لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ أي لتظنوا أيها المسلمون أن المحرف المدلول عليه- باللي- أو المشابه من كتاب الله تعالى المنزل على بعض أنبيائه عليهم الصلاة والسلام، وقرئ ليحسبوه بالياء والضمير أيضا للمسلمين.
{ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ } “...onu Kitap'tan sanasınız diye...” yani ey Müslümanlar, dillerini bükmekle delalet edilen tahrif edilmiş olanı veya [ona] benzetileni, Yüce Allah'ın peygamberlerinden (aleyhimüsselâm) bazılarına indirmiş olduğu Kitap'tan sanasınız diye. [Bu kelime] yâ ile { لِيَحْسَبُوهُ } şeklinde de okunmuştur; zamir yine Müslümanlara aittir.
وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ ولكنه من قبل أنفسهم وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أي ويزعمون صريحا غير مكتفين بالتورية والتعريض أن المحرف، أو المشابه نازل من عند الله وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أي وليس هو نازلا من عند الله تعالى، والواو- للحال والجملة حال من ضمير المبتدأ في الخبر، وفي جملة وَيَقُولُونَ إلخ تأكيد للنفي الذي قبلها وليس الغرض التأكيد فقط وإلا لما توجه العطف بل التشنيع أيضا بأنهم لم يكتفوا بذلك التعريض حتى ارتكبوا هذا التصريح وبهذا حصلت المغايرة المقتضية للعطف، والإظهار في موضع الإضمار لتهويل ما قدموا عليه، واستدل الجبائي والكعبي بالآية على أن فعل العبد ليس بخلق الله تعالى وإلا صدق أولئك المحرفون بقولهم هو من عند الله تعالى لكن الله ردّ بأن القوم ما ادعوا أن التحريف منه عند الله وبخلقه وإنما ادعوا أن المحرف منزل من عند الله، أو حكم من أحكامه فتوجه تكذيب الله تعالى إياهم إلى هذا الذي زعموا.
{ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ } “Oysa o, Kitap'tan değildir.” Bilakis o kendi katlarındandır. { وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Ve: «Bu Allah katındandır» derler.” Yani tevriye ve üstü kapalı ifadelerle yetinmeyip, tahrif edilenin veya benzetilenin Allah katından inmiş olduğunu açıkça iddia ederler. { وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Oysa o Allah katından değildir.” Yani o Yüce Allah katından indirilmiş değildir. Vâv harfi hâl içindir ve cümle, haberdeki mübtedânın zamirinden hâldir. { وَيَقُولُونَ } cümlesinde ve devamında, kendisinden önceki nefyin bir teyidi vardır; ancak gaye yalnızca teyit değildir, aksi takdirde atıf uygun düşmezdi; bilakis onların bu üstü kapalı ima ile yetinmeyip bu açık iddiayı da irtikâp ettiklerini çirkin göstermek içindir. Böylece atfı gerektiren farklılık hasıl olmuştur. Zamir makamında açık ismin (izhâr) getirilmesi ise kalkıştıkları şeyin vehametini göstermek içindir. el-Cübbâî ve el-Kâ‘bî, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olmadığına bu ayeti delil getirmişlerdir; zira aksi takdirde o tahrifçilerin «Bu Allah katındandır» sözünün doğru olması gerekirdi. Fakat Allah [onları] şu şekilde reddetmiştir: Bu topluluk, tahrifin Allah katından olduğunu ve O'nun yaratmasıyla gerçekleştiğini iddia etmemiş, sadece tahrif edilen şeyin Allah katından indirilmiş veya O'nun hükümlerinden bir hüküm olduğunu iddia etmişlerdir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onları yalanlaması, onların bu iddialarına yöneliktir.
والحاصل أن المقصود بالنفي كما أشرنا إلى نزوله من عنده سبحانه وهو أخص من كونه من فعله وخلقه، ونفي
Hâsılı kelam, nefyedilen şey —işaret ettiğimiz üzere— onun Allah Sübhânehu ve Teâlâ katından inmiş olmasıdır; bu ise onun Allah'ın fiilinden ve yaratmasından olması manasından daha hastır.
الخاص لا يستلزم نفي العام فلا يدل على مذهب المعتزلة القائلين بأن أفعال العبادة مخلوقة لهم لا لله تعالى: وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ أي في نسبتهم ذلك إلى الله تعالى تعريضا وتصريحا وَهُمْ يَعْلَمُونَ أنهم كاذبون عليه سبحانه وهو تسجيل عليهم بأن ما افتروه عن عمد لا خطأ، وقيل: يَعْلَمُونَ ما عليهم في ذلك من العقاب، روى الضحاك عن ابن عباس أن الآية نزلت في اليهود والنصارى جميعا وذلك أنهم حرفوا التوراة والإنجيل وألحقوا بكتاب الله تعالى ما ليس منه، وروى غير واحد أنها في طائفة من اليهود، وهم كعب بن الأشرف، ومالك، وحيي بن أخطب، وأبو ياسر، وشعبة بن عمرو الشاعر غيروا ما هو حجة عليهم من التوراة.
Hassın nefyedilmesi âmmın nefyedilmesini gerektirmez; dolayısıyla bu ayet, kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından değil kendileri tarafından yaratıldığını söyleyen Mu'tezile mezhebine delalet etmez. { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Ve onlar Allah'a karşı yalan söylerler.” Yani bunu gerek ima yoluyla gerekse açıkça Allah Teâlâ'ya nispet etmekle [yalan söylerler]. { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “...ve bunu bilirler.” Kendilerinin O'na (Sübhânehu) karşı yalan söylediklerini bilirler. Bu, onların uydurdukları şeyin hataen değil kasten yapıldığının tescilidir. Şöyle de denilmiştir: Onlar bu yaptıklarından ötürü kendilerine gelecek azabı bilirler. ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bu ayet, Tevrat ve İncil'i tahrif edip Allah Teâlâ'nın Kitabı'na onda olmayan şeyleri katan Yahudiler ve Hristiyanların her ikisi hakkında inmiştir. Birden fazla kimseden ise ayetin Yahudilerden bir grup hakkında indiği rivayet edilmiştir; bunlar Ka'b b. el-Eşref, Mâlik, Huyey b. Ahtab, Ebû Yâsir ve Şair Şu'be b. Amr'dır; Tevrat'ta kendi aleyhlerine hüccet olan kısımları değiştirmişlerdir.
واختلف الناس في أن المحرف هل كان يكتب في التوراة أم لا؟ فذهب جمع إلى أنه ليس في التوراة سوى كلام الله تعالى وأن تحريف اليهود لم يكن إلا تغييرا وقت القراءة أو تأويلا باطلا للنصوص، وأما أنهم يكتبون ما يرومون في التوراة على تعدد نسخها فلا، واحتجوا لذلك بما أخرجه ابن المنذر، وابن أبي حاتم عن وهب بن منبه أنه قال: إن التوراة والإنجيل كما أنزلهما الله تعالى لم يغير منهما حرف ولكنهم يضلون بالتحريف والتأويل وكتب كانوا يكتبونها من عند أنفسهم ويقولون: إن ذلك من عند الله وما هو من عند الله فأما كتب الله تعالى فإنها محفوظة لا تحول
İnsanlar, tahrif edilen şeyin Tevrat'a yazılıp yazılmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup, Tevrat'ta Allah Teâlâ'nın kelamından başka bir şey bulunmadığı, Yahudilerin tahrifinin ise ancak okuma esnasında bir değişiklik yapmaktan veya naslara batıl tefsirler getirmekten ibaret olduğu görüşüne varmıştır. Yoksa nüshalarının çokluğuna rağmen Tevrat'a istedikleri şeyleri yazdıkları görüşünü kabul etmemişlerdir. Buna delil olarak İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Vehb b. Münebbih'ten naklettiği şu rivayeti delil getirmişlerdir: «Tevrat ve İncil, Allah Teâlâ'nın indirdiği gibidir, onlardan tek bir harf dahi değiştirilmemiştir; fakat onlar tahrif ve teville saptırıyorlar ve kendi yanlarından kitaplar yazıp
وبأن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كان يقول لليهود إلزاما لهم: «ائتوا بالتوراة فاتلوها إن كنتم صادقين»
ve «Bu Allah katındandır» diyorlardı; oysa o Allah katından değildir. Allah Teâlâ'nın kitaplarına gelince, onlar korunmuştur, tahrife uğramaz.» Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudileri ilzam etmek için: «Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun» demesini delil getirmişlerdir.
وهم يمتنعون عن ذلك فلو كانت مغيرة إلى ما يوافق مرامهم ما امتنعوا بل وما كان يقول لهم ذلك رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لأنه يعود على مطلبه الشريف بالإبطال.
Onlar ise bundan kaçınmaktaydılar. Şayet [Tevrat] onların emellerine uyacak şekilde değiştirilmiş olsaydı bundan kaçınmazlardı; dahası Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara bunu söylemezdi, çünkü bu durum onun şerefli maksadını iptal etmeye varırdı.
وذهب آخرون إلى أنهم بدلوا وكتبوا ذلك في نفس كتابهم واحتجوا على ذلك بكثير من الظواهر ولا يمنع من ذلك تعدد النسخ إما لاحتمال التواطؤ أو فعل ذلك في البعض دون البعض وكذا لا يمنع منه قول الرسول لهم ذلك لاحتمال علمه صلى الله تعالى عليه وسلم ببقاء بعض ما يفي بغرضه سالما عن التغيير إما لجهلهم بوجه دلالته، أو لصرف الله تعالى إياهم عن تغييره، وأما ما روي عن وهب فهو على تقدير ثبوته عنه يحتمل إن يكون قولا عن اجتهاد، أو ناشئا عن عدم استقراء تام، ومما يؤيد وقوع التغيير في كتب الله تعالى وأنها لم تبق كيوم نزلت وقوع التناقض في الأناجيل وتعارضها وتكاذبها وتهافتها ومصادمتها بعضها ببعض، فإنها أربعة أناجيل: الأول إنجيل متى وهو من الاثني عشر الحواريين- وإنجيله باللغة السريانية- كتبه بأرض فلسطين بعد رفع المسيح إلى السماء بثماني سنين وعدد إصحاحاته ثمانية وستون إصحاحا، والثاني إنجيل مرقس وهو من السبعين- وكتب إنجيله باللغة الفرنجية بمدينة رومية بعد رفع المسيح باثنتي عشرة سنة- وعدد إصحاحاته ثمانية وأربعون إصحاحا، والثالث إنجيل لوقا وهو من السبعين أيضا- كتب إنجيله باللغة اليونانية بمدينة الاسكندرية بعد ذلك- وعدد إصحاحاته ثلاثة وثمانون إصحاحا، والرابع إنجيل يوحنا وهو حبيب المسيح- كتب إنجيله بمدينة إفسس من بلاد رومية بعد رفع المسيح بثلاثين سنة- وعدد إصحاحاته في النسخ القبطية ثلاثة وثلاثون إصحاحا. وقد تضمن كل إنجيل من الحكايات والقصص ما أغفله الآخر، واشتمل على أمور وأشياء قد اشتمل الآخر على نقيضها أو ما يخالفها، وفيها ما تحكم الضرورة بأنه ليس من كلام الله تعالى أصلا، فمن ذلك أن متى ذكر أن المسيح صلب وصلب معه لصان أحدهما عن يمينه والآخر عن شماله وأنهما جميعا كانا يهزءان بالمسيح مع اليهود ويعيرانه، وذكر لوقا خلاف ذلك فقال: إن أحدهما كان يهزأ به والآخر يقول له:
Diğerleri ise onların bizzat kendi kitaplarında tebdil yaptıklarını ve bunu yazdıklarını söylemiş ve buna pek çok zahiri delil göstermişlerdir. Nüshaların çokluğu da buna engel değildir; zira ya anlaşmalı bir tahrif ihtimali vardır yahut bu değişiklik nüshaların bazısında yapılıp bazısında yapılmamıştır. Aynı şekilde Resûlullah'ın onlara böyle söylemiş olması da buna engel değildir; zira sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kendi maksadına kâfi gelecek bazı kısımların —ya Yahudilerin onun delalet yönünü bilmemeleri yahut Allah Teâlâ'nın onları onu değiştirmekten alıkoyması sebebiyle— tahriften uzak kalarak baki kaldığını bilmiş olması muhtemeldir. Vehb'den rivayet edilen söze gelince; onun Vehb'den sübutu takdirinde dahi, bunun bir ictihada dayalı bir söz olması veya tam bir inceleme (istikrâ) yapılmamasından kaynaklanması muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın kitaplarında tahrifin vuku bulduğunu ve onların indirildikleri günkü gibi kalmadıklarını teyit eden hususlardan biri de İncillerdeki çelişkiler, zıtlıklar, birbirini yalanlamalar, tutarsızlıklar ve birbirleriyle çatışmalarıdır. Zira İnciller dört tanedir: Birincisi, on iki havariden biri olan Matta'nın İncili'dir —İncili Süryanice dilindedir— ve onu Mesih'in göğe yükseltilişinden sekiz yıl sonra Filistin topraklarında yazmıştır; bablarının (fasıllarının) sayısı altmış sekizdir. İkincisi, yetmiş [öğrenci]den biri olan Markos'un İncili'dir —İncili Frengi (Latince) dilinde, Mesih'in göğe yükseltilişinden on iki yıl sonra Roma şehrinde yazmıştır— ve bablarının sayısı kırk sekizdir. Üçüncüsü, yine yetmiş kişiden biri olan Luka'nın İncili'dir —İncili Grekçe (Yunanca) dilinde bundan sonra İskenderiye şehrinde yazmıştır— ve bablarının sayısı seksen üçtür. Dördüncüsü, Mesih'in sevgilisi olan Yuhanna'nın İncili'dir —İncili Mesih'in göğe yükseltilişinden otuz yıl sonra Roma diyarından Efes şehrinde yazmıştır— ve Kıptî nüshalarındaki bablarının sayısı otuz üçtür. Her bir İncil, diğerinin ihmal ettiği birtakım hikâyeleri ve kıssaları ihtiva etmiş; bir diğerinin zıddını veya ona muhalif olan şeyleri içermiştir. Hatta içlerinde, kesinlikle Allah Teâlâ'nın kelamı olmadığını aklın zorunlu olarak hükmedeceği şeyler vardır. Bunlardan biri şudur: Matta, Mesih'in çarmıha gerildiğini ve onunla birlikte biri sağına, diğeri soluna olmak üzere iki hırsızın da çarmıha gerildiğini ve her ikisinin de Yahudilerle birlikte Mesih'le alay edip onu ayıpladıklarını zikretmiştir. Luka ise bunun aksini zikrederek şöyle demiştir: Onlardan biri onunla alay etmekteydi, diğeri ise ona şöyle diyordu:
أما تتقي الله تعالى أما نحن فقد جوزينا وأما هذا فلم يعمل قبيحا ثم قال للمسيح: يا سيدي اذكرني في ملكوتك فقال:
«Sen Allah Teâlâ'dan korkmaz mısın? Biz cezamızı çekiyoruz, o ise hiçbir çirkin iş yapmadı.» Sonra Mesih'e: «Ey efendim, krallığına vardığında beni hatırla» dedi. Mesih de:
حقا إنك تكون معي اليوم في الفردوس. ولا يخفى أن هذا يؤول إلى التناقض فإن اللصين عند متى كافران وعند لوقا أحدهما مؤمن والآخر كافر، وأغفل هذه القصة مرقس، ويوحنا، ومنه أن لوقا ذكر أنه قال يسوع: إن ابن الإنسان لم
«Gerçek şu ki sen bugün benimle Firdevs'te (Cennet'te) olacaksın» dedi. Gizli değildir ki bu durum çelişkiye varmaktadır; zira Matta'ya göre iki hırsız da kâfirdir, Luka'ya göre ise biri mümin diğeri kâfirdir. Markos ve Yuhanna ise bu kıssayı tamamen ihmal etmiştir. Bir diğeri ise şudur: Luka, İsa'nın şöyle dediğini zikretmiştir: «İnsanoğlu
يأت ليهلك نفوس الناس ولكن ليحيي وخالفه أصحابه، وقالوا بل قال: إن ابن الإنسان لم يأت ليلقي على الأرض سلامة لكن سيفا ويضرم فيها نارا، ولا شك أن هذا تناقض، أحدهما يقول جاء رحمة للعالمين، والآخر يقول: جاء نقمة على الخلائق أجمعين، ومن ذلك أن متى قال: قال يسوع للتلاميذ الإثني عشر: أنتم الذين تكونون في الزمن الآتي جلوسا على اثني عشر كرسيا تدينون اثني عشر سبطا إسرائيل فشهد للكل بالفوز والبر عامة في القيامة ثم نقض ذلك متى وغيره وقال: مضى واحد من التلاميذ الاثني عشر وهو يهوذا صاحب صندوق الصدقة فارتشى على يسوع بثلاثين درهما وجاء بالشرطي فسلم إليهم يسوع فقال يسوع: الويل له خير له أن لا يولد، ومنه أن متى أيضا ذكر أنه لما حمل يسوع إلى فيلاطس القائد قال: أي شر فعل هذا فصرخ اليهود وقالوا: يصلب يصلب فلما رأى عزمهم وأنه لا ينفع فيهم أخذ ماء وغسل يديه وقال: أنا بريء من دم هذا الصديق وأنتم أبصر، وأكذب يوحنا ذلك فقال: لما حمل يسوع إليه قال لليهود: ما تريدون؟ قالوا: يصلب فضرب يسوع ثم سلمه إليهم إلى غير ذلك مما يطول، فإذا وقع هذا التغيير والتحريف في أصول القوم ومتقدميهم فما ظنك في فروعهم ومتأخيرهم:
insanların canlarını helak etmeye değil, onları diriltmeye geldi.» Arkadaşları ise ona muhalefet edip bilakis şöyle dediğini aktarmışlardır: «İnsanoğlu yeryüzüne esenlik getirmeye değil, kılıç getirmeye ve yeryüzünde ateş yakmaya geldi.» Şüphe yok ki bu bir çelişkidir; biri âlemlere rahmet olarak geldiğini söylerken diğeri bütün mahlûkata bir intikam/ceza olarak geldiğini söylemektedir. Yine bunlardan biri şudur: Matta, İsa'nın on iki havariye şöyle dediğini nakletmiştir: «Sizler gelecek zamanda on iki taht üzerinde oturup İsrail'in on iki kabilesini yargılayacak olanlarsınız.» Böylece kıyamette onların tamamının kurtuluşa ereceğine ve genel olarak salih kimseler olduklarına şehadet etmiştir. Sonra Matta ve diğerleri bunu nakzederek şöyle demiştir: «On iki havariden biri olan sadaka sandığının sorumlusu Yahuda gitti, İsa aleyhine otuz dirhem rüşvet aldı ve muhafızları getirip İsa'yı onlara teslim etti. Bunun üzerine İsa: 'Vay onun haline! Hiç doğmamış olsaydı kendisi için daha hayırlı olurdu' dedi.» Yine bunlardan biri şudur: Matta ayrıca İsa'nın komutan Pilatus'a götürüldüğünde Pilatus'un: «Bu adam ne kötülük yaptı?» dediğini, Yahudilerin ise bağırarak: «Çarmıha gerilsin, çarmıha gerilsin!» dediklerini; Pilatus onların kararlılığını ve sözün fayda vermediğini görünce su alıp ellerini yıkayarak: «Ben bu doğru adamın kanından beriyim, gerisini siz düşünün» dediğini zikretmiştir. Yuhanna ise bunu yalanlayarak şöyle demiştir: «İsa ona götürüldüğünde Yahudilere: 'Ne istiyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Çarmıha gerilsin' dediler; bunun üzerine İsa'yı kırbaçlattı, sonra da onu kendilerine teslim etti.» Buna benzer uzayıp giden daha pek çok örnek vardır. Bu kavmin temel kaynaklarında ve önde gelenlerinde bu denli değişiklik ve tahrif vuku bulunca, artık onların fer'î meselelerinde ve sonradan gelenlerinde durumun ne olacağını var sen düşün:
وإذا كان في الأنابيب حيف ... وقع الطيش في صدور الصعاد
«Kamışların boğumlarında bir eğrilik varsa ... mızrakların uçları da hedeften sapar.»
ويا ليت شعري هل تنبه ابن منبه لهذا أم لم يتنبه فقال: إن التوراة والإنجيل كما أنزلهما الله تعالى سبحان الله هذا من العجب العجاب؟! ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ تنزيه لأنبياء الله تعالى عليهم الصلاة والسلام إثر تنزيه الله تعالى عن نسبة ما افتراه أهل الكتاب إليه، وقيل: تكذيب وردّ على عبدة عيسى ﵇.
Ah keşke bilseydim, İbn Münebbih bunun farkına vardı mı yoksa varmadı da mı «Tevrat ve İncil Allah Teâlâ'nın indirdiği gibidir» dedi?! Sübhânallah, bu gerçekten şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısıdır! { ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü (hikmeti) ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra insanlara: «Allah'ı bırakıp bana kul olun» demesi düşünülemez.” Ehl-i Kitab'ın uydurduğu şeylerin Allah'a nispet edilmesinden Allah Teâlâ'nın tenzih edilmesinin hemen ardından, bu da Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin (aleyhimüsselâm) [böyle bir şeyden] tenzih edilmesidir. Bir görüşe göre de İsa aleyhisselâm'a tapanları yalanlama ve onlara bir reddiyedir.
وأخرج ابن إسحق وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال «قال أبو رافع القرظي حين اجتمعت الأحبار من اليهود والنصارى من أهل نجران عند رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ودعاهم إلى الإسلام: أتريد يا محمد أن نعبدك كما تعبد النصارى عيسى ابن مريم؟ فقال رجل من أهل نجران نصراني يقال له الرئيس: أو ذاك تريد منا يا محمد؟ فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: معاذ الله أن نعبد غير الله أو نأمر بعبادة غيره ما بذلك بعثني ولا بذلك أمرني» فأنزل الله تعالى الآية.
İbn İshâk ve başkaları İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet etmişlerdir: «Necran halkından Yahudi ve Hristiyan din adamları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında toplandıklarında ve o da onları İslam'a davet ettiğinde, Kurazalı Ebû Râfi': 'Ey Muhammed! Hristiyanların Meryem oğlu İsa'ya taptıkları gibi bizim de sana tapmamızı mı istiyorsun?' dedi. Necran ehlinden er-Reîs denilen Hristiyan bir adam da: 'Bizden bunu mu istiyorsun ey Muhammed?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'tan başkasına kulluk etmekten veya başkasına kulluk etmeyi emretmekten Allah'a sığınırız! Beni bununla göndermedi ve bana bunu emretmedi' buyurdu.» Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وأخرج عبد بن حميد عن الحسن قال: بلغني أن رجلا قال: «يا رسول الله نسلم عليك كما يسلم بعضنا على بعض أفلا نسجد لك؟ قال: لا ولكن أكرموا نبيكم واعرفوا الحق لأهله فإنه لا ينبغي أن يسجد لأحد من دون الله تعالى» فنزلت،
Abd b. Humeyd, el-Hasan'dan şöyle nakletmiştir: Bana ulaştığına göre bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Birbirimize selam verdiğimiz gibi sana da selam veriyoruz, sana secde etmeyelim mi?» dedi. Resûlullah: «Hayır, lâkin peygamberinize ikramda bulunun ve hak sahiplerinin hakkını bilin; zira Allah Teâlâ'dan başkasına secde edilmesi yakışık almaz» buyurdu ve bunun üzerine ayet indi.
