علي، والحسن، والحسين، وفاطمة فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن أنا دعوت فآمنوا أنتم فأبوا أن يلاعنوه وصالحوه على الجزية» .
...Ali, Hasan, Hüseyin ve Fâtıma vardı. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Ben dua ettiğimde siz âmin deyin” buyurdu. Bunun üzerine O'nunla lânetleşmekten kaçındılar ve cizye karşılığında O'nunla sulh yaptılar.”
وعن الشعبي فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه: «لقد أتاني البشير بهلكة أهل نجران حتى الطير على الشجر لو تموا على الملاعنة» وعن جابر «والذي بعثني بالحق لو فعلا لأمطر الوادي عليهما نارا» . وروي أن أسقف نجران «لما رأى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم مقبلا ومعه علي، وفاطمة، والحسنان ﵃ قال: يا معشر النصارى: إني لأرى وجوها لو سألوا الله تعالى أن يزيل جبلا من مكانه لأزاله فلا تباهلوا وتهلكوا» .
Şa'bî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi [ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Eğer lânetleşmeye devam etselerdi, ağaçtaki kuşlara varıncaya kadar Necran ehlinin helak olacağı haberi bana gelmişti.” Câbir'den de şöyle rivayet edilmiştir: “Beni hak ile gönderene yemin olsun ki, şayet öyle yapsalardı, vadi üzerlerine ateş yağdırırdı.” Necran piskoposunun da “Resûlullah'ı sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem beraberinde Ali, Fâtıma ve iki Hasan [Hasan ile Hüseyin] radıyallâhu anhüm olduğu halde gelirken görünce şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ey Hristiyanlar topluluğu! Ben öyle yüzler görüyorum ki, Allah Teâlâ'dan bir dağı yerinden oynatmasını isteseler, muhakkak onu yerinden oynatır. Sakın lânetleşmeyin, yoksa helak olursunuz.'”
هذا وإنما ضم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى النفس الأبناء والنساء مع أن القصد من المباهلة تبين الصادق من الكاذب وهو يختص به وبمن يباهله لأن ذلك أتم في الدلالة على ثقته بحاله واستيقانه بصدقه، وأكمل نكاية بالعدو وأوفر إضرارا به لو تمت المباهلة، وفي هذه القصة أوضح دليل على نبوته صلى الله تعالى عليه وسلم وإلا لما امتنعوا عن مباهلته، ودلالتها على فضل آل الله ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم مما لا يمتري فيها مؤمن، والنصب جازم الإيمان، واستدل بها الشيعة على أولوية علي كرم الله تعالى وجهه بالخلافة بعد رسول الله ﷺ بنار على رواية مجيء علي كرم الله تعالى وجهه مع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، ووجه أن المراد حينئذ بأبنائنا الحسن. والحسين، وبنسائنا فاطمة، وبأنفسنا الأمير، وإذا صار نفس الرسول- وظاهر أن المعنى الحقيقي مستحيل- تعين أن يكون المراد المساواة، ومن كان مساويا للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم؟! فهو أفضل وأولى بالتصرف من غيره، ولا معنى للخليفة إلا ذلك، وأجيب عن ذلك أما أولا فبأنا لا نسلم أن المراد بأنفسنا الأمير بل المراد نفسه الشريفة صلى الله تعالى عليه وسلم، ويجعل الأمير داخلا في الأبناء، وفي العرف يعد الختن ابنا من غير ريبة، ويلتزم عموم المجاز إن قلنا: إن إطلاق الابن على ابن البنت حقيقة، وإن قلنا: إنه مجاز لم يحتج إلى القول بعمومه وكان إطلاقه على الأمير وابنيه رضي الله تعالى عنهم على حد سواء في المجازية.
İşte bu sebeple Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, mübâheleden maksat doğru söyleyen ile yalancının açığa çıkması olup bu da O'nunla ve lânetleştiği kimseyle sınırlı olmasına rağmen, kendi nefsine oğulları ve kadınları da katmıştır. Çünkü bu, O'nun haline olan güvenine ve doğruluğundaki kesin inancına delalet etmesi bakımından daha tamdır; düşmana daha mükemmel bir darbe vurur ve mübâhele gerçekleşseydi ona daha büyük bir zarar verirdi. Bu kıssada O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberliğine apaçık bir delil vardır; aksi takdirde O'nunla mübâhele etmekten kaçınmazlardı. Bu kıssanın Allah ve Resûlü'nün sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Ehl-i Beyti'nin faziletine delaleti ise hiçbir müminin şüphe etmeyeceği hususlardandır; nâsıbîlik (Ehl-i Beyt düşmanlığı) ise imanı kökünden söker. Şîa, Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte geldiği rivayetine dayanarak, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh hilafete en lâyık olduğuna bu ayetle delil getirmiştir. Bunun izahı şöyledir: O zaman ayetteki 'oğullarımız'dan maksat Hasan ile Hüseyin, 'kadınlarımız'dan maksat Fâtıma, 'kendimiz'den (enfüsenâ) maksat ise Emîr'dir (Ali). Resûl'ün kendisi/nefsi olunca -ki hakiki anlamın imkânsız olduğu açıktır- kastedilenin eşitlik/denklik olması gerekir. Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem denk olan kimse ise başkalarından daha faziletli ve tasarrufa daha lâyıktır; halifenin anlamı da bundan başka bir şey değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: İlk olarak, 'kendimiz' (enfüsenâ) ifadesinden maksadın Emîr olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis maksat O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kendi şerefli nefsidir. Emîr ise 'oğullarımız' kapsamına dahil edilir; zira örfte damat şüphesiz oğul sayılır. Eğer kızın oğluna 'oğul' denilmesinin hakikat olduğunu söylersek mecazın genelliğine başvurulur; şayet bunun mecaz olduğunu söylersek genelliğine hükmetmeye gerek kalmaz ve lafzın Emîr'e ve iki oğluna radıyallâhu teâlâ anhüm ıtlak edilmesi mecazilik bakımından eşit düzeyde olur.
وقول الطبرسي، وغيره من علمائهم- إن إرادة نفسه الشريفة صلى الله تعالى عليه وسلم من أنفسنا لا تجوز لوجود نَدْعُ والشخص لا يدعو نفسه- هذيان من القول، إذ قد شاع وذاع في القديم والحديث- دعته- نفسه إلى كذا، ودعوت نفسي إلى كذا، وطوعت له نفسه، وآمرت نفسي، وشاورتها إلى غير ذلك من الاستعمالات الصحيحة الواقعة في كلام البلغاء فيكون حاصل نَدْعُ أَنْفُسَنا نحضر أنفسنا وأي محذور في ذلك على أنا لو قررنا الأمير من قبل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم إياهم وأبناءهم ونساءهم بعد قوله: تَعالَوْا كما لا يخفى.
Tabersî ve diğer Şîa âlimlerinin 'نَدْعُ (çağıralım) fiili bulunduğu ve kişi kendi kendini çağıramayacağı için enfüsenâ (kendimiz) ifadesiyle O'nun şerefli nefsinin kastedilmesi caiz değildir' şeklindeki sözleri hezeyandan ibarettir. Zira gerek geçmişte gerekse günümüzde 'nefsi onu şuna çağırdı', 'kendimi şuna davet ettim', 'nefsi ona boyun eğdirdi', 'kendi kendimle istişare ettim' gibi beliğ kimselerin kelamında vaki olan pek çok sahih kullanım yaygındır ve bilinmektedir. Dolayısıyla 'نَدْعُ أَنْفُسَنا' ifadesinin neticesi 'kendimizi hazır bulunduralım/getirelim' demektir; bunda ne gibi bir sakınca olabilir? Kaldı ki gizli olmadığı üzere 'تَعالَوْا' (geliniz) buyruğundan sonra Emîr'in, bizzat Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem tarafından onları, oğullarını ve kadınlarını davet etmesi şeklinde de takdir edebiliriz.
وأما ثانيا فبأنّا لو سلمنا أن المراد بأنفسنا الأمير لكن لا نسلم أن المراد من النفس ذات الشخص إذ قد جاء لفظ النفس بمعنى القريب والشريك في الدين والملة. ومن ذلك قوله تعالى «يخرجون أنفسهم من ديارهم» وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الحجرات: ١١] لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً [النور: ١٢] فلعله لما كان للأمير اتصال بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم في النسب والمصاهرة واتحاد في الدين عبر عنه بالنفس، وحينئذ لا تلزم المساواة التي هي عماد استدلالهم على أنه لو كان المراد مساواته في جميع الصفات يلزم الاشتراك في النبوة والخاتمية والبعثة إلى كافة الخلق ونحو ذلك- وهو باطل بالإجماع- لأن التابع دون المتبوع ولو كان المراد المساواة في البعض لم يحصل الغرض لأن المساواة في بعض صفات الأفضل والأولى بالتصرف لا تجعل من هي له أفضل
İkinci olarak: Bizler { أَنْفُسَنَا } [kendilerimiz/nefislerimiz] ifadesinden kastın Emîr [Hz. Ali] olduğunu kabul etsek dahi, nefis (النفس) kelimesinden bizzat şahsın kendisinin kastedildiğini kabul etmeyiz. Zira nefis lafzı akraba, dinde ve millette ortak olan kimse anlamında da gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: «يخرجون أنفسهم من ديارهم» “[Onlar] kendi nefislerini (soydaşlarını) yurtlarından çıkarıyorlar”, { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi karalamayın/ayıplamayın” [el-Hucurât: 11] ve { لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً } “Onu işittiğiniz zaman mümin erkeklerin ve mümin kadınların kendi nefisleri (din kardeşleri) hakkında hüsnüzanda bulunmaları gerekmez miydi?” [en-Nûr: 12] buyrukları bu kabildendir. Dolayısıyla Emîr'in, Nebî sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile nesep ve hısımlık bağı, ayrıca dinde birlikteliği bulunduğu için onun hakkında “nefis” tabiri kullanılmış olabilir. Bu durumda, onların istidlalinin (delil getirmelerinin) dayanağı olan eşitlik gerekmez. Kaldı ki eğer bütün sıfatlarda O'na eşitliği kastedilmiş olsaydı, peygamberlikte, hâtemiyette (son peygamberlikte), bütün yaratılmışlara peygamber olarak gönderilmiş olmakta ve benzeri hususlarda ortaklık gerekirdi -ki bu durum icmâ ile bâtıldır-; zira tâbi olan, metbûdan (kendisine uyulandan) daha aşağı mertebededir. Şayet bazı sıfatlarda eşitlik kastedilmiş olsaydı yine maksat hâsıl olmazdı; çünkü en üstün ve tasarrufa en lâyık olan zatın bazı sıfatlarında eşit olmak, bu sıfata sahip olan kimseyi en üstün
وأولى بالتصرف بالضرورة، وأما ثالثا فبأن ذلك لو دل على خلافة الأمير كما زعموا لزم كون الأمير إماما في زمنه صلى الله تعالى عليه وسلم- وهو باطل بالاتفاق- وإن قيد بوقت دون وقت فمع أن التقييد مما لا دليل عليه في اللفظ لا يكون مفيدا للمدعي إذ هو غير متنازع فيه لأن أهل السنة يثبتون إمامته في وقت دون وقت فلم يكن هذا الدليل قائما في محل النزاع، ولضعف الاستدلال به في هذا المطلب بل عدم صحته كالاستدلال به على أفضلية الأمير علي كرم الله تعالى وجهه على الأنبياء والمرسلين ﵈ لزعم ثبوت مساواته للأفضل منهم فيه لم يقمه محققو الشيعة على أكثر من دعوى كون الأمير، والبتول، والحسين أعزة على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كما صنع عبد الله المشهدي في كتابه- إظهار الحق.
ve tasarrufa en lâyık kılmaz. Üçüncü olarak: Eğer bu durum iddia ettikleri gibi Emîr'in hilafetine delalet etseydi, Emîr'in O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hayatta olduğu dönemde de imam olmasını gerektirirdi ki bu da ittifakla bâtıldır. Şayet belli bir vakitle sınırlandırılırsa, lafızda bu sınırlandırmaya dair hiçbir delil bulunmamakla birlikte iddia sahibine de bir fayda sağlamaz; çünkü bu durum ihtilaflı değildir. Zira Ehl-i Sünnet de onun imamlığını belli bir vakit için kabul etmektedir; dolayısıyla bu delil ihtilaf konusu olan meselede sabit olmamış olur. Bu meselede söz konusu delile dayanmanın zayıflığı, hatta -kendisinde en faziletli zata eşitliğin sabit olduğu zannıyla Emîr Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh peygamberlerden ve resullerden aleyhimüsselâm daha faziletli olduğuna bununla delil getirilmesi gibi- sahih olmaması sebebiyle, muhakkik Şîa âlimleri bunu, Abdullah el-Meşhedî'nin İzhâru'l-Hakk adlı kitabında yaptığı gibi, Emîr'in, Betûl'ün (Fâtıma) ve Hüseyin'in Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem katında aziz/kıymetli oldukları iddiasından öteye götürmemişlerdir.
وقد أخرج مسلم، والترمذي، وغيرهما عن سعد بن أبي وقاص قال: «لما نزلت هذه الآية فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ إلخ دعا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عليا، وفاطمة، وحسنا، وحسينا فقال: اللهم هؤلاء أهلي»
Nitekim Müslim, Tirmizî ve diğerleri Sa'd b. Ebî Vakkās'tan şöyle rivayet etmişlerdir: “{ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ } ayeti inince Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Ali'yi, Fâtıma'yı, Hasan'ı ve Hüseyin'i çağırdı ve: 'Allah'ım! İşte bunlar benim ehlimdir' buyurdu.”
وهذا الذي ذكرناه من دعائه صلى الله تعالى عليه وسلم هؤلاء الأربعة المتناسبة رضي الله تعالى عنهم هو المشهور المعول عليه لدى المحدثين.
O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bu birbiriyle akraba olan dört kişiyi radıyallâhu teâlâ anhüm çağırdığına dair zikrettiğimiz bu husus, hadisçiler nezdinde meşhur ve itimad edilen rivayettir.
وأخرج ابن عساكر عن جعفر بن محمد عن أبيه رضي الله تعالى عنهم «أنه لما نزلت هذه الآية جاء بأبي بكر، وولده، وبعمر، وولده، وبعثمان، وولده، وبعلي، وولده»
İbn Asâkir ise Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından radıyallâhu teâlâ anhüm şöyle rivayet etmiştir: “Bu ayet indiğinde [Resûlullah] Ebû Bekir ve çocuklarını, Ömer ve çocuklarını, Osman ve çocuklarını, Ali ve çocuklarını getirdi.”
وهذا خلاف ما رواه الجمهور.
Fakat bu, cumhurun rivayetine aykırıdır.
واستدل ابن أبي علان من المعتزلة بهذه القصة أيضا على أن الحسنين كانا مكلفين في تلك الحال لأن المباهلة لا تجوز إلا مع البالغين، وذهب الإمامية إلى أنها يشترط فيها كمال العقل والتمييز، وحصول ذلك لا يتوقف على البلوغ فقد يحصل كمال قبله ربما يزيد على كمال البالغين فلا يمتنع أن يكون الحسنان إذ ذاك غير بالغين إلا أنهما في سن لا يمتنع معها أن يكونا كاملي العقل على أنه يجوز أن يخرق الله تعالى العادات لأولئك السادات ويخصهم بما لا يشاركهم فيه غيرهم، فلو صح أن كمال العقل غير معتاد في تلك السن لجاز ذلك فيهم إبانة لهم عمن سواهم ودلالة على مكانهم من الله تعالى واختصاصهم به- وهم القوم الذين لا تحصى خصائصهم.
Mu'tezile'den İbn Ebî Allân da bu kıssaya dayanarak iki Hasan'ın [Hasan ile Hüseyin] o sırada mükellef olduklarına delil getirmiştir; zira mübâhele ancak bülûğa ermiş kimselerle caiz olur. İmâmiyye ise mübâhele için akıl ve temyiz kemalinin şart koşulduğunu, bunun gerçekleşmesinin de bülûğa bağlı olmadığını, nitekim bülûğdan önce de bazen bülûğa erenlerin kemalini aşabilecek bir kemalin bulunabileceğini ileri sürmüştür. Dolayısıyla iki Hasan'ın o sırada bâliğ olmaması imkânsız değildir; ancak akıllarının kâmil olmasına engel teşkil etmeyecek bir yaştaydılar. Kaldı ki Allah Teâlâ'nın o efendiler için adetleri aşması ve onları başkalarının ortak olamayacağı şeylerle mümtaz kılması da caizdir. Eğer akıl kemalinin o yaşta mutad olmadığı doğru kabul edilse bile, onları başkalarından ayırmak ve Allah katındaki makamlarına ve O'na olan hususiyetlerine delalet etmek üzere onlarda bunun vuku bulması caiz olurdu; zira onlar hususiyetleri sayılamayacak bir topluluktur.
وذهب النواصب إلى أن المباهلة جائزة لإظهار الحق إلى اليوم إلا أنه يمنع فيها أن يحضر الأولاد والنساء، وزعموا رفعهم الله تعالى لا قدرا، وحطهم ولا حط عنهم وزرا أن ما وقع منه صلى الله تعالى عليه وسلم كان لمجرد إلزام الخصم وتبكيته وأنه لا يدل على فضل أولئك الكرام على نبينا وعليهم أفضل الصلاة وأكمل السلام، وأنت تعلم أن هذا الزعم ضرب من الهذيان، وأثر من مس الشيطان:
Nâsıbîler ise hakkı ortaya çıkarmak için mübâhelenin günümüzde de caiz olduğunu, ancak çocukların ve kadınların hazır bulundurulmasının menedildiğini savunmuşlardır. -Allah Teâlâ onların kadir ve kıymetini yüceltmesin, derecelerini düşürsün ve günahlarını da eksiltmesin- onlar, Peygamber'den sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sâdır olan bu durumun yalnızca hasmı ilzam etmek ve susturmak için olduğunu, o kerîm zatların -Peygamberimize ve onlara salâtın en faziletlisi ve selamın en mükemmeli olsun- faziletine delalet etmediğini iddia etmişlerdir. Sen de bilirsin ki bu iddia bir hezeyan türü ve şeytanın dokunmasının bir eseridir:
وليس يصح في الأذهان شيء ... إذا احتاج النهار إلى دليل
Zihinlerde hiçbir şey sahih/sağlam kalmaz... Gündüzün [varlığı] bile delile muhtaç olursa.
ومن ذهب إلى جواز المباهلة اليوم على طرز ما صنع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم استدل بما أخرجه عبد بن حميد عن قيس بن سعد أن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كان بينه وبين آخر شيء فدعاه إلى المباهلة، وقرأ الآية ورفع يديه فاستقبل الركن وكأنه يشير بذلك رضي الله تعالى عنه إلى كيفية الابتهال وأن الأيدي ترفع فيه، وفيما أخرجه الحاكم تصريح بذلك وأنها ترفع حذو المناكب إِنَّ هذا أي المذكور في شأن عيسى ﵇ قاله ابن عباس لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ جملة اسمية خبر إِنَّ ويجوز أن يكون- هو ضمير فصل لا محل له من الإعراب، والْقَصَصُ هو الخبر، وضمير الفصل يفيد القصر الإضافي كما يفيده تعريف الطرفين والْحَقُّ صفة القصص وهو المقصود بالإفادة أي- إن هذا هو الحق- لا ما يدعيه النصارى من كون المسيح ﵇ إلها. وابن الله سبحانه وتعالى عما يقوله الظالمون علوا كبيرا، وقيل: إن الضمير للقصر والتأكيد لو لم يكن في الكلام ما يفيد ذلك
Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yaptığı tarzda günümüzde de mübâhelenin caiz olduğunu savunanlar, Abd b. Humeyd'in Kays b. Sa'd'dan rivayet ettiği şu habere dayanmışlardır: İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ile bir başkası arasında bir mesele vardı. İbn Abbâs onu mübâheleye çağırdı, ayeti okudu ve ellerini kaldırıp Rükn'e yöneldi. Sanki o radıyallâhu teâlâ anh bu hareketiyle lânetleşmenin keyfiyetine ve onda ellerin kaldırılacağına işaret ediyordu. Hâkim'in rivayetinde ise bunun açık ifadesi yer almakta ve ellerin omuz hizasına kadar kaldırılacağı belirtilmektedir. İbn Abbâs'ın belirttiğine göre İsa aleyhisselâm hakkında zikredilen { إِنَّ هذا } “Şüphesiz bu”, { لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } “elbette en doğru kıssadır.” İsim cümlesi olup إِنَّ edatının haberidir. هُوَ zamirinin iraptan mahalli olmayan fasıl zamiri olması ve الْقَصَصُ kelimesinin haber olması da caizdir. Fasıl zamiri, iki tarafın mârife olması gibi izâfî hasr (kasıt) ifade eder. الْحَقُّ kelimesi ise kıssanın sıfatıdır ve ifade edilmek istenen asıl maksattır; yani 'Şüphesiz bu haktır/gerçektir', Hristiyanların Mesîh aleyhisselâm hakkında iddia ettikleri gibi ilah ve Allah'ın oğlu olması değildir; O, zâlimlerin söylediklerinden münezzeh ve pek yücedir. Şayet kelamda bunu ifade eden bir karine yoksa zamirin hasr ve tekid için olduğu, eğer burada olduğu gibi varsa
وإن كان كما هنا فهو لمجرد التأكيد، والأول هو المشهور- وعليه الجمهور ولعله الأوجه، واللام لام الابتداء والأصل فيها أن تدخل على المبتدأ إلا أنهم يزحلقونها إلى الخبر لئلا يتوالى حرفا تأكيد وإذا جاز دخولها على الخبر كان دخولها على الفصل أجوز لأنه أقرب إلى المبتدأ فافهم.
sırf tekid için olduğu söylenmiştir. Birinci görüş meşhur olan ve cumhurun benimsediği görüştür, belki de en uygun olanıdır. Lâm harfi ibt沢dâ lâmıdır; aslında mübtedânın başına gelmesi gerekirse de iki tekid harfi peş peşe gelmesin diye onu habere kaydırırlar (müzahlaka). Habere dahil olması caiz olduğuna göre fasıl zamirine dahil olması daha da caizdir; çünkü o mübtedâya daha yakındır, iyi anla!
