادعوه وارجعوا إلى بلادكم وقد كان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم خرج ومعه

Yine ed-Delâil'de Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Necran Hristiyanlarından bir heyet Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem huzuruna geldi. Onlar ileri gelenlerinden on dört kişiydiler; içlerinde Seyyid -ki o büyükleridir- ve Âkıb -ki o Seyyid'den sonra gelen ve görüş sahibidir- vardı. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “İslâm'a girin” buyurdu. Onlar: 'Biz İslâm'a girdik' dediler. [Resûlullah]: “Siz İslâm'a girmediniz” buyurdu. Onlar: 'Bilakis biz senden önce İslâm'a girdik' dediler. [Resûlullah]: “Yalan söylediniz; sizdeki üç şey sizi İslâm'dan alıkoymaktadır: Haça tapmanız, domuz eti yemeniz ve Allah'ın çocuğu olduğunu iddia etmeniz” buyurdu. Bunun üzerine { إِنَّ مَثَلَ عِيسى } ayeti indi. [Resûlullah] bunu onlara okuyunca: 'Ne dediğini bilmiyoruz' dediler. Bunun üzerine { فَمَنْ حَاجَّكَ } ayeti indi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara: “Allah Teâlâ şayet bunu kabul etmezseniz sizinle lânetleşmemi bana emretti” buyurdu. Onlar: 'Ey Ebü'l-Kāsım, bilakis biz dönelim, durumumuza bir bakalım, sonra sana geliriz' dediler. Baş başa kalıp aralarında birbirlerine doğruyu söylediler. Seyyid Âkıb'a: 'Vallahi siz bu adamın gönderilmiş bir peygamber olduğunu kesinlikle öğrendiniz; şayet O'nunla lânetleşirseniz bu sizin kökünüzün kazınması demektir. Hiçbir kavim bir peygamberle lânetleşmemiştir ki onların ne büyüğü sağ kalmış ne de küçüğü yetişmiştir. Şayet O'na tabi olmayacaksanız ve kendi dininizde kalmaktan başka bir şey istemiyorsanız O'nunla sulh yapın ve memleketinize dönün' dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ise [lânetleşmek üzere] çıkmıştı ve beraberinde