وأخرج ابن أبي حاتم قال: «كان ناس من يهود يتعبدون الناس من دون ربهم بتحريفهم كتاب الله تعالى عن موضعه فقال: ما كان لبشر» إلخ، والمعنى ما يصح، وقيل: ما ينبغي، وقيل لا يجوز لأحد، وعبر بالبشر إيذانا بعلة الحكم فإن البشرية منافية للأمر الذي أسنده الكفرة إلى أولئك الكرام عليهم الصلاة والسلام.
İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir ki: «Yahudilerden birtakım insanlar, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nı tahrif ederek insanları Rablerinden başka kendilerine kul ediniyorlardı. Bunun üzerine: { ما كانَ لِبَشَرٍ } ayeti indi...» Ayetin manası: Hiçbir kimse için doğru olmaz; denildi ki: yakışmaz; denildi ki: hiçbir kimseye caiz olmaz. «Beşer» kelimesiyle ifade edilmesi hükmün illetini bildirmek içindir; zira beşeriyet (insan olma vasfı), kâfirlerin o yüce zatlara (aleyhimüssalâtü vesselâm) nispet ettikleri bu emre bütünüyle aykırıdır.
والجار خبر مقدم- لكان- والمنسبك من أَنْ والفعل بعد اسمها ولا بد لاستقامة المعنى من ملاحظة العطف إذ لو سكت عنه لم يصح لأن الله تعالى قد آتى كثيرا من البشر الكتاب وأخويه، وعطف الفعل على منصوب أن- بثم- تعظيما لهذا القول فإنه إذا انتفى بعد مهلة كان انتفاؤه بدونها أولى وأحرى فكأنه قيل: إن هذا الإيتاء العظيم لا يجامع هذا القول أصلا وإن كان بعد مهلة من هذا الإنعام والحكم بمعنى الحكمة، وقد تقدم معناها، والعباد- جمع عبد قال القاضي: وهو هنا من العبادة ولم يقل عبيدا لأنه من العبودية وهي لا تمتنع أن تكون لغير الله تعالى، ولهذا يقال: هؤلاء عبيد زيد ولا يقال: عباده، والظرف الذي بعده متعلق بمحذوف وقع صفة له أي عبادا كائنين لِي
Câr ve mecrûr, { كانَ }'nin mukaddem haberidir; { أَنْ } ve sonrasındaki fiilden meydana gelen müevvel masdar ise onun ismidir. Mananın düzgün olması için atfın dikkate alınması zorunludur; zira şayet ondan söz edilmeseydi [anlam] sahih olmazdı, çünkü Allah Teâlâ insanlardan pek çoğuna Kitap'ı ve onun iki yoldaşını (hüküm ve peygamberliği) vermiştir. Fiilin { ثُمَّ } ile { أَنْ }'in mansubuna atfedilmesi, bu sözün vehametini ve büyüklüğünü belirtmek içindir; zira bir süre geçtikten sonra dahi böyle bir sözün söylenmesi nefyediliyorsa, bu süre olmadan söylenmesinin nefyedilmesi evleviyetle geçerlidir. Sanki şöyle denilmiştir: Bu büyük ihsan ve lütuf, bu nimetin üzerinden bir zaman geçmiş olsa bile bu sözle asla bir arada bulunamaz. «Hüküm» kelimesi hikmet manasındadır, manası daha önce geçmişti. { عِباداً } kelimesi «abd»in cemidir. Kâdî şöyle demiştir: Buradaki ibadettendir; «abîd» dememiştir, çünkü o ubûdiyettendir (köleliktendir) ve köleliğin Allah Teâlâ'dan başkasına olması imkânsız değildir; bu sebeple «Bunlar Zeyd'in köleleridir (abîdü Zeyd)» denir de «ibâdü Zeyd» denmez. Kendisinden sonraki zarf ise onun sıfatı konumunda olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani { لِي } «bana ait kullar» demektir.
ومِنْ دُونِ اللَّهِ متعلق بلفظ عِباداً لما فيه من معنى الفعل، ويجوز أن يكون صفة ثانية وأن يكون حالا لتخصيص النكرة بالوصف أي متجاوزين الله تعالى إشراكا وإفرادا- كما قال الجبائي- فإن التجاوز متحقق فيهما حتما، ثم إن هذا الإيتاء في الآية حقيقة على الروايتين الأوليين مجاز على الرواية الأخيرة كما لا يخفى.
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ibaresi, fiil manası içerdiği için { عِباداً } lafzına taalluk etmektedir. İkinci bir sıfat olması da, nekre lafız sıfatla tahsis edildiği için hâl olması da caizdir; yani —el-Cübbâî'nin dediği gibi— gerek şirk koşarak gerekse tek başına Allah Teâlâ'yı aşarak/bırakarak demektir, zira aşma durumu her iki halde de kesinlikle mevcuttur. Sonra ayetteki bu [Kitap, hüküm ve peygamberlik] verme işi ilk iki rivayete göre hakikat, son rivayete göre ise gizli olmadığı üzere mecazdır.
وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ إثبات لما نفي سابقا، وهو القول المنصوب بأن كأنه قيل: ما كان لذلك البشر أن يقول ذلك لكن يقول كونوا ربانيين، فالفعل هنا منصوب أيضا عطفا عليه، وجوز رفعه على المعنى لأنه في معنى لا يقول، وقيل: يصح عدم تقدير القول على معنى لا تكونوا قائلين لذلك وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ
{ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat: «Rabbânîler (Rabb'e kul olan ihlaslı ve bilgili kimseler) olun!» [der].” Daha önce nefyedilen şeyin ispatıdır; bu da { أَنْ } ile mansup olan sözdür. Sanki şöyle denilmiştir: O insanın bunu söylemesi düşünülemez, lâkin 'Rabbânîler olun' der. Dolayısıyla buradaki fiil de ona atıfla mansuptur; mana bakımından «O söylemez» anlamında olduğu için merfû olması da caiz görülmüştür. Bir görüşe göre, söz (kavl) takdir edilmeksizin «Böyle söyleyen kimseler olmayın, { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } [lâkin Rabbânîler olun]» manasında takdir edilmesi de sahihtir.
وفسر علي كرم الله تعالى وجهه. وابن عباس الرباني بالفقيه العالم،
Ali (kerremallâhu vecheh) ve İbn Abbâs «Rabbânî» kelimesini 'fakih, âlim' olarak tefsir etmişlerdir.
وقتادة. والسدي بالعالم الحكيم، وابن جبير بالحكيم التقي، وابن زيد بالمدبر أمر الناس- وهي أقوال متقاربة، وهو لفظ عربي لا سرياني على الصحيح.
Katâde ve es-Süddî 'hikmet sahibi âlim', İbn Cübeyr 'müttakî hakîm', İbn Zeyd ise 'insanların işlerini yöneten/terbiye eden kimse' diye tefsir etmişlerdir; bunlar birbirine yakın görüşlerdir. Kelime, sahih olan görüşe göre Süryanice değil Arapça bir lafızdır.
وزعم أبو عبيدة أن العرب لا تعرفه وهو منسوب إلى الرب كإلهي، والألف والنون يزادان في النسب للمبالغة كثيرا- كلحياني- لعظيم اللحية، والجماني لوافر الجمة، ورقباني بمعنى غليظ الرقبة، وقيل: إنه منسوب إلى ربان صفة كعطشان بمعنى مربى بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ الباء السببية متعلقة- بكونوا- أي كونوا كذلك بسبب مثابرتكم على تعليمكم الكتاب ودراستكم له، والمطلوب أن لا ينفك العلم عن العمل إذ لا يعتد بأحدهما بدون الآخر، وقيل: متعلقة- بربانيين- لأن فيه معنى الفعل، وقيل بمحذوف وقع صفة له- والدراسة- التكرار يقال: درس الكتاب أي كرره، وتطلق على القراءة، وتكرير بِما كُنْتُمْ للإشعار باستقلال كل من استمرار التعليم، واستمرار القراءة المشعر به جعل خبر «كان» مضارعا بالفضل، وتحصيل الربانية، وقدم تعليم الكتاب على دراسته لوفور شرفه عليها، أو لأن الخطاب الأول لرؤسائهم، والثاني لمن دونهم، وقيل: لأن متعلق التعليم الكتاب بمعنى القرآن، ومتعلق الدراسة الفقه- وفيه بعد بعيد- وإن أشعر به كلام بعض السلف.
Ebû Ubeyde, Arapların bu kelimeyi bilmediğini iddia etmiştir. O, «ilâhî» gibi «Rab» kelimesine mensuptur. Mübalağa için nispet ekinde elif ve nûn harfleri çokça ziyade edilir; büyük sakallı kimse için «lihyânî», gür saçlı kimse için «cummânî», kalın boyunlu kimse için «rakabânî» denmesi gibi. «Atşân» gibi bir sıfat olan ve 'terbiye edilmiş' manasına gelen «rabbân» kelimesine mensup olduğu da söylenmiştir. { بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } “Kitap'ı öğretiyor olmanız ve onu okuyup inceliyor olmanız sebebiyle...” Sebebiye bildiren bâ harfi { كُونُوا } lafzına taalluk etmektedir; yani Kitap'ı öğretmeye ve onu okuyup incelemeye devam etmeniz sebebiyle böyle [Rabbânîler] olun demektir. İstenen şey, ilmin amelden ayrılmamasıdır; zira biri diğeri olmadan muteber olmaz. Fiil manası taşıdığı için { رَبَّانِيِّينَ } lafzına taalluk ettiği veya onun sıfatı konumundaki mahzuf bir lafza taalluk ettiği de söylenmiştir. Dirâset, tekrarlamak demektir; «derese'l-kitâb» yani 'kitabı tekrarladı/mütalaa etti' denir ve okumak manasında da kullanılır. { بِما كُنْتُمْ } ifadesinin tekrarlanması, { كانَ }'nin haberinin muzari kılınmasının hissettirdiği öğretimin devamlılığı ve okumanın devamlılığından her birinin, fazileti ve rabbânîliği elde etmede müstakil birer etken olduğunu hissettirmek içindir. Kitap öğretmenin onu okuyup incelemekten önce zikredilmesi, ona nispetle şerefinin çokluğundan yahut birinci hitabın onların önderlerine, ikincisinin ise onların altındakilere yönelik olmasındandır. Bir görüşe göre de öğretimin taalluk ettiği şey Kur'an manasındaki Kitap, incelemenin (dirâsetin) taalluk ettiği şey ise fıkıhtır; Selef'in bazısının sözü bunu hissettirse de bu uzak bir ihtimaldir.
وقرأ نافع، وابن كثير، ويعقوب، وأبو عمرو، ومجاهد «تعلمون» بمعنى عالمين، وقرئ «تدرّسون» بالتشديد من التدريس، وتدرسون من الإدراس بمعناه، ومجيء أفعل بمعنى فعل كثير، وجوز كون القراءة المشهورة أيضا بهذا المعنى على أن يكون المراد تدرسونه للناس.
Nâfi', İbn Kesîr, Ya'kūb, Ebû Amr ve Mücâhid 'bilenler' manasında { تَعْلَمُونَ } şeklinde okumuşlardır. Şedde ile tedris kökünden { تُدَرِّسُونَ } ve aynı manaya gelen idrâs kökünden { تُدْرِسُونَ } şeklinde de okunmuştur; «ef'ale» vezninin «fa''ale» manasında gelmesi çoktur. Meşhur kıraatin de bu manada olması, yani 'insanlara ders verip öğretiyorsunuz' manasının kastedilmiş olması caiz görülmüştür.
وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً قرأ ابن عامر، وحمزة، وعاصم، ويعقوب «ولا يأمركم» بالنصب عطفا على يقول، وَلا أما مزيدة لتأكيد معنى النفي الشائع في الاستعمال سيما عند طول العهد وتخلل الفصل، والمعنى ما كان لبشر أن يؤتيه الله تعالى ذلك ويرسله للدعوة إلى اختصاصه بالعبادة وترك الأنداد، ثم يأمر الناس بأن يكونوا عبادا له، ويأمركم أن تتخذوا الملائكة وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً فهو كقولك: ما كان لزيد أن أكرمه ثم يهينني ولا يستخف بي، وإما غير زائدة بناء على
{ وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً } “Ve melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de size emretmez.” İbn Âmir, Hamza, Âsım ve Ya'kūb, { يَقُولَ } fiiline atıfla mensup olarak { وَلا يَأْمُرَكُمْ } şeklinde okumuşlardır. { لا } harfi ise, özellikle aradan uzun zaman geçmesi ve fasılanın girmesi durumunda kullanımda yaygın olan nefyin manasını pekiştirmek için zâiddir. Mana şudur: Allah Teâlâ'nın kendisine bunları verdiği ve ibadeti yalnızca Kendisine has kılmaya ve ortakları terk etmeye davet etmesi için gönderdiği hiçbir insanın, insanlara kendisine kul olmalarını emretmesi ve melekleri ile peygamberleri rabler edinmenizi size emretmesi düşünülemez. Bu, tıpkı senin: «Zeyd'e ikram etmem, sonra da onun beni aşağılaması ve beni hafife alması düşünülemez» demen gibidir. Yahut [lâ harfi] şu esasa binaen zâid değildir:
أنه صلى الله تعالى عليه وسلم كان ينهى عن عبادة الملائكة، والمسيح، وعزير ﵈ فلما قيل له: أنتخذك ربا؟ قيل لهم: «ما كان لبشر أن يتخذه الله تعالى نبيا ثم يأمر الناس بعبادته وينهاهم عن عبادة الملائكة والأنبياء مع أن من يريد أن يستعبد شخصا يقول له: ينبغي أن تعبد أمثالي وأكفائي»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem meleklere, Mesih'e ve Üzeyir'e (aleyhimesselâm) ibadet edilmesini yasaklamaktaydı. Kendisine: «Seni rab mi edinelim?» denildiğinde, onlara: «Allah Teâlâ'nın kendisini peygamber kıldığı bir insanın, sonra insanlara kendisine ibadet etmelerini emretmesi ve onları meleklere ve peygamberlere ibadetten nehyetmesi düşünülemez; oysa bir kimseyi kendine köle edinmek isteyen kimse ona: 'Benim emsallerime ve denklerime ibadet etmen gerekir' der» denilmiştir.
وعلى هذا يكون المقصود- من عدم الأمر- النهي وإن كان أعم منه لكونه أمسّ، بالمقصود وأوفق للواقع، وقرأ باقي السبعة وَلا يَأْمُرَكُمْ بالرفع على الاستئناف، ويحتمل الحالية، وقيل: والرفع على الاستئناف أظهر، وينصره قراءة «ولن يأمركم» ووجهت الأظهرية بالخلو عن تكلف جعل عدم الأمر بمعنى النهي، وبأن العطف يستدعي تقديمه على لكِنْ وكذا الحالية أيضا.
Buna göre emretmemekten maksat —daha âm olsa bile— maksada daha yakın ve vakıaya daha uygun olması sebebiyle nehyetmektir. Yedi kurrânın geri kalanı ise istînâf (başlangıç) olarak ref ile { وَلا يَأْمُرُكُمْ } şeklinde okumuştur; hâl olması da muhtemeldir. İstînâf olarak merfû okunmasının daha açık olduğu söylenmiş olup { وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ } kıraati de bunu desteklemektedir. Daha açık oluşunun yönü, emretmeme ifadesini nehiy kılma külfetinden uzak olması ve atfın { لكِنْ } lafzından önceye takdim edilmesini gerektirmesidir; hâl olması durumu da böyledir.
وقرئ بإسكان الراء فرارا من توالي الحركات وعلى سائر القراءات ضمير الفاعل عائد على- بشر- وجوز
Harekelerin peş peşe gelmesinden kaçınmak için râ harfinin sükûnu ile de okunmuştur. Diğer bütün kıraatlerde fâil zamiri «beşer» lafzına dönmektedir;
عوده في بعضها على الله تعالى، وجوز الأمران أيضا في قوله تعالى: أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ والاستفهام فيه للإنكار وكون مرجع الضمير في أحد الاحتمالين نكرة يجعله عاما بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ استدل به الخطيب على أن الآية نزلت في المسلمين القائلين «أفلا نسجد لك؟» بناء على الظاهر، ووجه كون الخطاب للكفار وأن الآية نزلت فيهم بأنه يجوز أن يقال لأهل الكتاب: أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أي منقادون مستعدون للدين الحق إرخاء للعنان واستدراجا، والقول- بأن كل مصدق بنبيه مسلم ودعواه أنه أمره نبيه بما يوجب كفره دعوى أنه أمره بالكفر بعد إسلامه فدلالة هذا على أن الخطاب للمسلمين ضعيفة- في غاية السقوط كما لا يخفى.
bazı kıraatlerde Allah Teâlâ'ya dönmesi de caiz görülmüştür. Yüce Allah'ın { أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ } “Size küfrü mü emreder?” kavlinde de her iki durum caiz görülmüştür; buradaki istifham inkâr içindir ve iki ihtimalden birinde zamirin merciinin nekre olması onu genel (âmm) kılar. { بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “...siz Müslüman olduktan sonra?” el-Hatîb, zahire dayanarak ayetin «Sana secde etmeyelim mi?» diyen Müslümanlar hakkında indiğine bununla delil getirmiştir. Hitabın kâfirlere yönelik olması ve ayetin onlar hakkında inmiş olmasının izahı ise şöyledir: Ehl-i Kitab'a serbestlik tanımak ve onları adım adım ikna etmek (istidrâc) kabilinden: { أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } yani 'hak dine boyun eğmiş ve hazır durumda iken [size küfrü mü emreder?]' denilmesi caizdir. «Peygamberini tasdik eden herkes Müslümandır; peygamberinin kendisine küfrü gerektiren bir şeyi emrettiğini iddia etmesi, İslam'ından sonra kendisine küfrü emrettiği iddiasıdır; dolayısıyla bunun hitabın Müslümanlara yönelik olduğuna delaleti zayıftır» şeklindeki görüş ise gizli olmadığı üzere son derece tutarsızdır.
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ الظرف منصوب بفعل مقدر مخاطب به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم- أي اذكر وقت ذلك- واختار السمين كونه معمولا «لأقررتم» الآتي، وضعفه عبد الباقي بأن خطاب أَأَقْرَرْتُمْ بعد تحقق أخذ الميثاق، وفيه تردد، وعطفه على ما تقدم من قوله تعالى: وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ كما نقله الطبرسي بعيد.
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } “Hani Allah, peygamberlerin misakını almıştı: «Andolsun ki size Kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızda bulunanı doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz...»” Zarf, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap eden takdirî bir fiille mansuptur; yani 'o vakti hatırla' demektir. es-Semîn, bunun gelecek olan { أَأَقْرَرْتُمْ } lafzının ma'mûlü olmasını tercih etmiştir; Abdülbâkî ise { أَأَقْرَرْتُمْ } hitabının misakın alınmasının gerçekleşmesinden sonra olduğunu söyleyerek bunu zayıf görmüştür, bunda tereddüt vardır. et-Tabersî'nin naklettiği üzere bunun daha önce geçen { وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } kavline atfedilmesi ise uzaktır.
واختلف في المراد من الآية فقيل: إنها على ظاهرها ويؤيد ذلك ما
Ayetten ne kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Ayetin zahiri üzere olduğu söylenmiştir; bunu şu rivayet de teyit etmektedir:
أخرجه ابن جرير عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: لم يبعث الله تعالى نبيا آدم فمن بعده إلا أخذ عليه العهد في محمد صلى الله تعالى عليه وسلم لئن بعث وهو حي ليؤمنن به ولينصرنه ويأمره فيأخذ العهد على قومه ثم تلا الآية
İbn Cerîr'in Ali'den (kerremallâhu vecheh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah Teâlâ, Âdem ve ondan sonraki hiçbir peygamberi göndermemiştir ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ondan ahit almamış olsun: Şayet o peygamber hayatta iken Muhammed gönderilirse mutlaka ona iman edecek, ona yardım edecek ve kavminden de bu ahdi almasını emredecektir.» Sonra bu ayeti okumuştur.
وعدم ذكر الأمم فيها حينئذ إما لأنهم معلومون بالطريق الأولى أو لأنه استغنى بذكر النبيين عن ذكرهم، ففي الآية اكتفاء وليس فيها الجمع بين المتنافيين، وقيل: إن إضافة الميثاق إلى النبيين إضافة إلى الفاعل، والمعنى وإذ أخذ الله الميثاق الذي وثقه النبيون على أممهم- وإلى هذا ذهب ابن عباس- فقد أخرج ابن المنذر. وغيره عن سعيد بن جبير أنه قال: قلت لابن عباس: إن أصحاب عبد الله يقرؤون «وإذ أخذ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب لما آتيتكم» إلخ ونحن نقرأ ميثاق النبيين فقال ابن عباس: إنما أخذ الله تعالى ميثاق النبيين على قومهم، وأشار بذلك رضي الله تعالى عنه إلى أنه لا تناقض بين القراءتين كما توهم حتى ظن أن ذلك منشأ قول مجاهد فيما رواه عنه ابن المنذر، وغيره أن وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ خطأ من الكتاب- وأن الآية كما قرأ عبد الله- وليس كذلك إذ لا يصلح ذلك وحده منشأ وإلا لزم الترجيح بلا مرجح بل المنشأ لذلك إن صح، ولا أظن ما يعلم بعد التأمل فيما أسلفناه في المقدمات وبسطنا الكلام عليه- في الأجوبة العراقية عن الأسئلة الإيرانية- وقيل: المراد
Bu durumda ümmetlerin ayette zikredilmemesi, ya evleviyet yoluyla bilindiklerinden yahut peygamberlerin zikredilmesiyle onların zikrine ihtiyaç kalmadığındandır. Dolayısıyla ayette iktifâ sanatı vardır ve birbirine zıt iki şeyin bir araya gelmesi söz konusu değildir. Bir görüşe göre misakın peygamberlere izafeti, fâile izafettir; mana: «Hani Allah, peygamberlerin ümmetlerinden pekiştirerek aldıkları misakı almıştı...» şeklindedir. İbn Abbâs da bu görüşe meyletmiştir; nitekim İbnü'l-Münzir ve başkaları Saîd b. Cübeyr'den şöyle nakletmiştir: İbn Abbâs'a dedim ki: «Abdullah'ın arkadaşları { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَما آتَيْتُكُمْ } şeklinde okuyorlar, biz ise { مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } okuyoruz.» İbn Abbâs: «Allah Teâlâ peygamberlerin misakını ancak kavimleri üzerinden almıştır» dedi. İbn Abbâs (radıyallâhu anh) bu sözüyle, vehmedildiği gibi iki kıraat arasında bir çelişki olmadığına işaret etmiştir; öyle ki İbnü'l-Münzir ve başkalarının Mücâhid'den naklettiği { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } ifadesinin kâtiplerin bir hatası olduğu ve ayetin Abdullah'ın okuduğu gibi olduğu şeklindeki sözünün kaynağının bu olduğu zannedilmiştir. Oysa durum böyle değildir; zira tek başına bu husus bir kaynak olmaya elverişli değildir, aksi takdirde mureccihsiz tercih gerekirdi. Bilakis —şayet doğruysa ki zannetmiyorum— bunun kaynağı, mukaddimelerde daha önce zikrettiğimiz ve 'el-Ecvibetü'l-Irâkıyye 'ani'l-Es'ileti'l-Îrâniyye' adlı eserde genişçe açıkladığımız hususların teemmül edilmesinden sonra anlaşılacak olan şeydir. Bir görüşe göre kastedilen:
أمم النبيين على حذف المضاف، وإليه ذهب الصادق رضي الله تعالى عنه
muzafın hazfiyle «peygamberlerin ümmetleri»dir; es-Sâdık (radıyallâhu anh) da bu görüşe varmıştır.