الْقَصَصُ على ما في البحر مصدر قولهم: قص فلان الحديث يقصه قصا وقصصا، وأصله تتبع الأثر يقال:
el-Bahr'da belirtildiğine göre الْقَصَصُ kelimesi, 'Falan haberi peş peşe anlattı' anlamındaki sözlerinin masdarıdır. Aslı ise izin sürülmesidir. Nitekim şöyle denir:
خرج فلان يقص أثر فلان أي يتتبعه ليعرف أين ذهب، ومنه قوله تعالى: وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ [القصص: ١١] أي تتبعي أثره، وكذلك القاص في الكلام لأنه يتتبع خبرا بعد خبر، أو يتتبع المعاني ليوردها، وهو هنا فعل بمعنى مفعول أي المقصوص الحق، وقرئ «لهو» بسكون الواو وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ رد النصارى في تثليثهم، وكذا فيه رد على سائر الثنوية ومِنْ زائدة للتأكيد كما هو شأن الصلات، وقد فهم أهل اللسان- كما قال الشهاب- أنها لتأكيد الاستغراق المفهوم من النكرة المنفية لاختصاصها بذلك في الأكثر، وقد توقف محب الدين في وجه إفادة الكلمات المزيدة للتأكيد بأي طريق هي فإنها ليست وضعية، وأجاب بأنها ذوقية يعرفها أهل اللسان، واعترض بأن هذا حوالة على مجهول فلا تفيد فالأولى أن يقال: إنها وضعية لكنه من باب الوضع النوعي فتدبر وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ أي الغالب غلبة تامة، أو القادر قدرة كذلك، أو الذي لا نظير له الْحَكِيمُ أي المتقن فيما صنع، أو المحيط بالمعلومات، والجملة تذييل لما قبلها، والمقصود منها أيضا قصر الإلهية عليه تعالى ردا على النصارى أي قصر إفراد فالفصل والتعريف هنا كالفصل والتعريف هناك فما قيل: إنهما ليسا للحصر إذ الغالب على الأغيار لا يكون إلا واحدا فيلغو القصر فيه إلا أن يجعل قصر قلب والمقام لا يلائمه مما لا عصام له كما لا يخفى فَإِنْ تَوَلَّوْا أي أعرضوا عن اتباعك وتصديقك بعد هذه الآيات البينات، وهذا على تقدير أن يكون الفعل ماضيا، ويحتمل أن يكون مضارعا وحذفت منه إحدى التاءين تخفيفا، وأصله تتولوا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ أي بهم، أو بكم، والجملة جواب الشرط في الظاهر لكن المعنى على ما يترتب على علمه بِالْمُفْسِدِينَ من معاقبته لهم، فالكلام للوعيد ووضع الظاهر موضع الضمير تنبيها على العلة المقضية للجزاء والعقاب وهي الإفساد، وقيل: المعنى على أن اللَّهَ عَلِيمٌ بهؤلاء المجادلين بغير حق وبأنهم لا يقدمون على مباهتلك لمعرفتهم نبوتك وثبوت رسالتك، والجملة على هذا أيضا عند التحقيق قائمة مقام الجواب إلا أنه ليس الجزاء والعقاب، والكلام منساق لتسليته صلى الله تعالى عليه وسلم ولا يخفى ما فيه.
'Falan kimse nereye gittiğini öğrenmek için falanın izini takip ederek çıktı.' Allah Teâlâ'nın: { وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ } [el-Kasas: 11] yani 'Onun izini takip et' ayeti de bu köktendir. Söz anlatan kimseye (kāss) de bu isim verilmiştir; zira o birbiri ardınca haberi takip eder veya aktarmak için manaların peşine düşer. Buradaki kelime mef'ûl anlamında fe'al kalıbında olup anlatılan hak haber demektir. 'لهو' kelimesi vâv'ın sükûnu ile de okunmuştur. { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.” ifadesi, Hristiyanların teslis inancına bir reddiyedir; aynı şekilde diğer düalistlere (seneviyye) de bir reddir. 'مِنْ' harfi, zâid harflerde olduğu gibi tekid içindir. Şihâb'ın da belirttiği gibi lisan ehli, bu harfin menfî nekireden anlaşılan istiğrakı (kapsamı) tekid etmek için olduğunu anlamışlardır; zira çoğunlukla bu işlevde kullanılır. Muhibbüddin tekid için zâid kılınan kelimelerin bu anlamı hangi yolla ifade ettiği konusunda duraklamış, çünkü bunun vaz'î olmadığını söylemiş ve bunun lisan ehlinin bileceği zevkî bir durum olduğu cevabını vermiştir. Buna ise bunun bilinmeyene havale etmek olduğu ve fayda sağlamayacağı şeklinde itiraz edilmiştir; dolayısıyla en doğrusu şöyle denilmesidir: Bu vaz'îdir, ancak nev'î vaz' kabilindendir, iyi düşün! { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir,” yani tam bir galebe ile galiptir veya tam bir kudretle kādirdir yahut benzeri olmayandır, { الْحَكِيمُ } “hüküm ve hikmet sahibidir.” yani yarattığı şeyleri muhkem ve sağlam kılan yahut bütün malûmatı kuşatandır. Bu cümle bir önceki kelamın fezlekesidir (teyididir); bundan maksat da Hristiyanlara reddiye olarak ilahlığın yalnızca Allah Teâlâ'ya hasredilmesidir, yani ifrâd kasrıdır. Dolayısıyla buradaki fasıl zamiri ve mârifelik de oradaki fasıl zamiri ve mârifelik gibidir. 'Başkalarına galip gelen ancak bir tek olacağı için burada kasr لağv olur, meğerki kalb kasrı yapılsın; fakat makam buna uygun değildir' şeklindeki iddia ise gizli olmadığı üzere tutarsızdır. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” yani bu apaçık delillerden sonra sana uymaktan ve seni tasdik etmekten yüz çevirirlerse. Bu, fiilin mazi olması takdirindedir; muzari olup tahfif için iki tâ'dan birinin hazfedilmiş olması da muhtemeldir ki aslı 'تَتَوَلَّوْا'dır. { فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ } “şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir.” yani onları veya sizi bilir. Cümle zahirde şartın cevabıdır; fakat anlam, O'nun bozguncuları bilmesinin neticesi olan onları cezalandırması üzerine kuruludur. Dolayısıyla söz tehdit içermektedir; zamir yerine zâhir ismin getirilmesi ise ceza ve azabı gerektiren illete, yani fesada dikkat çekmek içindir. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Allah haksız yere mücadele eden bu kimseleri ve senin peygamberliğini ve risaletinin sabit olduğunu bildikleri için seninle lânetleşmeye cesaret edemeyeceklerini çok iyi bilir. Bu takdire göre de cümle tahkik ehline göre cevabın yerine geçmiştir; ancak ceza ve azap anlamında değil, Resûlullah'ı sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem teselli etmek üzere sevk edilmiştir, bunun durumu ise ortadadır.
«ومن باب الإشارة في الآيات» فَلَمَّا أَحَسَّ أي شاهد عيسى بواسطة النور الإلهي المشرق عليه مِنْهُمُ الْكُفْرَ أي ظلمته، أو نفسه فإن المعاني تظهر للكمل على صور مختلفة باختلافها فيرونها.
Ayetlerdeki işârî nüktelere gelince: { فَلَمَّا أَحَسَّ } yani İsa üzerine doğan ilahî nur vasıtasıyla müşahede edince { مِنْهُمُ الْكُفْرَ } yani onların küfrünün karanlığını yahut bizzat kendisini; zira manalar kâmil insanlara durumlarına göre farklı suretlerde tezahür eder ve onlar da bunu görürler.
وحكي عن الباز قدس سره أنه قال: إن الليل والنهار يأتياني فيخبراني بما يحدث فيهما، وعن بعض العارفين أنه يشاهد أعمال العباد كيف تصعد إلى السماء ويرى البلاء النازل منها قالَ مَنْ أَنْصارِي في حال دعوتي إلى الله سبحانه بأن يلتفت إلى الاشتغال بتكميل نفسه وتهذيب أخلاقها حتى يصلح لتربية الناقصين فينصرني ويعينني في تكميل الناقص وإرشاد الضال قالَ الْحَوارِيُّونَ المبيضون ثياب وجودهم بمياه العبادة ومطرقة المجاهدة وشمس المراقبة نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ أي أعوان الفانين فيه الباقين به ومنهم عيسى ﵇ آمَنَّا بِاللَّهِ الإيمان الكامل وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ أي مقادون لأمرك حيث إنه أمر الله سبحانه رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وهو ما نورت به قلوب أصفيائك من علوم غيبك وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فيما أظهر من أوامرك ونواهيك رجاء أن يوصلنا ذلك إلى محبتك فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أي مع من يشهدك ولا يشهد معك سواك، أو الحاضرين لك المراقبين لأمرك وَمَكَرُوا
el-Bâz'dan (Abdülkādir-i Geylânî) kuddise sirruh şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Gece ve gündüz bana gelir, kendilerinde meydana gelecek şeyleri bana haber verirler.” Bazı ariflerden de kulların amellerinin göğe nasıl yükseldiğini müşahede ettiği ve oradan inen belayı gördüğü rivayet edilmiştir. { قالَ مَنْ أَنْصارِي } [İsa] Allah Teâlâ'ya davet halindeyken: “Nefsini kemale erdirmek ve ahlakını güzelleştirmekle meşgul olup noksanları terbiye etmeye elverişli hale gelerek bana yardım edecek, noksan olanı kemale erdirme ve sapanı irşad etmede bana destek olacak yardımcılarım kimdir?” dedi. { قالَ الْحَوارِيُّونَ } Varlık elbiselerini ibadet sularıyla, mücahede tokmağıyla ve murakabe güneşiyle beyazlatan havâriler dediler ki: { نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Biz Allah'ın [dininin] yardımcılarıyız; yani O'nda fâni olup O'nunla bâki olanların yardımcılarıyız ki İsa aleyhisselâm da onlardandır. { آمَنَّا بِاللَّهِ } Kâmil bir imanla Allah'a inandık. { وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } Şahit ol ki biz senin emrine boyun eğmiş kimseleriz; zira senin emrin Allah Teâlâ'nın emridir. { رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ } Rabbimiz! Gayb ilimlerinden seçkin kullarının kalplerini aydınlattığın şeylere inandık. { وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ } Bizi sevgine ulaştırması ümidiyle O'nun açıkladığı emir ve yasaklarında Resûl'e uyduk. { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } Bizi Seni müşahede eden ve Seninle birlikte başkasını görmeyenlerle yahut Senin huzurunda bulunup emrini murakabe edenlerle beraber yaz.” { وَمَكَرُوا }
أي الذين أحس منهم الكفر واحتالوا مع أهل الله بتدبير النفس فكان مكرهم مكر الحق عليهم لأنه المزين ذلك لهم كما قال سبحانه: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ [الأنعام: ١٠٨] فهو الماكر في الحقيقة وهذا معنى وَمَكَرَ اللَّهُ عند بعض، والأولى القول باختلاف المكرين على ما يقتضيه مقام الفرق، وقد سئل بعضهم كيف يمكر الله؟ فصاح وقال: لا علة لصنعه وأنشأ يقول:
Yani kendilerinden küfür hissettiği kimseler nefsin hilesiyle Allah ehline tuzak kurdular. Onların bu tuzağı, bizzat Hakk'ın onlara kurduğu bir tuzak oldu; çünkü bunu onlara süsleyen O'dur. Nitekim Allah Sübhânehû şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } [el-En'âm: 108] “Böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik.” Dolayısıyla hakiki anlamda tuzak kuran O'dur; bazılarına göre { وَمَكَرَ اللَّهُ } ayetinin anlamı da budur. Ancak fark makamının gerektirdiği üzere iki tuzağın farklı olduğunu söylemek daha evladır. Nitekim bir zata: 'Allah nasıl tuzak kurar?' diye sorulmuş; o da feryat edip: 'O'nun fiilinin bir illeti yoktur' demiş ve şu beyitleri okumuştur:
فديتك قد جبلت على هواكا ... ونفسي لا تنازعني سواكا
Sana feda olayım, senin sevgine göre yaratılmışım... Nefsim senden başkası için benimle çekişmez.
أحبك لا ببعضي بل بكلي ... وإن لم يبق حبك لي حراكا
Seni bir parçamla değil, bütün varlığımla seviyorum... Senin sevgin bende hiçbir hareket bırakmasa bile.
ويقبح من- سواك الفعل- عندي ... وتفعله فيحسن منك ذاكا
Senden başkasının yaptığı bir fiil katımda çirkin olur... Fakat sen yaparsan o fiil senden ötürü güzelleşir.
إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ عن رسم الحدوثية وَرافِعُكَ إِلَيَّ بنعت الربوبية وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بشغل سرك عن مطالعة الأغيار، أو متوفيك عنك، وقابضك منك، ورافعك عن نعوت البشرية ومطهرك من إرادتك بالكلية، وقيل: إن عيسى ﵊ لما أحس منهم الكفر وعلم أنهم بعثوا من يقتله قال للحواريين: إني ذاهب إلى أبي وأبيكم السماوي أي متصل بروح القدس ومتطهر من علاقة عالم الرجس فأمدكم بالفيض كي تستجاب دعوتكم الخلق بعدي، فشبه للقوم صورة جسدانية هي مظهر عيسى روح الله تعالى بصورة حقيقة عيسى فظنوها هو فصلبوها ولم يعلموا أن الله تعالى رفعه إلى السماء الرابعة التي هي فلك الشمس، وحكمة رفعه إلى ذلك أن روحانيته عبارة عن إسرافيل ﵊ ويشاركه المسيح في سر النفخ.
{ إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettireceğim” yani sonradan yaratılmışlık izinden geçireceğim, { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni kendime yükselteceğim” yani Rubûbiyet sıfatıyla, { وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve seni inkâr edenlerden arındıracağım” yani sırrını mâsivâyı müşahede etmekten alıkoyarak; yahut seni senden vefat ettireceğim, seni senden kabzedeceğim, seni beşeriyet sıfatlarından yükselteceğim ve seni iradenden bütünüyle arındıracağım. Şöyle de denilmiştir: İsa aleyhisselâm onlardan küfrü hissedip kendisini öldürmek üzere birini gönderdiklerini anlayınca havârilere: 'Ben semavî olan babama ve babanıza gidiyorum' yani Rûhu'l-Kudüs'e kavuşup pislik âleminin bağından arınıyorum, böylece benden sonra halkı davetiniz kabul olunsun diye size feyizle yardım edeceğim demiştir. Bunun üzerine topluluğa, Allah Teâlâ'nın ruhu olan İsa'nın mazharı olan cismanî bir suret, İsa'nın hakikatinin sureti gibi gösterildi; onlar da bunu o zannederek haça gerdiler. Allah Teâlâ'nın onu güneş feleği olan dördüncü semaya yükselttiğini bilemediler. Oraya yükseltilmesinin hikmeti ise onun ruhanîliğinin İsrâfîl'den aleyhisselâm ibaret olması ve Mesîh'in üfleme sırrında ona ortak bulunmasıdır.
ومن قال: إنه رفع إلى السماء الدنيا بين الحكمة بأن إفاضة روحه كانت بواسطة جبريل ﵇ وهو عبارة عن روحانية فلك القمر، وبأن القمر في السماء الدنيا وهو آية ليلية تناسب علم الباطن الذي أوتيه المسيح ﵇، ولم يعتبر الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم القول: بأنه يدور حول العرش لأن ذلك مقام النهاية في الكمال، ولهذا لم يعرج إليه سوى صاحب المقام المحمود صلى الله تعالى عليه وسلم الجامع بين الظاهر والباطن إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ في أن كلا منهما خارق للعادة خارج عن دائرتها وإن افترقا في أن عيسى ﵊ بلا ذكر
Onun dünya semasına yükseltildiğini söyleyenler ise bu hikmeti şöyle açıklamışlardır: Ruhunun ifâzası Cibrîl aleyhisselâm vasıtasıyla olmuştur; o da ay feleğinin ruhanîliğinden ibarettir. Ay da dünya semasındadır ve Mesîh'e aleyhisselâm verilen bâtın ilmine uygun düşen geceye ait bir ayettir. Sûfîler -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- onun Arş'ın etrafında döndüğü sözüne itibar etmemişlerdir; zira orası kemaldeki nihayet makamıdır. Bu sebeple zâhir ile bâtını kendisinde cem eden Makām-ı Mahmûd sahibi Peygamber'den sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem başkası oraya urûc etmemiştir. { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir.” Yani her ikisi de âdeti aşan ve âdet dairesinin dışına çıkan durumlardır; gerçi İsa aleyhisselâm erkeksiz,
بل من نطفة أنثى فقط كان في بعضها قوة العقد وفي البعض الآخرة قوة الانعقاد كسائر النطف المركبة من منيين في أحدهما القوة العاقدة وفي الأخرى المنعقدة، وأن آدم ﵊ بلا ذكر ولا أنثى خلقه من تراب أي صور قالبه من ذلك ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ إشارة إلى نفخ الروح فيه وكونه من عالم الأمر نظرا إلى روحه المقدسة التي لم ترتكض في رحم فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ أي الحق، أو في عيسى ﵇ بالحجج الباطلة فَقُلْ تَعالَوْا إلخ أي فادعه إلى المباهلة بالهيئة المذكورة.
yalnızca bir dişinin nutfesinden var edilmiş olup bu nutfenin bir kısmında düğümleme kuvveti, diğer kısmında ise düğümlenme kuvveti vardı; nitekim birinde bağlayıcı, diğerinde bağlanan kuvvetin bulunduğu iki meniden mürekkep diğer nutfeler de böyledir. Âdem aleyhisselâm ise hem erkeksiz hem de dişisiz yaratılmıştır. [Allah] onu topraktan yarattı, yani kalıbını bundan şekillendirdi. { ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi.” Bu da ona ruhun üflenmesine ve bir rahimde debelenmeyen mukaddes ruhuna nazarla onun emir âleminden olduğuna işarettir. { فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ } “Kim seninle bu hususta tartışırsa” yani hak konusunda yahut bâtıl delillerle İsa aleyhisselâm hakkında, { فَقُلْ تَعالَوْا } “de ki: 'Gelin...” yani onu zikredilen şekilde mübâheleye davet et.
قال بعض العارفين: اعلم أن لمباهلة الأنبياء ﵈ تأثيرا عظيما سببه اتصال نفوسهم بروح القدس وتأييد الله تعالى إياهم به وهو المؤثر بإذن الله تعالى في العالم العنصري فيكون انفعال العالم العنصري منه كانفعال أبداننا من روحنا بالعوارض الواردة عليه، كالغضب، والخوف، والفكر في أحوال المعشوق، وغير ذلك. وانفعال النفوس البشرية منه كانفعال حواسنا وسائر قوانا من عوارض أرواحنا فإذا اتصل نفس قدسي به، أو ببعض أرواح الأجرام السماوية والنفوس الملكوتية كان تأثيرها في العالم عند التوجه الاتصالي تأثير ما يتصل به فينفعل أجرام العناصر والنفوس الناقصة الانسانية منه بما أراد حسب ذلك الاتصال ولذا انفعلت نفوس النصارى من نفسه ﵊ بالخوف وأحجمت عن المباهلة وطلبت الموادعة بقبول الجزية انتهى.
Bazı arifler şöyle demiştir: Bil ki peygamberlerin aleyhimüsselâm mübâhelesinin çok büyük bir tesiri vardır; bunun sebebi nefislerinin Rûhu'l-Kudüs ile irtibatlı olması ve Allah Teâlâ'nın onları onunla teyid etmesidir. Unsurlar âleminde Allah Teâlâ'nın izniyle tesir eden de odur. Dolayısıyla unsurlar âleminin ondan etkilenmesi, bedenlerimizin öfke, korku, sevgilinin hallerini düşünme ve benzeri gibi ruha gelen arazlardan etkilenmesi gibidir. Beşerî nefislerin ondan etkilenmesi ise duyularımızın ve diğer kuvvetlerimizin ruhlarımızın arazlarından etkilenmesi gibidir. Kudsî bir nefis ona yahut semavî cisimlerin bazı ruhlarına ve melekûtî nefislere bağlandığında, irtibat yönelişi anında onun âlemdeki tesiri, bağlandığı şeyin tesiri gibi olur; böylece unsurların cisimleri ve noksan insan nefisleri bu irtibata göre onun istediği şekilde etkilenir. İşte bu yüzden Hristiyanların nefisleri O'nun aleyhisselâm nefsinden korku ile etkilenmiş, mübâheleden geri durmuş ve cizyeyi kabul ederek sulh istemiştir. [Alıntı sonu].
وادعى بعضهم أن لكل نفس تأثيرا لكنه يختلف حسب اختلاف مراتب النفوس وتفاوت مراتب التوجهات إلى عام التجرد- وفيه كلام طويل- ولعل النوبة تفضي إلى تحقيقه، هذا وتطبيق ما في الآفاق على ما في الأنفس ظاهر لمن أحاط خبرا بما قدمناه في الآيات الأول، والله تعالى الموفق.
Bazıları her nefsin bir tesiri olduğunu, ancak nefislerin mertebelerinin farklılığına ve tecerrüd âlemine yönelişlerin derecelerinin değişkenliğine göre bunun farklılık gösterdiğini iddia etmişlerdir -ki bu hususta uzun sözler vardır- belki de sırası geldiğinde bunun tahkiki yapılacaktır. Afaktaki şeylerin enfüsteki şeylere tatbiki ise ilk ayetlerde sunduğumuz bilgileri kuşatan kimse için açıktır. Muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.
قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ نزلت في وفد نصارى نجران- قاله السدي، والحسن، وابن زيد، ومحمد بن جعفر بن الزبير- وروي عن قتادة، والربيع، وابن جريج أنها نزلت في يهود المدينة. وذهب أبو علي الجبائي أنها نزلت في الفريقين من أهل الكتاب، واستظهره بعض المحققين لعمومه تَعالَوْا أي هلموا إِلى كَلِمَةٍ أي كلام- كما قال الزجاج- وإطلاقها على ذلك في كلامهم من باب المجاز المرسل وعلاقته تجوز إطلاقها على المركب الناقص إلا أنه لم يوجد بالاستقراء، وقيل: إنه من باب الاستعارة وليس بالبعيد- وقرىء كَلِمَةٍ بكسر الكاف وإسكان اللام على التخفيف والنقل سَواءٍ أي عدل- قاله ابن عباس، والربيع، وقتادة- وقيل: إن سَواءٍ مصدر بمعنى مستوية أي لا يختلف فيها التوراة والإنجيل والقرآن، أو لا اختلاف فيها بكل الشرائع، وهو في قراءة الجمهور مجرور على أنه نعت- لكلمة- وقرئ بنصبه على المصدر.
{ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap!” Bu ayet Necran Hristiyanları heyeti hakkında inmiştir -bunu Süddî, Hasan, İbn Zeyd ve Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr söylemiştir-. Katâde, Rebî' ve İbn Cüreyc'den ise Medine Yahudileri hakkında indiği rivayet edilmiştir. Ebû Ali el-Cübbâî ise ayetin Ehl-i Kitab'ın her iki fırkası hakkında indiği görüşüne varmıştır; bazı muhakkikler de kapsamının umumiliği sebebiyle bu görüşü tercih etmişlerdir. { تَعالَوْا } “geliniz” yani haydi geliniz, { إِلى كَلِمَةٍ } “bir kelimeye” yani -Zeccâc'ın dediği gibi- bir söze; 'kelime' lafzının kelam için kullanılması mecâz-ı mürsel kabilindendir, aralarındaki alaka eksik mürekkebe de ıtlak edilmesini caiz kılarsa da istikrâ yoluyla bu bulunamamıştır. Bunun istiare kabilinden olduğu da söylenmiştir ki bu da uzak değildir. 'كَلِمَةٍ' kelimesi tahfif ve nakil yoluyla kâf'ın kesresi ve lâm'ın sükûnu ile de okunmuştur. { سَواءٍ } “ortak/âdil” yani adaletli bir kelimeye -bunu İbn Abbâs, Rebî' ve Katâde söylemiştir-. 'سَواءٍ' kelimesinin 'eşit/düzgün' manasında masdar olduğu, yani Tevrat, İncil ve Kur'an'ın onda ihtilaf etmediği yahut bütün şeriatlarda onda hiçbir ayrılığın bulunmadığı da söylenmiştir. Bu kelime cumhurun kıraatinde 'kelime' kelimesinin sıfatı olarak mecrurdur; masdar olarak mensub da okunmuştur.
بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ متعلق بسواء أَلَّا نَعْبُدَ أي نحن وأنتم إِلَّا اللَّهَ بأن نوحده بالعبادة ونخلص فيها، وفي موضع أن وما بعدها وجهان- كما قال أبو البقاء- الأول الجر على البدلية من كَلِمَةٍ، والثاني الرفع على الخبرية لمحذوف أي هي أن لا نعبد إلا الله، ولولا عمل أن لجاز أن تكون تفسيرية، وقيل: إن الكلام تم على سَواءٍ ثم استؤنف فقيل: بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أن لا نعبد، فالظرف خبر مقدم، وأن وما بعدها مبتدأ مؤخر وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً من الأشياء على معنى لا نجعل غيره شريكا له في استحقاق العبادة ولا نراه أهلا لأن يعبد، وبهذا المعنى يكون الكلام تأسيسا والظاهر أنه تأكيد لما قبله إلا أن التأسيس أكثر فائدة، وقيل: المراد لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً من الشرك وهو بعيد جدا وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ أي لا يطيع بعضنا بعضا في معصية الله تعالى- قاله ابن جريج- ويؤيده ما
{ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “bizimle sizin aranızda” ifadesi 'sevâ'' kelimesine mütallıktır. { أَلَّا نَعْبُدَ } “kulluk etmeyelim” yani biz ve siz, { إِلَّا اللَّهَ } “yalnızca Allah'a” ibadette O'nu birleyerek ve ibadeti O'na halis kılarak kulluk edelim. 'أن' ve sonrasının iraptaki yeri hakkında -Ebû'l-Bekā'nın belirttiği gibi- iki vech vardır: Birincisi 'كَلِمَةٍ' kelimesinden bedel olarak mecrur olması; ikincisi mahzûf bir mübtedânın haberi olarak merfû olmasıdır, yani 'O kelime, Allah'tan başkasına kulluk etmememizdir'. Şayet 'أن' amel etmeseydi tefsiriyye olması da caiz olurdu. Şöyle de denilmiştir: Kelam 'سَواءٍ' üzerinde tamamlanmış, sonra 'بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أن لا نعبد' denilerek yeni bir cümleye başlanmıştır; dolayısıyla zarf mukaddem haber, 'أن' ve sonrası ise muahhar mübtedâdır. { وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً } “ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım” yani ibadete liyakat konusunda O'ndan başkasını O'na ortak kılmayalım ve başkasını ibadet edilmeye ehil görmeyelim. Bu manaya göre kelam yeni bir hüküm getirmiş olur (te'sis); zâhir olan ise bir öncekinin tekidi olmasıdır, ancak te'sis daha çok fayda sağlar. 'Şirkten hiçbir türü O'na ortak koşmayalım' manasının kastedildiği de söylenmiştir ki bu oldukça uzaktır. { وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “ve Allah'ı bırakıp da kimimiz kimimizi rabler edinmeyelim.” yani Allah Teâlâ'ya isyanda bazımız bazımıza itaat etmesin -bunu İbn Cüreyc söylemiştir-. Bunu şu rivayet de desteklemektedir:
أخرجه الترمذي وحسنه من حديث عدي بن حاتم «أنه لما نزلت هذه الآية قال: ما كنا نعبدهم يا رسول الله فقال صلى الله تعالى عليه وسلم: أما كانوا يحللون لكم ويحرمون فتأخذون بقولهم؟ قال: نعم
Tirmizî'nin tahrîc edip hasen kabul ettiği Adiy b. Hâtim hadisinde şöyle rivayet edilmiştir: “Bu ayet indiğinde Adiy: 'Ey Allah'ın Resûlü, biz onlara ibadet etmiyorduk ki!' dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Onlar size bir şeyi helal ve haram kılıyorlar, siz de onların sözünü kabul etmiyor muydunuz?' buyurdu. Adiy: 'Evet' dedi.
فقال ﵊ هو ذاك»
Bunun üzerine O aleyhisselâm: 'İşte bu, onlara kulluk etmektir' buyurdu.”
قيل: وإلى هذا أشار سبحانه بقوله عز من قائل: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ [التوبة: ٣١] وعن عكرمة أن هذا الاتخاذ هو سجود بعضهم لبعض، وقيل: هو مثل اعتقاد اليهود في عزيز أنه ابن الله، واعتقاد النصارى في المسيح نحو ذلك، وضمير- نا- على كل تقدير للناس لا للممكن- وإن أمكن- حتى يشمل الأصنام لأن أهل الكتاب لم يعبدوها.
Şöyle denilmiştir: Şanı yüce olan Allah şu ayetiyle buna işaret etmiştir: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } [et-Tevbe: 31] “Onlar hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edindiler.” İkrime'den gelen rivayette ise bu rab edinmenin birbirlerine secde etmeleri olduğu belirtilmiştir. Bunun, Yahudilerin Üzeyir'in Allah'ın oğlu olduğuna, Hristiyanların da Mesîh hakkında benzer şekildeki inançları gibi olduğu da söylenmiştir. 'نا' zamiri her takdirde putları kapsayacak şekilde mümkinâta değil -mümkün olsa bile- insanlara aittir; zira Ehl-i Kitap putlara tapmıyordu.
وفي التعبير- بالبعض- نكتة وهي الإشارة إلى أنهم بعض من جنسنا فكيف يكونون أربابا؟
'Bazımız' (ba'd) ifadesinin kullanılmasında bir nükte vardır; o da onların bizim cinsimizden bir parça olduğuna, dolayısıyla nasıl rabler olabileceklerine işarettir.
«فإن قلت» إن المخاطبين لم يتخذوا البعض أربابا من دون الله بل اتخذوهم آلهة معه سبحانه «أجيب» بأنه أريد من دون الله وحده، أو يقال: بأنه أتى بذلك للتنبيه على أن الشرك لا يجامع الاعتراف بربوبيته تعالى عقلا- قاله بعضهم- وللنصارى- سود الله تعالى حظهم- الحظ الأوفر من هذه المنهيات، وسيأتي إن شاء الله تعالى بيان فرقهم وتفصيل كفرهم على أتم وجه فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ المراد فان تولوا عن موافقتكم فيما ذكر مما اتفق عليه الكتب والرسل بعد عرضه عليهم فاعلموا أنهم لزمتهم الحجة وإنما أبوا عنادا فقولوا لهم: أنصفوا واعترفوا بأنا على الدين الحق وهو تعجيز لهم أو هو تعريض بهم لأنهم إذا شهدوا بالإسلام لهم فكأنهم قالوا: إنا لسنا كذلك، وإلى هذا ذهب بعض المحققين، وقيل: المراد فإن تولوا فقولوا: إنا لا نتحاشى عن الإسلام ولا نبالي بأحد في هذا الأمر- فاشهدوا بأنا مسلمون- فإنا لا نخفي إسلامنا كما أنكم تخافون وتخفون كفركم ولا تعرفون به لعدم وثوقكم بنصر الله تعالى، ولا يخفى أن هذا على ما فيه إنما يحسن لو كان الكلام في منافقي أهل الكتاب لأن المنافقين هم الذين يخافون فيخفون، وأما هؤلاء فهم معترفون بما هم عليه كيف كان فلا يحسن هذا الكلام فيهم، تَوَلَّوْا هنا ماض ولا يجوز أن يكون التقدير تتولوا لفساد المعنى لأن فَقُولُوا خطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين، وتتولوا خطاب للمشركين، وعند ذلك لا يبقى في الكلام جواب يا أَهْلَ الْكِتابِ خطاب لليهود والنصارى لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ أي تنازعون وتجادلون فيه ويدعي كل منكم أنه ﵇ كان على دينه،
Eğer: 'Muhataplar bazısını Allah'ı bırakıp rabler edinmediler, bilakis Allah Sübhânehû ile birlikte onları ilahlar edindiler' dersen, şöyle cevap verilir: 'Sadece Allah'ı bırakıp' manası kastedilmiştir. Yahut şirk koşmanın aklen Allah Teâlâ'nın rubûbiyetini ikrar etmekle bir arada bulunamayacağına dikkat çekmek için böyle ifade edildiği söylenir -bunu bazıları belirtmiştir-. -Allah Teâlâ nasiplerini karartsın- bu yasaklanan hususlarda en büyük pay Hristiyanlarındır. İnşallah Teâlâ onların fırkalarının beyanı ve küfürlerinin tafsilatı en mükemmel şekilde gelecektir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “Eğer yüz çevirirlerse, de ki: 'Şahit olun ki biz müslümanlarız.'” Yani kitapların ve peygamberlerin üzerinde ittifak ettiği bu hususlar kendilerine sunulduktan sonra sizinle uyuşmaktan yüz çevirirlerse, bilin ki aleyhlerine hüccet kesinleşmiştir ve onlar sırf inatlarından kaçınmışlardır. Onlara şöyle deyin: İnsaf edin ve bizim hak din üzere olduğumuzu itiraf edin. Bu onlar için bir aciz bırakmadır (ta'cîz) yahut onlara bir tarizdir; zira onların kendilerinin Müslüman olduğuna şahitlik etmeleri, zımnen 'biz öyle değiliz' demeleridir. Bazı muhakkikler bu görüşe meyletmiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Eğer yüz çevirirlerse deyin ki: Biz İslâm'dan çekinmeyiz ve bu hususta hiç kimseden perva etmeyiz; şahit olun ki biz Müslümanlarız. Zira siz korktuğunuz için küfrünüzü gizlediğiniz ve Allah'ın yardımına güvenmediğiniz için onunla tanınmadığınız gibi biz İslâm'ımızı gizlemeyiz.' Gizli olmadığı üzere bu yorum -içerdiği anlamla birlikte- ancak Ehl-i Kitab'ın münafıkları hakkında söz konusu olsaydı güzel olurdu; çünkü korkup da gizleyenler münafıklardır. Bunlar ise her halükarda bulundukları hali ikrar eden kimselerdir, dolayısıyla bu söz onlar hakkında uygun düşmez. 'تَوَلَّوْا' burada mazi fiildir; mananın bozulması sebebiyle takdirin 'تَتَوَلَّوْا' olması caiz değildir; çünkü 'فَقُولُوا' Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve müminlere bir hitaptır, 'تتولوا' ise müşriklere hitaptır; bu durumda kelamda cevap kalmaz. { يا أَهْلَ الْكِتابِ } Yahudilere ve Hristiyanlara hitaptır. { لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ } “İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz?” yani onun hakkında münakaşa ve mücadele edip her biriniz onun kendi dini üzere olduğunu iddia ediyorsunuz.
أخرج ابن إسحق.
İbn İshak
وابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «اجتمعت نصارى نجران. وأحبار يهود عند رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فتنازعوا عنده فقالت الأحبار: ما كان إبراهيم إلا يهوديا، وقالت النصارى: ما كان إبراهيم إلا نصرانيا فأنزل الله تعالى فيهم هذه الآية»
ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet etmiştir: “Necran Hristiyanları ile Yahudi hahamları Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem huzurunda toplandılar ve O'nun yanında tartışmaya başladılar. Hahamlar: 'İbrahim ancak bir Yahudiydi' dediler; Hristiyanlar da: 'İbrahim ancak bir Hristiyandı' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirdi.”
والظرف الأول متعلق بما بعده وكذا الثاني، وما- استفهامية، والغرض الإنكار والتعجب- عند السمين- وحذفت ألفها لما دخل الجار للفرق بينها وبين الموصولة، والكلام على حذف مضاف أي دين إبراهيم أو شريعته لأن الذوات لا مجادلة فيها وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ على موسى ﵇ وَالْإِنْجِيلُ على عيسى ﵇ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ حيث كان بينه وبين موسى ﵉ خمسمائة وخمس وستون سنة، وقيل:
Birinci zarf sonrasına mütallıktır, ikincisi de öyledir. 'مَ' istifham edatıdır; Semîn'e göre gaye inkâr ve taaccüptür. Harf-i cer dahil olduğunda mevsûle edatından ayırt edilmesi için elifi hazfedilmiştir. Kelamda bir muzâf hazfedilmiştir, yani İbrahim'in dini yahut şeriatı kastedilmiştir; zira zatlar hakkında tartışma olmaz. { وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ } “Oysa Tevrat... indirilmedi” Musa'ya aleyhisselâm, { وَالْإِنْجِيلُ } “ve İncil de” İsa'ya aleyhisselâm, { إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } “ancak ondan sonra [indirildi].” Nitekim onunla Musa aleyhisselâm arasında beş yüz altmış beş yıl vardı. Bir görüşe göre
سبعمائة، وقيل: ألف سنة وبين موسى، وعيسى ﵉ ألف وتسعمائة وخمس وعشرون سنة، وقيل ألفا سنة، وهناك أقوال أخر أَفَلا تَعْقِلُونَ الهمزة داخلة على مقدر هو المعطوف عليه بالعاطف المذكور على رأي- أي ألا تتفكرون فلا تعقلون بطلان قولكم- أو أتقولون ذلك فلا تعقلون بطلانه، وهذا تجهيل لهم في تلك الدعوى وتحميق، وهو ظاهر إن كانوا قد ادعوا- كما قال الشهاب- إنه ﵇ منهم حقيقة، وإن كان مدعاهم أن دين إبراهيم يوافق دين موسى، أو دين عيسى فهو يهودي، أو نصراني بهذا المعنى فتجهيلهم، ونفي العقل عنهم بنزول التوراة الإنجيل بعده- مشكل إلا أن يدعي بأن المراد أنه لو كان الأمر كذلك لما أوتي موسى ﵇ التوراة، ولا عيسى ﵇ الإنجيل بل كانا يؤمران بتبليغ صحف إبراهيم- كذا قيل- وأنت تعلم أن هذا لا يشفي الغليل إذ لقائل أن يقول:
yedi yüz yıl, bir diğer görüşe göre bin yıl vardı. Musa ile İsa aleyhimesselâm arasında ise bin dokuz yüz yirmi beş yıl, bir görüşe göre iki bin yıl vardı; başka görüşler de mevcuttur. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Hemze bir görüşe göre zikredilen atıf harfiyle üzerine atfedilen mukadder bir ifadenin başına gelmiştir; yani 'Düşünmüyor musunuz ki sözünüzün bâtıl olduğunu akıl etmiyorsunuz?' yahut 'Bunu söylüyorsunuz da bâtıl olduğunu akletmiyor musunuz?' demektir. Bu, o iddialarında onları cehaletle niteleme ve ahmak saymadır. Şihâb'ın da belirttiği gibi, eğer onlar İbrahim'in aleyhisselâm hakikaten kendilerinden olduğunu iddia etmişlerse bu cehalet açıktır. Şayet iddiaları İbrahim'in dininin Musa'nın yahut İsa'nın dinine uygun olduğu, dolayısıyla bu manada Yahudi veya Hristiyan olduğu şeklinde ise, Tevrat ve İncil'in ondan sonra inmesi sebebiyle onların cehaletle nitelenmesi ve akıllarının nefyedilmesi müşkil görünür. Meğerki şöyle iddia edilsin: Şayet durum böyle olsaydı, Musa'ya aleyhisselâm Tevrat, İsa'ya aleyhisselâm da İncil verilmez, bilakis İbrahim'in sahifelerini tebliğ etmekle emrolunurlardı -böyle denilmiştir-. Sen de bilirsin ki bu tatmin edici değildir; zira birisi şöyle diyebilir:
أي مانع من اتحاد الشريعة مع إنزال هذين الكتابين لغرض آخر غير بيان شريعة جديدة على أن الصحف لم تكن
Yeni bir şeriat beyan etmekten başka bir gaye için bu iki kitabın indirilmesiyle birlikte şeriatın bir olmasına ne engel vardır? Kaldı ki sahifeler
مشتملة على الأحكام بل كانت أمثالا ومواعظ كما جاء في الحديث، ثم ما قاله الشهاب- إن كان وجه التجهيل عليه ظاهرا، إلا أن صدور تلك الدعوى من أهل الكتاب في غاية البعد لأن القوم لم يكونوا بهذه المثابة من الجهالة، وفيهم أحبار اليهود، ووفد نجران، وقد ذكر أن الأخيرين كانت لهم شدة في البحث،
ahkâmı içermiyor, hadiste geldiği gibi meseller ve vaazlardan ibaretti. Ayrıca Şihâb'ın söylediği şey her ne kadar cehaletle niteleme yönü bakımından açık görünse de, böyle bir iddianın Ehl-i Kitap'tan sâdır olması son derece uzaktır; çünkü o topluluk bu derece bir cehalet içinde değildi. İçlerinde Yahudi hahamları ve Necran heyeti vardı; nitekim Necran heyetinin tartışmada çok çetin oldukları zikredilmiştir.
فقد أخرج ابن جرير عن عبد الله بن الحرث الزبيدي أنه قال: «سمعت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم يقول: ليت بيني وبين أهل نجران حجابا فلا أراهم ولا يروني»
İbn Cerîr Abdullah b. el-Hâris ez-Zübeydî'den şöyle rivayet etmiştir: “Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: 'Keşke benimle Necran ehli arasında bir perde olsaydı da ne ben onları görseydim ne de onlar beni görselerdi.'”