وقيل: المضاف المحذوف أولاد، والمراد بهم على الصحيح بنو إسرائيل لكثرة أولاد الأنبياء فيهم وأن السياق في شأنهم، وأيد بقراءة عبد الله المشار إليها- وهي قراءة أبي بن كعب- أيضا، وقيل: المراد- وإذ أخذ الله ميثاقا مثل ميثاق النبيين- أي ميثاقا غليظا على الأمم، ثم جعل ميثاقهم نفس ميثاقهم بحذف أداه التشبيه مبالغة، وقيل: المراد من النبيين بنو إسرائيل وسماهم بذلك تهكما لأنهم كانوا يقولون: نحن أولى بالنبوة من محمد لأنا أهل الكتاب والنبيون وكانوا منا، وهذا كما تقول لمن ائتمنته على شيء فخان فيه ثم زعم الأمانة: يا أمين ماذا صنعت بأمانتي؟؟ وتعقبه الحلبي بأنه بعيد جدا إذ لا قرينة تبين ذلك، وأجيب بأن القائل به لعله اتخذ مقالهم المذكور قرينة حالية، وقيل: إن الإضافة للتعليل لأدنى ملابسة كأنه قيل: وإذ أخذ الله الميثاق على الناس لأجل النبيين، ثم بينه بقوله سبحانه: لَما آتَيْتُكُمْ إلخ ولا يخفى أن هذا أيضا من البعد بمكان، وقال الشهاب: لم نر من ذكر أن الإضافة تفيد التعليل في غير كلام هذا القائل، واختار كثير من العلماء القول الأول، وأخذ الميثاق من النبيين له صلى الله تعالى عليه وسلم- على ما دل عليه كلام الأمير كرم الله تعالى وجهه مع علمه سبحانه أنهم لا يدركون وقته- لا يمنع من ذلك لما فيه مع ما علمه الله تعالى من التعظيم له
Hazfedilen muzafın «evlatlar» olduğu da söylenmiştir; sahih olan görüşe göre onlardan maksat İsrailoğullarıdır; zira peygamber çocukları onların içinde çoktur ve siyak da onların durumuna dairdir. Bu görüş, Abdullah'ın işaret edilen kıraatiyle —ki o Übey b. Ka'b'ın da kıraatidir— desteklenmiştir. Bir görüşe göre ise mana: «Hani Allah, peygamberlerin misakı gibi bir misak almıştı...» yani ümmetlerden ağır bir misak almıştı şeklindedir; sonra mübalağa için teşbih edatı hazfedilerek onların misakı bizzat peygamberlerin misakı kılınmıştır. Bir diğer görüşe göre: Peygamberlerden maksat İsrailoğullarıdır; onlara alay yollu bu isim verilmiştir, çünkü onlar: «Biz peygamberliğe Muhammed'den daha layığız, zira biz Ehl-i Kitabız ve peygamberler bizdendiler» diyorlardı. Bu, tıpkı kendisine bir şey emanet ettiğin, onda hıyanet eden ve sonra da emanete riayet ettiğini iddia eden kimseye: «Ey güvenilir zat, emanetime ne yaptın?!» demen gibidir. el-Halebî bunu şu şekilde tenkit etmiştir: Bu çok uzaktır, zira bunu açıklayan hiçbir karine yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşü savunan kimse, onların mezkûr sözlerini hâl karinesi kabul etmiş olabilir. Bir görüşe göre de izafet, en küçük bir mülâbese sebebiyle ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; sanki şöyle denilmiştir: «Hani Allah insanlardan peygamberler sebebiyle misak almıştı», sonra da Yüce Allah bunu { لَما آتَيْتُكُمْ } kavliyle açıklamıştır. Gizli değildir ki bu da son derece uzaktır. Şihâb şöyle demiştir: İzafetin ta'lîl ifade ettiğini bu sözü söyleyenden başka bir kimsenin kelamında zikrettiğini görmedik. Âlimlerin çoğu birinci görüşü tercih etmiştir. Peygamberlerden onun için (sallallâhu aleyhi ve sellem) misak alınması —Emîr'in (kerremallâhu vecheh) sözünün delalet ettiği üzere— Allah Teâlâ'nın onların onun vaktine yetişemeyeceklerini bilmesine rağmen buna engel değildir; çünkü bunda, Allah Teâlâ'nın bildiği hususla birlikte onun için bir tazim,
صلى الله تعالى عليه وسلم والتفخيم ورفعة الشأن والتنويه بالذكر ما لا ينبغي إلا لذلك الجناب، وتعظيم الفائدة إذا كان ذلك الأخذ عليهم في كتبهم لا في عالم الذر فإنه بعيد كبعد ذلك الزمان- كما عليه البعض- ويؤيد القول- بأخذ الميثاق من الأنبياء الموجب لإيمان من أدركه ﵊ منهم به- ما
sallallâhu aleyhi ve sellem şanının yüceltilmesi, kadrinin yükseltilmesi ve zikrinin yüceltilmesi vardır ki bu ancak o yüce makama yakışır. Ayrıca bu misakın alınması —bazılarının savunduğu üzere o zamanın uzaklığı gibi uzak olan zürriyet âleminde değil de— onların kitaplarında gerçekleşmişse faydanın büyüklüğü de bundandır. Peygamberlerden, içlerinden ona yetişenin iman etmesini gerektiren bir misak alındığı görüşünü şu rivayet de teyit etmektedir:
أخرجه أبو يعلى عن جابر قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: لا تسألوا أهل الكتاب عن شيء فإنهم لن يهدوكم وقد ضلوا فإما أن تصدقوا بباطل، وإما أن تكذبوا بحق وأنه والله لو كان موسى حيا بين أظهركم ما حل له إلا أن يتبعني»
Ebû Ya'lâ'nın Câbir'den rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Ehl-i Kitab'a hiçbir şey sormayın; zira onlar sapmışken sizi asla doğru yola iletemezler. Aksi takdirde ya batıl bir şeyi doğrularsınız yahut hak bir şeyi yalanlarsınız. Vallahi şayet Mûsâ aranızda hayatta olsaydı, bana tabi olmaktan başka bir şey ona helal olmazdı.»
وفي معناه أخبار كثيرة وهي تؤيد بظاهرها ما قلنا، ومن هنا ذهب العارفون إلى أنه صلى الله تعالى عليه وسلم هو النبي المطلق والرسول الحقيقي والمشرع الاستقلالي، وأن من سواه من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام في حكم التبعية له ﷺ.
Bu manada pek çok haber vardır ve bunlar zahirleriyle söylediğimiz şeyi teyit etmektedir. Buradan hareketle ârifler, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) mutlak nebi, hakiki resul ve müstakil şeriat koyucu olduğuna; peygamberlerden (aleyhimüssalâtü vesselâm) onun dışındakilerin ise ona tabi olma hükmünde olduğuna hükmetmişlerdir.
هذا وقد عدوا هذه الآية من مشكلات القرآن إعرابا وقد غاص النحويون في تحقيق ذلك وشقوا الشعر فيه.
Bununla birlikte, bu ayeti irap bakımından Kur'an'ın müşkil ayetlerinden saymışlar; nahivciler bunun tahkikine derinlemesine dalmış ve bu hususta kılı kırk yarmışlardır.
ولنذكر بعض الكلام في ذلك فنقول: قال غير واحد: اللام في لَما آتَيْتُكُمْ على قراءة الفتح والتخفيف- وهي قراءة الجمهور- موطئة للقسم المدلول عليه بأخذ الميثاق لأنه بمعنى الاستحلاف وسميت بذلك لأنها تسهل تفهم الجواب على السامع، وعرفها النحاة كما قال الشهاب: بأنها اللام التي تدخل على الشرط سواء- إن- وغيرها لكنها غلبت في- إن- بعد تقدم القسم لفظا أو تقديرا لتؤذن أن الجواب له لا للشرط- كقولك: لئن أكرمتني لأكرمنك- ولو قلت أكرمك، أو فإني أكرمك، أو ما أشبهه مما يجاب به الشرط لم يجز على ما صرح به ابن الحاجب- وخالفه الفراء فيه- فجوز أن يجاب الشرط مع تقدم القسم عليه لكن الأول هو المصحح وكونها يجب دخولها على الشرط هو المشهور- وخالف فيه بعض النحاة، قال: يجوز دخولها على غير الشرط إما مطلقا أو بشرط مشابهته للشرط كما الموصولة دون الزائدة وقال الزمخشري في سورة هود: إنه لا يجب دخولها على كلم المجازاة، ونقله الأزهري عن الأخفش، وذكر أن ثعلبا غلطه فيه فالمسألة خلافية، وما- شرطية في موضع نصب- بآتيت- والمفعول الثاني ضمير المخاطب، ومِنْ بيان- لما- واعترض بأن حمل مِنْ على البيان شائع بعد الموصولة، وأما بعد الشرطية محتاج لما ذكر، وأجيب بأن السمين نقل ما يدل على الوقوع عند الأئمة، وفي جنى الداني.
Bu husustaki bazı sözleri zikredelim ve şöyle diyelim: Pek çok âlim şöyle demiştir: Fetha ve tahfif ile okunuşta —ki cumhurun kıraatidir— { لَما آتَيْتُكُمْ } ifadesindeki lâm, misak almanın yemine icbar etmek manasında olması sebebiyle delalet ettiği yemine hazırlayıcı (muvattıe) bir lâmdır. Dinleyicinin cevabı anlamasını kolaylaştırdığı için böyle isimlendirilmiştir. Nahivciler onu —Şihâb'ın dediği gibi— gerek «in» gerekse başkası olsun şart edatının başına gelen lâm olarak tarif etmişlerdir; ancak lafzen veya takdiren bir yemin öne geçtiğinde cevabın şartın değil yeminin cevabı olduğunu bildirmek için çoğunlukla «in» üzerine dahil olur; tıpkı «Andolsun ki bana ikram edersen ben de sana ikram ederim (Le-in ekramtenî le-ükrimenneke)» sözün gibi. Şayet «ekramtüke» yahut «fe-innî ükrimüke» veya şartın cevap verildiği benzeri ifadeler söyleseydin, İbnü'l-Hâcib'in açıkça belirttiği üzere caiz olmazdı —Ferrâ ise buna muhalefet etmiş ve yemin takaddüm etse bile şarta cevap verilmesini caiz görmüştür; ancak tashih edilen görüş birincisidir—. Onun mutlaka şartın başına gelmesi gerektiği meşhurdur —bazı nahivciler ise buna muhalefet edip şöyle demiştir: Zâid olana değil mevsûl olan «mâ» gibi şarta benzemesi şartıyla veya mutlak olarak şart dışındakilerin başına gelmesi de caizdir—. ez-Zemahşerî ise Hûd Suresi'nde bu lâmın şart/ceza kelimelerinin başına gelmesinin zorunlu olmadığını söylemiştir; el-Ezherî bunu el-Ahfeş'ten nakletmiş ve Sa'leb'in bu konuda onu hatalı bulduğunu zikretmiştir; dolayısıyla mesele ihtilaflıdır. «Mâ» şartiyedir ve { آتَيْتُ } fiili ile nasp mahallindedir; ikinci mef'ûl muhatap zamiridir. { مِنْ } ise «mâ»yı beyan içindir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: { مِنْ }'in beyaniyye olarak kullanılması mevsûleden sonra yaygındır; şartiyeden sonra ise zikredilen şeye muhtaçtır. Buna da es-Semîn'in imamlar katında bunun vuku bulduğuna delalet eden şeyleri naklettiği ve el-Cenâ'd-Dânî'de de yer aldığı şeklinde cevap verilmiştir.
ومن الناس من قال: إن مِنْ تزاد بالشروط في غير باب التمييز، وأما فيه فتزاد وإن لم تستوف الشروط نحو لله درّك من رجل، ومن هنا قال مولانا عبد الباقي: يجوز ان تكون مِنْ تبعيضية ذكرت لبيان ما الشرطية، أو زائدة داخلة على التمييز، ولَتُؤْمِنُنَّ جواب القسم وحده على الصحيح، ولدلالته على جواب الشرط واتحاد معناهما تسامح بعضهم فجعله سادّا مسد الجوابين، ولم يرد أنه جواب القسم وجواب الشرط لتنافيهما من حيث إن الأول لا محل له، والثاني له محل، والقول: بأن الجملة الواحدة قد يحكم عليها بالأمرين باعتبارين التزام لما لا يلزم، وجوزوا كون ما موصولة واللام الداخلة عليها حينئذ لام الابتداء، ويشعر كلام البعض أن اللام بعد موطئة وكأنه مبني على مذهب من جوز دخول الموطئة على غير الشرط من النحاة- كما مر- وهي على هذا التقدير مبتدأ، والخبر إما مقدر أو جملة لَتُؤْمِنُنَّ مع القسم المقدر، والكلام في مثله شهير، وأورد عليه أن الضمير في بِهِ إن عاد على المبتدأ على ما هو الظاهر كان الميثاق هو إيمانهم بما آتاهم، والمقصود من الآية أخذ الميثاق بالإيمان بالرسول صلى الله تعالى عليه وسلم ونصرته، وإن عاد على الرسول كالضمير الثاني المنصوب العائد عليه مطلقا دفعا للزوم التفكيك خلت الجملة التي هي خبر عن العائد، وأجيب بأن الجملة المعطوفة لما كانت مشتملة على ما هو بمعنى المبتدأ الموصول، ولذلك استغنى عن ضميره فيها مع لزومه في الصلتين المتعاطفتين في المشهور وكان ضمير بِهِ راجعا للرسول مع ملاحظة مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ القائم مقام الضمير العائد على ما اكتفى بمجرد ذلك عن ضمير في
İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: { مِنْ }, temyiz bâbı dışında şartlarla zâid kılınır; temyizde ise «Ne adamsın! (Lillâhi derrüke min raculin)» örneğinde olduğu gibi şartlar tam olmasa bile zâid kılınır. Buradan hareketle Mevlânâ Abdülbâkî şöyle demiştir: { مِنْ } harfinin şartiyye olan «mâ»yı açıklamak için zikredilen teb'îziyye olması veya temyizin başına gelen zâide olması caizdir. { لَتُؤْمِنُنَّ } ise sahih olan görüşe göre yalnızca yeminin cevabıdır; şartın cevabına delalet etmesi ve anlamlarının bir olması sebebiyle bazıları müsamaha gösterip onu her iki cevabın yerine kâim kılmıştır. Yoksa birincisinin iraptan mahalli olmaması, ikincisinin ise iraptan mahalli bulunması bakımından birbirine zıt olmaları sebebiyle onun hem yeminin hem şartın cevabı olduğunu kastetmemiştir. Tek bir cümlenin iki farklı itibarla her iki duruma da hükmedilebileceği sözü ise gereksiz bir külfete katlanmaktır (iltizâm-ı mâ lâ yelzem). «Mâ»nın mevsûle olması ve başına gelen lâmın da bu durumda ibtidâ lâmı olması caiz görülmüştür. Bazılarının sözü, lâmın yine de muvattıe olduğunu hissettirmektedir; sanki bu, nahivcilerden muvattıe lâmın —daha önce geçtiği üzere— şart dışındakilerin de başına gelebileceğini caiz görenlerin mezhebine bina edilmiştir. Bu takdire göre «mâ» mübtedâdır; haber ise ya mukadderdir yahut mukadder yeminle birlikte { لَتُؤْمِنُنَّ } cümlesidir; benzeri yerlerdeki bahis meşhurdur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Şayet { بِهِ } ifadesindeki zamir zahir olana binaen mübtedâya dönerse, misak onlara verilen şeye iman etmeleri olur; oysa ayetten maksat, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edilmesi ve ona yardım edilmesi hususunda misak alınmasıdır. Eğer tefrik lâzım gelmesini defetmek için —mutlak olarak ona dönen ikinci mansup zamir gibi— Resûl'e dönerse, bu takdirde haber olan cümle [mübtedâya dönen] rabıt zamirden yoksun kalır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Matuf cümle, mevsûl mübtedâ manasındaki şeyi ihtiva ettiği için —bu sebeple meşhur olan görüşe göre birbirine matuf iki sıla cümlesinde zamir şart iken burada onun zamirine ihtiyaç duyulmamıştır— ve «mâ»ya dönen zamirin makamına kaim olan { مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ } ifadesi dikkate alınmakla birlikte { بِهِ } zamiri Resûl'e raci olduğu için, sözün birbiriyle irtibatından dolayı
خبرها لارتباط الكلام بعضه ببعض، وإلى ذلك يشير كلام الإمام السهيلي في الروض الانف، ولا يخفى أنه مع ما فيه من التكلف مبني على اتحاد ما أوتوه، وما هو معهم، وفي ذلك إشكال- لأن آتيناكم، وجاءكم- إن كان كلاهما مستقبلين فالظاهر أن المراد- بما آتيناكم- القرآن لأنه الذي يؤتوه في المستقبل باعتبار إيتائه للرسول الذي كلفوا باتباعه وبما معهم الكتب التي أوتوها، وحمله على القرآن يأباه الذوق لأنه مع كونه ليس معهم بحسب الظاهر لا يظهر حسن لكون القرآن مصدقا للقرآن وهو لازم عى ذلك التقدير. وإن كانا ماضيين ظهر الفساد من جهة أن هذا الرسول الذي أوجب الله تعالى عليهم الإيمان به ونصرته لم يجئ إذ ذاك، وإن كان الفعل الأول ماضيا. والثاني مستقبلا جاء عدم التناسب بين المعطوفين وهما ماضيان لفظا، وفيه نوع بعد، ولعل المجيب يختار هذا الشق ويتحمل هذا البعد لما أن ثم مع كونه لا يعبأ بمثله لضعفه تهون أمره، وجوز أبو البقاء على ذلك التقدير كون الخبر من كتاب أي الذي آتيتكموه من الكتاب، وجعل النكرة هنا كالمعرفة وسوغ كون العائد على الموصول من المعطوف محذوفا- أي جاءكم به- مع عدم تحقق شروط حذف مثل هذا الضمير عند الجمهور بل مع خلل في المعنى لأن المؤتى كتاب كل نبي في زمان بعثته وشريعته والجائي به الرسول هو القرآن بحسب الظاهر لا كتاب كل نبي، وعود الضمير المقدر يستدعي ذلك، وعلى تقدير التزام كون المؤتى القرآن أيضا كما يقتضيه حمل الفعلين على الاستقبال يرد أنه لا معنى لمجيء الرسول إليهم بالقرآن بعد إيتائهم القرآن بمهلة، والعطف بثم كالنص بهذا المعنى، وعلى تقدير التزام كون الجائي به الرسول هو كتاب كل نبي بنوع من التكلف يكون وصف الرسول بكونه مصدقا لما معكم كالمستغني عنه فتدبر.
haberindeki bir zamir yerine sırf bununla yetinilmiştir. İmam es-Süheylî'nin 'er-Ravdu'l-Ünüf' adlı eserindeki sözü de buna işaret etmektedir. Gizli değildir ki bu izah, içerdiği külfetle birlikte, kendilerine verilen şey ile yanlarında olan şeyin aynı olmasına dayanmaktadır. Bunda ise bir müşkillik vardır: Çünkü şayet { آتَيْناكُمْ } ve { جاءَكُمْ } fiillerinin her ikisi de istikbâl (gelecek zaman) ifade ediyorsa, zahir olan şudur ki { بِما آتَيْناكُمْ } ile kastedilen Kur'an'dır; zira gelecekte kendilerine verilecek olan odur —kendisine uymakla mükellef oldukları Resûl'e verilmesi itibariyle—; yanlarındaki ile kastedilen ise kendilerine verilmiş olan kitaplardır. Bunun Kur'an'a hamledilmesini ise selim zevk reddeder; zira Kur'an zahiren onların yanında olmamakla birlikte, Kur'an'ın Kur'an'ı doğrulayıcı olmasının da güzel bir izahı ortaya çıkmaz ki bu takdirde bu durum zorunlu olur. Şayet her iki fiil de mazi ifade ediyorsa, Allah Teâlâ'nın kendilerine iman etmeyi ve yardım etmeyi farz kıldığı bu Resûl'ün o vakitte gelmemiş olması yönünden fesat ortaya çıkar. Eğer birinci fiil mazi, ikincisi istikbâl ifade ediyorsa, lafzen her ikisi de mazi olan iki matuf arasında tenasüpsüzlük ortaya çıkar ki bunda bir nevi uzaklık vardır. Belki de cevap veren kimse bu şıkkı tercih etmekte ve { ثُمَّ } edatının zayıflığı sebebiyle böyle bir duruma itibar edilmeyişinden ötürü bu uzaklığı göğüsleyip işi kolaylaştırmaktadır. Ebü'l-Bekâ bu takdire göre haberin { مِنْ كِتابٍ } olmasını caiz görmüştür; yani «Kitap'tan size verdiğim şey» demektir. Buradaki nekreyi marife gibi kılmış ve matuf cümleden mevsûle dönen aid zamirinin hazfedilmiş olmasını —yani { جاءَكُمْ بِهِ } «onunla size geldi» şeklinde— caiz görmüştür; oysa cumhur katında böyle bir zamirin hazfinin şartları tahakkuk etmemiştir, üstelik anlamda da bir bozukluk meydana gelir: Çünkü verilen şey her peygamberin kendi bi'seti ve şeriatı zamanındaki kitabıdır, Resûl'ün getirdiği şey ise zahire göre her peygamberin kitabı değil Kur'an'dır; takdir edilen zamirin rücûu ise bunu gerektirir. Her iki fiilin istikbale hamledilmesinin gerektirdiği üzere verilen şeyin de Kur'an olduğu kabul edilse bile, onlara Kur'an'ın verilmesinden bir süre sonra Resûl'ün onlara Kur'an ile gelmesinin bir manası kalmayacağı itirazı doğar; { ثُمَّ } ile atfedilmesi ise bu manada nass gibidir. Zoraki bir tevülle Resûl'ün getirdiği şeyin her peygamberin kitabı olduğu kabul edilse dahi, Resûl'ün { مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ } şeklinde vasfedilmesi fuzuli/ihtiyaçsız bir hale gelir; iyi düşün!