من شدة ما كانوا يمارون النبي صلى الله تعالى عليه وسلم اللهم إلا أن يقال: إن الله تعالى أعمى بصائرهم في هذه الدعوى ليكونوا ضحكة لأطفال المؤمنين، أو أنهم قالوا ذلك على سبيل التعنت والعناد ليغيظ كل منهم صاحبه، أو ليوهموا بعض المؤمنين ظنا منهم أنهم لكونهم أميين غير مطلعين على تواريخ الأنبياء السالفين يزلزلهم مثل ذلك ففضحهم الله تعالى، أو أن القوم في حدّ ذاتهم جهلة لا يعلمون وإن كانوا أهل كتاب- وما ذكره ابن الحرث- لا يدل على علمهم كما لا يخفى، وقيل: إن مراد اليهود بقولهم: إن إبراهيم ﵇ كان يهوديا أنه كان مؤمنا بموسى ﵇ قبل بعثته على حدّ ما يقوله المسلمون في سائر المرسلين عليهم الصلاة والسلام من أنهم كانوا مؤمنين بنبينا صلى الله تعالى عليه وسلم قبل بعثته كما يدل عليه تبشيرهم به، وأن مراد النصارى بقولهم: إن إبراهيم كان نصرانيا نحو ذلك فرد الله تعالى عليهم بقوله سبحانه: وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أي ومن شأن المتأخر أن يشتمل على أخبار المتقدم لا سيما مثل هذا الأمر المهم، والمفخر العظيم، والمنة الكبرى أَفَلا تَعْقِلُونَ ما فيهما لتعلموا خلوهما عن الأخبار بيهوديته ونصرانيته اللتين زعمتموهما، ثم نبه سبحانه على حماقتهم بقوله جل وعلا:
Bu da onların Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile ne kadar şiddetli münakaşa ettiklerinden ileri geliyordu. Meğerki şöyle denilsin: Allah Teâlâ müminlerin çocuklarına bile maskara olsunlar diye bu iddialarında onların basiretlerini kör etmiştir; yahut her biri hasmını öfkelendirmek için bunu inat ve taannüt kabilinden söylemiştir; yahut ümmî oldukları için geçmiş peygamberlerin tarihlerine vâkıf olmadıklarını zannettikleri bazı müminleri böyle bir iddiayla şüpheye düşürmek istemişlerdir de Allah Teâlâ onları rezil etmiştir; yahut o kavim Ehl-i Kitap olsalar bile kendi içlerinde bilmeyen cahillerdi -İbnü'l-Hâris'in zikrettiği rivayet ise gizli olmadığı üzere onların ilmine delalet etmez-. Bir görüşe göre Yahudilerin 'İbrahim aleyhisselâm Yahudiydi' sözünden maksatları, Müslümanların diğer resuller aleyhimüssalâtü vesselâm hakkında peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gönderilmeden önce O'na iman etmiş olduklarını söyledikleri ve O'nu müjdelemelerinin buna delalet ettiği gibi, onun da peygamber olarak gönderilmeden önce Musa'ya aleyhisselâm iman etmiş olduğudur. Hristiyanların 'İbrahim Hristiyandı' sözünden maksatları da buna benzer bir şeydir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } “Oysa Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirilmiştir.” buyurarak onlara reddiye vermiştir; yani sonra gelen kitabın şanı, özellikle böyle mühim bir meseleyi, büyük bir iftiharı ve yüce bir nimeti içeren öncekinin haberlerini ihtiva etmektir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” iddia ettiğiniz Yahudilik ve Hristiyanlık haberlerinden bu iki kitabın hali olduğunu bilmek için o kitaplardakini hiç akletmiyor musunuz? Sonra Allah Celle ve Alâ onların ahmaklığına dikkat çekerek şöyle buyurdu:
ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ أي أنتم هؤُلاءِ الحمقى حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ كأمر موسى، وعيسى ﵉ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وهو أمر إبراهيم ﵇ حيث لا ذكر لدينه في كتابكم، أو لا تعرض لكونه آمن بموسى. وعيسى قبل بعثتيهما أصلا، وليس المراد وصفهم بالعلم حقيقة وإنما المراد هب أنكم تحاجون فيما تدعون علمه على ما يلوح لكم من خلال عبارات كتابكم وإشاراته في زعمكم فكيف تحاجون فيما لا علم لكم به ولا ذكر، ولا رمز له في كتابكم البتة؟! وها حرف تنبيه، واطرد دخولها على المبتدأ إذا كان خبره اسم إشارة نحو- ها أنا ذا- وكررت هنا للتأكيد، وذهب الأخفش أن الأصل أأنتم على الاستفهام فقلبت الهمزة هاء، ومعنى الاستفهام عنده التعجب من جهالتهم، وتعقبه أبو حيان بأنه لا يحسن ذلك لأنه لم يسمع إبدال همزة الاستفهام هاء في كلامهم إلا في بيت نادر، ثم الفصل بين الهاء المبدلة. وهمزة أَنْتُمْ لا يناسب لأنه إنما يفصل لاستثقال اجتماع الهمزتين، وهنا قد زال الاستثقال بإبدال الأولى هاء، والإشارة للتحقير والتنقيص، ومنها فهم الوصف الذي يظهر به فائدة الحمل، وجملة حاجَجْتُمْ مستأنفة مبينة للأولى، وقيل: إنها حالية بدليل أنه يقع الحال موقعها كثيرا نحو- ها أنا ذا قائما- وهذه الحال لازمة وقيل: إن الجملة غبر عن أَنْتُمْ وهؤُلاءِ منادى حذف منه حرف النداء، وقيل: هؤُلاءِ بمعنى الذين خبر المبتدأ، وجملة حاجَجْتُمْ صلة وإليه ذهب الكوفيون، وقراؤهم يقرؤون ها أَنْتُمْ بالمد والهمز، وقرأ أهل المدينة، وأبو عمرو بغير همز ولا مد إلا بقدر خروج الألف الساكن، وقرأ ابن كثير.
{ ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki...” yani siz ey ahmaklar! { حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız” Musa ve İsa'nın aleyhimesselâm durumu gibi; { فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?” O da kitabınızda dinine dair hiçbir zikir bulunmayan yahut peygamberliklerinden önce Musa ve İsa'ya iman ettiğine dair hiçbir değini bulunmayan İbrahim'in aleyhisselâm durumudur. Burada maksat onları hakiki anlamda ilimle nitelemek değildir; bilakis maksat şudur: Faraza zannınızca kitabınızın ibareleri ve işaretleri arasından anladığınızı iddia ettiğiniz bilgisine sahip olduğunuz şeyde tartışıyorsunuz diyelim, peki kitabınızda hiçbir bilgisi, zikri ve işareti dahi bulunmayan hususta nasıl tartışırsınız?! 'ها' tenbih harfidir; haberi işaret ismi olduğunda mübtedânın başına gelmesi yaygındır, nitekim 'ها أنا ذا' (İşte ben buradayım) denilir; burada ise tekid için tekrarlanmıştır. Ahfeş kelimenin aslının istifham hemzesiyle 'أأنتم' olduğunu, hemzenin hâ'ya dönüştüğünü söylemiştir; ona göre istifhamın manası onların cehaletine taaccüptür. Ebû Hayyân ise bunu uygun görmeyerek şöyle demiştir: Bu isabetli değildir; çünkü istifham hemzesinin hâ'ya dönüştürülmesi onların kelamında nâdir bir beyit dışında işitilmemiştir. Ayrıca dönüştürülen hâ ile 'أَنْتُمْ' kelimesinin hemzesi arasının ayrılması da uygun düşmez; zira fasıl ancak iki hemzenin yan yana gelmesinin ağırlığından ötürü yapılır, burada ise birincisi hâ'ya dönüştürülerek o ağırlık kalkmıştır. İşaret tahkir ve küçümseme içindir; isnadın faydasını ortaya koyan vasıf da bundan anlaşılmıştır. 'حاجَجْتُمْ' cümlesi birincisini açıklayan müstakil bir cümledir. 'ها أنا ذا قائما' örneğinde halin çokça bu konumda yer alması deliliyle hal cümlesi olduğu da söylenmiştir; bu hal lâzımedir. Bu cümlenin 'أَنْتُمْ' zamirinin haberi, 'هؤُلاءِ' kelimesinin ise nida harfi hazfedilmiş münâdâ olduğu da söylenmiştir. 'هؤُلاءِ' kelimesinin 'ellezîne' manasında mübtedânın haberi, 'حاجَجْتُمْ' cümlesinin de sıla olduğu söylenmiştir ki Kûfelilerin benimsediği görüş budur. Kûfe kurrâsı 'ها أَنْتُمْ' lafzını med ve hemze ile okurlar. Medine ehli ve Ebû Amr ise sâkin elifin çıkış miktarı dışında hemzesiz ve medsiz okumuştur. İbn Kesîr
ويعقوب بالهمز والقصر بغير مد، وقرأ ابن عامر بالمد دون الهمز وَاللَّهُ يَعْلَمُ حال إبراهيم وما كان عليه.
ve Ya'kūb hemze ve kasr ile medsiz okumuştur. İbn Âmir ise hemzesiz ve med ile okumuştur. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir” İbrahim'in halini ve ne üzere olduğunu,
وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ذلك، ولك أن تعتبر المفعول عاما ويدخل المذكور فيه دخولا أوليا، والجملة تأكيد لنفي العلم عنهم في شأن إبراهيم ﵇ ثم صرح بما نطق به البرهان المقرر فقال سبحانه: ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا كما قالت اليهود وَلا نَصْرانِيًّا كما قالت النصارى وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً أي مائلا عن العقائد الزائغة مُسْلِماً
{ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “siz ise bilmezsiniz.” bunu bilmezsiniz. Mef'ûlü genel kabul edip zikredilen hususun ona öncelikle dahil olduğunu düşünmen de mümkündür. Cümle, İbrahim aleyhisselâm hakkında onlardan ilmin nefyedilmesini tekid etmektedir. Sonra Allah Sübhânehû ortaya konan delilin açıkça ifade ettiği hususu tasrih ederek şöyle buyurmuştur: { ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا } “İbrahim ne bir Yahudi idi” Yahudilerin dediği gibi, { وَلا نَصْرانِيًّا } “ne de bir Hristiyandı” Hristiyanların dediği gibi, { وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً } “fakat o, dosdoğru/bâtıl inançlardan yüz çeviren (hanîf)” yani sapık inançlardan meyledip uzak duran, { مُسْلِماً } “bir müslümandı.”
أي منقادا لطاعة الحق، أو موحدا لأن الإسلام يرد بمعنى التوحيد أيضا قيل: وينصره قوله تعالى: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أي عبدة الأصنام كالعرب الذين كانوا يدعون أنهم على دينه، أو سائر المشركين ليعم أيضا عبدة النار كالمجوس، وعبدة الكواكب كالصابئة، وقيل: أراد بهم اليهود والنصارى لقول اليهود: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] وقول النصارى: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا.
Yani Hakk'ın itaatine boyun eğen yahut muvahhid bir kimseydi; zira İslâm tevhid manasında da gelir. Şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve o, müşriklerden de değildi.” ayeti de bunu desteklemektedir; yani onun dini üzere olduklarını iddia eden Araplar gibi putperestlerden değildi yahut Mecûsîler gibi ateşe tapanları ve Sâbiîler gibi yıldızlara tapanları da kapsayacak şekilde diğer müşriklerden değildi. Bir görüşe göre Yahudilerin: { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } [et-Tevbe: 30] “Üzeyir Allah'ın oğludur” ve Hristiyanların: { الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } [et-Tevbe: 30] “Mesîh Allah'ın oğludur” sözleri sebebiyle bununla Yahudileri ve Hristiyanları kastetmiştir -Allah bundan pek yücedir-.
وأصل الكلام وما كان منكم إلا أنه وضع المظهر موضع المضمر للتعريض بأنهم مشركون، والجملة حينئذ تأكيد لما قبلها، وتفسير الإسلام بما ذكر- هو ما اختاره جمع المحققين وادعوا أنه لا يصح تفسيره هنا بالدين المحمدي لأنه يرد عليه أنه كان بعده بكثير فكيف يكون مسلما؟ فيكون كادعائهم تهوده وتنصره المردود بقوله سبحانه: وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ فيرد عليه ما ورد عليهم، ويشترك الإلزام بينهما، وفسره بعضهم بذلك، وأجاب عن اشتراك الإلزام بأن القرآن أخبر بأن إبراهيم كان مُسْلِماً وليس في التوراة والإنجيل أنه ﵊ كان يهوديا أو نصرانيا فظهر الفرق، قال العلامة النيسابوري: فإن قيل: قولكم: إن إبراهيم ﵇ على دين الإسلام إن أردتم به الموافقة في الأصول فليس هذا مختصا بدين الإسلام، وإن أردتم في الفروع لزم أن لا يكون نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم صاحب شريعة بل مقرر لشرع من قبله. قيل: يختار الأول، والاختصاص ثابت لأن اليهود والنصارى مخالفون للأصول في زماننا لقولهم بالتثليث وإشراك عزيز ﵇ إلى غير ذلك، أو الثاني ولا يلزم ما ذكر لجواز أنه تعالى نسخ تلك الفروع بشرع موسى ﵇ ثم نسخ نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم صاحب شريعة مع موافقة شرعه شرع إبراهيم في معظم الفروع انتهى، ولا يخفى ما في الجواب على الاختيار الثاني من مزيد البعد، بل عدم الصحة لأن نسخ شريعة إبراهيم بشريعة موسى، ثم نسخ شريعة موسى بشريعة نبينا عليهم الصلاة والسلام الموافقة لشريعة إبراهيم لا يجعل نبينا صاحب شريعة جديدة بل يقال له أيضا: إنه مقرر لشرع من قبله وهو إبراهيم ﵇، وأيضا موافقة جميع فروع شريعتنا لجميع فروع شريعة إبراهيم مما لا يمكن بوجه أصلا إذ من جملة فروع شريعتنا فرضية قراءة القرآن في الصلاة ولم ينزل على غير نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم بالبديهة، ونحو ذلك كثير.
Kelamın aslı 've o sizden değildi' şeklindedir; ancak onların müşrik olduklarına tarizde bulunmak için zamir yerine zâhir isim getirilmiştir. Bu durumda cümle bir öncekinin tekidi olur. İslâm'ın bu zikredilen şekilde tefsir edilmesi, muhakkiklerden bir cemaatin tercih ettiği görüştür ve burada Muhammedî din ile tefsir edilmesinin sahih olmadığını savunmuşlardır; zira ona göre İbrahim O'ndan çok önce yaşamıştı, nasıl Müslüman olabilir? Bu durumda onların Tevrat ve İncil'in ondan sonra indirildiğini belirten { وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } ayetiyle reddedilen Yahudilik ve Hristiyanlık iddiaları gibi olur ve onlara yönelen itiraz buna da yönelir, ilzam müşterek hale gelir. Bazıları ise onu bu şekilde tefsir etmiş ve ilzamın ortaklığına şöyle cevap vermiştir: Kur'an İbrahim'in { مُسْلِماً } olduğunu haber vermiştir; Tevrat ve İncil'de ise onun aleyhisselâm Yahudi veya Hristiyan olduğuna dair bir bilgi yoktur, dolayısıyla fark ortaya çıkmıştır. Allâme en-Nîsâbûrî şöyle demiştir: Eğer 'İbrahim'in aleyhisselâm İslâm dini üzere olduğu sözünüzle usûldeki uygunluğu kastediyorsanız bu İslâm dinine has değildir; şayet fürûdaki uygunluğu kastediyorsanız Peygamberimizin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir şeriat sahibi olmayıp kendisinden öncekilerin şeriatını pekiştiren biri olması gerekir' denilirse; birinci şıkkın tercih edildiği söylenir, hasredilme de sabittir; çünkü Yahudiler ve Hristiyanlar teslis inancı ve Üzeyir'i aleyhisselâm ortak koşmaları gibi sebeplerle zamanımızda usûle muhaliftirler. Yahut ikinci şık tercih edilir ve zikredilen mahzur gerekmez; zira Allah Teâlâ'nın o fürû hükümleri Musa'nın aleyhisselâm şeriatı ile neshetmiş olması, sonra da peygamberimizin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şeriatının fürûun çoğunda İbrahim'in şeriatına uygun olmakla birlikte bir şeriat sahibi olması caizdir. [Alıntı sonu]. İkinci tercihe verilen cevapta ne derece aşırı bir uzaklık, hatta sıhhatsizlik bulunduğu gizli değildir; çünkü İbrahim'in şeriatının Musa'nın şeriatı ile neshedilmesi, sonra Musa'nın şeriatının Peygamberimizin -onlara salât ve selam olsun- İbrahim'in şeriatına uygun olan şeriatı ile neshedilmesi, Peygamberimizi yeni bir şeriat sahibi kılmaz, bilakis O'nun hakkında da kendisinden öncekinin, yani İbrahim'in aleyhisselâm şeriatını pekiştirici olduğu söylenir. Ayrıca şeriatımızın bütün fürûunun İbrahim'in şeriatının bütün fürûuna uygun olması hiçbir vechile mümkün değildir; zira namazda Kur'an okumanın farziyeti şeriatımızın fürûundandır ve bedâhetle bilinir ki Peygamberimizden sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem başkasına indirilmemiştir; benzer örnekler pek çoktur.
وموافقة المعظم في حيز المنع ودون إثباتها الشم الراسيات، وقوله تعالى: أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [النحل:
Fürûun çoğunun uygunluğu ise menedilmiştir ve bunu ispat etmek sarp dağları aşmaktan zordur. Allah Teâlâ'nın: { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } [en-Nahl:
١٢٣] ليس بالدليل على الموافقة في الفروع إذ الملمة فيه عبارة عن التوحيد أو عنه وعن الأخلاق كالهدى في قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الأنعام: ٩٠] واعترض الشهاب على الجواب- على الاختيار الأول- بالبعد كاعتراضه على الجواب على الاختيار الثاني بمجرده أيضا، وذكر أن ذلك سبب عدول بعض المحققين عما يقتضيه كلام هذا العلامة من أن المراد يكون إبراهيم مُسْلِماً أنه على ملة الإسلام إلى أن المراد بذلك أنه منقاد بحمل الإسلام على المعنى اللغوي، وادعى أنه سالم من القدح، ونظر فيه- بأن أخذ الإسلام لغويا لا يناسب بحث الأديان، والكلام فيه- فلا يخلو هذا الوجه عن بعد، ولعله لا يقصر عما ادعاه من بعد الجواب الأول كما لا يخفى على صاحب الذوق السليم.
123] “İbrahim'in milletine uy...” buyruğu da fürûda uygunluğa delil değildir; zira buradaki 'millet' tevhidden yahut tevhid ve ahlaktan ibarettir, nitekim Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [el-En'âm: 90] “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy” ayetindeki hidayet de böyledir. Şihâb, birinci tercihe verilen cevaba da sırf ikinci tercihe verilen cevaba itiraz ettiği gibi uzaklık gerekçesiyle itiraz etmiş ve bu durumun, bazı muhakkiklerin bu allâmenin sözünün gerektirdiği 'İbrahim'in Müslüman olmasından maksat İslâm milleti üzere olmasıdır' görüşünden vazgeçerek, İslâm'ı lügat manasına hamledip bundan maksadın 'onun boyun eğmiş (münkād) olmasıdır' görüşüne yönelmelerine sebep olduğunu belirtmiştir. Şihâb bunun ta'ndan sâlim olduğunu iddia etmişse de bu görüş şu şekilde eleştirilmiştir: İslâm'ın lügat manasına alınması dinler konusundaki bir بحثe ve bu bağlamdaki kelama uygun düşmez; dolayısıyla bu vecih de bir uzaklıktan hâlî değildir ve selim zevk sahibine gizli kalmayacağı üzere birinci cevabın iddia edilen uzaklığından geri kalır yanı yoktur.
هذا وفي الآية وجه آخر- ولعله يخرج من بين فرث ودم- وهو أن أهل الكتاب لما تنازعوا فقالت اليهود: إبراهيم منا، وقالت النصارى: إنه منا أرادت كل طائفة أنه ﵇ كان إذ ذاك على ما هو عليه الآن من الحال وهو حال مخالف لما عليه نبيهم في نفس الأمر موافق له زعما على معنى موافقة الأصول للأصول، أو الموافقة فيما يعد في العرف موافقة ولو لم تكن في المعظم وليست هذه الدعوى من البطلان بحيث لا تخفى على أحد فرد الله تعالى
Ayrıca bu ayette -belki de işkembe pisliği ile kan arasından süzülüp çıkan- başka bir vecih daha vardır: Ehl-i kitap ihtilaf edip Yahudiler, "İbrahim bizdendir", Hristiyanlar da, "O bizdendir" dediklerinde; her iki fırka da onun aleyhisselâm o dönemde kendilerinin şu an üzerinde bulundukları hal üzere olduğunu kastetmişlerdi. Bu hal ise işin aslında peygamberlerinin getirdiğine muhalif olmakla birlikte, usulün usule uygunluğu veya çoğunlukta olmasa bile örfte uygunluk sayılan şeylerdeki uygunluk manasında -kendi zanlarınca- ona uygundu. Bu iddia, hiç kimseye gizli kalmayacak derecede apaçık bir bâtıl da değildi. Bunun üzerine Allah Teâlâ,
عليهم بقوله سبحانه: وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أي وليسا مشتملين على ذلك وهو من الحري بالذكر لو كان، ثم أشار سبحانه إلى ما هم عليه من الحماقة على وجه أتم، ثم صرح سبحانه بما أشار أولا فقال: ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا أي من الطائفة اليهودية المخالفة لما جاء به موسى ﵇ في نفس الأمر وَلا نَصْرانِيًّا أي من الطائفة النصرانية المخالفة لما جاء به عيسى ﵇ كذلك وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً أي على دين الإسلام الذي ليس عند الله دين مرضي سواه وهو دين جميع الأنبياء صلوات الله تعالى وسلامه عليهم، وفي ذلك إشارة إلى أن أولئك اليهود والنصارى ليسوا من الدين في شيء لمخالفتهم في نفس الأمر لما عليه النبيان بل الأنبياء، ثم أشار إلى سبب ذلك بما عرض به من قوله سبحانه: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فعلى هذا يكون المسلم- كما قال الجصاص، وأشرنا إليه فيما مرّ مرارا- المؤمن ولو من غير هذه الأمة خلافا للسيوطي في زعمه أن الإسلام مخصوص بهذه الأمة- هذا ما عندي في هذا المقام- فتدبر فلمسلك الذهن اتساع.
{ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } “Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirilmiştir” buyruğuyla onlara cevap vermiştir; yani o ikisi bu [iddia edilen] hususu içermemektedir, şayet öyle olsaydı zikredilmeye pek layık olurdu. Sonra [Allah] Teâlâ, onların içinde bulundukları ahmaklığa daha mükemmel bir tarzda işaret etmiş, ardından ilk başta işaret buyurduğu hususu açıkça belirterek şöyle buyurmuştur: { ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا } “İbrahim ne bir Yahudi idi” yani Musa'nın aleyhisselâm işin aslında getirdiğine muhalif olan Yahudi fırkasından idi, { وَلا نَصْرانِيًّا } “ne de bir Hristiyandı” yani aynı şekilde İsa'nın aleyhisselâm getirdiğine muhalif olan Hristiyan fırkasından idi, { وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً } “fakat o, dosdoğru bir Müslümandı” yani Allah katında kendisinden başka hiçbir dinin makbul olmadığı ve bütün peygamberlerin -Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı onların üzerine olsun- dini olan İslâm dini üzere idi. Bunda, o Yahudi ve Hristiyanların, iki peygamberin -bilakis peygamberlerin- işin aslında üzerinde bulunduğu şeye muhalefet etmeleri sebebiyle din adına hiçbir şey üzere olmadıklarına bir işaret vardır. Sonra Allah Teâlâ, { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve o, müşriklerden de değildi” tarizli buyruğuyla bunun sebebine işaret etmiştir. Buna göre Müslüman -Cessâs'ın söylediği ve daha önce defalarca işaret ettiğimiz gibi- bu ümmetten olmasa dahi mümin olan kimsedir; bu husus, İslâm'ın bu ümmete mahsus olduğunu ileri süren Süyûtî'nin zannının aksinedir. Bu makamda bence doğru olan budur; iyi düşün, zira zihnin gideceği yol geniştir.