وقرأ حمزة- لما آتيتكم- بكسر اللام على أن ما مصدرية- واللام- جارّة أجلية متعلقة- بلتؤمنن- أي لأجل إيتائي إياكم بعض الكتاب ثم مجيء رسول مصدق له أخذ الله الميثاق لتؤمنن به ولتنصرنه، واعترض بأن فيه إعمال ما بعد لام القسم فيما قبلها وهو لا يجوز، وأجيب بأنه غير مجمع عليه فإن ظاهر كلام الزمخشري يشعر بجوازه، ولعل من يمنعه يخصه بما إذا لم يكن المعمول المتقدم ظرفا لأن ذاك يتوسع فيه ما لا يتوسع في غيره، نعم الأولى حسبما للنزاع تعلقه بأقسم المحذوف. وجوز أن تكون ما في هذه القراءة موصولة أيضا. والجار متعلق- بأخذ- وروي عبد بن حميد عن سعيد بن جبير أنه قرأ- لما آتيتكم- بالتشديد. وفيها احتمالان: الأول أن تكون ظرفية بمعنى حين- كما قاله الجمهور- خلافا لسيبويه، وجوابها مقدر من جنس جواب القسم- كما ذهب إليه الزمخشري- أي- لما آتيتكم بعض الكتاب والحكمة ثم جاءكم رسول مصدق وجب عليكم الإيمان به ونصرته- وقدره ابن عطية من جنس ما قبلها- أي لما كنتم بهذه الحال رؤساء الناس وأماثلهم أخذ عليكم الميثاق- وكذا وقع في تفسير الزجاج، و «مآل» معناها التعليل، الثاني أن أصلها من «ما» فأبدلت النون ميما لمشابهتها إياها فتوالت ثلاث ميمات فحذفت الثانية لضعفها بكونها بدلا وحصول التكرير بها، ورجحه أبو حيان في البحر.
Hamza, «mâ» mastariyye ve «lâm» da { لَتُؤْمِنُنَّ } lafzına taalluk eden sebep bildiren cer harfi olmak üzere lâm'ın kesresi ile { لِما آتَيْتُكُمْ } şeklinde okumuştur; yani 'Kitap'tan bir kısmını size vermem, sonra da onu doğrulayıcı bir peygamberin gelmesi sebebiyle, ona mutlaka iman edesiniz ve ona mutlaka yardım edesiniz diye Allah misak aldı' demektir. Buna karşı, yemin lâmından sonra gelen âmilin ondan öncekinde amel ettirilmesi olduğu ve bunun caiz olmadığı şeklinde itiraz edilmiştir. Buna ise bu kuralın üzerinde icmâ edilmiş olmadığı, zira ez-Zemahşerî'nin sözünün zahirinin bunun caiz olduğunu hissettirdiği şeklinde cevap verilmiştir; belki de bunu engelleyen kimse, öne geçen ma'mûlün zarf olmaması durumuna bunu has kılmaktadır, çünkü zarfta başkasında yapılamayacak genişlikler yapılabilir. Evet, ihtilafı kesmek adına en uygun olanı, takdirî bir «uksîmu» fiiline taalluk etmesidir. Bu kıraatte «mâ»nın mevsûle olması da caiz görülmüştür; bu durumda câr ve mecrûr { أَخَذَ } fiiline taalluk eder. Abd b. Humeyd, Saîd b. Cübeyr'in şedde ile { لَمَّا آتَيْتُكُمْ } şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, Sîbeveyh'in hilafına cumhurun dediği gibi «hîn» (vakit) manasında zarfiye olmasıdır; cevabı ise —ez-Zemahşerî'nin gittiği gibi— yemin cevabı cinsinden takdir edilir; yani 'Size Kitap ve hikmetten bir parça verdiğim, sonra da size doğrulayıcı bir peygamber geldiği vakit, ona iman etmeniz ve ona yardım etmeniz üzerinize vacip oldu' demektir. İbn Atıyye ise cevabı kendisinden önceki ifadenin cinsinden takdir etmiştir; yani 'Bu halde insanların önderleri ve ileri gelenleri olduğunuz vakit sizden misak alındı' demektir; ez-Zeccâc'ın tefsirinde de böyle yer almıştır ve manasının neticesi ta'lîldir (gerekçe bildirmedir). İkincisi, aslının «min mâ» olmasıdır; nûn harfi benzerliğinden dolayı mîm harfine dönüştürülmüş, böylece üç mîm peş peşe gelmiş ve ikincisi bedel olmasından ötürü zayıf olması ve tekrarın hasıl olması sebebiyle hazfedilmiştir; Ebû Hayyân el-Bahr'da bunu tercih etmiştir.
وزعم ابن جني أنها الأولى، ونظر فيه الحلبي، ومِنْ إما مزيدة في الإيجاب على رأي الأخفش، وإما تعليلية على ما اختاره ابن جني قيل: وهو الأصح- لا تضاح المعنى عليه وموافقته لقراءة التخفيف- واللام إما زائدة، أو موطئة بناء على عدم اشتراط دخولها على أداة الشرط، وقرأ نافع- آتيناكم- على لفظ الجمع للتعظيم، والباقون- آتيتكم- على التوحيد، ولكل من القراءتين حسن من جهة- فافهم ذاك- فبعيد أن تظفر بمثله يداك قالَ أي الله تعالى للنبيين وهو بيان لأخذ الميثاق، أو مقول بعده للتأكيد أَأَقْرَرْتُمْ بذلك المذكور وَأَخَذْتُمْ أي قبلتم على حدّ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ [المائدة: ٤١] .
İbn Cinnî ise bunun birincisi olduğunu iddia etmiş, el-Halebî ise bunu tenkit etmiştir. { مِنْ } harfi, el-Ahfeş'in görüşüne göre ya müspet kelamda zâidedir yahut İbn Cinnî'nin tercih ettiğine göre ta'lîliyyedir. Denildi ki: En sahih olanı budur; zira bu takdirde mana açıklık kazanmakta ve tahfif kıraatine muvafık düşmektedir. Lâm harfi ise ya zâidedir yahut şart edatının başına gelmesinin şart koşulmaması esasına binaen muvattıedir. Nâfi', tazim için çoğul lafzıyla { آتَيْناكُمْ } okumuştur; geri kalanlar ise teklik sığasıyla { آتَيْتُكُمْ } okumuşlardır. Kıraatlerin her birinin bir yönden güzelliği vardır; bunu iyi anla, zira bunun benzerini kolay kolay elde edemezsin! { قالَ } “[Allah] buyurdu ki:” Yani Allah Teâlâ peygamberlere buyurdu; bu ifade misak almanın beyanıdır yahut teyit için ondan sonra söylenmiş bir sözdür. { أَأَقْرَرْتُمْ } “İkrar ettiniz mi?” Zikredilen bu hususu kabul ettiniz mi? { وَأَخَذْتُمْ } “Ve aldınız mı?” Yani kabul ettiniz mi? { إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ } [el-Mâide: 41] “...Eğer size bu verilirse onu alın...” ayetinde olduğu gibi.
وقيل: معناه هل أخذتم عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي على الأمم- والإصر- بكسر الهمزة العهد كما قال ابن عباس،
Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, ümmetler aleyhine { عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي } “...bu hususta ağır ahdimi [aldınız mı?]” şeklindedir. Hemzenin kesresi ile «el-İsr», İbn Abbâs'ın dediği gibi ahit demektir.
وأصله من- الإصار- وهو ما يعقد به ويشد. وكأنه إنما سمي العهد بذلك لأنه يشد به. وقرئ بالضم. وهو إما لغة فيه- كعبر وعبر- في قولهم ناقة عبر أسفار. أو هو بالضم جمع- إصار- استعير للعهد. وجمع إما لتعدد المعاهدين وهو الظاهر، أو للمبالغة قالُوا استئناف مبني على السؤال كأنه قيل: فماذا قالوا: عند ذلك؟ فقيل: قالوا: أَقْرَرْنا، وكان الظاهر في الجواب أقررنا على ذلك إصرك لكنه لم يذكر الثاني اكتفاء بالأول قالَ أي الله تعالى لهم فَاشْهَدُوا أي فليشهد بعضكم على بعض بذلك الإقرار، فاعتبر المقر بعضا، والشاهد بعضا آخر لئلا يتحد المشهود عليه والشاهد، وقيل:
Aslı «el-isâr» kökünden olup bir şeyin kendisiyle bağlandığı ve sıkıldığı bağ demektir. Ahit de sanki onunla bağlanıp sağlamlaştırıldığı için böyle isimlendirilmiştir. Damme ile [usrî şeklinde] de okunmuştur; bu ya Arapların 'nâkatün 'ubrü/'ibrü esfâr' (yolculuklara dayanıklı deve) sözünde olduğu gibi bir lehçedir yahut damme ile «isâr»ın çoğuludur ve ahit için istiare edilmiştir. Çoğul getirilmesi ise ya zahir olduğu üzere ahitleşenlerin çokluğundan yahut mübalağa içindir. { قالُوا } “Dediler ki:” Sanki 'O esnada ne dediler?' diye sorulmuş da: 'İkrar ettik dediler' denilmiş gibi soruya bina edilen bir istînâftır. { أَقْرَرْنا } “İkrar ettik.” Cevapta zahir olan «Bunun üzerine senin ahdini ikrar ettik» denilmesiydi; ancak birinciyle yetinilerek ikincisi zikredilmemiştir. { قالَ } “Buyurdu ki:” Yani Allah Teâlâ onlara buyurdu: { فَاشْهَدُوا } “«Öyleyse şahit olun!»” Yani bu ikrara birbiriniz aleyhine şahitlik edin. Aleyhine şahitlik edilen ile şahidin aynı olmaması için ikrar eden bir kısım, şahitlik eden diğer bir kısım kabul edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الخطاب فيه للأنبياء عليهم الصلاة والسلام فقط أمروا بالشهادة على أممهم. ونسب ذلك إلى عليّ كرم الله تعالى وجهه،
Buradaki hitap yalnızca peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) yöneliktir; ümmetleri aleyhine şahitlik etmekle emrolunmuşlardır. Bu görüş Ali'ye (kerremallâhu vecheh) nispet edilmiştir.
وقيل: للملائكة فيكون ذلك كناية عن غير مذكور. ونسب إلى سعيد بن المسيب وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ أي على إقراركم وتشاهدكم- على ما يقتضيه المعنى- لأنه لا بد في الشهادة من مشهود عليه. وهنا ما ذكرناه للمقام. وعن ابن عباس إن المراد اعلموا وأنا معكم أعلم. وعلى كل تقدير فيه توكيد وتحذير عظيم، والجار والمجرور خبر- أنا- ومَعَكُمْ حال، والجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب. وجوز أن تكون في محل نصب على الحال من ضمير فَاشْهَدُوا فَمَنْ تَوَلَّى أي
Bir görüşe göre ise meleklere hitaptır; dolayısıyla bu, zikredilmeyen bir varlıktan kinaye olur. Bu görüş Saîd b. el-Müseyyeb'e nispet edilmiştir. { وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “«Ben de sizinle beraber şahitlerdenim.»” Yani mananın gerektirdiği üzere sizin ikrarınıza ve birbirinize şahitlik etmenize [şahidim]; zira şahitlikte mutlaka aleyhine şahitlik edilen bir husus bulunmalıdır. Burada da makam için zikrettiğimiz şey söz konusudur. İbn Abbâs'tan ise mananın: 'Bilin ki ben de sizinle beraber biliyorum' şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. Her takdirde bunda büyük bir tekit ve şiddetli bir sakındırma vardır. Câr ve mecrûr { أَنَا }'nın haberidir, { مَعَكُمْ } hâldir ve cümle iraptan mahalli olmayan müstakil bir istînâfiyedir. { فَاشْهَدُوا } fiilinin zamirinden hâl olarak nasp mahallinde olması da caiz görülmüştür. { فَمَنْ تَوَلَّى } “Artık kim yüz çevirirse...” Yani
أعرض عن الإيمان بمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم ونصرته- قاله علي كرم الله وجهه-
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmekten ve ona yardım etmekten yüz çevirirse —bunu Ali kerremallâhu vecheh söylemiştir—
بَعْدَ ذلِكَ أي الميثاق والإقرار والتوكيد بالشهادة فَأُولئِكَ إشارة إلى من مراعى معناه كما روعي من قبل لفظها هُمُ الْفاسِقُونَ أي الخارجون في الكفر إلى أفحش مراتبه، والمشهور عدم دخول الأنبياء عليهم الصلاة والسلام في حكم هذه الشرطية، أو ما هي في حكمها لأنهم أجلّ قدرا من أن يتصور في حقهم ثبوت المقدم ليتصفوا، وحاشاهم بما تضمنه التالي بل هذا الحكم بالنسبة إلى أتباعهم.
{ بَعْدَ ذلِكَ } “...bundan sonra...” Yani bu misaktan, ikrardan ve şahitlikle pekiştirmeden sonra. { فَأُولئِكَ } “...işte onlar...” Daha önce lafzı gözetildiği gibi burada da manası gözetilerek «men» şartiyesine yapılan bir işarettir. { هُمُ الْفاسِقُونَ } “...fâsıkların ta kendileridir.” Yani küfürde en çirkin mertebelere çıkanların ta kendileridir. Meşhur olan, peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) bu şartiyye cümlesinin veya onun hükmündeki ifadenin kapsamına dahil olmadıklarıdır; zira onların kadr-i kıymeti, şart cümlesinin mukaddeminin kendileri hakkında sübutunun tasavvur edilmesinden ve dolayısıyla —hâşâ— tâlînin (cevabın) içerdiği vasıfla nitelenmelerinden çok daha yücedir; bilakis bu hüküm onların tâbilerine yöneliktir.
وجوز أن يراد العموم. والآية من قبيل لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] .
[Bununla birlikte] genel kapsamın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde ayet, { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “[Ey Peygamber!] Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin kesinlikle boşa gider” kabilindendir.
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ
{ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?”
ذكر الواحدي عن ابن عباس أنه قال: «اختصم أهل الكتابين إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فيما اختلفوا بينهم من دين إبراهيم ﵇ كل فرقة زعمت أنها أولى بدينه فقال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: كلا الفريقين بريء من دين إبراهيم فغضبوا وقالوا: والله ما نرضى بقضائك ولا نأخذ بدينك فأنزل الله تعالى هذه الآية،
Vâhidî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «İki kitap ehli (Yahudiler ve Hristiyanlar), İbrahim'in (aleyhisselâm) dini hususunda aralarında ihtilaf ettikleri meselelerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar. Her fırka onun dinine kendisinin daha layık olduğunu iddia etti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Her iki fırka da İbrahim'in dininden uzaktır” buyurdu. Onlar da öfkelenerek: “Allah'a yemin olsun ki senin hükmüne razı olmuyoruz ve senin dinini benimsemiyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»
والجملة في النظم معطوفة على مجموع الشرط والجزاء، وقيل: على الجزاء فقط، وعطف الإنشاء على الإخبار مغتفر هنا عند المانعين، والهمزة على التقديرين متوسطة بين المعطوف والمعطوف عليه للإنكار، وقيل:
Nazımda bu cümle, şart ve cezanın tamamına matuftur. Cezaya (şartın cevabına) matuf olduğu da söylenmiştir; ihbârî (haber bildiren) cümleye inşâî cümlenin atfedilmesini caiz görmeyenlere göre bu durum burada hoşgörülmüştür. Her iki takdire göre de hemze, inkâr bildirmek üzere matuf ile matufun aleyh arasına girmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إنها معطوفة على محذوف تقديره- أيتولون فغير دين الله يبغون- قال ابن هشام: والأول مذهب سيبويه، والجمهور، وجزم به الزمخشري في مواضع، وجوز الثاني في بعض- ويضعفه ما فيه من التكلف- وأنه غير مطرد، أما الأول فلدعوى حذف الجملة فإن قوبل بتقديم بعض المعطوف فقد يقال إنه أسهل منه لأن المتجوز فيه على قولهم: أقل لفظا مع أن في هذا التجوز تنبيها على أصالة شيء في شيء أي أصالة الهمزة في التصدر، وأما الثاني فلأنه غير ممكن في نحو أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الرعد: ٣٣] انتهى.
[Bu cümle] “Yüz mü çeviriyorlar da Allah'ın dininden başkasını arıyorlar?” takdirinde mahzuf bir cümleye matuftur. İbn Hişâm şöyle demiştir: Birinci görüş Sîbeveyh'in ve cumhurun mezhebidir; Zemahşerî de birçok yerde bunu kesin bir dille belirtmiş, bazı yerlerde ise ikinci görüşü caiz görmüştür. [İkinci görüşü] zayıflatan husus, onda bulunan tekellüf ve kurallı (muttarid) olmayışıdır. Birinci görüşe gelince, cümle hazfi iddiasından ötürü [itiraza uğramıştır]; şayet bu, matufun bir kısmının öne geçirilmesiyle karşılaştırılırsa, bunun daha kolay olduğu söylenebilir; zira onların görüşüne göre mecaz yapılan kısım lafızca daha azdır. Bununla birlikte bu mecazda, bir şeyin bir şeydeki asaletine, yani hemzenin cümlenin başında yer almasındaki asaletine bir dikkat çekme vardır. İkinci görüşe gelince, { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } [er-Ra'd: 33] gibi yerlerde bu [takdir] mümkün değildir. [İbn Hişâm'ın sözü] bitti.
وتعقبه الشمس ابن الصائغ بأنه أي مانع من تقدير ألا مدبر للموجودات- فمن هو قائم على كل نفس- على الاستفهام التقريري المقصود به تقرير ثبوت الصانع، والمعنى- أينتفي المدبر فلا أحد قائم على كل نفس- ولا يمكن ذلك بل المدبر موجود فالقائم على كل نفس هو- وهو أولى من تقدير البدر ابن الدماميني- أهم ضالون فمن هو قائم على كل نفس بما كسبت لم يوحدوه، وجعله الهمزة للإنكار التوبيخي، وعلى العلات يوشك أن يكون التفصيل في هذه المسألة أولى بأن يقال: إن انساق ذلك المقدر للذهن قيل) بالتقدير، وإلا قيل بما قاله الجماعة، وتقديم المفعول لأنه المقصود بالإنكار لا للحصر كما توهم لأن المنكر اتخاذ غير الله ربا ولو معه، ودعوى أنه إشارة إلى أن دين غير الله لا يجامع دينه في الطلب، فالتقديم للتخصيص، والإنكار متوجه إليه أي أيخصون غير دين الله بالطلب- تكلف، وقول أبي حيان: إن تعليل التقديم بما تقدم لا تحقيق فيه لأن الإنكار الذي هو معنى الهمزة لا يتوجه إلى الذوات، وإنما يتوجه إلى الأفعال التي تتعلق بالذوات، فالذي أنكر إنما هو الابتغاء الذي متعلقه غير دين الله، وإنما جاء تقديم المفعول من باب الاتساع، ولشبه يبغون بالفاصلة لا تحقيق فيه عند ذوي التحقيق لأنا لم ندع توجه الإنكار إلى الذوات كما لا يخفى، وقرأ أبو عمرو وعاصم في رواية الحفص، ويعقوب- يبغون- بالياء التحتية، وقرأ الباقون بالتاء الفوقانية على معنى- أتتولون- أو- أتفسقون، وتكفرون فغير دين الله تبغون- وذهب بعضهم إلى أنه التفات فعنده لا تقدير، وعلى تقدير التقدير يجيء قصد الإنكار فيما أشير إليه ولا ينافيه لأنه منسحب عليه وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ جملة حالية مؤكدة للإنكار- أي كيف يبغون ويطلبون غير دينه، والحالة هذه طَوْعاً وَكَرْهاً مصدران في موضع الحال أي طائعين وكارهين، وجوز أبو البقاء أن يكونا مصدرين على غير المصدر لأن أسلم بمعنى انقاد وأطاع قيل:
Şems İbnü's-Sâiğ buna itiraz ederek şöyle demiştir: Sânî'in (Yaratıcı'nın) sübutunu ikrar ettirmeyi amaçlayan takrîrî bir istifham üzere “Varlıkların bir yöneticisi yok mudur —ki her nefsin kazandığı üzerinde gözetici olsun—?” şeklinde bir takdir yapılmasına ne engel vardır? Mana: “Yönetici yok mudur ki hiç kimse her nefsin üzerinde gözetici olmasın? Bu ise imkânsızdır; bilakis yönetici mevcuttur ve her nefsin üzerinde gözetici olan da O'dur.” Bu, Bedr İbnü'd-Demâmînî'nin yaptığı: “Onlar sapkın mıdırlar ki her nefsin kazandığı üzerinde gözetici olanı birlemediler?” şeklindeki takdirinden ve hemzeyi tevbihî inkâr kılmasından daha evladır. Her halükarda bu meselede tafsilata gitmek daha uygun görünmektedir: Şayet o mukadder mana zihne hemen geliyorsa takdir yapılır; aksi takdirde cumhurun dediği söylenir. Mef'ûlün öne geçirilmesi, inkârın asıl maksadı o olduğu içindir; zannedildiği gibi hasr için değildir; zira inkâr edilen husus, Allah ile beraber dahi olsa başkasını rab edinmektir. Bunun, Allah'tan başkasının dininin talepte O'nun diniyle birleşemeyeceğine bir işaret olduğu, dolayısıyla takdimin tahsis için yapıldığı ve inkârın buna yöneldiği, yani “Allah'ın dininden başkasını mı özellikle talep ediyorlar?” manasında olduğu iddiası ise tekellüflüdür. Ebû Hayyân'ın: “Takdimin önceki gibi gerekçelendirilmesinde bir tahkik yoktur; çünkü hemzenin manası olan inkâr zatlara değil, ancak zatlarla taalluk eden fiillere yönelir; dolayısıyla inkâr edilen şey ancak taalluk ettiği şey Allah'ın dininden başkası olan 'arama/isteme' (ibtigâ) fiilidir. Mef'ûlün takdimi ise ancak tevessü (genişleme) kabilinden ve 'yebğûn' kelimesinin fâsılaya benzemesinden ötürü gelmiştir” şeklindeki sözü de muhakkikler nezdinde tahkikten uzaktır; zira inkârın zatlara yöneldiğini iddia etmediğimiz gayet açıktır. Ebû Amr, Hafs rivayetiyle Âsım ve Ya'kûb { يَبْغُونَ } fiilini ye (ي) ile okumuşlardır. Diğerleri ise “Yüz mü çeviriyorsunuz?” yahut “Fâsıklık edip inkâr mı ediyorsunuz da Allah'ın dininden başkasını arıyorsunuz?” manasında te (ت) ile okumuşlardır. Bazıları bunun bir iltifat sanatı olduğunu söylemiştir; onlara göre takdire gerek yoktur. Takdir yapılması durumunda ise işaret edilen hususta inkâr kastı tahakkuk eder ve bu durum ona aykırı olmaz, bilakis ona şamil olur. { وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi O'na teslim olmuştur” cümlesi, inkârı pekiştiren bir hâl cümlesidir; yani durum bu iken nasıl olur da O'nun dininden başkasını ararlar ve isterler?! { طَوْعاً وَكَرْهاً } “...isteyerek de olsa istemeyerek de olsa...” kelimeleri hâl makamında iki masdardır; yani itaat ederek ve kerhen (zoraki). Ebû'l-Bekâ bunların masdarın gayrısı üzere iki masdar olmasını caiz görmüştür; çünkü 'esleme', 'boyun eğdi ve itaat etti' manasındadır. Denildi ki:
وفيه نظر لأنه ظاهر في طَوْعاً لموافقة معناه ما قبله لا في كَرْهاً والقول: بأنه يغتفر في الثواني ما لا يغتفر في الأوائل غير نافع، وقد يدفع بأن الكره فيه انقياد أيضا، والطوع مصدر طاع يطوع، كالإطاعة مصدر أطاع يطيع ولم يفرقوا بينهما، وقيل: طاعه يطوعه انقاد له، وأطاعه يطيعه بمعنى مضى لأمره، وطاوعه بمعنى وافقه، وفي معنى الآية أقوال: الأول أن المراد من الإسلام بالطوع الإسلام الناشئ عن العلم مطلقا سواء كان حاصلا للاستدلال كما في الكثير منا، أو بدون استدلال وإعمال فكر- كما في الملائكة- ومن الإسلام بالكره ما كان حاصلا بالسيف ومعاينة ما
Bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü bu durum { طَوْعاً } kelimesinde manasının kendisinden öncekiyle uyuşması sebebiyle açıktır, fakat { كَرْهاً } kelimesinde böyle değildir. “İlkinde hoşgörülmeyen şey ikincisinde hoşgörülür” sözü ise fayda vermez. Şöyle de cevap verilebilir: Kerh (zoraki olma) durumunda da bir boyun eğiş vardır. 'Tav'', 'itâat'in 'etâa yutîu' fiilinin masdarı olması gibi 'tâa yetûu' fiilinin masdarıdır ve ikisi arasında fark gözetmemişlerdir. Şöyle de denilmiştir: 'Tâahû yetûuhû' ona boyun eğdi; 'etâahû yutîuhû' onun emrini yerine getirdi, 'tâveahû' ise ona uydu demektir. Ayetin manasında şu görüşler vardır: Birincisi: İsteğe bağlı İslam'dan maksat, ister bizlerin çoğunda olduğu gibi istidlal (delillendirme) yoluyla hâsıl olsun, ister meleklerde olduğu gibi istidlal ve fikir yürütme olmaksızın hâsıl olsun, mutlak manada ilimden neşet eden İslam'dır. İstemeyerek (kerhen) teslim olmaktan maksat ise kılıç zoruyla ve [insanı] İslam'a mecbur bırakan şeyleri bizzat müşahede etmekle meydana gelen teslimiyettir.