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ أَوْلَى أفعل تفضيل من وليه يليه وليا وألفه منقلبة عن ياء لأن فاءه واوا فلا تكون لامه واوا إذا ليس في الكلام ما فاؤه ولامه واوان إلا واو، وأصل معناه أقرب، ومنه ما
{ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ } “Doğrusu insanların İbrahim'e en yakın olanı...” [ifadesindeki] { أَوْلَى } kelimesi; "veliye-yelîhi-velyen" fiilinden ism-i tafdildir ve elifi yâ harfinden dönüşmüştür; çünkü fâu'l-fiili vâvdır, bu durumda fâu'l-fiili ve lâmu'l-fiili ikisi birden vâv olan bir kelime Arapçada "vâv" kelimesi hariç bulunmadığından lâmu'l-fiili vâv olamaz. Kelimenin asıl anlamı "en yakın" demektir; nitekim,
في الحديث «لأولى رجل ذكر»
hadiste geçen, «لأولى رجل ذكر» "[Miras] en yakın erkek akrabaya aittir" ifadesi de bu manadadır.
ويكون بمعنى أحق كما تقول: العالم أولى بالتقديم، وهو المراد هنا- أي أقرب الناس وأخصهم بإبراهيم لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ أي كانوا على شريعته في زمانه، أو اتبعوه مطلقا فالعطف في قوله سبحانه: وَهذَا النَّبِيُّ من عطف الخاص على العام وهو معطوف على الموصول قبله الذي هو خبر إِنَّ وقرئ بالنصب عطفا على الضمير المفعول، والتقدير- للذين اتبعوا إبراهيم واتبعوا هذا النبي- وقرئ بالجر عطفا على إبراهيم أي- إن أولى الناس بإبراهيم، وهذا النبي للذين اتبعوه- واعترض بأنه كان ينبغي أن يثنى ضمير اتَّبَعُوهُ ويقال اتبعوهما، وأجيب بأنه من باب وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [التوبة: ٦٢] إلا أن فيه على ما قيل الفصل بين العامل والمعمول بأجنبي، وقوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا إن كان عطفا على- الذين اتبعوه- يكون فيه ذلك أيضا، وإن كان عطفا على هذا النبي- فلا فائدة فيه إلا أن يدعي أنها للتنويه بذكرهم، وأما التزام أنه من عطف الصفات بعضها على بعض حينئذ فهو كما ترى، ثم إن كون المتبعين لابراهيم ﵇ في زمانه أولى الناس به ظاهر، وكون نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم أولاهم به لموافقة شريعته للشريعة الابراهيمية أكثر من موافقة شرائع سائر المرسلين لها، وكون المؤمنين من هذه الأمة كذلك لتبعيتهم نبيهم فيما جاء به ومنه الموافق وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ ينصرهم ويجازيهم بالحسنى كما هو شأن الولي، ولم يقل- وليهم- تنبيها على الوصف الذي يكون الله تعالى به وليا لعباده- وهو الإيمان- بناء على أن التعليق بالمشتق يقتضي عليه مبدأ الاشتقاق ومن ذلك يعلم ثبوت الحكم للنبي بدلالة النص،
Tıpkı, "Âlim öne geçirilmeye daha layıktır" sözünde olduğu gibi "daha layık / en çok hak sahibi" manasına da gelir ki burada kastedilen de budur; yani insanların İbrahim'e en yakını ve ona en has olanı, { لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “elbette ona uyanlardır” yani onun döneminde onun şeriatı üzere olanlar yahut ona mutlak olarak tabi olanlardır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَهذَا النَّبِيُّ } “ve şu Peygamberdir” kavlindeki atıf, hususun umuma atfı kabilindendir ve kendisinden önceki, { إِنَّ }'nin haberi olan ism-i mevsule matuftur. [Kelime], meful zamirine atıfla mensub olarak da okunmuştur; bu durumda takdir: "İbrahim'e tabi olan ve bu Peygambere tabi olan kimselerdir" şeklinde olur. İbrahim'e atıfla mecrur olarak da okunmuştur; bu durumda takdir: "Şüphesiz İbrahim'e ve bu Peygambere insanların en layığı, ona tabi olanlardır" şeklinde olur. Buna karşı, { اتَّبَعُوهُ } kelimesindeki zamirin tesniye kılınıp "ona ikisine tabi oldular (ittebe'ûhumâ)" denilmesi gerekirdi diye itiraz edilmiş; buna da meselenin, { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } [et-Tevbe: 62] “...Allah ve Resulü hoşnut edilmeye daha layıktır” ayeti kabilinden olduğu cevabı verilmiştir. Ne var ki bunda, söylendiğine göre âmil ile mamul arasını ecnebi bir lafızla ayırma durumu vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenlerdir” buyruğu, şayet { الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } ifadesine matuf ise aynı durum onda da söz konusudur; şayet { هذَا النَّبِيُّ } ifadesine matuf ise onları zikirle taltif etme maksadı iddia edilmedikçe bunda bir fayda yoktur. O vakit bunun sıfatların birbirine atfı kabilinden olduğunu kabul etmeye gelince, bu da gördüğün gibi [zayıf]tır. Sonra İbrahim'e aleyhisselâm kendi döneminde tabi olanların ona insanların en layığı/yakını olduğu açıktır; Peygamberimizin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona en layık olması ise şeriatının İbrahimî şeriata diğer bütün peygamberlerin şeriatlarından daha fazla uygun olmasındandır; bu ümmetin müminlerinin de böyle olması ise getirdiği hususlarda ve bu minvalde [İbrahim'in şeriatına] uygun olan şeylerde Peygamberlerine tabi olmalarındandır. { وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah ise müminlerin dostudur/yardımcısıdır”; dostun/yardımcının şanı olduğu üzere onlara yardım eder ve onları en güzel şekilde mükafatlandırır. Hükmün müştak bir lafza bağlanmasının iştikakın mebdeini gerektirdiği esasına dayanarak, Allah Teâlâ'nın kullarına dost olmasını sağlayan vasfa -ki o da imandır- dikkat çekmek için "onların dostudur (veliyyuhum)" dememiştir. Buradan da delâlet-i nass ile bu hükmün Peygamber için de sabit olduğu anlaşılır.
قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال رؤساء اليهود: الله يا محمد لقد علمت أنا أولى بدين إبراهيم منك ومن غيرك وأنه كان يهوديا وما بك إلا الحسد فأنزل الله تعالى هذه الآية،
İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle demiştir: Yahudi reisleri, "Allah'a yemin olsun ki ey Muhammed! Sen de pekâlâ bilirsin ki biz İbrahim'in dinine senden ve başkalarından daha layığız, o da bir Yahudi idi; sendeki durum ise kıskançlıktan başka bir şey değildir" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وأخرج عيد بن حميد من طريق شهر بن حوشب قال: حدثني ابن غنم أنه لما خرج أصحاب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم إلى النجاشي أدركهم عمرو بن العاص، وعمارة بن أبي معيط فأرادوا عنتهم والبغي عليهم فقدموا على النجاشي وأخبروه أن هؤلاء الرهط الذين قدموا عليك من أهل مكة يريدون أن يحيلوا عليك ملكك ويفسدوا عليك أرضك ويشتموا ربك فأرسل إليهم النجاشي فلما أن أتوه قال: ألا تسمعون ما يقول صاحباكم هذان- لعمرو بن العاص، وعمارة بن أبي معيط- يزعمان إنما جئتم لتحيلوا عليّ ملكي وتفسدوا عليّ أرضي فقال عثمان بن مظعون، وحمزة: إن شئتم خلوا بين أحدنا وبين النجاشي فليكلمه أينا أحدثكم سنا فإن كان صوابا فالله يأتي به، وإن كان أمرا غير ذلك قلتم رجل شاب لكم في ذلك عذر، فجمع النجاشي قسيسيه ورهبانيته وترجمته ثم سألهم أرأيتكم صاحبكم هذا الذي من
Abd b. Humeyd, Şehr b. Havşeb tarikiyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana İbn Ganm anlattı ki Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ashabı Necâşî'nin yanına [Hicret için] çıktıklarında, Amr b. el-Âs ile Umâre b. Ebî Muayt onlara yetiştiler; onlara sıkıntı vermek ve haksızlık etmek istediler. Necâşî'nin huzuruna çıkıp ona şöyle dediler: "Mekke ahalisinden senin yanına gelen bu topluluk, mülkünü senin elinden almak, toprağını ifsât etmek ve Rabbine küfretmek istiyorlar." Bunun üzerine Necâşî onlara haber gönderdi. Yanına geldiklerinde: "Şu iki arkadaşınızın -Amr b. el-Âs ile Umâre b. Ebî Muayt'ı kastederek- ne dediğini duymuyor musunuz? Sizin sadece mülkümü elimden almak ve toprağımı ifsât etmek için geldiğinizi iddia ediyorlar" dedi. Bunun üzerine Osman b. Maz'ûn ile Hamza: "Dilerseniz bizim birimizle Necâşî'nin arasını serbest bırakın da hangimiz yaşça en genciniz ise onunla o konuşsun; şayet doğruyu söylerse onu Allah getirtmiştir, şayet bundan başka bir durum olursa 'genç bir adamdır' dersiniz ve bunda bir mazeretiniz olur" dediler. Bunun üzerine Necâşî rahiplerini, din adamlarını ve tercümanını topladı, sonra onlara sordu: "Söyleyin bakalım, yanından geldiğiniz şu
عنده جئتم ما يقول لكم وما يأمركم به وما ينهاكم عنه هل له كتاب يقرؤه؟ قالوا: نعم هذا الرجل يقرأ ما أنزل الله تعالى عليه وما قد سمع منه ويأمر بالمعروف، ويأمر بحسن المجاورة، ويأمر باليتيم، ويأمر بأن يعبد الله تعالى وحده ولا يعبد معه إلها آخر فقرأ عليه- سورة الروم. والعنكبوت. وأصحاب الكهف. ومريم فلما أن ذكر عيسى في القرآن أراد عمرو أن يغضبه عليهم قال: والله إنهم يشتمون عيسى ويسبونه قال النجاشي: ما يقول صاحبكم في عيسى: قال يقول: إن عيسى عبد الله ورسوله وروحه وكلمته ألقاها إلى مريم، فأخذ النجاشي نفثة من سواكه قدر ما يقذي العين فخلف ما زاد المسيح على ما يقول صاحبكم بما يزن ذلك القذى في يده من نفثة سواكه فأبشروا ولا تخافوا فلا دهونة- يعني بلسان الحبشة- اللوم على حزب إبراهيم قال عمرو بن العاص: ما حزب إبراهيم؟ قال: هؤلاء الرهط وصاحبهم الذي جاؤوا من عنده ومن اتبعهم فأنزلت ذلك اليوم في خصومتهم على رسول الله ﷺ وهو المدينة إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ الآية وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ المشهور أنها نزلت حين دعا اليهود حذيفة، وعمارا، ومعاذا إلى اليهودية، فالمراد بأهل الكتاب اليهود، وقيل: المراد بهم ما يشمل الفريقين، والآية بيان لكونهم دعاة إلى الضلالة إثر بيان أنهم ضالون، وأخرج ابن المنذر عن سفيان أنه قال: كل شيء في آل عمران من ذكر أهل الكتاب فهو في النصارى. ولعله جار مجرى الغالب، ومِنْ للتبعيض، والطائفة رؤساؤهم وأحبارهم، وقيل: لبيان الجنس- والطائفة- جميع أهل الكتاب وفيه بعد، ولَوْ بمعنى أن المصدرية، والمنسبك مفعول- ودّ- وجوز إقرارها على وضعها، ومفعول ودّ محذوف، وكذا جواب لَوْ والتقدير وَدَّتْ إضلالكم لَوْ يُضِلُّونَكُمْ لسروا بذلك، ومعنى يُضِلُّونَكُمْ يردونكم إلى كفركم- قاله ابن عباس- أو يهلكونكم- قاله ابن جرير الطبري- أو يوقعونكم في الضلال ويلقون إليكم ما يشككونكم به في دينكم- قاله أبو علي- وهو قريب من الأول وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ الواو للحال، والمعنى على تقدير إرادة الإهلاك من الإضلال أنهم ما يهلكون إلا أنفسهم لاستحقاقهم بإيثارهم إهلاك المؤمنين سخط الله تعالى وغضبه، وإن كان المراد من الإهلاك الإيقاع في الضلال فيحتاج إلى تأويل لأن القوم ضالون فيؤدي إلى جعل الضال ضالا فيقال: إن المراد من الإضلال ما يعود من وباله إما على سبيل المجاز المرسل، أو الاستعارة أي ما يتخطاهم الإضلال ولا يعود وباله إلا إليهم لما أنهم يضاعف به عذابهم، أو المراد بأنفسهم أمثالهم المجانسون لهم، وفيه على ما قيل: الإخبار بالغيب فهو استعارة أو تشبيه بتقدير أمثال أنفسهم إذ لم يتهود مسلم- ولله تعالى الحمد- وقيل: إن معنى إضلالهم أنفسهم إصرارهم على الضلال بما سولت لهم أنفسهم مع تمكنهم من اتباع الهدى بإيضاح الحجج، ولا يخلو عن شيء وَما يَشْعُرُونَ أي وما يفطنون بكون الإضلال مختصا بهم لما اعترى قلوبهم من الغشاوة- قاله أبو علي- وقيل: وَما يَشْعُرُونَ بأن الله تعالى يعلم المؤمنين بضلالهم وإضلالهم، وفي نفي الشعور عنهم مبالغة في ذمهم يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ أي لم تكفرون بما يتلى عليكم من آيات القرآن وأنتم تعلمون ما يدل على صحتها ووجوب الإقرار بها من التوراة والإنجيل، وقيل: المراد لِمَ تَكْفُرُونَ بما
arkadaşınız size ne söylüyor, neyi emredip neyi yasaklıyor? Okuduğu bir kitabı var mı?" Dediler ki: "Evet, bu adam Allah Teâlâ'nın kendisine indirdiğini ve kendisinden işittiğini okuyor; iyiliği emrediyor, iyi komşuluğu emrediyor, yetimi [korumayı] emrediyor ve sadece Allah Teâlâ'ya ibadet edilip O'nunla birlikte başka bir ilaha tapılmamasını emrediyor." Bunun üzerine ona Rûm, Ankebût, Ashâb-ı Kehf ve Meryem surelerini okudu. Kur'an'da İsa zikredilince Amr, Necâşî'yi onlara karşı öfkelendirmek istedi ve: "Vallahi onlar İsa'ya küfrediyor ve ona sövüyorlar" dedi. Necâşî: "Arkadaşınız İsa hakkında ne diyor?" diye sordu. O: "Diyor ki: Şüphesiz İsa, Allah'ın kulu, Resulü, ruhu ve Meryem'e ilka ettiği kelimesidir" dedi. Bunun üzerine Necâşî misvakından göze kaçan bir çöp kadar bir parça aldı ve: "Mesih, arkadaşınızın söylediğinden şu elimdeki misvak çöpü ağırlığınca bile fazla bir şey değildir; öyleyse müjdelenin ve korkmayın, artık İbrahim'in fırkasına hiçbir dahvane -yani Habeşçe kınama- yoktur" diye yemin etti. Amr b. el-Âs: "İbrahim'in fırkası da nedir?" dedi. Necâşî: "Bu topluluk, yanından geldikleri arkadaşları ve onlara tabi olanlardır" dedi. İşte o gün onların bu münakaşası hakkında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de iken: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ } ayeti indirildi. { وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ } “Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı çok istedi”; meşhur olan rivayete göre bu ayet, Yahudilerin Huzeyfe, Ammâr ve Muâz'ı Yahudiliğe davet etmeleri üzerine inmiştir; dolayısıyla ehl-i kitaptan maksat Yahudilerdir. Her iki fırkayı da kapsadığı söylenmiştir. Ayet, onların sapkın olduklarının açıklanmasının ardından sapıklığa davetçi olduklarının beyanıdır. İbnü'l-Münzir'in Süfyân'dan rivayet ettiğine göre o: "Âl-i İmrân'daki ehl-i kitap zikri geçen her yer Hristiyanlar hakkındadır" demiştir; bu belki de galip duruma göredir. { مِنْ } teb'îz (kısmiyet) içindir, taife ise onların reisleri ve hahamlarıdır. Beyân-ı cins için olduğu ve taifenin bütün ehl-i kitap olduğu da söylenmiştir ki bunda uzaklık vardır. { لَوْ } masdariyye olan { أَنْ } manasındadır ve masdara dönüşen yapı { وَدَّتْ } fiilinin mefulüdür; kendi vaz'ı üzere bırakılması ve { وَدَّتْ } fiilinin mefulünün mahzuf olması, aynı şekilde { لَوْ }'nun cevabının da mahzuf olması caiz görülmüştür. Takdiri: "Sizi saptırmayı istedi; şayet sizi saptırsalardı buna pek sevinirlerdi" şeklindedir. { يُضِلُّونَكُمْ } kelimesinin anlamı: "Sizi küfrünüze geri döndürürler" -bunu İbn Abbâs demiştir- yahut "Sizi helak ederler" -bunu İbn Cerîr et-Taberî demiştir- yahut "Sizi sapıklığa düşürürler ve dininizde şüpheye düşüreceğiniz şeyleri önünüze atarlar" -bunu Ebû Ali demiştir ve ilkine yakındır-. { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Hâlbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar”; vâv hâl içindir. İdlâlden helak etmenin kastedilmesi takdirinde mana: Müminlerin helakini tercih etmeleri sebebiyle Allah Teâlâ'nın gazabını ve hışmını hak ettiklerinden ötürü ancak kendilerini helak ederler, şeklinde olur. Şayet helakten maksat sapıklığa düşürmek ise tefsire muhtaçtır; zira bu kavim zaten sapıktır, dolayısıyla bu durum sapık olanı sapık kılmaya götürür. Bu sebeple şöyle denilir: İdlâlden maksat, onun vebalinden geri dönen şeydir; bu ya mecâz-ı mürsel yahut istiare yoluyladır; yani saptırma onları aşıp geçmez ve azaplarının bununla katlanacak olması sebebiyle vebali ancak kendilerine döner. Yahut kendi nefislerinden maksat, kendilerine benzeyen ve aynı cinsten olan kimselerdir. Bunda, denildiğine göre gaybı haber verme vardır, dolayısıyla bu bir istiare veya kendi nefislerinin emsalleri takdiriyle bir teşbihtir; zira hiçbir Müslüman -Allah Teâlâ'ya hamdolsun- Yahudileşmemiştir. Kendilerini saptırmalarının manasının; hüccetlerin açıklanmasıyla hidayete tabi olma imkanına sahip oldukları halde nefislerinin kendilerine süslü gösterdiği şeyler sebebiyle sapıklıkta ısrar etmeleri olduğu da söylenmiştir ki bu da bir kusurdan hâlî değildir. { وَما يَشْعُرُونَ } “fakat farkına varmazlar”; yani kalplerini bürüyen perde sebebiyle saptırmanın kendilerine mahsus olduğunun şuuruna varmazlar -bunu Ebû Ali demiştir-. { وَما يَشْعُرُونَ } ifadesinin; Allah Teâlâ'nın onların sapıklığını ve saptırmalarını müminlere bildirdiğinin farkına varmazlar manasında olduğu da söylenmiştir. Onlardan şuurun nefyedilmesinde onların yerilmesinde bir mübalağa vardır. { يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Ey Kitap ehli! Sizler şahit olup dururken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” yani Tevrat ve İncil'den Kur'an ayetlerinin sıhhatine ve onları ikrar etmenin vacip olduğuna delalet eden şeyleri bildiğiniz halde, size okunan Kur'an ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz? Denildi ki murat: Niçin
في كتبكم من الآيات الدالة على نبوته صلى الله تعالى عليه وسلم وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ الحجج الدالة على ذلك، أو لِمَ تَكْفُرُونَ بما في كتبكم من إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وأنتم تشاهدون ذلك، أو لِمَ تَكْفُرُونَ بالحجج الدالة على نبوته صلى الله تعالى عليه وسلم وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ أن ظهور المعجزة يدل على صدق مدعي الرسالة أو- أنتم تشدون- إذ خلوتم بصحة دين الإسلام، أو لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ جميعا وأنتم تعلمون حقيتها بلا شبهة بمنزلة علم المشاهدة.
kitaplarınızda O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberliğine delalet eden ayetleri inkâr ediyorsunuz, { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } hâlbuki siz buna delalet eden hüccetleri bizzat müşahede ediyorsunuz? Yahut niçin kitaplarınızda bulunan { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” [hükmünü] inkâr ediyorsunuz, hâlbuki siz bunu bizzat görüyorsunuz? Yahut O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberliğine delalet eden delilleri niçin inkâr ediyorsunuz, { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } hâlbuki siz mucizenin zuhurunun risalet iddia edenin doğruluğuna delalet ettiğine şahitsiniz? Veya baş başa kaldığınızda İslâm dininin sıhhatine şahitlik ediyorsunuz? Yahut niçin Allah'ın bütün ayetlerini inkâr ediyorsunuz, hâlbuki siz onların hak olduğunu müşahede ilmi derecesinde şüphesiz olarak biliyorsunuz?
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ أي تسترونه به، أو تخلطونه به، والباء صلة، وفي المراد أقوال:
{ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı bâtıla buluyorsunuz?” yani onu bâtılla örtüyor veya ona bâtılı karıştırıyorsunuz? Bâ harfi sıladır (zâittir). Murada dair görüşler şunlardır:
أحدها أن المراد تحريفهم التوراة والإنجيل- قاله الحسن. وابن زيد- وثانيها أن المراد إظهارهم الإسلام وإبطانهم النفاق- قاله ابن عباس. وقتادة- وثالثها أن المراد الإيمان بموسى، وعيسى، والكفر بمحمد عليهم الصلاة والسلام، ورابعها أن المراد ما يعلمونه في قلوبهم من حقية رسالته صلى الله تعالى عليه وسلم وما يظهرونه من تكذيبه، عن أبي علي، وأبي مسلم، وقرئ تَلْبِسُونَ بالتشديد وهو بمعنى المخفف، وقرأ يحيى بن وثاب تَلْبِسُونَ وهو من لبست الثوب، والباء بمعنى مع، والمراد من اللبس الاتصاف بالشيء، والتلبس به وقد جاء ذلك فيما رواه البخاري في الصحيح عن عائشة «أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: المتشبع بما لم يعط كلابس ثوبي زور» وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ أي نبوة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم وما وجدتموه في كتبكم من نعته والبشارة به وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أنه حق، وقيل:
Birincisi: Kastedilen onların Tevrat ve İncil'i tahrif etmeleridir -bunu Hasan ve İbn Zeyd demiştir-. İkincisi: Kastedilen onların İslâm'ı açığa vurup nifakı gizlemeleridir -bunu İbn Abbâs ve Katâde demiştir-. Üçüncüsü: Kastedilen Musa ve İsa'ya iman edip Muhammed'i -onlara salât ve selâm olsun- inkâr etmeleridir. Dördüncüsü: Kastedilen O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem risaletinin hak olduğunu kalplerinde bilmeleri ve açığa vurdukları yalanlamalarıdır; bu Ebû Ali ve Ebû Müslim'den nakledilmiştir. [Kelime], şedde ile { تَلَبِّسُونَ } şeklinde de okunmuştur ki şeddesiz anlamındadır. Yahyâ b. Vessâb ise elbiseyi giydin (lebistu's-sevb) kökünden { تَلْبَسُونَ } şeklinde okumuştur; bu durumda bâ harfi "ile/beraber" manasındadır ve giyinmekten (lebs) maksat bir şeyle vasıflanmak ve ona bürünmektir; nitekim bu, Buhârî'nin Sahîh'inde Âişe'den rivayet ettiği şu hadiste de geçmiştir: «أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: المتشبع بما لم يعط كلابس ثوبي زور» "Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Kendisine verilmeyen bir şeyle doymuş gibi görünen kimse, iki sahtekârlık elbisesi giyen kimse gibidir." { وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ } “ve hakkı gizliyorsunuz?” yani Muhammed'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberliğini ve kitaplarınızda bulduğunuz onun vasıflarını ve müjdesini [gizliyorsunuz], { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “hâlbuki siz biliyorsunuz” ki o haktır. Denildi ki:
تعلمون الأمور التي يصح بها التكليف وليس بشيء.
Teklifin kendisiyle sahih olduğu hususları biliyorsunuz demektir, fakat bu bir şey değildir.
وَقالَتْ طائِفَةٌ أي جماعة وسميت بها لأنه يسوى بها حلقة يطاف حولها مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أي اليهود لبعضهم آمِنُوا أي أظهروا الإيمان بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وهم أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، وقيل: النبي ﵊ وأصحابه وَجْهَ النَّهارِ أي أوله كما في قول الربيع بن زياد:
{ وَقالَتْ طائِفَةٌ } “Bir grup dedi ki” yani bir cemaat [dedi ki] -etrafında dönülen bir halka oluşturduğu için bu isim verilmiştir-; { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden” yani Yahudilerden bir grup birbirlerine dediler ki: { آمِنُوا } “İman edin” yani iman ettiğinizi gösterin, { بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } “o iman edenlere indirilene” ki onlar Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ashabıdır; Peygamber aleyhisselâm ve ashabıdır da denilmiştir, { وَجْهَ النَّهارِ } “günün başlangıcında” yani ilk vaktinde; nitekim Rebî' b. Ziyâd'ın şu beytinde olduğu gibidir:
من كان مسرورا بمقتل مالك ... فليأت نسوتنا «بوجه نهار»
"Mâlik'in öldürülmesine sevinen kimse varsa ... günün başlangıcında kadınlarımızın yanına gelsin."
وسمي وجها لأنه أول ما يواجهك منه، وقيل: لأنه كالوجه في أنه أعلاه وأشرف ما فيه وذكر الثعالبي أنه في ذلك استعارة معروفة وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ بسبب هذا الفعل عن اعتقادهم حقية ما أنزل عليهم- قال الحسن، والسدي- تواطأ اثنا عشر رجلا من أحبار يهود خيبر، وقرى عرينة، وقال بعضهم لبعض: ادخلوا في دين محمد- أول النهار- باللسان دون الاعتقاد- واكتفروا آخر النهار- وقولوا إنا نظرنا في كتبنا وشاورنا علماءنا فوجدنا محمدا ليس بذاك وظهر لنا كذبه وبطلان دينه فإذا فعلتم ذلك شك أصحابه في دينهم فقالوا: إنهم أهل الكتاب وهم أعلم به فيرجعون عن دينهم إلى دينكم، وقال مجاهد، ومقاتل، والكلبي: كان هذا في شأن القبلة لما حولت إلى الكعبة شق ذلك على اليهود فقال كعب بن الأشرف لأصحابه آمنوا بالذي أنزل على محمد من أمر الكعبة وصلوا إليها أول النهار وارجعوا إلى قبلتكم آخره لعلهم يشكون، والتعبير بما أنزل بناء على ما يقوله المؤمنون وإلا فهم يكذبون ولا يصدقون أن الله تعالى أنزل شيئا على المؤمنين، وظاهر الآية، يدل على وقوع أمر بعضهم لبعض أن يقولوا ذلك. وأما امتثال الأمر من المأمور فمسكوت عن بيان وقوعه وعدمه، وعن بعضهم أن في الأخبار ما يدل على وقوعه.
Ondan ilk karşına çıkan kısım olduğu için ona "vech" (yüz/başlangıç) denilmiştir; yahut da en üst ve en şerefli kısmı olması bakımından yüze benzediği için böyle denildiği söylenmiştir. Seâlibî, bu kullanımda bilinen bir istiare olduğunu zikretmiştir. { وَاكْفُرُوا آخِرَهُ } “ve günün sonunda inkâr edin”, { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki onlar dönerler” yani bu fiiliniz sebebiyle kendilerine indirilenin hak olduğu inancından vazgeçerler. Hasan ve Süddî şöyle demiştir: Hayber ve Ureyne köylerinin Yahudi hahamlarından on iki adam anlaştılar ve birbirlerine şöyle dediler: "Günün başında Muhammed'in dinine kalple inanmaksızın sadece dille girin, günün sonunda da inkâr edin ve 'Kitaplarımıza baktık, âlimlerimize danıştık; gördük ki Muhammed o beklenen zat değilmiş, bize onun yalancılığı ve dininin bâtıllığı açıkça belli oldu' deyin. Siz böyle yaparsanız onun ashabı dinlerinde şüpheye düşerler ve 'Onlar kitap ehlidir, bu konuyu daha iyi bilirler' diyerek kendi dinlerinden sizin dininize dönerler." Mücâhid, Mukātil ve Kelbî ise şöyle demiştir: Bu durum kıble meselesinde olmuştu; kıble Kâbe'ye çevrilince bu Yahudilere pek ağır geldi. Bunun üzerine Kâ'b b. el-Eşref ashabına: "Muhammed'e Kâbe meselesi hakkında indirilene iman edin, günün başında ona doğru namaz kılın, günün sonunda ise kendi kıblenize dönün; umulur ki şüpheye düşerler" dedi. "İndirilen şey" ifadesi müminlerin sözüne binaendir; yoksa onlar yalanlamakta olup Allah Teâlâ'nın müminlere bir şey indirdiğini tasdik etmemektedirler. Ayetin zahiri, bazılarının diğerlerine bunu söylemeyi emretmelerinin vuku bulduğuna delalet eder. Emredilen kimselerin bu emri yerine getirip getirmediklerinin açıklanması hususunda ise sukût geçilmiştir; bazı âlimlerden ise rivayetlerde bunun vuku bulduğuna delalet eden hususların bulunduğu nakledilmiştir.
وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ في نظم الآية ومعناها أوجه لخصها الشهاب من كلام بعض المحققين، أحدها أن التقدير وَلا تُؤْمِنُوا بأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم وهم المسلمون أوتوا كتابا سماويا كالتوراة ونبيا مرسلا كموسى- وبأن يحاجوكم- ويغلبوكم بالحجة يوم القيامة إلا لاتباعكم، وحاصله أنهم نهوهم عن إظهار هذين الأمرين المسلمين لئلا يزدادوا تصلبا ولمشركي العرب لئلا يبعثهم على الإسلام وأتى- بأو- على وزان وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الإنسان: ٢٤] وهو أبلغ.
{ وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “'Sizin dininize uyandan başkasına inanmayın.' De ki: 'Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.' Size verilenin benzerinin birine verilmesine yahut Rabbinizin huzurunda onların size karşı delil getirmelerine [mi inanmıyorsunuz?]” Ayetin nazmı ve manasında birtakım vecihler vardır; Şihâb bunları bazı muhakkiklerin sözlerinden şöyle özetlemiştir: Birincisi: Takdir şöyledir: "Bir kimseye -ki onlar Müslümanlardır, kendilerine Tevrat gibi semavi bir kitap ve Musa gibi gönderilmiş bir peygamber verilmiştir- size verilenin benzerinin verilmesine ve onların kıyamet gününde hüccetle size galebe çalıp delil getirmelerine, kendi tâbilerinizden başkası için inanmayın (açığa vurmayın)." Bunun özeti şudur: Onlar bu iki hususu müminlere açığa vurmayı -daha fazla sebat göstermesinler diye- ve Arap müşriklerine açığa vurmayı -onları İslâm'a sevk etmesin diye- nehyetmişlerdir. { أَوْ } lafzı, { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } [el-İnsân: 24] “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” ayetinin vezninde gelmiştir ve bu daha beliğdir.
والحمل على معنى حتى صحيح مرجوح، وأتى بقوله تعالى: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ معترضا بين الفعل ومتعلقه، وفائدة الاعتراض الإشارة إلى أن كيدهم غير ضار لمن لطف الله تعالى به بالدخول في الإسلام أو زيادة التصلب فيه.
[Buradaki { أَوْ } lafzını] "hattâ (kadar/diye)" manasına hamletmek sahih olmakla birlikte mercuhtur. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “De ki: 'Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir'” buyruğu fiil ile müteallakı arasına itiraziyye (ara cümle) olarak gelmiştir. İtiraziyyenin faydası; Allah Teâlâ'nın İslâm'a girmesini yahut onda sebatını artırmasını lütfettiği kimseye onların tuzaklarının zarar veremeyeceğine işaret etmektir.
ويفيد أيضا أن الهدى هداه فهو الذي يتولى ظهوره يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ [الصف:
Ayrıca hidayetin O'nun hidayeti olduğunu, dolayısıyla onun zuhurunu bizzat O'nun üstlendiğini ifade eder: { يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ } [es-Saf: 8]
٨] فالمراد بالإيمان إظهاره كما ذكره الزمخشري، أو الإقرار اللساني كما ذكره الواحدي، والمراد من التابعين المتصلب منهم، وإلا وقع ما فروا منه، وثانيها أن المراد وَلا تُؤْمِنُوا هذا الإيمان الظاهر الذي أتيتم به وجه النهار إلا لمن كان تابعا لدينكم أولا وهم الذين أسلموا منهم أي لأجل رجوعهم لأنه كان عندهم أهم وأوقع، وهم فيه أرغب وأطمع، وعند هذا تم الكلام، ثم قيل: إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أي فمن يهدي الله فلا مضل له ويكون قوله تعالى: أَنْ يُؤْتى إلخ على هذا معللا لمحذوف أي- لأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم- ولما يتصل به من الغلبة بالحجة يوم القيامة دبرتم ما دبرتم.
“Ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar; hâlbuki Allah nurunu tamamlayacaktır.” Dolayısıyla imandan murat, Zemahşerî'nin zikrettiği gibi onu açığa vurmaktır yahut Vâhidî'nin zikrettiği gibi dille ikrardır. Tabi olanlardan maksat ise onlardan sebat gösterenlerdir; aksi takdirde kaçındıkları şey başlarına gelmiş olurdu. İkincisi: Murâdın; "Günün başında getirdiğiniz bu zahirî imana, ancak önceden sizin dininize tabi olan kimseler için -yani onların geri dönmesi uğruna- inanın; zira bu onların nezdinde daha mühim ve daha etkilidir, buna daha çok rağbet eder ve tamah gösterirler" şeklinde olmasıdır. Söz burada tamamlanmıştır. Sonra: { إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } yani Allah'ın hidayet ettiğini saptıracak kimse yoktur, denilmiştir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يُؤْتى } vb. buyruğu mahzuf bir illete bağlanır; yani "Size verilenin benzerinin bir kimseye verilmesi sebebiyle ve kıyamet gününde hüccetle galebe çalmaya bitişik olması yüzünden bu tuzakları kurdunuz" takdirindedir.
وحاصله أن داعيكم إليه ليس إلا الحسد، وإنما أتى- بأو- تنبيها على استقلال كل من الأمرين في غيظهم وحملهم على الحسد حتى دبروا ما دبروا ولو أتى بالواو لم تقع هذا الموقع للعلم بلزوم الثاني للأول لأنه إذا كان ما أوتوا حقا غلبوا يوم القيامة مخالفهم لا محالة فلم يكن فيه فائدة زائدة، وأما- أو- فتشعر بأن كلا مستقل في الباعثية على الحسد والاحتشاد في التدبير، والحمل على معنى حتى ليس له موقع يروع السامع وإن كان وجها ظاهرا.
Bunun özeti şudur: Sizi buna sevk eden şey hasetten başkası değildir. { أَوْ } lafzının getirilmesi, kurdukları tuzağı kuruncaya kadar onları öfkelendirme ve hasede sevk etme hususunda iki durumun her birinin müstakil olduğuna dikkat çekmek içindir. Şayet vâv ile getirilseydi, ikincinin birinciyi gerektirdiği bilindiğinden bu makama oturmazdı; zira kendilerine verilen şey hak olduğunda kıyamet günü muhaliflerine muhakkak galebe çalacaklardı, dolayısıyla [vâv'da] fazladan bir fayda bulunmazdı. { أَوْ } ise her birinin hasede sevk etmede ve tuzak kurup toplanmada müstakil bir saik olduğunu hissettirir. "Hattâ" manasına hamledilmesi ise zahir bir vecih olsa bile dinleyeni hayrete düşürecek bir mevkiye sahip değildir.
ويؤيد هذا الوجه قراءة ابن كثير- أن يؤتى- بزيادة همزة الاستفهام للدلالة على انقطاعه عن الفعل واستقلاله بالإنكار، وفيه تقييد الإيمان بالصادر أول النهار بقرينة إن الكلام فيه وتخصيص من تبع بمسلميهم بقرينة المضي فإن غيرهم متبع دينهم الآن أيضا، وعن الزمخشري أن أَنْ يُؤْتى إلخ من جملة المقول كأنه قيل: قل لهم هذين القولين ومعناه أكد عليهم أن الهدى ما فعل الله تعالى من إيتاء الكتاب غيركم، وأنكر عليهم أن يمتعضوا من أن يؤتى أحد مثله- كأنه قيل- قل: إن الهدى هدى الله، وقل- لأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم- قلتم ما قلتم وكدتم ما كدتم، وثالثها أن يقرر ولا تؤمنوا على ما قرر عليه الثاني، ويجعل أن يؤتى خبر إِنَّ وهُدَى اللَّهِ بدل من اسمها- وأو- بمعنى حتى على أنها غاية سببية، وحينئذ لا ينبغي أن يخص عند ربكم بيوم القيامة بل بالمحاجة الحقة كما أشير إليه في البقرة، ولو حملت على العطف لم يلتئم الكلام، ورابعها أن يكون وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ إلخ باقيا على إطلاقه أي واكفروا آخره واستمروا على ما كنتم فيه من اليهودية ولا تقروا لأحد إلا لمن هو على دينكم وهو من جملة مقول الطائفة ويكون قُلْ إِنَّ الْهُدى إلخ أمرا للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم أن يقول ذلك في جوابهم على معنى قل: إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ فلا تنكروا أن يؤتى حتى تحاجوا وقرينة الإضمار أن وَلا تُؤْمِنُوا إلخ تقرير على اليهودية وأنه لا دين يساويها فإذا أمر صلى الله تعالى عليه وسلم أن يجيبهم علم أن ما أنكروه غير منكر وأنه كائن، وحمل- أو- على معناها الأصلي حينئذ أيضا حسن لأنه تأييد للإيتاء وتعريض بأن من أوتي مثل ما أوتوا هم الغالبون، وقرئ- أن يؤتى- بكسر همزة إن على أنها نافية- أي قولوا لهم ما يؤتى- وهو خطاب لمن أسلم منهم رجاء العود، والمعنى لا إيتاء ولا محاجة- فأو- بمعنى حتى، وقدر قولوا توضيحا وبيانا لأنه ليس استئنافا تعليلا، وقوله تعالى: قُلْ إِنَّ الْهُدى إلخ اعتراض ذكر قبل أن يتم كلامهم للاهتمام ببيان فساد ما ذهبوا إليه وأرجح الأوجه الثاني لتأيده بقراءة ابن كثير وأنه أفيد من الأول وأقل تكلفا من باقي الأوجه، وأقرب إلى المساق انتهى.
İbn Kesîr'in, fiilden kopukluğuna ve inkârda müstakilliğine delalet etmesi için istifham hemzesi ziyadesiyle { أَأَنْ يُؤْتى } şeklindeki kıraati bu vechi teyit etmektedir. Bu vecihte, söz konusu olan bağlam gereğince imanın günün başında sadır olanla kayıtlanması ve mazi sîgası karinesiyle "tabi olan" kimsenin onların Müslüman olanlarıyla tahsis edilmesi vardır; zira onların dışındakiler zaten şu anda da onların dinine tabidir. Zemahşerî'den nakledildiğine göre { أَنْ يُؤْتى } vb. kısım söylenilen sözün cümlesindendir; sanki şöyle denilmiştir: Onlara bu iki sözü söyle. Manası ise şudur: Hidayetin, Allah Teâlâ'nın sizden başkasına Kitap vermesi fiili olduğunu onların aleyhine tekit et ve kendilerine verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmesine öfkelenmelerini inkâr et; sanki şöyle denilmiştir: De ki: Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir ve de ki: Size verilenin bir benzeri bir başkasına veriliyor diye mi böyle konuştunuz ve bu tuzağı kurdunuz? Üçüncüsü: { وَلا تُؤْمِنُوا } ifadesinin ikinci vecihte takrir edildiği üzere bırakılması, { أَنْ يُؤْتى } ifadesinin { إِنَّ }'nin haberi yapılması, { هُدَى اللَّهِ } ifadesinin onun isminden bedel kılınması ve { أَوْ } lafzının sebebiyyet gayesi olarak "hattâ" manasında olmasıdır; bu durumda { عِنْدَ رَبِّكُمْ } ifadesini kıyamet gününe tahsis etmeyip Bakara'da işaret edildiği gibi hakiki hüccetleşmeye hasretmek gerekir; şayet atfa hamledilirse kelam intizam bulmaz. Dördüncüsü: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ } vb. ifadesinin mutlaklığı üzere kalmasıdır; yani günün sonunda inkâr edin ve içinde bulunduğunuz Yahudilik üzere devam edin, kendi dininizde olandan başkasına ikrarda bulunmayın demektir ki bu da o fırkanın sözlerindendir. { قُلْ إِنَّ الْهُدى } vb. kısmı ise Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onların cevabında bunu söylemesi için bir emirdir; yani de ki: Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir, öyleyse hüccet getirecekler diye bir başkasına verilmesini inkâr etmeyin. İzmâr karinesi şudur: { وَلا تُؤْمِنُوا } vb. söz Yahudilik üzere bir takrirdir ve ona denk hiçbir dinin bulunmadığı iddiasıdır; Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara cevap vermesi emredilince onların inkâr ettiği şeyin inkâr edilecek bir şey olmadığı ve bilakis vaki olduğu anlaşılır. Bu durumda { أَوْ } lafzının asıl manasına hamledilmesi de güzeldir; zira bu, vermeyi (îtâ) teyit etmekte ve kendilerine verilenin bir benzeri verilenlerin galip geleceklerine dair bir tariz içermektedir. [Kelime], nefyedici olması üzere inne'nin hemzesinin kesresiyle { إِنْ يُؤْتى } şeklinde de okunmuştur; yani onlara "Hiç kimseye verilmez" deyin demektir ki bu da geri dönmeleri ümidiyle kendilerinden İslâm'a girenlere bir hitaptır; mana ise ne verilme vardır ne de delil getirme şeklindedir, bu takdirde { أَوْ }, "hattâ" manasındadır. İstînâf-ı ta'lîlî olmadığı için açıklama ve beyan maksadıyla "deyin" takdir edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ الْهُدى } vb. buyruğu ise onların vardığı görüşün fesadını beyan etmeye verilen ehemmiyetten ötürü sözleri tamamlanmadan önce zikredilmiş bir itiraziyyedir. Vecihlerin en racihi ikincisidir; zira İbn Kesîr'in kıraatiyle teyit edilmektedir, birincisinden daha faydalıdır, diğer vecihlerden daha az tekellüflüdür ve sevk-i kelâma en yakın olanıdır. [Alıntı sonu].
«وأقول» ما ذكره في الوجه الرابع من تقرير فلا تنكروا أَنْ يُؤْتى إلخ هو قول قتادة، والربيع، والجبائي لكنهم لم يجعلوا- أو- بمعنى حتى وهو أحد الاحتمالين اللذين ذكرهما وكذا القول بإبدال أن يؤتى من الهدى قول السدي.
Ben derim ki: Dördüncü vecihte "öyleyse { أَنْ يُؤْتى } vb. [verilmesini] inkâr etmeyin" takdiri olarak zikrettiği husus Katâde, Rebî' ve Cübbâî'nin görüşüdür; ancak onlar { أَوْ } lafzını "hattâ" manasında kılmamışlardır ki bu da onun zikrettiği iki ihtimalden biridir. Aynı şekilde { أَنْ يُؤْتى } ifadesinin { الْهُدى } lafzından bedel kılınması görüşü Süddî'nin görüşüdür.
وابن جريج إلا أنهم قدروا- لا- بين أن ويؤتى، واعترض عليهما أبو العباس المبرد بأن- لا- ليست مما تحذف هاهنا، والتزم تقدير مضاف شاع تقديره في أمثال ذلك وهو كراهة، والمعنى إن الهدى كراهة- أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم- أي ممن خالف دين الإسلام لأن الله لا يهدي من هو كاذب كفار فهدى الله تعالى بعيد من غير المؤمنين، ولا يخفى
Ve İbn Cüreyc'in görüşüdür; ne var ki onlar { أَنْ } ile { يُؤْتى } arasına { لا } takdir etmişlerdir. Ebü'l-Abbâs el-Müberred, { لا } edatının burada hazfedilenlerden olmadığı gerekçesiyle bu ikisine itiraz etmiş ve benzeri yerlerde takdiri yaygın olan bir muzafın takdirini -ki o da "kerâhete (hoşlanmamak)" kelimesidir- iltizam etmiştir. Buna göre mana: Şüphesiz hidayet, İslâm dinine muhalif olan bir kimseye -size verilenin bir benzerinin verilmesinden- hoşlanmamaktır; zira Allah yalancı ve kâfir olanı hidayete erdirmez, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın hidayeti müminlerin dışındakilerden uzaktır, şeklinde olur. Gizli değildir ki
أنه معنى متوعر، وليس بشيء، ومثله ما قاله قوم من أن أَنْ يُؤْتى إلخ تفسير للهدى، وأن المؤتى هو الشرع وأن أَوْ يُحاجُّوكُمْ عطف على أوتيتم، وأن ما يحاج به العقل وأن تقدير الكلام أن هدى الله تعالى ما شرع أو ما عهد به في العقل، ومن الناس من جعل الكلام من أول الآية إلى آخرها من الله تعالى خطابا للمؤمنين قال: والتقدير ولا تؤمنوا أيها المؤمنون إلا لمن تبع دينكم وهو دين الإسلام ولا تصدقوا أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم من الدين فلا نبي بعد نبيكم ﵊ ولا شريعة بعد شريعتكم إلى يوم القيامة ولا تصدقوا بأن يكون لأحد حجة عليكم عند ربكم لأن دينكم خير الأديان، وجعل قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ اعتراضا للتأكيد وتعجيل المسرة- ولا يخفى ما فيه- واختيار البعض له والاستدلال عليه بما قاله الضحاك- إن اليهود قالوا: إنا نحج عند ربنا من خالفنا في ديننا فبين الله تعالى لهم أنهم هم المدحضون المغلوبون وأن المؤمنين هم الغالبون- ليس بشيء لأن هذا البيان لا يتعين فيه هذا الجمل كما لا يخفى على ذي قلب سليم، والضمير المرفوع من يحاجوكم على كل تقدير عائد إلى أحد لأنه في معنى الجمع إذا المراد به غير أتباعهم.
bu sarp bir manadır ve bir değeri yoktur. Bir topluluğun; { أَنْ يُؤْتى } vb. ifadenin hidayetin tefsiri olduğunu, verilen şeyin şeriat olduğunu, { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } ifadesinin { أُوتِيتُمْ } üzerine matuf olduğunu, kendisiyle hüccetleşilen şeyin akıl olduğunu ve kelamın takdirinin "Allah Teâlâ'nın hidayeti, şeriat kıldığı yahut akılda ahdettiği şeydir" şeklinde olduğunu söylemeleri de böyledir. İnsanlardan bir kısmı da ayetin başından sonuna kadar kelamı müminlere bir hitap olarak Allah Teâlâ'dan kılmış ve şöyle demiştir: Takdir şöyledir: 'Ey müminler! Dininize -ki o İslâm dinidir- uyandan başkasına inanmayın ve din adına size verilenin bir benzerinin bir başkasına verileceğini tasdik etmeyin; zira Peygamberinizden aleyhisselâm sonra peygamber, şeriatınızdan sonra da kıyamet gününe kadar şeriat yoktur; ayrıca Rabbinizin huzurunda bir kimsenin size karşı bir hücceti olacağını da tasdik etmeyin, çünkü dininiz dinlerin en hayırlısıdır.' { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } buyruğunu ise tekit ve müjdeyi peşinen vermek için itiraziyye kılmıştır. Bunda ne [büyük tekellüf] bulunduğu gizli değildir. Bazılarının bunu tercih etmesi ve Dahhâk'ın -Yahudiler: 'Biz dinimizde bize muhalefet edenlere karşı Rabbimiz katında hüccet getiririz' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ onlara asıl delilleri çürütülüp mağlup edilenlerin kendileri olduğunu, müminlerin ise galip olduğunu beyan etti- şeklindeki sözünü buna delil getirmesi bir şey ifade etmez; zira selim bir kalp sahibine gizli kalmayacağı üzere bu beyanda bu cümleler tayin edici değildir. { يُحاجُّوكُمْ } fiilindeki merfû zamir her takdirde { أَحَدٌ } kelimesine döner; zira onlardan maksat kendi tâbilerinin dışındakiler olunca cemaat manasındadır.
واستشكل ابن المنير قطع أَنْ يُؤْتى عن لا تُؤْمِنُوا على ما في بعض الأوجه السابقة بأنه يلزم وقوع أحد في الواجب لأن الاستفهام هنا إنكار، واستفهام الإنكار في مثله إثبات إذ حاصله أنه أنكر عليهم ووبخهم على ما وقع منهم وهو إخفاء الإيمان بأن النبوة لا تخص بني إسرائيل لأجل العلتين المذكورتين فهو إثبات محقق، ثم قال: ويمكن أن يقال: روعيت صيغة الاستفهام وإن لم يكن المراد حقيقته فحسن دخول أحد في سياقه لذلك- وفيه تأمل- فتأمل وتدبر، فقد قال الواحدي: إن هذه الآية من مشكلات القرآن وأصعبه تفسيرا قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ رد وإبطال لما زعموه بأوضح حجة، والمراد من الفضل الإسلام- قاله ابن جريج- وقال غيره: النبوة وقيل: الحجج التي أوتيها النبي صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنون، وقيل: نعم الدين والدنيا ويدخل فيه ما يناسب المقام دخولا أوليا يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ أي من عباده وَاللَّهُ واسِعٌ رحمة، وقيل: واسع القدرة يفعل ما يشاء عَلِيمٌ بمصالح العبادة، وقيل: يعلم حيث يجعل رسالته يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ قال الحسن: هي النبوة، وقال ابن جريج: الإسلام والقرآن، وقال ابن عباس هو وكثرة الذكر لله تعالى، والباء داخلة على المقصور وتدخل على المقصور عليه وقد نظم ذلك بعضهم فقال:
İbnü'l-Münîr, önceki bazı vecihlerde geçtiği üzere { أَنْ يُؤْتى } ifadesinin { لا تُؤْمِنُوا } ifadesinden koparılmasını müşkül görmüştür; zira bu durumda { أَحَدٌ } lafzının olumlu cümlede vaki olması gerekir, çünkü buradaki istifham inkârîdir ve benzeri yerlerde inkârî istifham ispattır. Zira işin özü; peygamberliğin İsrailoğullarına tahsis edilmediğine dair imanı zikredilen iki illet sebebiyle gizlemeleri şeklinde kendilerinden sadır olan şeye karşı onları inkâr etmiş ve azarlamıştır, dolayısıyla bu tahakkuk etmiş bir ispattır. Sonra şöyle demiştir: Denilebilir ki: Hakikati murat edilmese bile istifham lafzı gözetilmiştir, bu sebeple { أَحَدٌ } kelimesinin onun siyakına girmesi güzel olmuştur. -Bunda da durup düşünmek gerekir- Öyleyse iyice düşün ve tefekkür et; nitekim Vâhidî: "Şüphesiz bu ayet, Kur'an'ın müşkil ve tefsiri en zor ayetlerindendir" demiştir. { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } “De ki: 'Lütuf şüphesiz Allah'ın elindedir'”; onların iddialarını en açık hüccetle bir reddiye ve iptaldir. Fazıldan maksat İslâm'dır -bunu İbn Cüreyc demiştir-. Başkası ise peygamberlik olduğunu söylemiştir. Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve müminlere verilen hüccetler olduğu da söylenmiştir; din ve dünya nimetleri olduğu da söylenmiştir ki makama münasip olan husus buna öncelikle dahil olur. { يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “onu dilediğine verir” yani kullarından dilediğine. { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Allah lütfu geniştir” rahmeti geniştir, gücü geniştir dilediğini yapar da denilmiştir, { عَلِيمٌ } “her şeyi bilendir” kulların maslahatlarını bilir; risaletini nereye koyacağını bilir de denilmiştir. { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } “Rahmetini dilediğine tahsis eder”; Hasan: O peygamberliktir demiştir. İbn Cüreyc: İslâm ve Kur'an'dır demiştir. İbn Abbâs: O ve Allah Teâlâ'yı çokça zikretmektir demiştir. Bâ harfi maksûr olanın (tahsis edilenin) üzerine dahil olur, maksûrun aleyh (kendisine tahsis edilen) üzerine de dahil olabilir; nitekim bazısı bunu nazmederek şöyle demiştir:
والباء بعد الاختصاص يكثر ... دخولها على الذي قد قصروا
"İhtisas lafzından sonra 'bâ' harfinin gelişi çoktur ... Kasrettikleri şeyin üzerine girmesiyle."
وعكسه مستعمل وجيد ... ذكره الحبر الإمام السيد
"Bunun zıddı da kullanılmıştır ve pek güzeldir ... Bunu ilim deryası Seyyid İmam zikretmiştir."
وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ قال ابن جبير: يعني الوافر.
{ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir.” İbn Cübeyr: Yani bol ve pek geniş lütuf sahibidir demiştir.
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ شروع في بيان نوع آخر من معايبهم، وتَأْمَنْهُ من أمنته بمعنى ائتمنته والباء، قيل: بمعنى على، وقيل: بمعنى في أي في حفظ قنطار والقنطار تقدم- قنطار من الكلام فيه- يروى أن عبد الله بن سلام استودعه قرشي ألفا ومائتي أوقية ذهبا فأداه إليه.
{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “Kitap ehlinden öylesi vardır ki ona kantarla [emanet] bıraksan, onu sana eksiksiz öder”; bu, onların ayıplarının bir başka türünü beyana giriştir. { تَأْمَنْهُ } fiili, emânet kıldın (i'tementehu) manasında "emintehu" fiilindendir. Bâ harfinin "alâ" manasında olduğu söylenmiştir, "fî" manasında olduğu da söylenmiştir; yani bir kantarın muhafazasında [güvenirsen] demektir. Kantar lafzı hakkında -kantar dolusu söz- daha önce geçmişti. Rivayet edildiğine göre Kureyşli bir adam Abdullah b. Selâm'a bin iki yüz ukıyye altın emanet bırakmış, o da bunu ona eksiksiz ödemiştir.
وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ كفنحاص بن عازوراء فإنه يروى أنه استودعه قرشي آخر دينارا فجحده، وقيل: المأمون على الكثير النصارى إذ الغالب فيهم الأمانة، والخائنون في القليل اليهود إذ الغالب عليهم الخيانة. وروي هذا عن عكرمة، والدينار- لفظ أعجمي وياؤه بدل عن نون وأصله دنار فأبدل أول المثلين ياء لوقوعه بعد كسرة، ويدل على الأصل جمعه على دنانير فإن الجمع يردّ الشيء إلى أصله، وهو في المشهور أربعة وعشرون قيراطا والقيراط ثلاث حبات من وسط الشعير فمجموعه اثنتان وسبعون حبة قالوا: ولم يختلف جاهلية ولا إسلاما، ومن الغريب ما أخرجه ابن أبي حاتم عن مالك بن دينار أنه قال: إنما سمي الدينار دينارا لأنه- دين ونار- ومعناه أن من
{ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “Onlardan öylesi de vardır ki ona bir dinar [emanet] bıraksan, onu sana geri ödemez”; Fınhâs b. Âzûrâ gibi; zira rivayet edildiğine göre başka bir Kureyşli ona bir dinar emanet bırakmış, o ise bunu inkâr etmiştir. Çok mala güvenilenlerin Hristiyanlar olduğu -çünkü emanet onlarda galiptir-, az malda hıyanet edenlerin ise Yahudiler olduğu -çünkü hıyanet onlarda galiptir- söylenmiştir. Bu İkrime'den rivayet edilmiştir. Dinar ise Acemce (yabancı kökenli) bir lafızdır; yâ harfi nûn harfinden bedeldir ve aslı "dinnâr"dır; kesreden sonra geldiği için iki benzer harften ilki yâ'ya dönüştürülmüştür. Aslının böyle olduğuna çoğulunun "denânîr" gelmesi delalet eder, zira cemi bir şeyi aslına döndürür. Meşhur kabule göre o yirmi dört kırattır; kırat ise orta boy arpadan üç tanedir, dolayısıyla toplamı yetmiş iki tanedir. Demişlerdir ki: Cahiliyede de İslâm'da da bu değişmemiştir. Garip hususlardan biri de İbn Ebî Hâtim'in Mâlik b. Dînâr'dan rivayet ettiği şu sözdür: O şöyle demiştir: "Dinar, ancak 'din ve nâr (ateş)' olduğu için dinar diye isimlendirilmiştir; manası şudur: Kim
أخذه بحقه فهو دينه، ومن أخذه بغير حقه فله النار، ولعله إبداء إشارة من هذا اللفظ لا أنه في نفس الأمر كذلك كما لا يخفى على- مالك درهم من عقل فضلا عن مالك دينار- وقرئ يُؤَدِّهِ بكسر الهاء مع وصلها بياء في اللفظ بالكسر من غير ياء، وبالإسكان إجراء للوصل مجرى الوقف وبضم الهاء ووصلها بواو في اللفظ وبضمها من غير واو إِلَّا ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً استثناء من أعم الأحوال، أو الأوقات أي لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ في حال من الأحوال، أو في وقت من الأوقات إلا في حال دوام قيامك، أو في وقت دوام قيامك، والقيام مجاز عن المبالغة في المطالبة، وفسره ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بالالحاح، والسدي بالملازمة والاجتماع معه، والحسن بالملازمة والتقاضي، والجمهور على ضم دال- دمت- فهو عندهم كقلت، وقرئ بكسر الدال فهو حينئذ على وزان خفت وهو لغة، والمضارع على اللغة الأولى يدوم كيقوم، وعلى الثانية يدام كيخاف ذلِكَ أي ترك الأداء المدلول عليه بقوله ﷾: لا يُؤَدِّهِ.
onu hakkıyla alırsa o onun dinidir, kim de haksız yere alırsa onun için ateş vardır." Bu, bir dinar sahibini bırak bir dirhem aklı olan kimseye bile gizli kalmayacağı üzere işin aslında böyle olduğundan değil, bu lafızdan bir işarette bulunmaktan ibarettir. { يُؤَدِّهِ } lafzı; lafızda yâ ile vasledilerek hâ'nın kesresiyle, yâ olmaksızın kesreyle, vaslı vakıf yerine koyarak sükûnla, lafızda vâv ile vasledilerek hâ'nın zammesiyle ve vâv olmaksızın zammesiyle okunmuştur. { إِلَّا ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } “meğerki başında dikilip durasın”; en umumi hâllerden veya vakitlerden istisnadır; yani hiçbir hâlde yahut hiçbir vakitte onu sana geri ödemez, ancak senin başında devamlı dikildiğin hâl veya başında devamlı dikildiğin vakit müstesnadır. Ayakta dikilmek (kıyâm), talebi ısrarla sürdürmekten mecazdır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ bunu ısrarla istemek şeklinde tefsir etmiş; Süddî mülazemet ve onunla bir arada bulunmakla, Hasan ise mülazemet ve alacağı istemekle tefsir etmiştir. Cumhur, { دُمْتَ } kelimesinin dâl harfinin zammesi üzeredir; dolayısıyla bu onlara göre "kultü" gibidir. Dâl harfinin kesresiyle de okunmuştur; bu durumda "hıftü" veznindedir ve bir lügattir. Birinci lügate göre muzarisi "yekūmu" gibi "yedûmu", ikinciye göre ise "yehâfu" gibi "yedâmu" gelir. { ذلِكَ } “Bu” yani Allah Azze ve Celle'nin { لا يُؤَدِّهِ } buyruğunun delalet ettiği ödemeyi terk etme durumu,
بِأَنَّهُمْ قالُوا ضمير الجمع عائد على مِنْ في مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ وجمع حملا على المعنى والباء للسببية أي بسبب قولهم لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ أي ليس علينا فيما أصبناه من أموال العرب عتاب وذم.
{ بِأَنَّهُمْ قالُوا } “onların: ... demeleri sebebiyledir”; cemi zamiri { مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ } ayetindeki { مَنْ } lafzına dönmektedir ve manaya hamledilerek cemi kılınmıştır, bâ harfi sebebiyet içindir; yani onların: { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “'Ümmîler hakkında bizim aleyhimize hiçbir sorumluluk yoktur'” yani Arapların mallarından elde ettiğimiz şeylerde bizim üzerimize bir kınama ve yergi yoktur, demeleri sebebiyledir.
أخرج ابن جرير عن ابن جريج قال: بايع اليهود رجال من المسلمين في الجاهلية فلما أسلموا تقاضوهم عن بيوعهم فقالوا: ليس علينا أمانة ولا قضاء لكم عندنا لأنكم تركتم دينكم الذي كنتم عليه وادعوا أنهم وجدوا ذلك في كتابهم فقال الله تعالى: وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أي إنهم كاذبون، وقال الكلبي: قالت اليهود:
İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den şöyle rivayet etmiştir: Yahudiler Cahiliye döneminde Müslümanlardan bazı kimselerle alışveriş yapmışlardı. Onlar Müslüman olunca alışverişlerinden doğan alacaklarını talep ettiler; bunun üzerine [Yahudiler]: "Üzerinde bulunduğunuz dininizi terk ettiğiniz için bizim üzerimizde size karşı ne bir emanet vardır ne de bizde bir alacağınız ödenir" dediler ve bunu kitaplarında bulduklarını iddia ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” yani kendilerinin yalancı olduklarını bildikleri halde [yalan söylerler] buyurdu. Kelbî şöyle demiştir: Yahudiler dediler ki:
الأموال كلها كانت لنا فما في أيدي العرب منها فهو لنا وأنهم ظلمونا وغصبونا فلا إثم علينا في أخذ أموالنا منهم،
"Malların hepsi bizim idi; Arapların elinde onlardan ne varsa o da bizimdir. Onlar bize zulmettiler ve [mallarımızı] gasp ettiler; dolayısıyla mallarımızı onlardan almamızda bize hiçbir günah yoktur."
وأخرج ابن المنذر، وغيره عن سعيد بن جبير قال: «لما نزلت «ومن أهل الكتاب» إلى قوله سبحانه: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ قال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: كذب أعداء الله ما من شيء كان في الجاهلية إلا وهو تحت قدمي هاتين إلا الأمانة فإنها مؤداة إلى البر والفاجر»
İbnü'l-Münzir ve başkaları Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: «{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } ayetinden Allah Sübhânehu'nun: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } kavline kadar olan kısım indiğinde Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Allah'ın düşmanları yalan söyledi! Cahiliyede olan her şey şu iki ayağımın altındadır, emanet müstesna; zira o, iyiye de kötüye de mutlaka ödenir.»
والجار والمجرور متعلق بيقولون، والمراد يفترون، ويجوز أن يكون حالا من الكذب مقدما عليه، ولم يجوز أبو البقاء تعلقه به لأن الصلة لا تتقدم على الموصول، وأجازه غيره لأنه كالظرف يتوسع فيه ما لا يتوسع في غيره بَلى جواب لقولهم ليس علينا في الأميين سبيل، وإيجاب لما نفوه، والمعنى بَلى عليهم في الأميين سبيل.
Câr ve mecrûr { يَقُولُونَ } fiiline müteallıktır; murat iftira ederler demektir. { الْكَذِبَ } kelimesinin önüne geçmiş bir hâl olması da caizdir. Ebü'l-Bekā, sıla mevsulün önüne geçemez gerekçesiyle onun buna taallukunu caiz görmemiş; başkası ise zarf gibi kabul edilip başkalarında geniş tutulmayan hususların onda geniş tutulduğu gerekçesiyle caiz görmüştür. { بَلى } “Hayır! [Sorumluluk vardır]”; onların "Ümmîler hakkında bizim aleyhimize hiçbir yol/sorumluluk yoktur" sözlerine bir cevaptır ve nefyettikleri şeyi ispat etmektir; mana ise: "Hayır, bilakis ümmîler hakkında onların aleyhine sorumluluk vardır" şeklindedir.
مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ استئناف مقرر للجملة التي دلت عليها بَلى حيث أفادت بمفهومها المخالف ذم من لم يف بالحقوق مطلقا فيدخلون فيه دخولا أوليا، ومَنْ إما موصولة أو شرطية، وأَوْفى فيه ثلاث لغات: إثبات الهمزة وحذفها مع تخفيف الفاء وتشديدها، والضمير في- عهده- عائد على مَنْ وقيل: يعود على اللَّهِ فهو على الأول مصدر مضاف لفاعله، وعلى الثاني مصدر مضاف لمفعوله، أو لفاعله ولا بد من ضمير يعود على مَنْ من الجملة الثانية، فإما أن يقام الظاهر مقام المضمر في الربط إن كان الْمُتَّقِينَ من أَوْفى وإما أن يجعل عمومه وشموله رابطا إن كان المتقين عاما وإنما وضع الظاهر موضع الضمير على الأول تسجيلا على الموفين بالعهد بالتقوى وإشارة إلى علة الحكم ومراعاة لرؤوس الآي، ورجح الأول بقوة الربط فيه، وقال ابن هشام: الظاهر أنه لا عموم وأن الْمُتَّقِينَ مساو لمن تقدم ذكره والجواب لفظا، أو معنى محذوف تقديره يحبه الله، ويدل عليه فَإِنَّ اللَّهَ إلخ، واعترضه الحلبي بأنه تكلف لا حاجة إليه، وقوله: الظاهر إنه لا عموم في حيز المنع فإن ضمير بِعَهْدِهِ إذا كان لله فالالتفات عن الضمير إلى الظاهر لإفادة العموم كما هو المعهود في أمثاله قاله بعض المحققين.
{ مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa, şüphesiz Allah sakınanları sever.” [Bu ifade], { بَلى } kelimesinin delalet ettiği cümleyi pekiştiren bir istînâftır; zira mefhûm-i muhâlifiyle hakları mutlak olarak ifa etmeyen kimsenin yerilmesini ifade etmiştir ki onlar da buna öncelikle dahil olurlar. { مَنْ } ya mevsûle ya da şartiyyedir. { أَوْفى } lafzında üç lügat vardır: Fâ'nın tahfifi ve teşdidiyle birlikte hemzenin ispatı ve hemzenin hazfı. { بِعَهْدِهِ } kelimesindeki zamir { مَنْ } lafzına döner; { اللَّهِ } lafzına döndüğü de söylenmiştir. Dolayısıyla birinciye göre failine muzaf olmuş bir masdardır, ikinciye göre ise mefulüne yahut failine muzaf olmuş bir masdardır. İkinci cümleden { مَنْ } lafzına dönen bir zamirin bulunması gerekir; şayet { الْمُتَّقِينَ }, { مَنْ أَوْفى } olan kimse ise bağ kurmada zahir zamirin yerine geçirilmiş olur; şayet { الْمُتَّقِينَ } umumi ise onun umumiliği ve kapsamı bağlayıcı kılınır. Birinciye göre zamir yerine zahir ismin konulması, ahde vefa gösterenlerin takva ile tescil edilmesi, hükmün illetine işaret edilmesi ve ayet sonlarının gözetilmesi içindir. Birincisi, bağın kuvvetli olması sebebiyle tercih edilmiştir. İbn Hişâm: "Zahir olan husus umumun bulunmaması ve { الْمُتَّقِينَ } lafzının daha önce zikredilen kimseye müsavi olmasıdır; lafzan veya manen mahzuf olan cevap ise takdiri 'Allah onu sever' şeklindedir ve { فَإِنَّ اللَّهَ } vb. buna delalet eder" demiştir. Halebî ise buna, ihtiyaç duyulmayan bir tekellüf olduğu gerekçesiyle itiraz etmiştir. Onun "Zahir olan umumun bulunmamasıdır" sözü menedilmiştir; zira { بِعَهْدِهِ } kelimesindeki zamir Allah'a ait olduğunda zamirden zahire iltifat, emsalinde bilindiği üzere umum ifade etmek içindir; bunu bazı muhakkikler söylemiştir.
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا
{ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا } “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir bedele satanlar...”
أخرج الستة، وغيرهم عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: من حلف على يمين هو فيها فاجر ليقطع بها مال امرئ مسلم لقي الله وهو عليه غضبان فقال الأشعث بن قيس: في والله كان ذلك كان بيني وبين رجل من اليهود أرض فجحدني فقدمته إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: ألك بينة؟ قلت: لا فقال لليهودي: احلف. فقلت: يا رسول الله، إذا يحلف فيذهب مالي فأنزل الله تعالى إِنَّ الَّذِينَ» إلخ.
Kütüb-i Sitte müellifleri ve başkaları İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu teâlâ anh şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: Kim Müslüman bir kimsenin malını haksızca almak için yalan yere yemin ederse, Allah'a O kendisine gazap etmiş olduğu halde kavuşur. Bunun üzerine Eş'as b. Kays dedi ki: Vallahi bu benim hakkımda idi; benimle Yahudilerden bir adam arasında bir arazi vardı, o beni inkâr etti. Ben de onu Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem huzuruna çıkardım. [Peygamber]: 'Delilin var mı?' buyurdu. Ben: 'Hayır' dedim. Bunun üzerine Yahudiye: 'Yemin et' dedi. Ben: 'Ey Allah'ın Resulü! O vakit yemin eder ve malımı alıp götürür' dedim. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ } ayetini indirdi.»
وأخرج البخاري، وغيره عن عبد الله بن أبي أوفى أن رجلا أقام سلعة له في السوق فحلف بالله لقد أعطى بها ما لم يعطه ليوقع فيها رجلا من المسلمين فنزلت هذه الآية.
Buhârî ve başkaları Abdullah b. Ebî Evfâ'dan rivayet ettiğine göre bir adam çarşıda bir malını satışa çıkardı ve Müslümanlardan bir adamı ona düşürmek için, kendisine verilmediği halde o mala şu kadar fiyat verildiğine dair Allah adına yemin etti; bunun üzerine bu ayet indi.
وأخرج أحمد، وابن جرير- واللفظ له- عن عدي بن عميرة قال: كان بين امرئ القيس ورجل من حضر موت خصومة فارتفعا إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم «فقال للحضرمي: بينتك وإلا فيمينه قال: يا رسول الله إن حلف ذهب بأرضي فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: من حلف على يمين كاذبة ليقتطع بها حق أخيه لقي الله تعالى وهو عليه غضبان فقال امرؤ القيس: يا رسول الله فما لمن تركها وهو يعلم أنها حق؟ قال: الجنة قال: فإني أشهدك إني قد تركتها» فنزلت،
Ahmed ve -lafız ona ait olmak üzere- İbn Cerîr, Adiy b. Amîre'den şöyle rivayet etmiştir: İmruü'l-Kays ile Hadramutlu bir adam arasında bir dava vardı, Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem huzuruna çıktılar. «Hadramutluya: 'Ya delilin yahut da onun yemini' buyurdu. O: 'Ey Allah'ın Resulü! Şayet yemin ederse toprağımı alıp gider' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Kim kardeşinin hakkını kesip almak için yalan yere yemin ederse, Allah Teâlâ'ya O kendisine gazap etmiş halde kavuşur' buyurdu. İmruü'l-Kays: 'Ey Allah'ın Resulü! Onun hak olduğunu bildiği halde onu terk eden kimseye ne vardır?' dedi. [Peygamber]: 'Cennet vardır' buyurdu. O: 'Seni şahit tutuyorum ki ben onu terk ettim' dedi.» Bunun üzerine ayet indi.
وأخرج ابن جرير عن عكرمة قال: نزلت هذه الآية في أبي رافع. ولبابة بن أبي الحقيق، وكعب بن الأشرف. وحيي بن أخطب حرفوا التوراة وبدلوا نعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وحكم الأمانات وغيرهما وأخذوا على ذلك رشوة، وروي غير ذلك ولا مانع من تعدد سبب النزول كما حققوه.
İbn Cerîr, İkrime'den şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet Ebû Râfi', Lebîd b. Ebî'l-Hukayk, Kâ'b b. el-Eşref ve Huyey b. Ahtab hakkında inmiştir; onlar Tevrat'ı tahrif etmişler, Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem vasfını, emanetler hükmünü ve diğer şeyleri değiştirmişler ve bunun karşılığında rüşvet almışlardır. Bundan başkası da rivayet edilmiştir; muhakkiklerin ortaya koyduğu üzere nüzul sebebinin birden fazla olmasına bir engel yoktur.
والمراد- يشترون- يستبدلون، وبالعهد أمر الله تعالى، وما يلزم الوفاء به، وقيل: ما عهده إلى اليهود في التوراة من أمر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، وقيل: ما في عقل الإنسان من الزجر عن الباطل والانقياد إلى الحق، والأيمان- الأيمان الكاذبة، وبالثمن القليل- الأعواض النزرة، أو الرشا، ووصف ذلك بالقلة لقلته في جنب ما يفوتهم من الثواب ويحصل لهم من العقاب أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ أي لا نصيب لهم من نعيمها بسبب ذلك الاستبدال وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ أي بما يسرهم بل بما يسوؤهم وقت الحساب لهم- قاله الجبائي- أو لا يكلمهم بشيء أصلا وتكون المحاسبة بكلام الملائكة لهم بأمر الله تعالى إياهم استهانة بهم، وقيل: المراد إنهم لا ينتفعون بكلمات الله تعالى وآياته ولا يخفى بعده، واستظهر أن يكون ذا كناية عن غضبه سبحانه عليهم.
{ يَشْتَرُونَ } ifadesinden murat; değişirler demektir. Ahid ile kastedilen; Allah Teâlâ'nın emri ve ifası gereken hususlardır. Tevrat'ta Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hakkında Yahudilere emrettiği husus olduğu da söylenmiştir; insanın aklında bulunan bâtıldan sakındırma ve hakka boyun eğme fıtratı olduğu da söylenmiştir. Yeminlerden maksat yalan yeminlerdir; az bedelden maksat ise değersiz karşılıklar yahut rüşvetlerdir. Bunun azlıkla nitelenmesi, kaçırdıkları sevap ve elde ettikleri cezanın yanında pek az olmasındandır. { أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “İşte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur” yani bu değiştirmeleri sebebiyle ahiretin nimetlerinden hiçbir payları yoktur. { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmayacaktır” yani hesap anında onları sevindirecek şeylerle değil, üzecek şeylerle konuşacaktır -bunu Cübbâî demiştir-; yahut onları hakir görmek maksadıyla hesapları Allah Teâlâ'nın emriyle meleklerin onlara hitabıyla olur ve [Allah] onlarla hiçbir şekilde bizzat konuşmaz. Kastedilenin onların Allah Teâlâ'nın kelamından ve ayetlerinden faydalanamayacakları olduğu da söylenmiştir ki bunun uzaklığı gizli değildir. Bunun, Allah Sübhânehu'nun onlara olan gazabından kinaye olması daha zahir görülmüştür.
وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أي لا يعطف عليهم ولا يرحمهم كما يقول القائل- انظر إليّ- يريد ارحمني، وجعله الزمخشري مجازا عن الاستهانة بهم والسخط عليهم، وفرق بين استعماله فيمن يجوز عليه النظر المفسر بتقليب الحدقة وفيمن لا يجوز عليه ذلك بأن أصله فيمن يجوز عليه الكناية لأن من اعتد بالإنسان التفت إليه وأعاره نظر عينيه، ثم كثر حتى صار عبارة عن الاعتداد والإحسان وإن لم يكن ثم نظر، ثم جاء فيمن لا يجوز عليه النظر مجردا لمعنى الإحسان مجازا عما وقع كناية عنه فيمن يجوز عليه النظر، وفي الكشف إن في هذا تصريحا بأن الكناية يعتبر فيها صلوح إرادة الحقيقة وإن لم ترد وأن الكنايات قد تشتهر حتى لا تبقى تلك الجهة ملحوظة وحينئذ تلحق بالمجاز ولا تجعل مجازا إلا بعد الشهرة لأن جهة الانتقال إلى المعنى المجازي أو لا غير واضحة بخلاف لمعنى المكنى عنه، وبهذا يندفع ما ذكره غير واحد من المخالفة بين قولي الزمخشري في جعل بسط اليد في قوله تعالى: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ [المائدة: ٦٤] مجازا عن الجود تارة وكناية أخرى إذ حاصله أنه إن قطع النظر عن المانع الخارجي كان كناية ثم ألحق بالمجاز فيطلق عليه أنه كناية باعتبار أصله قبل الإلحاق ومجاز بعده فلا تناقض بينهم كما توهموه فتدبر.
{ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “ve kıyamet günü onlara bakmayacaktır” yani bir kimsenin "Bana bak" deyip de "Bana merhamet et" manasını kastettiği gibi, onlara şefkat göstermeyecek ve merhamet etmeyecektir. Zemahşerî bunu onları hakir görmekten ve onlara gazap etmekten mecaz kılmış; göz bebeğini çevirmekle tefsir edilen bakmanın kendisi için caiz olduğu kimse ile caiz olmadığı kimse arasındaki kullanımı şu şekilde ayırmıştır: Bunun caiz olduğu kimselerde aslı kinayedir; zira bir kimseye değer veren ona yönelir ve gözlerini ona çevirir, sonra bu kullanım çokça yerleşmiş ve ortada bir bakış olmasa bile değer verme ve ihsanda bulunmadan ibaret hale gelmiştir. Sonra bakmanın caiz olmadığı kimse hakkında, caiz olduğu kimsedeki kinaye olunan manadan mecaz olarak sırf ihsan manasında kullanılmıştır. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) belirtildiğine göre bunda; kinayede hakikatin iradesinin murat edilmese bile sahih olmasının muteber olduğuna ve kinayelerin o cihet artık dikkate alınmayacak derecede şöhret bulabileceğine, bu durumda mecaza dahil olacağına ve şöhretten önce mecaz kılınmayacağına dair açık bir ifade vardır; çünkü mecazi manaya intikal ciheti ilk başta açık değildir, oysa kinaye olunan mana böyle değildir. Bununla, Zemahşerî'nin Allah Teâlâ'nın: { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } [el-Mâide: 64] “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” ayetindeki elin açık olmasını bir defasında cömertlikten mecaz, bir defasında da kinaye kılmasındaki iki sözü arasında birçok kimsenin zikrettiği ihtilaf bertaraf edilmiş olur. Zira işin özü; harici mâni dikkate alınmadığında kinaye idi, sonra mecaza dahil edildi; binaenaleyh ilhaktan önceki aslı itibarıyla kinaye, sonrasına göre ise mecaz olarak adlandırılır. Dolayısıyla onların vehmettiği gibi aralarında bir çelişki yoktur; iyi düşün.
والظرف متعلق بالفعلين وفيه تهويل للوعيد وَلا يُزَكِّيهِمْ أي ولا يحكم عليهم بأنهم أزكياء ولا يسميهم بذلك بل يحكم بأنهم كفرة فجرة- قاله القاضي- وقال الجبائي: لا ينزلهم منزلة الأزكياء، وقيل: لا يطهرهم عن دنس الذنوب والأوزار بالمغفرة وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أي مؤلم موجع، والظاهر أن ذلك في القيامة إلا أنه لم يقيد به اكتفاء بالأول، وقيل: إنه في الدنيا بالإهانة وضرب الجزية بناء على أن الآية في اليهود.
Zarf her iki fiile de müteallıktır ve bunda tehdidin şiddetlendirilmesi vardır. { وَلا يُزَكِّيهِمْ } “onları temize de çıkarmaz” yani onların tertemiz olduklarına hükmetmez ve onları böyle isimlendirmez, bilakis fâcir kâfirler olduklarına hükmeder -bunu Kādî demiştir-. Cübbâî: Onları tertemiz kimselerin makamına indirmez demiştir. Onları günahların ve veballerin kirinden mağfiret ile arındırmaz manasında olduğu da söylenmiştir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “ve onlar için elem verici bir azap vardır” yani can yakıcı, acı veren bir azap. Zahir olan bunun kıyamette olmasıdır; ancak ilkine iktifa edilerek onunla kayıtlanmamıştır. Ayetin Yahudiler hakkında olmasına binaen bunun dünyada zillet ve cizye konulması ile olduğu da söylenmiştir.
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً أي إن من أهل الكتاب الخائنين لجماعة يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ أي يحرفونه- قاله مجاهد- وقيل: أصل- اللّي- الفتل من قولك: لويت يده إذا فتلتها، ومنه لويت الغريم إذا مطلته حقه قال الشاعر:
{ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً } “Onlardan bir fırka vardır ki” yani ehl-i kitabın hainlerinden bir cemaat vardır ki, { يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ } “dillerini Kitap'la eğip bükerler” yani onu tahrif ederler -bunu Mücâhid demiştir-. Büktün anlamındaki "leveyte yedehu" sözünden hareketle "el-leyy" lafzının aslının bükmek olduğu söylenmiştir; borcunu geciktirdiğinde "leveyte'l-garîme" denilmesi de bundandır. Şair şöyle demiştir:
تطيلين لياني وأنت «ملية» ... وأحسن يا ذات الوشاح التقاضيا
"Sen ödeme gücün olduğu halde borcumu geciktirip duruyorsun ... Ey gerdanlıklı güzel, ben ise alacağımı ne güzel talep etmekteyim!"
وفي الخبر «ليّ الواجد ظلم»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «ليّ الواجد ظلم» "Varlıklı kimsenin borcunu savsaklaması zulümdür."
فالمعنى يفتلون ألسنتهم في القراءة بالتحريف في الحركات ونحوها تغييرا يتغير به المعنى ويرجع هذا في الآخرة إلى ما قاله مجاهد، وقريب منه ما قيل: إن المراد يميلون الألسنة بمشابه الكتاب، والألسنة- جمع لسان. وذكر ابن الشحنة أنه يذكر ويؤنث، ونقل عن أبي عمرو بن العلاء أن من أنثه جمعه على ألسن، ومن ذكره جمعه على ألسنة، وعن الفراء أنه قال: اللسان بعينه لم أسمعه من العرب إلا مذكرا ولا يخفى أن المثبت مقدم على النافي والباء صلة، أو للآلة، أو للظرفية، أو للملابسة، والجار والمجرور حال من الألسنة أي ملتبسة بالكتاب، وقرأ أهل المدينة- يلوون- بالتشديد فهو على حد لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ [المنافقون: ٥] وعن مجاهد وابن كثير- يلون- على قلب الواو المضمومة همزة ثم تخفيفها بحذفها وإلقاء حركتها على الساكن قبلها كذا قيل، واعترض عليه بأنه لو نقلت ضمة الواو لما قبلها فحذفت لالتقاء الساكنين كفى في التوجيه فأي حاجة إلى قلب الواو همزة، ورد بأنه فعل ذلك ليكون على القاعدة التصريفية بخلاف نقل حركة الواو ثم حركة الواو ثم حذفها على ما عرف في التصريف، ونظر فيه بعض المحققين بأن الواو المضمومة إنما تبدل همزة إذا كانت ضمتها أصلية فهو مخالف للقياس أيضا.
Mana şudur: Kıraatte dillerini harekelerde ve benzeri şeylerde mananın değişeceği bir tahrifle bükerler; bu da neticede Mücâhid'in söylediğine döner. Dillerini Kitap benzeri sözlerle eğerler şeklindeki görüş de buna yakındır. { الأَلْسِنَةُ } kelimesi "lisân"ın cemidir. İbnü'ş-Şıhne onun müzekker ve müennes olarak kullanıldığını zikretmiştir; Ebû Amr b. el-Alâ'dan, onu müennes kabul edenin çoğulunu "elsün", müzekker kabul edenin ise çoğulunu "elsine" getirdiği nakledilmiştir. Ferrâ'dan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: Lisân kelimesini Araplardan sırf müzekker olmaktan başka bir şekilde işitmedim. Gizli değildir ki ispat eden nefyedene takdim edilir. Bâ harfi sıladır (zâittir) yahut alet içindir yahut zarfiyyet veya mülâbese içindir. Câr ve mecrûr { الأَلْسِنَةُ } lafzından hâldir; yani Kitap'la mülâbis olarak demektir. Medine ehli [bu kelimeyi] şedde ile { يَلُوُّونَ } şeklinde okumuştur; bu durum { لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ } [el-Münâfikūn: 5] “...başlarını çevirirler” ayeti kabîlindendir. Mücâhid ve İbn Kesîr'den ise mazmûm vâv harfinin hemzeye dönüştürülmesi, sonra da hazfedilerek hafifletilmesi ve harekesinin kendisinden önceki sâkine aktarılması üzere { يَلُونَ } rivayeti nakledilmiştir; böyle söylenmiştir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Şayet vâv'ın dammesi kendisinden öncekine nakledilip iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilseydi bu tevcihte yeterli olurdu, vâv'ı hemzeye dönüştürmeye ne gerek vardı? Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu, sarf ilminde bilindiği üzere vâv'ın harekesinin nakli, sonra vâv'ın harekesi, sonra da hazfi şeklinin aksine sarf kuralına uygun olsun diye yapılmıştır. Bazı muhakkikler bunu şu şekilde tenkit etmiştir: Mazmûm vâv ancak dammesi aslı olduğunda hemzeye tebdil edilir; dolayısıyla bu da kıyasa muhaliftir.
نعم قرئ- يلؤون- بالهمز في الشواذ وهو يؤيده، وعلى كل ففيه اجتماع إعلالين ومثله كثير، وأما جعله من- الولي- بمعنى القرب أي يقربون ألسنتهم بميلها إلى المحرف فبعيد من الصحيح قريب إلى المحرف.
Evet, şâzz kıraatlerde hemze ile { يَلْؤُونَ } şeklinde okunmuştur ki bu da onu teyit etmektedir. Her halükarda bunda iki i'lâlin bir araya gelmesi vardır ve benzeri çoktur. Kelimenin yakınlık manasındaki "el-vely" kökünden kılınıp "dillerini tahrif edilene meylederek yaklaştırırlar" manasına gelmesine gelince; bu, sahih olandan uzak, tahrif olunana yakındır.