يلجئ إلى الإسلام، الثاني أن المراد انقادوا له تعالى مختارين لأمره- كالملائكة، والمؤمنين- ومسخرين لإرادته كالكفرة- فإنهم مسخرون لإرادة كفرهم إذ لا يقع ما لا يريده تعالى، وهذا لا ينافي على ما قيل: الجزء الاختياري حتى لا يكون لهم اختيار في الجملة فيكون قولا بمذهب الجبرية، ولا يستدعي عدم توجه تعذيبهم على الكفر ولا عدم الفرق بين المؤمن والكافر بناء على أن الجميع لا يفعلون إلا ما أراده الله تعالى بهم كما وهم، الثالث ما أشار إليه بعض ساداتنا الصوفية نفعنا الله تعالى بهم أن الإسلام طوعا هو الانقياد والامتثال لما أمر الله تعالى من غير معارضة ظلمة نفسانية وحيلولة حجب الأنانية، والإسلام كرها هو الانقياد مع توسط المعارضات والوساوس وحيلولة الحجب والتعلق بالوسائط، والأول مثل إسلام الملائكة وبعض من في الأرض من المصطفين الأخيار، والثاني مثل إسلام الكثير ممن تقلبه الشكوك جنبا إلى جنب حتى غدا يقول:
İkincisi: Maksat, melekler ve müminler gibi O'nun emrine kendi ihtiyarlarıyla boyun eğmeleri; kâfirler gibi O'nun iradesine teshir edilmiş (boyun eğdirilmiş) olmalarıdır; zira kâfirler küfür iradelerine musahhardırlar, çünkü Allah Teâlâ'nın dilemediği hiçbir şey vuku bulmaz. Bu durum, denildiğine göre, [insandaki] cüz-i ihtiyârîye zıt değildir; öyle ki külliyen ihtiyar sahibi olmasınlar da Cebriyye mezhebine uygun bir söz olsun; ne de zannedildiği gibi herkesin ancak Allah Teâlâ'nın kendileri hakkında dilediğini yaptığı esasına dayanarak kâfirlerin küfürleri sebebiyle azaba maruz kalmamasını veya mümin ile kâfir arasında hiçbir farkın bulunmamasını gerektirir. Üçüncüsü: Bazı sûfî büyüklerimizin —Allah Teâlâ onlardan bizi faydalandırsın— işaret ettiği görüştür: İsteyerek (tav'an) teslim olmak; nefsani bir karanlığın muhalefeti ve benlik perdelerinin engeli olmaksızın Allah Teâlâ'nın emrettiği şeylere boyun eğmek ve uymaktır. İstemeyerek (kerhen) teslim olmak ise; itirazların, vesveselerin araya girmesi, perdelerin engeli ve vasıtalara takılıp kalma ile birlikte vuku bulan boyun eğiştir. Birincisi; meleklerin ve yeryüzündeki seçkin hayırlı kullardan bazılarının İslam'ı gibidir. İkincisi ise şüphelerin kendisini bir o yana bir bu yana savurduğu, nihayetinde şöyle der hale gelen pek çok kimsenin İslam'ı gibidir:
لقد طفت في تلك المعاهد كلها ... وسرحت طرفي بين تلك المعالم
Andolsun bütün o ilim meclislerini dolaştım ... ve bakışlarımı bütün o işaretler arasında gezdirdim.
فلم أر إلا واضعا كف حائر ... على ذقن أو قارعا سن نادم
Göre göre sadece çenesine şaşkınlık elini dayamış ... yahut nedametle dişini sıkan kimseleri gördüm.
والكفار من القسم الثاني عند أهل الله تعالى لأنهم أثبتوا صانعا أيضا إلا أن ظلمة أنفسهم حالت بينهم وبين الوقوف على الحق وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ [يوسف: ١٠٦] وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [العنكبوت: ٢٩] وإلى هذا يشير كلام مجاهد، وأخرج ابن جرير، وغيره عن أبي العالية أنه قال:
Ehlullah nezdinde kâfirler de ikinci kısımdandır; çünkü onlar da bir Yaratıcı'nın varlığını kabul etmişler, ancak nefislerinin karanlığı hakikate vâkıf olmalarına engel olmuştur: { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } [Yûsuf: 106] “Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah'a iman ederler.”; { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [el-Ankebût: 61] “Andolsun onlara: «Gökleri ve yeri kim yarattı?» diye sorsan, mutlaka «Allah» derler.” Mücâhid'in sözü de buna işaret etmektedir. İbn Cerîr ve başkaları Ebu'l-Âliye'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
كل آدمي أقر على نفسه بأن الله تعالى ربي وأنا عبده فمن أشرك في عبادته فهذا الذي أسلم كرها، ومن أخلص لله تعالى العبودية فهو الذي أسلم طوعا، وقرأ الأعمش- «كرها» - بالضم وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ أي إلى جزائه تصيرون على المشهور فبادروا إلى دينه، ولا تخالفوا الإسلام، وجوزوا في الجملة أن تكون مستأنفة للأخبار بما تضمنته من التهديد، وأن تكون معطوفة على وَلَهُ أَسْلَمَ فهي حالية أيضا، وقرأ عاصم بياء الغيبة، والضمير- لمن- أو لمن عاد إليه ضمير يَبْغُونَ فإن قرئ بالخطاب فهو التفات، وقرأ الباقون بالخطاب، والضمير عائد لمن عاد إليه ضمير يَبْغُونَ فعلى الغيبة فيه التفات أيضا قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ أمر للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم أن يخبر عن نفسه والمؤمنين بالإيمان بما ذكر، فضمير آمنا للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم والأمة، وقال المولى عبد الباقي: لما أخذ الله تعالى الميثاق من النبيين أنفسهم أن يؤمنوا بمحمد ﵊ وينصروه أمر محمدا أيضا صلى الله تعالى عليه وسلم أن يؤمن بالأنبياء المؤمنين به وبكتبهم فيكون آمَنَّا في موضع آمنت لتعظيم نبينا عليه أفضل الصلاة وأكمل السلام، أو لما عهد مع النبيين وأممهم أن يؤمنوا أمر محمدا ﵊ وأمته أن يؤمنوا بهم وبكتبهم.
Her ademoğlu kendi aleyhine 'Allah Teâlâ benim Rabbimdir, ben de O'nun kuluyum' diye ikrarda bulunmuştur. Kim O'nun ibadetine şirk koşarsa işte o, istemeyerek teslim olandır; kim de Allah Teâlâ'ya kulluğunu ihlasla yaparsa işte o, isteyerek teslim olandır. A'meş { كَرْهاً } kelimesini zamme ile «kürhen» okumuştur. { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “...ve ancak O'na döndürüleceklerdir.” Yani meşhur olan görüşe göre O'nun cezasına varacaksınız; öyleyse O'nun dinine koşun ve İslam'a muhalefet etmeyin. Cümlenin içerdiği tehdidi bildirmek üzere istînâfiye olması da, { وَلَهُ أَسْلَمَ } üzerine matuf olup yine hâl cümlesi olması da caiz görülmüştür. Âsım gayb ya'sı (ي) ile okumuştur; bu durumda zamir 'men' lafzına yahut { يَبْغُونَ } fiilinin zamirinin döndüğü mercie aittir; şayet hitap ile okunursa iltifat olur. Diğer kıraat imamları ise hitap ile (turceûn şeklinde) okumuşlardır; zamir { يَبْغُونَ } fiilinin zamirinin döndüğü mercie racidir; dolayısıyla gaib kıraatinde de iltifat bulunur. { قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ } “De ki: «Biz Allah'a iman ettik...»” Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisinden ve müminlerden zikredilen hususlara iman ettiklerini haber vermesi yönünde bir emirdir. Dolayısıyla { آمَنَّا } fiilindeki zamir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmetine aittir. Molla Abdülbâkî şöyle demiştir: Allah Teâlâ peygamberlerin bizzat kendilerinden Muhammed'e (aleyhisselâm) iman edip ona yardım edeceklerine dair misak aldığında, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de kendisine iman eden peygamberlere ve onların kitaplarına iman etmesini emretmiştir; bu durumda { آمَنَّا } lafzı, Peygamberimize —salâtın en faziletlisi ve selamın en kâmili onun üzerine olsun— tazim için «âmentü» (iman ettim) makamında olur. Yahut peygamberler ve ümmetleriyle iman etmeleri hususunda ahitleştiği vakit, Muhammed'e (aleyhisselâm) ve ümmetine onlara ve kitaplarına iman etmelerini emretmiştir.
والحاصل أخذ الميثاق من الجانبين على الإيمان على طريقة واحدة ولم يتعرض هنا لحكمة الأنبياء السالفين إما لأن الإيمان بالكتاب المنزل إيمان بما فيه من الحكمة، أو للإشارة إلى أن شريعتهم منسوخة في زمن هذا النبي ﷺ وكلاهما على تقدير كون الحكمة بمعنى الشريعة ولم يتعرض لنصرته ﵊ لهم إذ لا مجال بوجه لنصرة السلف، ويؤيد دعوى أخذ الميثاق من الجانبين ما أخرجه عبد الرزاق وغيره عن طاوس أنه قال: أخذ الله تعالى ميثاق النبيين أن يصدق بعضهم بعضا وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وهو القرآن المنزل عليه صلى الله تعالى عليه وسلم أولا وعليهم بواسطة تبليغه إليهم، ومن هنا أتى بضمير الجمع، وقد يعتبر الإنزال ﵊ وحده، ولكن نسب إلى الجمع ما هو منسوب لواحد منه مجازا على ما قيل، ويحتمل أن تكون النون نون العظمة لا ضمير الجماعة، وعدي الإنزال هنا- بعلى- وفي البقرة- بإلى- لأنه له جهة علو باعتبار ابتدائه، وانتهاء باعتبار آخره، وقد جعل الخطاب هنا للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم فناسبه الاستعلاء وهناك للعموم فناسب الانتهاء كذا قيل، ويرد عليه قوله تعالى:
Hâsılı, aynı yöntem üzere iman hususunda her iki taraftan da misak alınmıştır. Burada geçmiş peygamberlerin hikmetine değinilmemiştir; ya indirilen kitaba iman etmenin onun içerdiği hikmete de iman etmek anlamına geldiğinden yahut bu Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında onların şeriatlerinin nesh edildiğine işaret etmek içindir. Her iki durum da hikmetin şeriat manasında olması takdirindedir. [Peygamber'in] onlara yardım etmesine ise değinilmemiştir; zira geçmiştekilere yardım etmenin hiçbir surette imkânı yoktur. İki taraftan da misak alındığı iddiasını, Abdürrezzâk ve başkalarının Tâvûs'tan naklettiği şu rivayet de teyit etmektedir: «Allah Teâlâ peygamberlerden birbirlerini tasdik edeceklerine dair misak aldı.» { وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “...bize indirilene...” Bu da bidayette bizzat ona sallallâhu aleyhi ve sellem, onun tebliği vasıtasıyla da müminlere indirilen Kur'an'dır. Çoğul zamirinin gelmesi bu sebepledir. Bazen indirilme işi yalnızca ona (aleyhisselâm) mahsus sayılır; fakat denildiğine göre, topluluktan bir tek ferde ait olan şey mecazen topluluğa nispet edilmiştir. Buradaki nûn'un (ن) cemaat zamiri değil de azamet nûnu olması da muhtemeldir. İndirme fiili burada { عَلى } harf-i cerri ile, Bakara'da ise { إِلى } ile geçişli kılınmıştır; çünkü başlangıcı itibarıyla bir yücelik yönü, sonu itibarıyla da bir varış yönü vardır. Burada hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltildiği için istilâ (yukarıdan inme) uygun düşmüş, orada ise umuma yönelik olduğu için intihâ (varış) uygun düşmüştür; böyle denilmiştir. Ancak buna Allah Teâlâ'nın şu kavliyle itiraz edilir:
آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا [آل عمران: ٧٢] والتحقيق أنه لا فرق بين المعدى- بإلى- والمعدى- بعلى- إلا بالاعتبار، فإن اعتبرت مبدأه عديته- بعلى- لأنه فوقاني وإن اعتبرت انتهاء إلى من هو له عديته- بإلى- ويلاحظ أحد الاعتبارين تارة والآخر أخرى تفننا بالعبارة، وفرق الراغب بأن ما كان واصلا من الملأ الأعلى بلا واسطة كان لفظ- على- المختص بالعلو أولى به، وما لم يكن كذلك كان لفظ- إلى- المختص بالإيصال أولى به وقيل: أنزل عليه يحمل على أمر المنزل عليه أن يبلغه غيره، وأنزل اليه يحمل على ما خص به نفسه لأن إليه انتهاء الإنزال- وكلا القولين- لا يخلو عن نظر وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ قيل: خص هؤلاء الكرام بالذكر لأن أهل الكتاب يعترفون بنبوتهم وكتبهم، والمراد بالموصول الصحف- كما هو الظاهر- وقدم المنزل عليه ﵊ على المنزل عليهم إما لتعظيمه والاعتناء به، أو لأنه المعرف له ومعرفة المعرف تتقدم على معرفة المعرف، والأسباط الأحفاد لا أولاد البنات، والمراد بهم على رأي أبناء يعقوب الاثنا عشر وذراريهم، وليس كلهم أبناء خلافا لزاعمه وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى من التوراة، والإنجيل، وسائر المعجزات- كما يشعر به إيثار الإيتاء على الإنزال الخاص بالكتاب- وقيل: هو خاص بالكتابين، وتغيير الأسلوب للاعتناء بشأن الكتابين، وتخصيص هذين النبيين بالذكر لما أن الكلام مع اليهود والنصارى وَالنَّبِيُّونَ عطف على موسى، وعيسى أي- وبما أوتي النبيون- على تعدد أفرادهم واختلاف أسمائهم مِنْ رَبِّهِمْ متعلق بأوتي، وفي التعبير بالرب مضافا إلى ضميرهم ما لا يخفى من اللطف.
{ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } [Âl-i İmrân: 72] “İman edenlere indirilene iman edin...” Tahkik ehlinin görüşüne göre, { إِلى } ile müteaddî olan ile { عَلى } ile müteaddî olan arasında itibari farktan başka bir fark yoktur. Eğer onun başlangıcını dikkate alırsan, yukarıdan geldiği için { عَلى } ile geçişli kılarsın; şayet onun kendisine ulaştığı kimseye doğru nihayetini dikkate alırsan { إِلى } ile geçişli kılarsın. İfadede zenginlik (tefennün) olsun diye bazen bu iki itibardan biri, bazen de diğeri gözetilir. Râgıb ise şöyle bir fark gözetmiştir: Mele-i A'lâ'dan vasıtasız olarak ulaşan şeylerde yücelik bildiren { عَلى } lafzı daha uygundur; böyle olmayanlarda ise ulaştırma bildiren { إِلى } lafzı daha uygundur. Şöyle de denilmiştir: 'Üzerine indirildi' ifadesi, kendisine indirilen kimseye bunu başkasına tebliğ etmesinin emredilmesine; 'ona indirildi' ifadesi ise indirme işlemi onunla son bulduğu için bizzat kendine has kılınan şeylere hamledilir. Her iki görüş de eleştiriye açıktır. { وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ } “...İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene...” Denildi ki: Bu yüce şahsiyetlerin özellikle zikredilmesi, ehl-i kitabın onların peygamberliğini ve kitaplarını ikrar etmelerinden ötürüdür. İsm-i mevsulle kastedilen —zahir olan görüşe göre— sahifelerdir. Kendisine indirilen zatın (aleyhisselâm) onlara indirilenlerden önce zikredilmesi, ya ona tazim ve itina göstermek içindir yahut onu tanıtan olması sebebiyledir; zira tanıtanın bilinmesi tanıtılanın bilinmesinden öncedir. 'Esbât', kız çocuklarının evlatları değil, erkek evladın çocukları (torunlar) demektir. Bir görüşe göre onlardan maksat Yakub'un on iki oğlu ve onların zürriyetleridir; iddia edenin aksine hepsi doğrudan öz evlatları değildir. { وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى } “...Musa'ya ve İsa'ya verilene...” Yani Tevrat, İncil ve diğer mucizelerdir —nitekim kitaba has olan 'inzâl' yerine 'îtâ' (verilme) lafzının tercih edilmesi bunu hissettirmektedir—. Bir görüşe göre ise bu sadece iki kitaba mahsustur; üslubun değiştirilmesi iki kitaba gösterilen ihtimamdan ötürüdür; bu iki peygamberin tahsis edilmesi ise hitabın Yahudi ve Hristiyanlarla olmasındandır. { وَالنَّبِيُّونَ } “...ve peygamberlere...” ifadesi Musa ve İsa üzerine matuftur; yani fertlerinin çokluğuna ve isimlerinin farklılığına rağmen peygamberlere verilenlere de [iman ettik]. { مِنْ رَبِّهِمْ } “...Rableri tarafından...” kısmı { أُوتِيَ } fiiline müteallıktır. 'Rab' lafzının onların zamirine muzaf olarak ifade edilmesindeki lütuf ise gizli değildir.
لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أي بالتصديق والتكذيب- كما فعل اليهود والنصارى- والتفريق بغير ذلك كالتفضيل جائز وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ أي مستسلمون بالطاعة والانقياد في جميع ما أمر به ونهى عنه، أو مخلصون له في العبادة، وعلى التقديرين لا تكون هذه الجملة مستدركة بعد جملة الإيمان كما هو ظاهر، وقيل: إن أهل الملل المخالفة للإسلام كانوا كلهم يقرون بالإيمان ولم يكونوا يقرون بلفظة الإسلام فلهذا أردف تلك الجملة بهذه.
{ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız...” Yani Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi bir kısmını tasdik edip bir kısmını yalanlamak suretiyle ayrım yapmayız. Bunun dışındaki [derece bakımından] üstün tutma gibi ayrımlar ise caizdir. { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “...ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.” Yani emrettiği ve nehyettiği her hususta itaat ve boyun eğme ile teslim olanlarız yahut ibadeti yalnızca O'na has kılanlarız. Her iki takdire göre de bu cümle, açıkça görüldüğü üzere iman cümlesinden sonra lüzumsuz bir tekrar (müstedrek) olmaz. Şöyle de denilmiştir: İslam'a muhalif olan diğer dinlerin mensupları bütünüyle imanı ikrar ediyorlar fakat 'İslam' lafzını ikrar etmiyorlardı; işte bu sebeple o cümlenin peşinden bu cümle getirilmiştir.
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ نزلت في جماعة ارتدوا كانوا اثني عشر رجلا وخرجوا من المدينة وأتوا مكة كفارا، منهم الحرث بن سويد الأنصاري، والإسلام قيل: التوحيد والانقياد، وقيل: شريعة نبينا ﵊ بين تعالى أن من تحرى بعد مبعثه صلى الله تعالى عليه وسلم غير شريعته فهو غير مقبول منه، وقبول الشيء هو الرضا به وإثابة فاعله عليه، وانتصاب دِيناً على التمييز من غَيْرَ وهي مفعول يَبْتَغِ وجوز أن يكون دِيناً مفعول يَبْتَغِ وغَيْرَ صفة قدمت فصارت حالا، وقيل: هو بدل من غَيْرَ الْإِسْلامِ والجمهور على إظهار الغينين، وروي عن أبي عمرو الإدغام، وضعفه أبو البقاء بأن كسرة الغين الأولى تدل على الياء المحذوفة وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ إما معطوفة على جواب الشرط فتكون في محل جزم، وإما في محل الحال من الضمير المجرور فتكون في محل نصب، وإما مستأنفة فلا محل لها من الإعراب، وفِي الْآخِرَةِ متعلق بمحذوف يدل عليه ما بعده- أي وهو خاسر في الآخرة- أو متعلق- بالخاسرين- على أن الألف واللام ليست موصولة بل هي حرف تعريف، والخسران في الآخرة هو حرمان الثواب وحصول العقاب، وقيل: أصل الخسران ذهاب رأس المال، والمراد به هنا تشييع ما جبل عليه من الفطرة السليمة المشار إليها
{ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, ondan asla kabul olunmaz...” Bu ayet, dinden dönen (irtidat eden) on iki kişilik bir grup hakkında inmiştir; Medine'den çıkıp kâfir olarak Mekke'ye gitmişlerdi, Hâris b. Süveyd el-Ensârî de onların arasındaydı. İslam'ın; tevhid ve teslimiyet olduğu söylenmiştir. Peygamberimizin (aleyhisselâm) şeriatı olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ, onun sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilişinden sonra kim O'nun şeriatından başkasını ararsa bunun kendisinden kabul edilmeyeceğini beyan buyurmuştur. Bir şeyin kabulü, ondan razı olmak ve failine sevap vermektir. { دِيناً } kelimesinin mansub olması, { يَبْتَغِ } fiilinin mef'ûlü olan { غَيْرَ } kelimesinden temyiz olması sebebiyledir. { دِيناً } lafzının { يَبْتَغِ } fiilinin mef'ûlü, { غَيْرَ } kelimesinin ise öne geçirilerek hâl olmuş bir sıfat olması da caiz görülmüştür. { غَيْرَ الْإِسْلامِ } terkibinden bedel olduğu da söylenmiştir. Cumhur iki ğayn harfini izhar ile okumuştur; Ebû Amr'dan ise idğam rivayet edilmiştir. Ebû'l-Bekâ birinci ğayn harfinin kesresinin hazfedilen ye harfine delalet etmesi gerekçesiyle bu idğamı zayıf görmüştür. { وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “...ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır.” [Bu cümle] ya şartın cevabına matuftur ve cezm mahallindedir; ya mecrûr zamirden hâldir ve nasp mahallindedir; ya da istînâfiyedir ve iraptan mahalli yoktur. { فِي الْآخِرَةِ } car ve mecruru, sonrasının delalet ettiği mahzuf bir kelimeye müteallıktır —yani o, ahirette hüsrana uğrayıcıdır— yahut elif-lam'ın mevsûl değil de harf-i tarif olması esasına göre { الْخاسِرِينَ } lafzına müteallıktır. Ahiretteki hüsran, sevaptan mahrum kalmak ve azaba uğramaktır. Hüsranın aslının sermayenin yok olup gitmesi olduğu, buradaki maksadın ise şu hadiste işaret edilen fıtrat-ı selîmenin zayi edilmesi olduğu da söylenmiştir:
في حديث «كل مولود يولد على الفطرة»
«Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar»
وعدم الانتفاع بذلك وظهوره بتحقق ضده يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [الشعراء: ٨٨] والتعبير- بالخاسرين- أبلغ من التعبير بخاسر كما أشرنا إليه فيما قبل وهو منزل منزلة اللازم ولذا ترك مفعوله، والمعنى- وهو من جملة الواقعين في الخسران- واستدل بالآية على أن الإيمان هو الإسلام إذ لو كان غيره لم يقبل، واللازم باطل بالضرورة فالملزوم مثله، وأجيب بأن فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ ينفي قبول كل دين يباين دين الإسلام والإيمان، وإن كان غَيْرَ الْإِسْلامِ
Ve { يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } [eş-Şuarâ: 88-89] “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar! Meğer ki Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse ola” ayetinde belirtilen günde, bundan faydalanılamaması ve zıddının tahakkukuyla ortaya çıkmasıdır. { الْخاسِرِينَ } şeklinde [çoğul ismi fail kalıbıyla] ifade edilmesi, daha önce işaret ettiğimiz gibi tekil olan 'hâsir' ifadesinden daha beliğdir; bu ifade lâzım fiil konumuna indirilmiş, bu sebeple mef'ûlü terkedilmiştir. Mana: “O, hüsrana düşenler zümresindendir” şeklindedir. Bu ayetle, imanın bizzat İslam olduğuna delil getirilmiştir; zira şayet ondan başkası olsaydı kabul edilmezdi; sonucun (lâzımın) bâtıl olduğu apaçıktır, öyleyse öncülü (melzûmu) de öyledir. Buna şöyle cevap verilmiştir: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } ifadesi, İslam ve iman dinine muhalif olan her dinin kabulünü nefyetmektedir. İman her ne kadar lafzen İslam'ın gayrısı olsa da
لكنه لا يغاير دين الإسلام بل هو هو بحسب الذات. وإن كان غيره بحسب المفهوم، وذكر الإمام أن ظاهر هذه الآية يدل على عدم المغايرة وقوله تعالى: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا [الحجرات: ١٤] يدل على المغايرة، ووجه التوفيق بينهما أن تحمل الآية الأولى على العرف الشرعي، والثانية على الوضع اللغوي كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ إلى الدين الحق قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ أخرج عبد بن حميد، وغيره عن الحسن أنهم أهل الكتاب من اليهود والنصارى رأوا نعت محمد صلى الله تعالى عليه وسلم في كتابهم وأقروا وشهدوا أنه حق فلما بعث من غيرهم حسدوا العرب على ذلك فأنكروه وكفروا بعد إقرارهم حسدا للعرب حين بعث من غيرهم.
İslam dinine aykırı değildir, bilakis zatı itibarıyla onun ta kendisidir; mefhumu itibarıyla başkası olsa bile. İmam [Râzî], bu ayetin zahirinin aralarında başkalık bulunmadığına delalet ettiğini, Allah Teâlâ'nın: { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } [el-Hucurât: 14] “Bedeviler: «İman ettik» dediler. De ki: «Siz iman etmediniz; ancak 'teslim olduk' deyin...»” kavlinin ise başkalığa delalet ettiğini zikretmiştir. İkisini uzlaştırmanın yolu ise birinci ayetin şer'î örfe, ikincisinin ise lügavî vaz'a hamledilmesidir. { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ } “Allah nasıl hidayete erdirir...” yani hak dine, { قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ } “...iman ettikten sonra küfre sapan bir topluluğu?!” Abd b. Humeyd ve başkaları Hasan[-ı Basrî]'den onların Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan ehl-i kitap olduğunu nakletmiştir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını kitaplarında görmüş, onun hak olduğunu ikrar ve şehadet etmişlerdi; ancak o, kendilerinden başka bir kavimden peygamber olarak gönderilince Araplara bu lütfu kıskandılar; kendilerinden başkasına gönderildiği için Araplara olan hasetlerinden ötürü onu inkâr ettiler ve ikrarlarından sonra küfre saptılar.
وأخرج ابن أبي حاتم من طريق العوفي عن ابن عباس مثله، وقال عكرمة: هم أبو عامر الراهب، والحارث بن سويد في اثني عشر رجلا رجعوا عن الإسلام ولحقوا بقريش ثم كتبوا إلى أهلهم هل لنا من توبة؟ فنزلت الآية فيهم وأكثر الروايات على هذا، والمراد من الآية استبعاد أن يهديهم- أي يدلهم دلالة موصلة- لا مطلق الدلالة قاله بعضهم، وقيل: إن المعنى كيف يسلك بهم سبيل المهديين بالإثابة لهم والثناء عليهم وقد فعلوا ما فعلوا، وقيل: إن الآية على طريق التبعيد كما يقال: كيف أهديك إلى الطريق وقد تركته أي لا طريق يهديهم به إلى الإيمان إلا من الوجه الذي هداهم به وقد تركوه ولا طريق غيره، وقيل: إن المراد كيف يهديهم إلى الجنة ويثيبهم والحال ما ترى؟! وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ وهو محمد صلى الله تعالى عليه وسلم حَقٌّ لا شك في رسالته وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ أي البراهين والحجج الناطقة بحقية ما يدعيه، وقيل: القرآن، وقيل: ما في كتبهم من البشارة به ﵊، وَشَهِدُوا عطف على ما في إيمانهم من معنى الفعل لأنه بمعنى آمنوا، والظاهر أنه عطف على المعنى كما في قوله تعالى: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ [الحديد: ١٨] لا على التوهم كما نوهم واختار بعضهم تأويل المعطوف ليصح عطفه على الاسم الصريح قبله بأن يقدر معه أن المصدرية أي «إن شهدوا» أي وشهادتهم على حد قوله:
İbn Ebî Hâtim el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. İkrime ise şöyle demiştir: Onlar, Râhip Ebû Âmir ve Hâris b. Süveyd ile birlikte İslam'dan dönüp Kureyş'e katılan, sonra da ailelerine 'Bizim için tövbe imkânı var mı?' diye mektup yazan on iki adamdır; bunun üzerine haklarında bu ayet inmiştir. Rivayetlerin çoğu bu yöndedir. Bazıları ayetteki maksadın, onları hidayete erdirmeyi —yani hedefe ulaştırıcı bir hidayeti, mutlak delaleti değil— uzak görmek olduğunu söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana, 'Yaptıklarını yapmış oldukları halde Allah onları mükâfatlandırarak ve överek hidayete erenlerin yoluna nasıl sokar?!' şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ayet; 'Yolu terk etmiş olduğun halde ben seni yola nasıl ileteyim?' denilmesi kabilinden bir uzaklaştırma üslubudur; yani onları hidayete erdirdiği yol dışında imana ulaştıracak başka bir yol yoktur; onlar ise o yolu terk etmişlerdir ve başka bir yol da yoktur. Şöyle de denilmiştir: Maksat, 'Durumları gördüğün gibi iken Allah onları cennete nasıl ulaştırır ve mükâfatlandırır?!' demektir. { وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ } “...ve Resûl'ün...” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in, { حَقٌّ } “...hak olduğuna şehadet ettikten...” risaletinde şüphe bulunmadığına şehadet ettikten, { وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ } “...ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra...” yani iddia ettiği şeyin doğruluğunu haykıran bürhanlar ve deliller geldikten sonra. Bunun Kur'an olduğu da söylenmiştir; kitaplarında ona (aleyhisselâm) dair bulunan müjdeler olduğu da söylenmiştir. { وَشَهِدُوا } lafzı, 'âmenû' manasında olduğu için 'îmânihim'deki fiil manasına matuftur. Zahir olan, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ } [el-Hadîd: 18] “Şüphesiz sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar ve Allah'a güzel bir borç verenler...” kavlinde olduğu gibi manaya matuf olduğudur; vehmedildiği gibi vehim üzerine atıf değildir. Bazıları, kendisinden önceki sarih isme atfının sahih olması için matufun tevil edilmesini tercih etmiş ve onunla birlikte masdariyet bildiren 'en' takdir etmişlerdir; yani şu beyitte olduğu gibi «en şehidû» yani «ve şehâdetihim» takdirindedir:
ولبس عباءة وتقرّ عيني ... أحب إلي من لبس الشفوف
Kaba bir aba giyip gözümün aydın olması ... bana ince ve süslü elbiseler giymekten daha sevimlidir.
وإلى هذا ذهب الراغب، وأبو البقاء، وجوز عطفه على كَفَرُوا وفساد المعنى يدفعه أن العطف لا يقتضي الترتيب فليكن المنكر الشهادة المقارنة بالكفر أو المتقدمة عليه، واعترض بأن الظاهر تقييد المعطوف بما قيد به المعطوف عليه وشهادتهم هذه لم تكن بعد إيمانهم بل معه، أو قبله وأجيب بالمنع لأنه لا يلزم تقييد المعطوف بما قيد به المعطوف عليه ولو قصد ذلك لأخر، وقيل: يمنع من ذلك العطف أنهم ليسوا جامعين بين الشهادة والكفر، وأجيب بالمنع بل هم جامعون وإن لم يكن ذلك معا، ومن الناس من جعله معطوفا على كَفَرُوا ولم يتكلف شيئا مما ذكر، وزعم أن ذلك في المنافقين وهو خلاف المنقول والمعقول، والأكثرون من المحققين على اختيار الحالية من الضمير في كَفَرُوا وقد معه مقدرة، ولا يجوز أن يكون العامل- يهدي- لأنه يهدي من شهد أن الرسول حق وعليه، وعلى تقدير العطف على الإيمان استدل على أن الإقرار باللسان خارج عن حقيقة الإيمان، ووجه ذلك أن العطف يقتضي بظاهره المغايرة بين المعطوف والمعطوف عليه وأن الحالية تقتضي التقييد ولو كان الإقرار داخلا في حقيقة الإيمان خلا ذكره عن الفائدة، ولو كان عينه يلزم تقييد الشيء بنفسه ولا يخفى ما فيه، وادعى بعضهم أن المراد من الإيمان الإيمان بالله، ومن الشهادة المذكورة الإيمان برسوله صلى الله تعالى عليه وسلم، والأمر حينئذ واضح فتدبر وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ أي الكافرين الذين ظلموا أنفسهم بالإخلال بالنظر، ووضع الكفر موضع الإيمان فكيف من جاءه الحق، وعرفه ثم أعرض عنه ويجوز حمل الظلم على مطلقه فيدخل فيه الكفر دخولا أوليا، والجملة اعتراضية أو حالية أُولئِكَ أي المذكورون المتصفون بأشنع الصفات وهو مبتدأ، وقوله سبحانه: جَزاؤُهُمْ أي جزاء فعلهم
Râgıb ve Ebû'l-Bekâ bu görüşe meyletmiştir. Bunun { كَفَرُوا } fiili üzerine matuf olması da caiz görülmüştür; mananın bozulacağı iddiası ise atfın tertip (sıralama) gerektirmediği gerekçesiyle bertaraf edilir; dolayısıyla inkâr edilen şey küfürle beraber olan yahut küfürden önce geçen şehadet olur. Buna, zahir olanın matufun matufun aleyhin kayıtlandığı şeyle kayıtlanması olduğu, oysa bu şehadetlerinin imanlarından sonra değil bilakis onunla beraber yahut ondan önce vuku bulduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Bu itiraza, matufun matufun aleyhin kaydıyla kayıtlanmasının zorunlu olmadığı, şayet bu kastedilseydi sonraya bırakılacağı söylenerek karşı çıkılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bu atfa engel olan husus, onların şehadet ile küfrü bir arada bulundurmamış olmalarıdır. Buna da engel olunarak onların aynı anda olmasa bile bunları [farklı vakitlerde] bir araya getirdikleri cevabı verilmiştir. İnsanlardan bazıları zikredilen hiçbir külfete girmeksizin bunu { كَفَرُوا } üzerine matuf kılmış ve bunun münafıklar hakkında olduğunu iddia etmiştir; oysa bu rivayete ve akla aykırıdır. Muhakkiklerin çoğu, başında mukadder bir 'kad' (قَدْ) bulunması suretiyle { كَفَرُوا } fiilindeki zamirden hâl olmasını tercih etmiştir. Amilin { يَهْدِي } olması ise caiz değildir; çünkü O, Resûl'ün hak olduğuna şehadet edeni hidayete erdirir. Bu görüşe ve imana atfedilmesi takdirine dayanılarak, dille ikrarın imanın hakikatinin dışında olduğuna delil getirilmiştir. Bunun izahı şöyledir: Atıf zahiri itibarıyla matuf ile matufun aleyh arasında başkalık iktiza eder; hâl olması ise kayıtlama gerektirir. Şayet ikrar imanın hakikatine dahil olsaydı onun zikredilmesi faydadan hâli olurdu; şayet onun bizzat kendisi olsaydı bir şeyin kendisiyle kayıtlanması gerekirdi; bundaki [tutarsızlık] ise gizli değildir. Bazıları ise imandan maksadın Allah'a iman, zikredilen şehadetten maksadın ise O'nun Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman olduğunu iddia etmiştir; bu takdirde mesele açıktır, iyice düşün! { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah o zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Yani tefekkürü terk ederek kendilerine zulmeden, küfrü imanın yerine koyan kâfirleri [hidayete erdirmez]. Hak kendisine gelip onu tanıdıktan sonra yüz çeviren kimse ise nasıl hidayete ersin?! Zulmü mutlak manasına hamletmek de caizdir; bu takdirde küfür ona öncelikli olarak dahil olur. Cümle itirâziyye yahut hâliyedir. { أُولئِكَ } “İşte onlar...” yani zikredilen en çirkin vasıflarla nitelenen kimseler mübtedadır. Yüce Allah'ın: { جَزاؤُهُمْ } “...onların cezası...” yani yaptıklarının karşılığı ifadesi
مبتدأ ثان، وقوله عز شأنه: أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ خبر المبتدأ الثاني، وهو وخبره خبر المبتدأ الأول قيل: وهذا يدل بمنطوقه على جواز لعنهم، ومفهومه ينفي جواز لعن غيرهم، ولعل الفرق بينهم وبين غيرهم حتى خص اللعن بهم أنهم مطبوع على قلوبهم ممنوعون بسبب خباثة ذواتهم وقبح استعدادهم من الهدى آيسون من رحمة الله تعالى بخلاف غيرهم، والخلاف في لعن أقوام بأعيانهم ممن ورد لعن أنواعهم- كشارب خمر معين مثلا مشهور- والنووي على جوازه استدلالا بما
ikinci mübtedadır. Şanı yüce olanın: { أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “...Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır.” kavli ise ikinci mübtedanın haberidir. İkinci mübteda ile haberi birinci mübtedanın haberidir. Denildi ki: Bu, mantûku ile onlara lanet etmenin caiz olduğuna, mefhûmu ile de başkalarına lanet etmenin caiz olmadığına delalet eder. Lanetin onlara tahsis edilecek kadar onlarla başkaları arasındaki farkın sebebi, onların kalplerinin mühürlenmiş olması, zatlarının habisliği ve istidatlarının çirkinliği sebebiyle hidayetten mahrum kalmaları ve başkalarının aksine Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmiş olmalarıdır. Türlerine lanet edilen kimselerden muayyen şahıslara lanet edilmesindeki ihtilaf —mesela içki içen belirli bir şahıs gibi— meşhurdur. Nevevî şu rivayeti delil getirerek bunun caiz olduğu görüşündedir:
ورد أنه صلى الله تعالى عليه وسلم مر بحمار وسم في وجهه فقال: لعن الله تعالى من فعل هذا
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü dağlanmış bir eşeğin yanından geçmiş ve: «Bunu yapana Allah Teâlâ lanet etsin» buyurmuştur.
وبما
Ve yine şu rivayetle [delil getirmiştir]:
صح أن الملائكة تلعن من خرجت من بيتها بغير إذن زوجها،
Kocasının izni olmaksızın evinden çıkan kadına meleklerin lanet edeceği sahih olarak sabittir.
وأجيب بأن اللعن هناك للجنس الداخل فيه الشخص أيضا، واعترض بأنه خلاف الظاهر كتأويل إن وراكبها بذلك- والاحتياط لا يخفى- والمراد من- الناس- إما المؤمنون لأنهم هم الذين يلعنون الكفرة، أو المطلق لأن كل واحد يلعن من لم يتبع الحق، وإن لم يكن غير متبع بناء على زعمه خالِدِينَ فِيها حال من الضمير في عَلَيْهِمْ والعامل فيه الاستقرار، والضمير المجرور- للعنة- أو للعقوبة، أو للنار، وإن لم يجر لها ذكر اكتفاء بدلالة اللعنة عليها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ أي لا يمهلون ولا يؤخر عنهم العذاب من وقت إلى وقت آخر، أو لا ينظر إليهم ولا يعتد بهم، والجملة إما مستأنفة، أو في محل نصب على الحال.
Buna, oradaki lanetin şahsın da dahil olduğu cinse yönelik olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Bunun, deveyi ve binicisini bu şekilde tevil etmek gibi zahire aykırı olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir; ihtiyatlı olan ise gizli değildir. 'İnsanlar'dan maksat ya müminlerdir; çünkü kâfirlere lanet edenler onlardır; yahut mutlaktır; zira her fert, kendi zannınca hakka uymayan kimse olmasa bile hakka tabi olmayan kimseye lanet eder. { خالِدِينَ فِيها } “Onun içinde ebedî kalıcıdırlar.” ifadesi { عَلَيْهِمْ }'deki zamirden hâldir, amili ise istikrâr manasıdır. Mecrûr zamir 'lanet'e yahut 'ukūbet'e ya da lanetin ona delalet etmesiyle yetinilerek daha önce zikri geçmemiş olsa bile 'cehennem ateşi'ne aittir. { لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez.” Yani kendilerine mühlet verilmez, azap bir vakitten başka bir vakte ertelenmez yahut onlara bakılmaz ve kendilerine değer verilmez. Cümle ya müstakil bir istînâfiyedir yahut nasp mahallinde bir hâl cümlesidir.
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي الكفر الذي ارتكبوه بعد الإيمان وَأَصْلَحُوا أي دخلوا في الصلاح بناء على أن الفعل لازم من قبيل- أصبحوا- أي دخلوا في الصباح، ويجوز أن يكون متعديا والمفعول محذوف- أي أصلحوا ما أفسدوا- ففيه إشارة كما قيل: إلى أن مجرد الندم على ما مضى من الارتداد، والعزم على تركه في الاستقبال غير كاف لما أخلوا به من الحقوق، واعترض بأن مجرد التوبة يوجب تخفيف العذاب ونظر الحق إليهم، فالظاهر أنه ليس تقييدا بل بيان لأن يصلح ما فسد. وأجيب بأنه ليس بوارد لأن مجرد الندم والعزم على ترك الكفر في المستقبل لا يخرجه منه فهو بيان للتوبة المعتد بها، فالمآل واحد عند التحقيق.
{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Ancak bundan sonra tövbe edenler müstesnadır...” Yani imandan sonra irtikâp ettikleri o küfürden sonra [tövbe edenler]. { وَأَصْلَحُوا } “...ve ıslah edenler...” Yani 'sabah vaktine girdiler' anlamındaki «asbahû» gibi fiilin lâzım olması esasına göre salaha (iyiliğe) girenler demektir. Müteaddî olup mef'ûlün hazfedilmiş olması da caizdir; yani bozdukları şeyi düzeltenler [demektir]. Denildiğine göre bunda, geçmişteki irtidada sadece pişman olmanın ve gelecekte onu terk etmeye azmetmenin, ihlal ettikleri haklar sebebiyle yeterli olmadığına bir işaret vardır. Buna, sadece tövbe etmenin bile azabın hafifletilmesini ve Hakk'ın onlara nazar etmesini gerektirdiği, dolayısıyla zahir olanın bunun bir kayıt değil, bozulan şeyin düzeltilmesinin beyanı olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu itiraz yersizdir; zira gelecekte küfrü terk etmeye sadece pişmanlık duymak ve azmetmek insanı küfürden çıkarmaz; dolayısıyla bu, muteber tövbenin bir beyanıdır; hakikat nazarında varılan netice birdir.
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي فيغفر كفرهم ويثيبهم، وقيل: غَفُورٌ لهم في الدنيا بالستر على قبائحهم «رحيم» بهم في الآخرة بالعفو عنهم- ولا يخفى بعده- والجملة تعليل لما دل عليه الاستثناء.
{ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “...şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yani onların küfrünü bağışlar ve kendilerini mükâfatlandırır. Şöyle de denilmiştir: Çirkinliklerini örtmek suretiyle dünyada onlar için { غَفُورٌ } (çok bağışlayıcı), onları affetmek suretiyle ahirette onlara «rahîm» (çok merhametli)dir; bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Cümle, istisnanın delalet ettiği hükmün gerekçesidir (illetidir).
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً قال عطاء وقتادة: نزلت في اليهود كفروا بعيسى ﵇، والإنجيل بعد إيمانهم بأنبيائهم وكتبهم، ثم ازدادوا كفرا بمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم والقرآن، وقيل: في أهل الكتاب آمنوا برسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قبل مبعثه، ثم كفروا به بعد مبعثه، ثم ازدادوا كفرا بالإصرار والعناد والصد عن السبيل، ونسب ذلك إلى الحسن، وقيل: في أصحاب الحارث بن سويد فإنه لما رجع قالوا: نقيم بمكة على الكفر ما بدا لنا فمتى أردنا الرجعة رجعنا فينزل فينا ما نزل في الحارث، وقيل: في قوم من أصحابه ممن كان يكفر ثم يراجع الإسلام، وروي ذلك عن أبي صالح مولى أم هانئ.
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr edip, sonra inkârlarını artıranların...” Atâ ve Katâde şöyle demiştir: Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir; kendi peygamberlerine ve kitaplarına iman ettikten sonra İsa'yı (aleyhisselâm) ve İncil'i inkâr etmişler, sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı inkâr etmekle küfürlerini artırmışlardır. Şöyle de denilmiştir: Ehl-i kitap hakkında inmiştir; gönderilmesinden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmişler, peygamber olarak gönderilmesinden sonra onu inkâr etmişler, sonra da ısrar, inat ve Allah yolundan alıkoymakla küfürlerini artırmışlardır. Bu görüş Hasan[-ı Basrî]'ye nispet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Hâris b. Süveyd'in arkadaşları hakkında inmiştir; zira o [İslam'a] döndüğü vakit onlar: «Dilediğimiz kadar Mekke'de küfür üzere kalırız; ne zaman dönmek istersek döneriz ve Hâris hakkında inen ayet bizim hakkımızda da iner» demişlerdi. Bir görüşe göre de onun arkadaşlarından küfre girip sonra tekrar İslam'a dönen bir topluluk hakkında inmiştir; bu rivayet Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'ten nakledilmiştir.
وكُفْراً تمييز محول عن فاعل، والدال الأولى في ازْدادُوا بدل من تاء الافتعال لوقوعها بعد الزاي لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ قال الحسن، وقتادة، والجبائي: لأنهم لا يتوبون إلا عند حضور الموت والمعاينة وعند ذلك لا تقبل توبة الكافر، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لأنها لم تكن عن قلب، وإنما كانت نفاقا، وقيل: إن هذا من قبيل ولا ترى الضب بها ينجحر أي لا توبة لهم حتى تقبل لأنهم لم يوفقوا لها فهو من قبيل الكناية- كما قال العلامة- دون المجاز حيث أريد بالكلام معناه لينتقل منه إلى الملزوم، وعلى كل تقدير لا ينافي هذا ما دل عليه الاستثناء وتقرر في الشرع كما لا يخفى، وقيل: إن هذه التوبة لم تكن عن الكفر وإنما هي عن ذنوب كانوا يفعلونها معه فتابوا عنها مع
{ كُفْراً } kelimesi fâilden dönüştürülmüş bir temyizdir. { ازْدادُوا } kelimesindeki birinci dâl harfi, zâ (ز) harfinden sonra geldiği için iftiâl bâbının têsinden tebdil edilmiştir. { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } “...tövbeleri asla kabul edilmeyecektir...” Hasan, Katâde ve Cübbâî şöyle demişlerdir: Çünkü onlar ancak ölüm anı geldiğinde ve [azabı] bizzat gördüklerinde tövbe ederler; o vakitte ise kâfirin tövbesi kabul olunmaz. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) nakledildiğine göre: Çünkü bu tövbe kalpten gelmemiştir, sadece bir nifaktan ibarettir. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade, «Orada kelerin deliğe girdiğini görmezsin» (yani orada hiç keler yoktur ki deliğe girsin) sözü kabilindendir; yani tövbeye muvaffak kılınmadıkları için kabul edilecek bir tövbeleri de yoktur. Dolayısıyla bu —Allâme'nin belirttiği gibi— sözün bizzat manası kastedilip oradan melzûma intikal edildiği için mecaz değil kinaye kabilindendir. Her halükarda bunun, istisnanın delalet ettiği ve şeriatta sabit olan hükme aykırı olmadığı açıktır. Şöyle de denilmiştir: Bu tövbe küfürden dolayı değil, küfürle beraber işledikleri günahlardan dolayıdır; dolayısıyla onlar küfürdeki
إصرارهم على الكفر فردت عليهم لذلك، ويؤيده ما أخرجه ابن جرير عن أبي العالية قال: هؤلاء اليهود. والنصارى كفروا بعد إيمانهم ثم ازدادوا كفرا بذنوب أذنبوها ثم ذهبوا يتوبون من تلك الذنوب في كفرهم فلم تقبل توبتهم ولو كانوا على الهدى قبلت ولكنهم على ضلالة، وتجيء على هذا مسألة تكليف الكافر بالفروع وقد بسط الكلام عليها في الأصول.
ısrarlarıyla birlikte bu günahlardan tövbe etmişler, bu sebeple tövbeleri kendilerine geri çevrilmiştir. Bunu, İbn Cerîr'in Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiği şu söz teyit etmektedir: «Bu kimseler Yahudi ve Hristiyanlardır; imanlarından sonra küfre saptılar, sonra işledikleri günahlarla küfürlerini artırdılar; sonra küfürleri üzere iken o günahlardan tövbe etmeye kalkıştılar da tövbeleri kabul edilmedi. Şayet hidayet üzere olsalardı kabul edilirdi, fakat onlar sapıklık üzeredirler.» Bu görüşe göre kâfirin fürûatla mükellef olup olmadığı meselesi gündeme gelir ki fıkıh usulünde bu konu etraflıca açıklanmıştır.
وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ عطف إما على خبر إِنَّ فمحلها الرفع، وإما على إِنَّ مع اسمها فلا محل لها، والضَّالُّونَ المخطئون طريق الحق والنجاة، وقيل: الهالكون المعذبون والحصر باعتبار أنهم كاملون في الضلال فلا ينافي وجود الضلال في غيرهم أيضا إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أي على كفرهم.
{ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ } “...ve işte onlar sapıkların ta kendileridir.” [Bu cümle] ya { إِنَّ }'nin haberine matuftur ve irap mahalli reftir; ya ismiyle beraber { إِنَّ } üzerine matuftur ve iraptan mahalli yoktur. { الضَّالُّونَ } hak ve kurtuluş yolunu kaybedenlerdir. Şöyle de denilmiştir: Helak olan, azap görenlerdir. Hasr (sadece onlara has kılma), onların sapıklıkta kemale ermiş olmaları itibarıyladır; dolayısıyla sapıklığın başkalarında da bulunmasına engel teşkil etmez. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin...” yani küfürleri üzere ölenlerin,
فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ من مشرقها إلى مغربها ذَهَباً نصب على التمييز، وقرأ الأعمش- ذهب- بالرفع، وخرج على البدلية من مِلْءُ أو عطف البيان، أو الخبر لمحذوف، وقيل: عليه إنه لا بد من تقدير وصف ليحسن البدل ولا دلالة عليه ولم يعهد بيان المعرفة بالنكرة، وجعله خبرا إنما يحسن إذا جعلت الجملة صفة، أو حالا ولا يخلو عن ضعف، ومِلْءُ الشيء بالكسر مقدار ما يملؤه، وأما مِلْءُ بالفتح فهو مصدر ملأه ملأ، وأما الملاءة بالضم والمد فهي الملحفة وهنا سؤال مشهور وهو أنه لم دخلت الفاء في خبر إِنَّ هنا ولم تدخل في الآية السابقة مع أن الآيتين سواء في صحة إدخال الفاء لتصور السببية ظاهرا؟ وأجاب غير واحد بأن الصلة في الآية الأولى الكفر، وازدياده وذلك لا يترتب عليه عدم قبول التوبة بل إنما يترتب على الموت عليه إذ لو وقعت على ما ينبغي لقبلت بخلاف الموت على الكفرة في هذه الآية فإنه يترتب عليه ذلك ولذلك لو قال: من جاءني له درهم كان إقرارا بخلاف ما لو قرنه بالفاء- كما هو معروف بين الفقهاء- ولا يرد أن ترتب الحكم على الوصف دليل على السببية لأنا لا نسلم لزومه لأن التعبير بالموصول قد يكون لأغراض كالإيماء إلى تحقق الخبر كقوله:
{ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ } “...hiçbirinden yeryüzü dolusu...” doğusundan batısına kadar [yeryüzü dolusu], { ذَهَباً } “...altın asla kabul edilmeyecektir...” Temyiz olarak mansubdur. A'meş ref ile «zehebün» okumuştur; bu kıraat { مِلْءُ } kelimesinden bedel, atf-ı beyân yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak iraplandırılmıştır. Buna karşı, bedelin güzel olması için takdir edilecek bir sıfatın zorunlu olduğu, oysa buna delalet eden bir karinenin bulunmadığı ve marifenin nekre ile beyan edilmesinin görülmediği söylenmiştir; onu haber kılmak ise cümlenin sıfat veya hâl yapılması durumunda güzel olur ki bu da zayıflıktan uzak değildir. Bir şeyin 'mil''ü (kesre ile), onu dolduracak miktar demektir; 'mel'' (fetha ile) ise 'onu tamamen doldurdu' manasında mastardır. 'Milâe' (zamme ve med ile) ise çarşaf/örtü demektir. Burada meşhur bir soru vardır: Açıkça görülen sebebiyet tasavvuru sebebiyle her iki ayet de fâ (ف) harfinin dahil olmasının sıhhati bakımından eşit olduğu halde, neden burada { إِنَّ }'nin haberine fâ dahil olmuş da önceki ayette dahil olmamıştır? Pek çok âlim buna şöyle cevap vermiştir: Birinci ayetteki sıla küfür ve küfrün artmasıdır; tövbenin kabul edilmeyişi ise buna değil, ancak küfür üzere ölmeye terettüp eder; zira tövbe gerektiği gibi vuku bulsaydı kabul edilirdi. Bu ayetteki küfür üzere ölüm ise böyle değildir; çünkü [kabul edilmeme hükmü] doğrudan buna terettüp eder. Nitekim bir kimse: «Bana gelen kimsenin bir dirhemi vardır» derse bu bir ikrar olur; oysa fâ ile bağlarsa böyle olmaz —fukaha arasında bilindiği gibi—. Hükmün vasfa terettüp etmesinin sebebiyete delil olduğu yönündeki itiraz ise geçersizdir; zira biz bunun lüzumunu kabul etmiyoruz; çünkü ism-i mevsulle ifade etmek, şu beyitte olduğu gibi haberin tahakkukuna ima etmek gibi başka gayeler için de olabilir:
إن التي ضربت بيتا مهاجرة ... بكوفة الجند غالت دونها غول
Askerler şehri Kûfe'de hicret etmiş olarak çadır kuran o kadın yok mu, ... önünde bir gûl (felaket) beliriverdi.
وقد فصل ذلك في المعاني وقرئ- «فلن يقبل من أحدهم ملء الأرض» - على البناء للفاعل وهو الله تعالى ونصب- ملء ومل الأرض- بتخفيف الهمزتين وَلَوِ افْتَدى بِهِ قال ابن المنير في الانتصاف: إن هذه الواو المصاحبة للشرط تستدعي شرطا آخر تعطف عليه الشرط المقترنة به ضرورة والعادة في مثل ذلك أن يكون المنطوق به منبها على المسكوت عنه بطريق الأولى مثاله قولك: أكرم زيدا ولو أساء فهذه الواو عطفت المذكور على محذوف تقديره- أكرم زيدا لو أحسن ولو أساء- إلا أنك نبهت بإيجاب إكرامه وإن أساء على أن إكرامه إن أحسن بطريق الأولى ومنه كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ [النساء: ١٣٥] فإن معناه- والله تعالى أعلم- لو كان الحق على غيركم ولو كان عليكم ولكنه ذكر ما هو أعسر عليهم فأوجبه تنبيها على أن ما كان أسهل أولى بالوجوب، ولما كانت هذه الآية مخالفة لهذا النمط من الاستعمال لأن قوله سبحانه: وَلَوِ افْتَدى بِهِ يقتضي شرطا آخر محذوفا يكون هذا المذكور منبها عليه بطريق الأولى، والحالة المذكورة أعني حالة افتدائهم- بملء الأرض ذهبا- هي أجدر الحالات بقبول الفدية، وليس وراءها حالة أخرى تكون أولى بالقبول منها- خاض المفسرون بتأويلها- فذكر الزمخشري ثلاثة أوجه حاصل الأول: أن عدم قبول- ملء الأرض- كناية عن عدم قبول فدية ما لدلالة السياق على أن القبول يراد للخلاص وإنما عدل تصويرا للتكثير لأنه الغاية التي لا مطمح وراءها في العرف، وفي الضمير يراد مِلْءُ الْأَرْضِ على الحقيقة فيصير المعنى لا تقبل منه فدية ولو افتدى- بملء الأرض ذهبا- ففي الأول نظر إلى العموم وسده مسد فدية ما، وفي الثاني إلى الحقيقة أو لكثرة المبالغة من غير نظر إلى القيام مقامها، وحاصل الثاني: إن المراد
Bu husus meânî ilminde tafsilatıyla anlatılmıştır. Şâz kıraatte faili Allah Teâlâ olmak üzere malûm sîgayla «feleng-yakbele min ehadihim mil'el-ardı» şeklinde ve hemzelerin tahfifiyle «mil'e» ve «milel-ard» okunmuştur. { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “...bunu fidye olarak verse bile.” İbnü'l-Münîr el-İntisâf'ta şöyle demiştir: Şartla beraber gelen bu vâv (و), zaruri olarak üzerine bağlandığı mukadder bir başka şartı gerektirir. Bu tür kullanımlarda âdet olan, telaffuz edilen kısmın (mantûkun), evleviyet yoluyla sükût geçilen kısma (meskûtun anha) dikkat çekmesidir. Bunun misali: «Kötülük etse bile Zeyd'e ikram et» sözündür. Buradaki vâv, zikredileni «İyilik etse de kötülük etse de Zeyd'e ikram et» takdirindeki mahzuf bir şarta bağlamıştır; şu kadar var ki sen kötülük etse dahi ona ikramı emretmekle, iyilik ettiğinde ikram edilmesinin evleviyetle gerekli olduğuna dikkat çekmiş olursun. { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } [en-Nisâ: 135] “...Kendinizin aleyhine de olsa Allah için adaleti yerine getiren şahitler olun...” ayeti de böyledir; zira bunun manası —Allah Teâlâ en iyisini bilir— 'Hak başkasının aleyhine de olsa kendi aleyhinize de olsa' demektir; fakat nefislerine daha ağır geleni zikredip onu vacip kılmıştır ki daha kolay olanın vacip olmaya daha layık olduğuna dikkat çekilsin. Bu ayet bu tür kullanım kalıbına muhalif düştüğü için —çünkü Yüce Allah'ın { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } kavli, bu zikredilenin evleviyet yoluyla dikkat çeken konumunda olacağı mahzuf bir başka şartı gerektirmektedir; oysa zikredilen durum, yani onların 'yeryüzü dolusu altınla fidye verme' durumları, fidyenin kabul edilmesine en layık olan durumdur ve bunun ötesinde kabule daha layık başka bir durum da yoktur— müfessirler bunun tevîlinde derinleşmişlerdir. Zemahşerî üç vecih zikretmiştir; birincisinin hülasası şudur: 'Yeryüzü dolusu'nun kabul edilmeyişi, herhangi bir fidyenin kabul edilmeyişinden kinayedir; zira siyak kabulün kurtuluş için istendiğine delalet etmektedir; çokluğu tasvir etmek için bu ifadeye başvurulmuştur, çünkü örfte bunun ötesinde bir gaye ve sınır yoktur. Zamirde ise hakiki anlamıyla { مِلْءُ الْأَرْضِ } kastedilmektedir; böylece mana: 'Yeryüzü dolusu altınla fidye verse dahi ondan hiçbir fidye kabul edilmez' şeklini alır. Birincisinde umum dikkate alınmış ve herhangi bir fidye yerine ikame edilmiştir; ikincisinde ise hakikat yahut onun yerine geçme durumu dikkate alınmaksızın mübalağanın çokluğu dikkate alınmıştır. İkincisinin hülasası: Maksadın,
ولو افتدى بمثله معه كما صرع به في آية أخرى ولأنه علم أن الأول فدية أيضا كأنه قيل: لا يقبل ملء الأرض فدية ولو ضوعف، ويرجع هذا إلى جعل الباء بمعنى مع، وتقدير مثل بعده أي مع مثله، وحاصل الثالث: إنه يقدر وصف يعينه المساق من نحو كان متصدقا به، وحينئذ لا يكون الشرط المذكور من قبيل ما يقصد به تأكيد الحكم السابق بل يكون شرطا محذوف الجواب ويكون المعنى لا يقبل منه- ملء الأرض ذهبا لو تصدق ولو افتدى به أيضا لم يقبل منه- وضمير بِهِ للمال من غير اعتبار وصف التصدق فالكلام من قبيل وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ [فاطر:
başka bir ayette açıkça belirtildiği üzere bir o kadarı daha onunla beraber bulunsa dahi fidye vermek olduğu yönündedir; nitekim birincisinin de fidye olduğu bilinmektedir; sanki 'Yeryüzü dolusu fidye kat kat artırılsa bile kabul edilmez' denilmiştir. Bu da bâ (ب) harf-i cerrini 'maa' (birlikte) manasına almaya ve sonrasında 'misl' kelimesini takdir etmeye racidir; yani bir misli daha onunla beraber olsa bile demektir. Üçüncüsünün hülasası: Siyakın belirlediği 'onu sadaka olarak vermiş olsa' gibi bir vasfın takdir edilmesidir; bu durumda zikredilen şart önceki hükmü pekiştirmeyi amaçlayan cinsten olmaz, bilakis cevabı mahzuf bir şart olur ve mana şöyle gerçekleşir: 'Yeryüzü dolusu altını sadaka olarak verse dahi ondan kabul edilmez; onu fidye olarak verse de yine kabul edilmez.' { بِهِ }'deki zamir ise sadaka vasfı dikkate alınmaksızın mala aittir. Dolayısıyla bu kelam, { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ } [Fâtır: 11] “...Ömür süren bir kimsenin ömrünün uzatılması da ömründen kısaltılması da...” ayeti ve
١١] ، وعندي درهم ونصفه انتهى، ولا يخفى ما في ذلك من الخفاء والتكلف، وقريب من ذلك ما قيل: إن الواو زائدة، ويؤيد ذلك أنه قرئ في الشواذ بدونها وكذا القول: بأن لَوِ ليست وصلية بل شرطية، والجواب ما بعد أو هو ساد مسده، وذكر ابن المنير في الجواب مدعيا أن تطبيق الآية عليه أسهل وأقرب بل ادعى أنه من السهل الممتنع أن قبول الفدية التي هي مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً تكون على أحوال تارة تؤخذ قهرا كأخذ الدية، وكرة يقول المفتدي: أنا أفدي نفسي بكذا ولا يفعل، وأخرى يقول ذلك والفدية عتيدة ويسلمها لمن يؤمل قبولها منه فالمذكور في الآية أبلغ الأحوال وأجدرها بالقبول، وهي أن يفتدي بملء الأرض ذهبا افتداء محققا بأن يقدر على هذا الأمر العظيم ويسلمه اختيارا، ومع ذلك لا يقبل منه فلأن لا يقبل منه مجرد قوله: أبذل المال وأقدره عليه، أو ما يجري هذا المجرى بطريق الأولى فتكون الواو والحالة هذه على بابها تنبيها على أن ثم أحوالا أخر لا يقع فيها القبول بطريق الأولى بالنسبة إلى الحالة المذكورة، وقوله تعالى: لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ [المائدة: ٣٦] مصرح بذلك، والمراد به أنه لا خلاص لهم من الوعيد وإلا فقد علم أنهم في ذلك اليوم أفلس من ابن المذلق لا يقدرون على شيء، ونظير هذا قولك: لا أبيعك هذا الثوب بألف دينار ولو سلمتها إليّ في يدي انتهى. وقريب منه ما ذكره أبو حيان قائلا:
«Yanımda bir dirhem ve [başka bir dirhemin] yarısı var» sözü kabilindendir. [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bundaki kapalılık ve tekellüf ise gizli değildir. Buna yakın bir görüş de vâv'ın zâit olduğu yönündeki sözdür; şâz kıraatlerde vâv'sız okunmuş olması da bunu teyit eder. Aynı şekilde { لَوِ } edatının vasliyye değil şartiyye olduğu, cevabın ise sonraki kısım olduğu veya onun yerine geçtiği sözü de böyledir. İbnü'l-Münîr, ayetin bu esasa tatbik edilmesinin daha kolay ve daha yakın olduğunu, hatta bunun sehl-i mümteni kabilinden olduğunu iddia ederek verdiği cevapta şöyle demiştir: { مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً } olan fidyenin kabulü muhtelif durumlarda olur; bazen diyetin alınması gibi zorla alınır; bazen fidye veren 'Ben nefsimi şu kadarla fidye verip kurtarırım' der fakat yapmaz; bazen de fidyeyi hazır etmiş olarak bunu söyler ve onu kabulünü umduğu kimseye teslim eder. İşte ayette zikredilen durum, durumların en beliği ve kabule en layık olanıdır; o da bu muazzam şeye güç yetirip onu kendi ihtiyarıyla teslim ederek yeryüzü dolusu altınla hakiki bir fidye vermesidir. Durum böyle iken dahi kabul edilmediğine göre, sırf 'Ben mal sarfederim ve buna güç yetiririm' demesi yahut bu kabilden şeylerin evleviyetle kabul edilmeyeceği açıktır. Dolayısıyla vâv bu durumda kendi hakiki manasında kalır ve zikredilen duruma nispetle evleviyetle kabulün gerçekleşmeyeceği başka durumların da var olduğuna dikkat çeker. Allah Teâlâ'nın: { لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ } [el-Mâide: 36] “Yeryüzünde olanların hepsi ve bir misli daha beraberlerinde bulunsa da bunu fidye olarak verseler...” kavli bunu açıkça ifade etmektedir. Maksat, onların bu tehditten hiçbir kurtuluşlarının olmadığıdır; aksi takdirde o gün İbnü'l-Müzellak'tan daha müflis oldukları ve hiçbir şeye güç yetiremeyecekleri zaten bilinmektedir. Bunun bir benzeri senin: 'Bana elden peşin versen dahi bu elbiseyi sana bin dinara satmam' sözündür. [İbnü'l-Münîr'in sözü] bitti. Ebû Hayyân'ın şu sözleri de buna yakındır:
إن الذي يقتضيه هذا التركيب وينبغي أن يحمل عليه أن الله تعالى أخبر أن من مات كافرا لا يقبل منه ما يملأ الأرض من ذهب على كل حال يقصدها ولو في حال افتدائه من العذاب لأن حالة الافتداء لا يمتن فيها المفتدي على المفتدى منه إذ هي حالة قهر من المفتدى منه، وقد قررنا في نحو هذا التركيب أن لَوِ تأتي منبهة على أن ما قبلها جاء على سبيل الاستقصار وما بعدها جاء تنصيصا على الحالة التي يظن أنا لا تندرج فيما قبلها
Bu terkibin gerektirdiği ve kendisine hamledilmesi gereken husus şudur: Allah Teâlâ, kâfir olarak ölen kimseden, kastettiği her halükarda yeryüzünü dolduracak kadar altının kabul edilmeyeceğini haber vermiştir; azaptan fidye ile kurtulma halinde olsa bile. Çünkü fidye verme durumunda, fidye veren kimse kendisinden fidye alınana minnet edemez; zira bu, fidye alanın mutlak bir kahır ve galebe halidir. Biz bu tür terkiplerde { لَوِ } edatının, kendisinden önceki kısmın hafife alma/az bulma kabilinden geldiğine, sonrasının ise kendisinden öncekine dahil olmadığı zannedilen duruma açıkça dikkat çekmek için geldiğini beyan etmiştik;
كقوله ﵊: «أعطوا السائل ولو جاء على فرس» «وردوا السائل ولو بظلف محرق»
Peygamber'in (aleyhisselâm): «At üzerinde gelse bile isteyene verin» ve «Yanmış bir tırnak/paça ile bile olsa isteyeni boş çevirmeyin» hadislerinde olduğu gibi.
كأن هذه الأشياء مما لا ينبغي أن يؤتي بها لأن كون السائل على فرس يشعر بغناه فلا يناسب أن يعطى، وكذلك الظلف المحرق لا غناء فيه فكان يناسب أن لا يرد السائل به. وكذلك حالة الافتداء يناسب أن يقبل منه مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً لكنه لا يقبل، ونظيره وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ [يوسف: ١٧] لأنهم نفوا أن يصدقهم على كل حال حتى في حالة صدقهم وهي الحالة التي ينبغي أن يصدقوا فيها ولو لتعميم النفي والتأكيد له.
Sanki bu şeyler verilmemesi gereken şeylermiş gibidir; zira dilenenin at üzerinde olması onun zengin olduğunu hissettirir, dolayısıyla verilmesi uygun düşmez; aynı şekilde yanmış tırnakta da bir zenginlik/fayda yoktur, bu sebeple isteyenin bununla geri çevrilmemesi uygun düşerdi. İşte fidye hali de yeryüzü dolusu altının kabul edilmesine uygun bir durumdur, ancak yine de kabul edilmez. Bunun bir benzeri de { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ } [Yûsuf: 17] “...Biz doğru söyleyen kimseler olsak bile sen bize inanacak değilsin” ayetidir; çünkü onlar her halükarda, hatta doğrulanmaları gereken bir durum olan doğru söyledikleri durumda dahi kendilerini tasdik etmeyeceğini nefyetmişlerdir; bu da nefyi umumileştirmek ve tekit etmek içindir.
هذا
Bu hususta
وقد أخرج الشيخان. وابن جرير- واللفظ له- عن أنس عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: يجاء بالكافر يوم القيامة فيقال له: أرأيت لو كان لك ملء الأرض ذهبا أكنت مفتديا به؟ فيقول: نعم فيقال: لقد سئلت ما هو أيسر من ذلك فلم تفعل
Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ile İbn Cerîr —lafız ona ait olmak üzere— Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kıyamet gününde kâfir getirilir ve kendisine: 'Gördün ya, eğer senin yeryüzü dolusu altının olsaydı onu fidye olarak verir miydin?' denilir. O da: 'Evet' der. Bunun üzerine: 'Senden bundan çok daha kolayı istenmişti de sen yapmamıştın' buyrulur.»
فذلك قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ اسم الإشارة مبتدأ والظرف خبر ولاعتماده على المبتدأ رفع الفاعل، ويجوز أن يكون لَهُمْ خبرا مقدما، وعَذابٌ مبتدأ مؤخرا، والجملة خبر عن اسم الإشارة والأول أحسن، وفي تعقيب ما ذكر بهذه الجملة مبالغة في التحذير والإقناط لأن من لا يقبل منه الفداء ربما يعفى عنه تكرما وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ في رفع العذاب أو تخفيفه، ومِنْ مزيدة بعد النفي للاستغراق وتزاد بعده سواء دخلت على مفرد أو
İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu anlatmaktadır: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, fidye olarak yeryüzü dolusu altın verse bile asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acı bir azap vardır...” İşaret ismi mübtedadır, zarf (car-mecrur) ise haberdir; mübtedaya dayandığı için faili ref etmiştir. { لَهُمْ } ifadesinin öne geçmiş haber, { عَذابٌ } kelimesinin gecikmiş mübteda ve bu cümlenin işaret isminden haber olması da caizdir; birinci tercih daha güzeldir. Zikredilenlerin ardından bu cümlenin getirilmesinde sakındırma ve ümitsiz kılma hususunda büyük bir mübalağa vardır; zira fidyenin kabul edilmediği kimse bazen lütuf ve kerem eseri olarak affedilebilir. { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “...ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” Yani azabı defedecek yahut hafifletecek [hiçbir yardımcıları yoktur]. { مِنْ } edatı nefiyden sonra istiğrâk (bütün fertleri kapsama) için zâit olarak gelmiştir; nefiyden sonra tekil veya
جمع خلافا لمن زعم أن ذلك مخصوص بالمفرد، وصيغة الجمع لمراعاة الضمير، وفيها توافق الفواصل، والمراد ليس لواحد منهم ناصر واحد.
çoğul üzerine dahil olması fark etmeksizin zâit kılınır; bunun sadece tekile mahsus olduğunu iddia edenin aksine. Çoğul sîgası zamiri gözetmek içindir ve onda ayet sonlarının (fâsılaların) uyumu vardır. Maksat: 'Onlardan tek bir ferdin dahi bir tek yardımcısı bile yoktur' demektir.
«ومن باب الإشارة» قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ وهي كلمة التوحيد وترك اتباع الهوى والميل إلى السوي فإن ذلك لم يختلف فيه نبي ولا كتاب قط ما كانَ إِبْراهِيمُ الخليل يهوديا متعلقا بالتشبيه وَلا نَصْرانِيًّا قائلا بالتثليث وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مائلا عن الكون برؤية المكون مُسْلِماً منقادا عند جريان قضائه وقدره، أو ذاهبا إلى ما ذهب إليه المسلمون المصطفون القائلون لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ بشرط التجرد عن الكونين ومنع النفوس عن الالتفات إلى العالمين فإن الخليل لما بلغ حضره القدس زاغ بصره عن عرائس الملك والملكوت قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَهذَا النَّبِيُّ العظيم يعني محمدا عليه من الله تعالى أفضل الصلاة وأكمل التسليم أَوْلَى أيضا بمتابعة أبيه الخليل وسلوك منهجه الجليل لأنه زبدة مخيض محبته وخلاصة حقيقة فطرته وَالَّذِينَ آمَنُوا به صلى الله تعالى عليه وسلم وأشرقت عليهم أنواره وأينعت في رياض قلوبهم أسراره وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ كافة يحفظهم عن آفات القهر ويدخلهم في قباب العصمة ويبيح لهم ديار الكرامة وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ جعله أهل الله سبحانه خطابا للمؤمنين كما قال بذلك بعض أهل الظاهر أي لا تفشوا أسرار الحق إلا إلى أهله ولا تقروا بمعاني الحقيقة للمحجوبين من الناس فيقعون فيكم ويقصدون سفك دمائكم قُلْ إِنَّ الْهُدى أعني هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ من علم الباطن، أو مثل ما يحاجوكم به في زعمهم عند ربكم وهو علم الظاهر.
«İşarî Tefsir / İrşadî Anlam Boyutu» { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “De ki: «Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin...»” Bu kelime tevhid kelimesidir, heva ve hevese uymayı ve masivaya meyletmeyi terk etmektir; zira hiçbir peygamber ve hiçbir ilahi kitap bu hususta asla ihtilaf etmemiştir. { ما كانَ إِبْراهِيمُ } Halîl [İbrahim], teşbihe saplanan bir { يهوديا } “Yahudi” { وَلا نَصْرانِيًّا } teslise (üçlemeye) inanan bir “Hristiyan da değildi”; { وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً } “fakat o, dosdoğru bir muvahhiddi”, Yaratıcı'yı müşahede etmek suretiyle masivadan yüz çeviren, { مُسْلِماً } kazası ve kaderi cereyan ettiğinde teslim olan yahut { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } diyen seçkin Müslümanların yoluna tabi olan “bir Müslümandı”. { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “Doğrusu insanların İbrahim'e en yakın olanı, ona uyanlardır...” Bu da iki âlemden soyutlanmak ve nefisleri mahlukata iltifattan alıkoymak şartıyla mümkündür; zira Halîl kudsiyet hazretine ulaştığında basireti mülk ve melekûtun cazibelerinden kaymadı: { قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } dedi. { وَهذَا النَّبِيُّ } “...ve bu Peygamber'dir...” Yani Allah Teâlâ'dan salâtın en faziletlisi ve selamın en kâmili üzerine olsun Muhammed de, { أَوْلَى } babası Halîl'e tabi olmaya ve onun yüce yolunu izlemeye en layık olandır; çünkü o, Halîl'in muhabbet deryasının özü ve fıtrat hakikatinin hülasasıdır. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “...ve iman edenlerdir...” Yani ona sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden, üzerlerine onun nurları doğan ve kalp bahçelerinde onun sırları çiçek açan kimselerdir. { وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah müminlerin dostudur.” Onların tamamını kahrın afetlerinden korur, onları ismet kubbelerine dahil eder ve onlara keramet diyarlarını mubah kılar. { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Dininize uyanlardan başkasına inanmayın...” Bazı zahir ulemasının da belirttiği gibi, ehlullah bunu müminlere yönelik bir hitap kılmıştır; yani Hakk'ın sırlarını ancak ehline açın, insanların perdelileri olan kimselere hakikat manalarını ikrar etmeyin; aksi takdirde aleyhinize döner ve kanınızı dökmeye kalkışırlar. { قُلْ إِنَّ الْهُدى } “De ki: «Şüphesiz hidayet...»” yani { هُدَى اللَّهِ } “...Allah'ın hidayetidir...” { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ } “...size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesidir...” Yani bâtın ilminden size verilen yahut onların zannınca Rabbiniz katında sizinle hüccetleşecekleri zahir ilmidir.
وحاصل المعنى إِنَّ الْهُدى الجمع بين الظاهر، والباطن. وأما الاقتصار على علم الظاهر وإنكار الباطن فليس بهدى قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ فيتصرف به حسب مشيئته التابعة لعلم التابع للمعلوم في أزل الآزال وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ فكيف يتقيد بالقيود بل يتجلى حسبما تقتضيه الحكمة في المظاهر لأهل الشهود يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ الخاصة مَنْ يَشاءُ من عباده وهي المعرفة به وهي فوق مكاشفة غيب الملكوت ومشاهدة سر الجبروت، وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ الذي لا يكتنه بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وهو عهد الروح بنعت الكشف وعهد القلب بتلقي الخطاب، وعهد العقل بامتثال الأوامر والنواهي وَاتَّقى من خطرات النفوس وطوارق الشهوات فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ أي فهو بالغ مقام حقيقة المحبة إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا الآية إشارة إلى من مال إلى حضرة الدنيا وآثرها على مشاهدة حضرة المولى وزين ظاهره بعبادة المقربين ومزجها بحب الرياسة فذلك الذي سقط عن رؤية اللقاء ومخاطبة الحق في الدنيا والآخرة ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ لأن الاستنباء لا يكون إلا بعد الفناء في التوحيد فمن محا الله تعالى بشريته بإفنائه عن نفسه وأثابه وجودا نورانيا حقيقا قابلا للكتاب والحكمة العقلية لا يمكن أن يدعو إلى نفسه إذ الداعي إليها لا يكون إلا محجوبا بها، وبين الأمرين تناقض ولكن يقول كُونُوا رَبَّانِيِّينَ أي منسوبين إلى الرب، والمراد عابدين مرتاضين بالعلم والعمل والمواظبة على الطاعات لتغلب على أسراركم أنوار الرب، ولهم في الرباني عبارات كثيرة، فقال الشبلي: الرباني الذي لا يأخذ العلوم إلا من الرب ولا يرجع في شيء إلا إليه، وقال سهل: الرباني الذي لا يختار على ربه حالا، وقال القاسم: هو المتخلق بأخلاق الرب علما وحكما، وقيل: هو الذي محق في وجوده ومحق عن شهوده. وقيل: هو الذي لا تؤثر فيه تصاريف الأقدار على اختلافها «وقيل: وقيل:» وكل الأقوال ترد من منهل واحد،
Mananın hülasası: { إِنَّ الْهُدى } Hidayet, zahir ile bâtını birleştirmektir. Sadece zahir ilmiyle yetinip bâtını inkâr etmek ise hidayet değildir. { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } “De ki: «Lütuf ve ihsan tamamen Allah'ın elindedir...»” Ezelî ve ebedî ilmine bağlı olan ve maluma tabi bulunan ilmine dayalı meşîeti uyarınca onda dilediği gibi tasarruf eder. { وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “...Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir.»” O kayıtlara nasıl sığsın ki? Bilakis şuhûd ehline mazharlarda hikmetin iktiza ettiği şekilde tecelli eder. { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ } Has rahmetiyle, { مَنْ يَشاءُ } kullarından dilediğini “özel kılar”; o rahmet ise O'nu marifettir ki melekûtun gaybını keşfetmenin ve ceberût sırrını müşahede etmenin de fevkindedir. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir.” Künhüne ulaşılamayacak bir lütuf sahibidir. { بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ } “Hayır! Kim ahdini yerine getirirse...” Bu da keşf niteliğiyle ruhun ahdi, hitabı telakki etmekle kalbin ahdi ve emir ile nehiylere uymakla aklın ahdidir. { وَاتَّقى } “...ve sakınırsa...” nefislerin vesveselerinden ve şehvetlerin hücumlarından sakınırsa, { فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “...şüphesiz Allah sakınanları sever.” Yani o kimse hakiki muhabbet makamına ulaşmış olur. { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا } “Allah'a olan ahitlerini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” ayeti, dünya hazretine meyleden, onu Mevlâ'nın huzurunu müşahede etmeye tercih eden, zahirini mukarreblerin ibadetiyle süsleyip bunu riyaset sevgisiyle karıştıran kimseye işarettir; işte o kimse dünyada ve ahirette Hakk'ın cemalini görmekten ve O'nun hitabına mazhar olmaktan düşmüştür. { ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir beşere, sonra kalkıp insanlara: «Allah'ı bırakıp bana kul olun» demek yaraşmaz.” Çünkü peygamberlik ancak tevhidde fena bulduktan sonra gerçekleşir; Allah Teâlâ'nın, nefsinden fâni kılarak beşeriyetini yok ettiği, ona Kitap'ı ve aklî hikmeti kabule liyakatli nuranî bir vücut bahşettiği kimsenin kendi nefsine davet etmesi mümkün değildir; zira nefse davet eden ancak onunla perdelenmiş kimsedir; bu iki durum arasında ise zıtlık vardır. { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat: «Rabbânîler olun» der.” Yani Rabbe mensup olanlar; maksat, kalplerinizin sırlarına Rabbin nurları galebe çalsın diye ilimle, amelle ve taatlere devamla nefislerini terbiye eden kullar olmanızdır. 'Rabbânî' hakkında mutasavvıfların pek çok ifadesi vardır: Şiblî: «Rabbânî, ilimleri yalnızca Rabden alan ve hiçbir şeyde O'ndan başkasına dönmeyen kimsedir» demiştir. Sehl: «Rabbânî, Rabbine karşı hiçbir hâli tercih etmeyen kimsedir» demiştir. Kāsım: «İlim ve hikmetle Rabbin ahlakıyla ahlaklanandır» demiştir. Şöyle de denilmiştir: Varlığında yok olmuş, O'nun şuhudunda kendinden geçmiş kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Farklı farklı tecelli etseler dahi kaderin tasarruflarının kendisini etkilemediği kimsedir. Daha başka pek çok şey söylenmiştir; bütün sözler tek bir kaynaktan beslenmektedir.
وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً فإنها بعض مظاهره وهو سبحانه المطلق حتى عن قيد الإطلاق أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أي أيأمركم بالاحتجاب برؤية الأشكال والنظر إلى الأمثال بعد أن لاح في أسراركم أنوار التوحيد وطلعت في قلوبكم شموس التفريد وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ الآية فيه إشارة إلى أنه سبحانه أخذ العهد من نواب الحقيقة المحمدية في الأزل بالانقياد والطاعة والإيمان بها، وخصهم بالذكر لكونهم أهل الصف الأول ورجال الحضرة، وقيل: إن الله تعالى أخذ عليهم ميثاق التعارف بينهم وإقامة الدين وعدم التفرق وتصديق بعضهم بعضا ودعوة الخلق إلى التوحيد وتخصيص العبادة بالله تعالى وطاعة النبي وتعريف بعضهم بعضا لأممهم، وهذا غير الميثاق العام المشار إليه بقوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ إلخ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ أي بعد ما علم عهد الله تعالى مع النبيين وتبليغ الأنبياء إليه ما عهد إليهم فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ أي الخارجون عن دين الله تعالى ولا دين غيره معتدا به في الحقيقة إلا توهما أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي من في عالم الأرواح وعالم النفوس، أو من في عالم الملكوت وعالم الملك طَوْعاً باختياره وشعوره وَكَرْهاً من حيث لا يدري ولا يدري أنه لا يدري بسبب احتجابه برؤية الأغيار، ولهذا سقط عن درجة القبول وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ في العاقبة حين يكشف عن ساق وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ وهو التوحيد دِيناً له فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ لعدم وصوله إلى الحق لمكان الحجاب وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ ويوم القيامة الكبرى مِنَ الْخاسِرِينَ الذين خسروا أنفسهم كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً الآية استبعاد لهداية من فطره الله على غير استعداد المعرفة، وحكم عليه بالكفر في سابق الأزل فإن من لم يكن له استعداد لم يقع في أنوار التجلي، ومن خاض في بحر القهر ولزم قعر بعد البعد لم يكن له سبيل إلى ساحل قرب القرب وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ ولله در من قال:
{ وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً } “Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmez.” Zira onlar O'nun bazı mazharlarıdır; O Sübhân ise mutlaklık kaydından dahi münezzeh olan Mutlak'tır. { أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Siz Müslüman olduktan sonra size hiç inkârı emreder mi?” Yani sırlarınızda tevhid nurları parladıktan ve kalplerinizde tefrîd güneşleri doğduktan sonra, şekilleri müşahede etmekle ve emsallere bakmakla perdelenmenizi size emreder mi?! { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } “Hani Allah peygamberlerin misakını almıştı...” ayetinde, Sübhân olan Allah'ın ezelde Hakîkat-i Muhammediyye'nin naiplerinden ona boyun eğmek, itaat etmek ve iman etmek üzere ahit aldığına işaret vardır; ilk safın ehli ve huzurun ricali olmaları sebebiyle onları tahsis etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ onlardan aralarında birbirlerini tanıyacaklarına, dini ikame edeceklerine, tefrikaya düşmeyeceklerine, birbirlerini tasdik edeceklerine, mahlukatı tevhîde davet edip ibadeti Allah Teâlâ'ya has kılacaklarına, Peygamber'e itaat edeceklerine ve ümmetlerine birbirlerini tanıtacaklarına dair misak almıştır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ } [el-A'râf: 172] kavliyle işaret edilen umumi misaktan başkadır. { فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ } “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse...” yani Allah Teâlâ'nın peygamberlerle olan ahdini ve peygamberlerin kendilerine ahdedilen şeyleri tebliğ ettiğini bildikten sonra yüz çevirirse, { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “...işte onlar fâsıkların ta kendileridir.” Yani Allah Teâlâ'nın dininden çıkanlardır; oysa hakikatte vehimden başka muteber hiçbir din yoktur. { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi O'na teslim olmuştur...” Yani ervâh (ruhlar) âlemindekiler ve nüfûs (nefisler) âlemindekiler yahut melekût âlemindekiler ve mülk âlemindekiler teslim olmuştur; { طَوْعاً } kendi ihtiyarı ve şuuruyla “isteyerek”, { وَكَرْهاً } “ve istemeyerek”, yani masivayı görmekle perdelendiği için bilmediği ve bilmediğini de bilmediği bir cihetten [teslim olmuştur]; işte bu sebeple kabul derecesinden düşmüştür. { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “...ve ancak O'na döndürüleceklerdir.” Yani işin hakikati ortaya çıktığı gün akıbet O'nadır. { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ } yani tevhidden gayrısını, { دِيناً } kendisine din edinirse, { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } perde sebebiyle Hakk'a ulaşamadığı için “ondan asla kabul olunmaz”, { وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ } ve en büyük kıyamet gününde, { مِنَ الْخاسِرِينَ } nefislerini hüsrana uğratan “ziyana uğrayanlardan olur.” { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً } “Allah bir topluluğu nasıl hidayete erdirir...” ayeti, Allah'ın marifet istidadı bulunmayan bir fıtrat üzere yarattığı ve ezel-i âsârda hakkında küfür hükmü verdiği kimsenin hidayete ermesini uzak görmektir; zira istidadı olmayanın tecelli nurlarına mazhar olması mümkün değildir; kahır deryasına dalıp uzaklığın da ötesindeki çukura yerleşen kimse için yakınlığın da ötesindeki sahile giden bir yol bulunmaz. { وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } “Allah emrine galiptir.” Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:
إذا المرء لم يخلق سعيدا تحيرت ... ظنون مربيه وخاب المؤمل
Kişi şayet [ezelde] sait olarak yaratılmamışsa ... onu terbiye edenin zannı şaşar ve uman kimse hüsrana uğrar.
فموسى الذي رباه جبريل كافر ... وموسى الذي رباه فرعون مرسل
Zira Cebrail'in yetiştirdiği Musa bir kâfir (Sâmirî) oldu, ... Firavun'un yetiştirdiği Musa ise bir peygamber oldu.
هذا والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ كلام مستأنف لبيان ما ينفع المؤمنين ويقبل منهم- إثر بيان ما لا ينفع الكفار ولا يقبل منهم، وتنال- من تنال نيلا إذا أصاب ووجد، ويقال:
Doğru yola ileten ancak Allah Teâlâ'dır. { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (birr) eremezsiniz...” Kâfirlere fayda vermeyen ve kendilerinden kabul edilmeyen şeylerin beyanından hemen sonra müminlere neyin fayda vereceğini ve onlardan neyin kabul edileceğini beyan etmek üzere yeni bir kelamdır (istînâftır). 'Tenâlû' fiili; elde etti, kavuştu manasında 'tenâle neylen' kökünden gelir; şöyle denilir: