Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

نال العلم إذا وصل إليه واتصف به، الْبِرَّ الإحسان وكمال الخير، وبعضهم يفرق بينه وبين الخير بأن البر هو النفع الواصل إلى الغير مع القصد إلى ذلك، والخير هو النفع مطلقا وإن وقع سهوا، وضد الْبِرَّ العقوق، وضد الخير الشر، وأل- فيه إما للجنس والحقيقة، والمراد لن تكونوا أبرارا حتى تُنْفِقُوا وهو المروي عن الحسن، وإما لتعريف العهد، والمراد لن تصيبوا بر الله تعالى يا أهل طاعته حتى تنفقوا، وإلى ذلك ذهب مقاتل وعطاء.

"İlme ulaştı ve onunla vasıflandı" manasında 'nâle'l-ılm' denir. 'El-Birr' (الْبِرَّ), ihsan ve hayrın kemalidir. Bazıları birr ile hayır arasını şöyle ayırmıştır: Birr, kastedilerek başkasına ulaştırılan menfaattir; hayır ise sehven de olsa mutlak manada faydadır. Birr'in zıddı isyan/itaatsizlik (ukūk), hayrın zıddı ise şerdir. Kelimedeki elif-lâm takısı (el-) ya cins ve hakikat içindir; buna göre mana, Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiği üzere: "İnfak etmedikçe iyi kimseler (ebrâr) olamazsınız" şeklindedir. Ya da ahd-i zihnî içindir; mana da: "Ey O'na itaat edenler! İnfak etmedikçe Allah Teâlâ'nın birr'ine (lütfuna/ihsanına) nail olamazsınız" demektir; Mukātil ve Atâ bu görüşe gitmiştir.

وأخرج ابن جرير عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه تفسير الْبِرَّ بالجنة، وروي مثله عن مسروق، والسدي، وعمرو بن ميمون، وذهب بعضهم إلى أن الكلام على حذف مضاف أي- لن تنالوا ثواب البر، وحَتَّى بمعنى إلى، ومن- تبعيضية، ويؤيده قراءة عبد الله بعض ما تحبون، وقيل: بيانية، وعليه أيضا لا تخالف بين القراءتين معنى، و «ما» موصولة، أو موصوفة، وجعلها مصدرية والمصدر بمعنى المفعول جائز على رأي أبي علي.

İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan 'el-Birr' kelimesinin cennet olarak tefsir edildiğini rivayet etmiştir; benzeri Mesrûk, Süddî ve Amr b. Meymûn'dan da rivayet edilmiştir. Bazıları ise kelamda bir muzâfın (tamlananın) hazfedildiği görüşüne varmıştır; yani "Birr'in sevabına nail olamazsınız" takdirindedir. { حَتَّى } (hattâ) "...-e kadar" (ilâ) manasındadır. { مِنْ } (min) teb'îziyyedir (parça bildirir); Abdullah [b. Mes'ûd]'un "sevdiğiniz şeylerin bir kısmını" (ba'da mâ tuhibbûn) şeklindeki kıraati de bunu destekler. Beyâniyye olduğu da söylenmiştir; buna göre de mana bakımından iki kıraat arasında bir ihtilaf olmaz. { ما } (mâ) mevsûle veya mevsûfedir; Ebû Ali'nin görüşüne göre masdariyye kılınıp masdarın da mef'ûl manasında olması caizdir.

وفي المراد من قوله سبحانه: مِمَّا تُحِبُّونَ أقوال، فقيل المال وكني بذلك عنه لأن جميع الناس يحبون، وقيل: نفائس الأموال وكرائمها، وقيل: ما يعم ذلك وغيره من سائر الأشياء التي يحبها الإنسان ويهواها، والإنفاق على هذا مجاز، وعلى الألين حقيقة وكان السلف رضي الله تعالى عنهم إذا أحبوا شيئا جعلوه لله تعالى،

Cenâb-ı Hakk'ın { مِمَّا تُحِبُّونَ } “sevdiğiniz şeylerden” buyruğundan ne kastedildiği hususunda görüşler vardır: Bunun mal olduğu ve bütün insanlar onu sevdiği için böyle kinaye yapıldığı söylenmiştir. Malların en kıymetlileri ve en değerlileri olduğu da söylenmiştir. Bunu ve insanın sevip arzuladığı diğer bütün şeyleri kapsadığı da söylenmiştir; buna göre infak mecazdır, ilk iki görüşe göre ise hakikattir. Selef radıyallâhu teâlâ anhum bir şeyi sevdikleri zaman onu Allah Teâlâ için [vakfeder / infak eder]lerdi.

فقد أخرج الشيخان، والترمذي، والنسائي عن أنس رضي الله تعالى عنه قال: كان أبو طلحة أكثر الأنصار نخلا بالمدينة وكان

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Tirmizî ve Nesâî, Enes radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: "Ebû Talha, Medine'de Ensar arasında hurmalığı en çok olan kimseydi.

أحب أمواله إليه بيرحاء وكانت مستقبلة المسجد وكان النبي صلى الله تعالى عليه وسلم يدخلها ويشرب من ماء فيها طيب فلما نزلت لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ قال أبو طلحة: يا رسول الله إن الله تعالى يقول: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وإن أحب أموالي إلى بيرحاء وإنها صدقة لله تعالى أرجو برها وذخرها عند الله تعالى فضعها يا رسول الله حيث أراك الله تعالى فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: بخ بخ ذلك مال رابح وقد سمعت ما قلت وإني أرى أن تجعلها في الأقربين فقال أبو طلحة: أفعل يا رسول الله فقسمها أبو طلحة في أقاربه وبني عمه» وفي رواية لمسلم. وأبي داود «فجعلها بين حسان بن ثابت، وأبي بن كعب» .

Malları içinde kendisine en sevimli olanı ise Beyruhâ [bahçesi] idi. Bu bahçe mescidin karşısındaydı; Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem oraya girer ve içindeki tatlı sudan içerdi. { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (birr) eremezsiniz...” ayeti inince Ebû Talha: 'Ey Allah'ın Resulü! Allah Teâlâ { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe eremezsiniz” buyuruyor. Mallarım içinde bana en sevimli olanı ise Beyruhâ'dır. O, Allah Teâlâ için bir sadakadır; Allah katında onun sevabını ve birikim olmasını umuyorum. Ey Allah'ın Resulü! Onu, Allah Teâlâ'nın sana gösterdiği şekilde [değerlendir ve] harca' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Vah vah! Ne güzel, kazançlı bir mal bu! Söylediğini işittim ve onu akrabalarına vermeni uygun görüyorum' buyurdu. Ebû Talha da: 'Öyle yaparım ey Allah'ın Resulü' dedi ve onu akrabaları ile amcasının oğulları arasında taksim etti." Müslim ve Ebû Dâvûd'un bir rivayetinde ise: "Onu Hassân b. Sâbit ile Übeyy b. Ka'b arasında paylaştırdı" [denmektedir].

وأخرج ابن أبي حاتم، وغيره عن محمد بن المنكدر قال: «لما نزلت هذه الآية جاء زيد بن حارثة بفرس يقال لها سبل لم يكن له مال أحب إليه منها فقال: هي صدقة فقبلها رسول الله ﷺ وحمل عليها ابنه أسامة فرأى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ذلك في وجه زيد فقال: إن الله تعالى قد قبلها منك» .

İbn Ebî Hâtim ve başkaları Muhammed b. el-Münkedir'den şöyle rivayet etmiştir: "Bu ayet indiğinde Zeyd b. Hârise, 'Sebel' adında ve kendisi için ondan daha sevimli bir malı olmayan bir at ile geldi ve: 'Bu bir sadakadır' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu kabul etti ve [o atın] üzerine oğlu Üsâme'yi bindirdi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem [bunun getirdiği burukluğu] Zeyd'in yüzünde görünce şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ onu senden muhakkak kabul etmiştir.'"

وأخرج عبد بن حميد عن ابن عمر قال: «حضرتني هذه الآية لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ إلخ فذكرت ما أعطاني الله تعالى فلم أجد أحب إلي من مرجانة جارية لي رومية فقلت هي حرة لوجه الله تعالى فلو أني أعوذ في شيء جعلته لله تعالى نكحتها فأنكحتها نافعا، وأخرج ابن المنذر عن نافع قال: كان ابن عمر رضي الله تعالى عنهما يشتري السكر يتصدق به فنقول له: لو اشتريت لهم بثمنه طعاما كان أنفع لهم من هذا فيقول: أنا أعرف الذي تقولون ولكن سمعت الله تعالى يقول: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وأن ابن عمر يحب السكر.

Abd b. Humeyd, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: "{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe eremezsiniz...” ayetini hatırladım ve Allah Teâlâ'nın bana verdiklerini düşündüm; benim için Rûmî cariyem Mercâne'den daha sevimli bir şey bulamadım. Bunun üzerine: 'O, Allah Teâlâ'nın rızası için hürdür; eğer Allah için adadığım bir şeye tekrar dönseydim (onu nikahlasaydım) onunla evlenirdim' dedim ve onu Nâfi' ile evlendirdim." İbnü'l-Münzir de Nâfi'den şöyle rivayet etmiştir: "İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ şeker satın alıp onu sadaka olarak verirdi. Biz ona: 'Bunun parasıyla onlara yiyecek alsaydın, bu onlar için bundan daha faydalı olurdu' derdik. O da şöyle derdi: 'Söylediğinizi biliyorum; fakat ben Allah Teâlâ'nın { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe eremezsiniz” buyurduğunu işittim; İbn Ömer de şekeri çok seviyor.'"

وظاهر هذه الأخبار يدل على أن الإنفاق في الآية يعم المستحب، وروي عن ابن عباس أن المراد به إخراج الزكاة الواجبة وما فرضه الله تعالى في الأموال فكأنه قيل: لن تنالوا البر حتى تخرجوا زكاة أموالكم- وهو مبني على أن المراد من ما تحبون المال لا كرائمه، فقول النيسابوري: إنه يرد عليه أنه لا يجب على المزكي أن يخرج أشرف أمواله وأكرمها ناشئ من قلة التأمل، ولو تأمل ما اعترض على ترجمان القرآن، وحبر الأمة، ونقل الواحدي عن مجاهد.

Bu haberlerin zahiri, ayetteki infakın müstehabı da kapsadığına delalet etmektedir. İbn Abbas'tan ise bundan muradın farz olan zekâtı ve Allah Teâlâ'nın mallarda farz kıldığı şeyleri vermek olduğu rivayet edilmiştir; sanki: "Mallarınızın zekâtını vermedikçe birr'e eremezsiniz" denilmiş gibidir. Bu da 'sevdiğiniz şeyler'den maksadın malların en değerlileri değil, bizzat malın kendisi olduğu esasına dayanır. Dolayısıyla Nîsâbûrî'nin: "Zekât veren kimsenin mallarının en şereflisini ve en değerlisini çıkarmasının vacip olmadığı gerekçesiyle bu görüşe itiraz edilir" şeklindeki sözü, teemmül (derin düşünme) azlığından kaynaklanmaktadır. Eğer teemmül etseydi, Kur'an'ın tercümanına ve ümmetin allamesine itiraz etmezdi. Vâhidî, Mücâhid...

والكلبي أن الآية منسوخة بآية الزكاة، وضعف بأن إيجاب الزكاة لا ينافي الترغيب في بذل المحبوب في سبيل الله تعالى، واستشكلت هذه الآية بأن ظاهرها يستدعي أن الفقير الذي لم ينفق طول عمره مما يحبه لعدم إمكانه لا يكون بارا أو لا يناله برّ الله تعالى بأهل طاعته مع أنه ليس كذلك، وأجيب بأن الكلام خارج مخرج الحث على الإنفاق وهو مقيد بالإمكان وإنما أطلق على سبيل المبالغة في الترغيب، وقيل: الأولى أن يكون المراد لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ الكامل الواقع على أشرف الوجوه حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ والفقير الذي لم ينفق طول عمره لا يبعد القول بأنه لا يكون بارا كاملا ولا يناله برّ الله تعالى الكامل بأهل طاعته، وقيل: الأولى من هذا الأولى أن يقال: إن المراد لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ على الإنفاق حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وحاصله أن الإنفاق من المحبوب يترتب عليه نيل البر وأن الإنفاق مما عداه لا يترتب عليه نيل البر، وليس في الآية ما يدل على حصر ترتب البر على الإنفاق من المحبوب، ونفي ترتب البر على فعل آخر من الأفعال المأمور بها، وحينئذ لا يبعد أن يكون الفقير الغير المنفق بارا أو نائلا برّ الله تعالى بأهل طاعته من جهة أخرى، وربما تستدعي أفعاله الخالية عن إنفاق المال من البرّ ما هو أكمل وأوفر مما يستدعيه الإنفاق المجرد منه وينجر الكلام إلى مسألة تفضيل الفقير الصابر على الغني الشاكر، وهي مسألة طويلة الذيل قد ألفت فيها الرسائل وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ أي أي شيء تنفقونه من الأشياء، أو أي شيء تنفقوا طيب تحبونه، أو خبيث تكرهونه- فمن- على الأول متعلقة بمحذوف وقع صفة لاسم الشرط، وعلى الثاني في محل نصب على التمييز فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ تعليل لجواب الشرط واقع موقعه- أي فيجازيكم بحسبه- فإنه تعالى عَلِيمٌ بكل ما تنفقونه، وقيل: إنه

...ve Kelbî'den ayetin zekât ayetiyle mensuh olduğunu nakletmiştir. Zekâtın farz kılınmasının, sevilen şeyin Allah Teâlâ yolunda harcanmasına teşvik ile çelişmediği gerekçesiyle bu görüş zayıf bulunmuştur. Bu ayette şöyle bir müşkil görülmüştür: Ayetin zahiri, imkânsızlık sebebiyle ömrü boyunca sevdiği şeyden infak edemeyen fakirin iyi bir kimse (bârr) olamayacağını veya Allah Teâlâ'nın itaat ehline olan birr'ine (lütfuna) nail olamayacağını gerektirir; oysa durum böyle değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu söz infaka teşvik amacıyla söylenmiştir ve imkân ile kayıtlıdır; teşvikte mübalağa gayesiyle mutlak olarak zikredilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Evlâ olan, muradın: "Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe en şerefli veche üzere gerçekleşen kâmil birr'e nail olamazsınız" şeklinde olmasıdır. Ömrü boyunca infak edemeyen fakirin kâmil manada bârr olamayacağı ve Allah Teâlâ'nın itaat ehline olan kâmil birr'ine nail olamayacağı sözü de uzak değildir. Bu evlâ olandan daha da evlâ olanın ise şöyle denilmesi olduğu söylenmiştir: Murad, "Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe infak sebebiyle olan birr'e nail olamazsınız" demektir. Hulasası şudur: Sevilen şeyden infak etmenin neticesinde birr'e nail olunur; bunun dışındakilerden infak etmenin neticesinde ise [bu mertebedeki] birr'e nail olunmaz. Ayette birr'e nail olmanın sadece sevilen şeyden infak etmeye hasredildiğine ve emredilen diğer amellerden bir amelin neticesinde birr'e nail olunamayacağına delalet eden bir şey yoktur. Bu durumda infak etmeyen fakirin başka bir cihetten bârr olması veya Allah Teâlâ'nın itaat ehline olan birr'ine nail olması uzak bir ihtimal değildir. Hatta onun mal infakı içermeyen amelleri, sırf infakın gerektirdiğinden daha kâmil ve daha bol bir birr'i gerektirebilir. Söz, sabreden fakirin şükreden zenginden üstün tutulması meselesine kadar uzanır ki bu, hakkında müstakil risaleler yazılmış uzun uzadıya bir meseledir. { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ } “Her ne infak ederseniz...” yani şeylerden infak ettiğiniz herhangi bir şey veya sevdiğiniz iyi/temiz yahut hoşlanmadığınız kötü/bayağı şeylerden her ne infak ederseniz. Birinci ihtimale göre { مِنْ } (min), şart ismine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; ikinciye göre ise temyiz olarak nasb mahallindedir. { فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “...şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” Şartın cevabının yerine geçen bir talildir; yani O'na göre size karşılığını verir; çünkü O Teâlâ infak ettiğiniz her şeyi { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”. Denildi ki bu...

جواب الشرط، والمراد أن الله تعالى يعلمه موجود على الحدّ الذي تفعلونه من حسن النية وقبحها، وتقديم الظرف لرعاية الفواصل، وفي الآية ترغيب وترهيب قيل: وفيها إشارة إلى الحث على إخفاء الصدقة .

...[cümlenin] şartın cevabı olmasıdır. Murad edilen, Allah Teâlâ'nın onu, niyetin iyiliği veya kötülüğü bakımından yaptığınız şekliyle mevcut olarak bilmesidir. Zarfın öne alınması (takdimi) fasılaları gözetmek içindir. Ayette teşvik ve sakındırma (terğîb ve terhîb) vardır. Şöyle de denilmiştir: Onda sadakayı gizlemeye teşvik yönünde bir işaret bulunmaktadır.

روح المعاني الجزء الرابع

Rûhu'l-Meânî 4. Cilt

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Bismillâhirrahmânirrahîm

كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ

{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “Bütün yiyecekler İsrailoğullarına helaldi...”

روى الواحدي عن الكلبي أنه حين «قال النبي ﷺ: أنا على ملة إبراهيم قالت اليهود: كيف وأنت تأكل لحوم الإبل وألبانها؟ فقال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: كان ذلك حلالا لإبراهيم ﵇ فنحن نحله فقالت اليهود: كل شيء أصبحنا اليوم نحرمه فإنه كان محرما على نوح وإبراهيم حتى انتهى إلينا فأنزل الله تعالى هذه الآية تكذيبا لهم»

Vâhidî, Kelbî'den şöyle rivayet etmiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ben İbrahim'in milleti (dini) üzereyim' buyurduğunda Yahudiler: 'Sen deve eti yiyip devesinin sütünü içerken bu nasıl olur?' dediler. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Bu, İbrahim aleyhisselâm'a helaldi, biz de onu helal sayıyoruz' buyurdu. Bunun üzerine Yahudiler: 'Bugün haram saydığımız her şey, Nûh ve İbrahim'e de haramdı ve bize kadar böyle geldi' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları yalanlamak üzere bu ayeti indirdi."

والطعام بمعنى المطعوم، ويراد به هنا المطعومات مطلقا أو المأكولات وهو لكونه مصدرا منعوتا به معنى يستوي فيه الواحد المذكر وغيره وهو الأصل المطرد فلا ينافيه قول الرضي: إنه يقال:

'Taâm' (الطعام), 'mat'ûm' (tadılan/yenilen şey) manasındadır. Burada mutlak olarak tadılan şeyler veya yenilen şeyler (yiyecekler) kastedilmektedir. Kendisiyle nitelenen bir masdar olması hasebiyle mana bakımından tekil, müzekker ve diğerleri onda eşittir; kurala uygun olan asıl da budur. Dolayısıyla Radî'nin şöyle denildiğine dair sözü buna aykırı değildir:

رجل عدل ورجلان عدلان لأنه رعاية لجانب المعنى، وذكر بعضهم أن هذا التأويل يجعل كلا للتأكيد لأن الاستغراق شأن الجمع المعرف باللام، والحل مصدر أيضا أريد منه حلالا، والمراد الاخبار عن أكل الطعام بكونه حلالا لا نفس الطعام لأن الحل كالحرمة مما لا يتعلق بالذوات ولا يقدر نحو الإنفاق وإن صح أن يكون متعلق الحل وربما توهم بقرينة ما قبله لأنه خلاف الغرض المسوق له الكلام.

"Bir adil adam (raculün adl) ve iki adil adam (raculâni adlân)" [denilebilir]; çünkü bu, mana yönünün gözetilmesidir. Bazıları bu tevilin 'küll' kelimesini tekit kıldığını zikretmiştir; zira istiğrak (bütün fertleri kapsama), lam-ı tarif ile marife olan çoğulun özelliğidir. 'Hıll' (الْحِلّ) da bir masdardır ve onunla 'helal' manası murad edilmiştir. Murad, bizzat yiyeceğin kendisinin değil, yiyeceğin yenilmesinin helal olduğunu haber vermektir; çünkü helallik, tıpkı haramlık gibi zatlara taalluk etmeyen şeylerdendir. Helalliğin müteallakı olması sahih olsa ve öncesinin karinesiyle vehmedilse bile infak gibi bir takdir yapılmaz; çünkü bu, kelamın sevk ediliş gayesine aykırıdır.

وإِسْرائِيلَ هو يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم ﵈، وعن أبي مجلز أن ملكا سماه بذلك بعد أن صرعه وضرب على فخذه إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ قال مجاهد: حرم لحوم الأنعام، وروى عكرمة عن ابن عباس أنه حرم زائدتي الكبد والكليتين والشحم إلا ما كان على الظهر، وعن عطاء أنه حرم لحوم الإبل وألبانها وسبب تحريم ذلك كما

İsrail ise İshak b. İbrahim'in oğlu Yakub aleyhimesselâm'dır. Ebû Miclez'den, bir meleğin onu yere serip uyluğuna vurduktan sonra ona bu ismi verdiği rivayet edilmiştir. { إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ } “...ancak İsrail’in (Yakub'un) kendisine haram kıldığı müstesna.” Mücâhid: "O, davar etlerini haram kıldı" demiştir. İkrime'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o; karaciğerin iki fazlalığını, iki böbreği ve sırt üzerindeki hariç iç yağını haram kılmıştır. Atâ'dan ise onun deve etlerini ve sütlerini haram kıldığı rivayet edilmiştir. Bunun haram kılınış sebebi ise...

في الحديث الذي أخرجه الحاكم وغيره بسند صحيح عن ابن عباس أنه ﵊ كان به عرق النسا فنذر إن شفي لم يأكل أحب الطعام إليه وكان ذلك أحب إليه،

...Hâkim ve başkalarının İbn Abbas'tan sahih bir senetle rivayet ettiği şu hadiste geçtiği gibidir: Kendisinde aleyhisselâm siyatik hastalığı (ırku'n-nesâ) vardı; şayet şifa bulursa kendisine en sevimli olan yiyeceği yemeyeceğini adadı. İşte bu [deve eti ve sütü] ona en sevimli olanıydı.

وفي رواية سعيد بن جبير عنه أنه كان به ذلك الداء فأكل من لحوم الإبل فبات بليلة يزقو فحلف أن لا يأكل أبدا، وقيل: حرمه على نفسه تعبدا وسأل الله تعالى أن يجيز له فحرم سبحانه على ولده ذلك، ونسب هذا إلى الحسن، وقيل: إنه حرمه وكف نفسه عنه كما يحرم المستظهر في دينه من الزهاد، اللذائذ على نفسه.

Saîd b. Cübeyr'in ondan (İbn Abbas'tan) rivayetinde ise, kendisinde bu hastalık varken deve etinden yediği, geceyi acıdan inleyerek geçirdiği ve bunu bir daha asla yememeye yemin ettiği belirtilir. Bir görüşe göre, bunu ibadet maksadıyla kendisine haram kılmış ve Allah Teâlâ'dan buna izin vermesini dilemiş, Subhânehu Teâlâ da bunu onun evlatlarına haram kılmıştır; bu görüş Hasan[-ı Basrî]'ye nispet edilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise o, dininde ihtiyatlı davranan zahitlerin lezzetleri kendilerine yasaklaması gibi, bunu kendisine yasaklamış ve nefsini bundan men etmiştir.

وذهب كثير إلى أن التحريم كان بنص ورد عليه، وقال بعض: كان ذلك عن اجتهاد ويؤيده ظاهر النظم، وبه استدل على جوازه للأنبياء عليهم الصلاة والسلام، والاستثناء متصل لأن المراد على كل تقدير أنه حرمه على نفسه وعلى أولاده، وقيل: منقطع، والتقدير ولكن حرم إسرائيل على نفسه خاصة ولم يحرمه عليهم وصحح الأول مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ الظاهر أنه متعلق بقوله تعالى: كانَ حِلًّا ولا يضر الفصل بالاستثناء إذ هو فصل جائز، وذلك على

Çoğunluk, bu haram kılmanın kendisine gelen bir nass (vahiy) ile olduğu görüşüne varmıştır. Bazıları ise bunun ictihad yoluyla olduğunu söylemiştir ki nazmın zahiri de bunu destekler; peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm için ictihadın caiz olduğuna da bununla delil getirilmiştir. İstisna muttasıldır; çünkü her takdire göre murad, onun bunu hem kendisine hem de evlatlarına haram kılmış olmasıdır. İstisnanın munkatı olduğu da söylenmiştir; takdiri: "Lakin İsrail bunu sadece kendi nefsine haram kıldı, onlara haram kılmadı" şeklindedir; ancak birinci görüş tashih edilmiştir. { مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ } “Tevrat indirilmeden önce...” [ifadesi], zahir olan görüşe göre Teâlâ'nın { كانَ حِلًّا } “helaldi” buyruğuna müteallıktır. İstisna ile araya fasıla girmesi zarar vermez; zira bu caiz bir fasıladır. Bu da...

مذهب الكسائي وأبي الحسن في جواز أن يعمل ما قبل إلا فيما بعدها إذا كان ظرفا أو جارا ومجرورا أو حالا، وقيل:

...Kisâî ve Ebu'l-Hasan'ın, zarf, car-mecrur veya hal olduğu takdirde 'illâ'dan öncesinin sonrasında amel etmesinin caiz olduğu mezhebine göredir. Şöyle de denilmiştir:

متعلق بحرم، وتعقبه أبو حيان بأنه بعيد إذ هو من الإخبار بالواضح المعلوم ضرورة ولا فائدة فيه، واعتذر عنه بأن فائدة ذلك بيان أن التحريم مقدم عليها وأن التوراة مشتملة على محرمات أخر حدثت عليهم حرجا وتضييقا، واختار بعضهم أنه متعلق بمحذوف، والتقدير كانَ حِلًّا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ في جواب سؤال نشأ من سابق المستثنى كأنه قيل: متى كان حلا؟ فأجيب به والذي دعاه إلى ذلك عدم ظهور فائدة تقييد التحريم ولزوم قصر الصفة قبل تمامها على تقدير جعله قيدا للحل.

[Bu ifade] 'harrame' (haram kıldı) fiiline müteallıktır. Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu uzaktır; zira bu, zaruri olarak bilinen apaçık bir şeyi haber vermek olur ki bunda bir fayda yoktur. Buna ise şöyle mazeret getirilmiştir: Bunun faydası, haram kılmanın Tevrat'tan önce olduğunu ve Tevrat'ın kendilerine bir zorluk ve daraltma olarak sonradan konulan başka haramları da ihtiva ettiğini beyan etmektir. Bazıları ise bunun mahzuf bir kelimeye müteallık olduğunu tercih etmiştir; takdiri: Müstesnadan önce geçen kısımdan doğan bir soruya cevap olarak { كانَ حِلًّا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ } "Tevrat indirilmeden önce helaldi" şeklindedir; sanki: "Ne zaman helaldi?" denilmiş de bununla cevap verilmiştir. Onu buna sevk eden şey ise haram kılmayı kayıtlama faydasının açık olmaması ve helalliğe kayıt kılınması takdirinde sıfatın tamamlanmadan önce hasredilmesinin gerekmesidir.

ولا يخفى ما فيه، والمعنى على الظاهر أن كل الطعام ما عدا المستثنى كان حلالا لبني إسرائيل قبل نزول التوراة مشتملة على تحريم ما حرم عليهم لظلمهم، وفي ذلك رد لليهود في دعواهم البراءة فيما نعي عليهم قوله تعالى:

Bundaki [zorlama] gizli değildir. Zahire göre mana şudur: Müstesna olan hariç bütün yiyecekler, zulümleri sebebiyle kendilerine haram kılınan şeylerin haramlığını ihtiva eden Tevrat indirilmeden önce İsrailoğullarına helal idi. Bunda, Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruklarıyla kendilerine kınama olarak bildirilen hususlarda...

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ [النساء: ١٦٠] وقوله سبحانه: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا [الأنعام: ١٤٦] الآيتين، وتبكيت لهم في منع النسخ ضرورة أن تحريم ما كان حلالا لا يكون إلا به ودفع الطعن في دعوى الرسول ﷺ موافقته لأبيه إبراهيم ﵇ على ما دل عليه سبب النزول.

...{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ } “Yahudilerin yaptıkları zulüm sebebiyle onlara haram kıldık...” [Nisâ: 160] ve Subhânehu'nun { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا } “Yahudilere de haram kıldık...” [En'âm: 146] ayetlerindeki Yahudilerin berî oldukları iddialarına bir reddiye; helal olan bir şeyin haram kılınmasının ancak nesh ile olacağı zaruretinden ötürü neshi inkâr etmeleri hususunda onları susturma (tebkît); ve nüzul sebebinin delalet ettiği üzere Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in babası İbrahim aleyhisselâm'a muvafık olduğu iddiasına yönelik ta'nı (itirazı) defetme vardır.

وذهب السدي إلى أنه لم يحرم عليهم عند نزول التوراة إلا ما كان يحرمونه قبل نزولها اقتداء بأبيهم يعقوب ﵇، وقال الكلبي: لم يحرم سبحانه عليهم ما حرم في التوراة، وإنما حرمه بعدها بظلمهم وكفرهم. فقد كانت بنو إسرائيل إذا أصابت ذنبا عظيما حرم الله تعالى عليهم طعاما طيبا وصب عليهم رجزا، وعن الضحاك أنه لم يحرم الله تعالى عليهم شيئا من ذلك في التوراة ولا بعدها، وإنما هو شيء حرموه على أنفسهم اتباعا لأبيهم وإضافة تحريمه إلى الله تعالى مجاز وهذا في غاية البعد قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها أمر له صلى الله تعالى عليه وسلم بأن يحاجهم بكتابهم الناطق بصحة ما يقول في أمر التحليل والتحريم وإظهار اسم التوراة لكون الجملة كلاما مع اليهود منقطعا عما قبله، وقوله تعالى: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أي في دعواكم شرط حذف جوابه لدلالة ما قبله عليه أي إن كنتم صادقين فأتوا بالتوراة فاتلوها، روي أنهم لم يجسروا على الإتيان بها فبهتوا وألقموا حجرا.

Süddî; babaları Yakub aleyhisselâm'a uyarak Tevrat inmeden önce haram sayageldikleri şeyler hariç, Tevrat indiğinde kendilerine [yeni] bir şeyin haram kılınmadığı görüşüne gitmiştir. Kelbî ise şöyle demiştir: Subhânehu Teâlâ onlara haram kıldığı şeyleri Tevrat'ta haram kılmamış, ancak Tevrat'tan sonra zulüm ve küfürleri sebebiyle haram kılmıştır. Nitekim İsrailoğulları büyük bir günah işlediklerinde Allah Teâlâ onlara temiz/güzel bir yiyeceği haram kılar ve üzerlerine azap yağdırırdı. Dahhâk'tan ise Allah Teâlâ'nın onlara Tevrat'ta da Tevrat'tan sonra da bunlardan hiçbir şeyi haram kılmadığı, bunun sadece babalarına uyarak kendi kendilerine haram kıldıkları bir şey olduğu, haram kılmanın Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinin ise mecaz olduğu rivayet edilmiştir; bu ise son derece uzaktır. { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها } “De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!” [ifadesi], helal ve haram kılma konusunda Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in söylediğinin doğruluğunu haykıran kendi kitaplarıyla onlara delil getirmesini emretmektedir. Tevrat isminin açıkça zikredilmesi, cümlenin Yahudilerle yapılan ve öncesinden bağımsız bir kelam olmasından ötürüdür. Teâlâ'nın { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “...eğer doğru söyleyenler iseniz” buyruğu, yani iddianızda [doğru iseniz]; öncesinin delalet etmesi sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şarttır. Yani: "Eğer doğru sözlü iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun" demektir. Rivayet edildiğine göre onlar Tevrat'ı getirmeye cesaret edememiş, apışıp kalmış ve taş yutmuş gibi susmuşlardır.

وفي ذلك دليل ظاهر على صحة نبوة نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم إذ علم بأن ما في التوراة يدل على كذبهم وهو لم يقرأها ولا غيرها من زبر الأولين ومثله لا يكون إلا عن وحي فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ

Bunda Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin sıhhatine dair açık bir delil vardır; zira o, Tevrat'ı veya öncekilerin diğer kitaplarını okumadığı halde Tevrat'takilerin onların yalanına delalet ettiğini bilmiştir ki böylesi ancak bir vahiy ile olur. { فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa...”

أي اخترع ذلك بزعمه أن التحريم كان على الأنبياء وأممهم قبل نزول التوراة فَمَنِ

Yani haram kılmanın Tevrat indirilmeden önce de peygamberlere ve ümmetlerine ait olduğunu iddia ederek bunu uydurursa. { فَمَنِ } “Artık kim...” [ifadesi],

عبارة عن أولئك اليهود، ويحتمل أن تكون عامة ويدخلون حينئذ دخولا أوليا، وأصل الافتراء قطع الأديم يقال: فرى الأديم يفريه فريا إذا قطعه، واستعمل في الابتداع والاختلاق، والجملة يحتمل أن تكون مستأنفة وأن تكون منصوبة المحل معطوفة على جملة فَأْتُوا فتدخل تحت القول، ومن يجوز أن تكون شرطية وأن تكون موصولة وقد روعي لفظها ومعناها مِنْ بَعْدِ ذلِكَ

o Yahudilerden ibarettir; genel (âmm) olması da muhtemeldir ve bu takdirde onlar öncelikle dahil olurlar. İftiranın aslı deriyi kesmektir; 'deriyi kesti' manasında 'ferâ'l-edîme yefrîhi feryen' denir; sonradan uydurma ve iftira etme anlamında kullanılmıştır. Cümlenin müste'nefe olması da, { فَأْتُوا } “haydi getirin” cümlesine matuf olarak mahallen mansub olup kavil (de ki) emrinin altına girmesi de muhtemeldir. 'Men' (مَنْ) edatının şartiyye olması da mevsûle olması da caizdir; burada hem lafzı hem manası gözetilmiştir. { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “...bundan sonra...”

أي أمرهم بما ذكر وما يترتب عليه من قيام الحجة وظهور البينة.

Yani zikredilen şeyin kendilerine emredilmesinden ve buna terettüp eden hüccetin ikamesi ile apaçık delilin ortaya çıkmasından sonra.

فَأُولئِكَ

{ فَأُولئِكَ } “...işte onlar...”

أي المفترون المبعدون عن عز القرب هُمُ الظَّالِمُونَ

yani yakınlık izzetinden uzaklaştırılmış iftiracılar, { هُمُ الظَّالِمُونَ } “...zalimlerin ta kendileridir.”

لأنفسهم بفعل ما أوجب العقاب عليهم، وقيل: هم الظالمون لأنفسهم بذلك ولأشياعهم بإضلالهم لهم بسبب إصرارهم على الباطل وعدم تصديقهم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وإنما قيد بالبعدية- مع أنه يستحق الوعيد بالكذب على الله تعالى في كل وقت وفي كل حال- للدلالة على كمال القبح، وقيل: لبيان أنه إنما يؤاخذ به بعد إقامة الحجة عليه ومن كذب فيما ليس بمحجوج فيه فهو بمنزلة الصبي الذي لا يستحق الوعيد بكذبه وفيه تأمل، ثم مناسبة هذه الآية لما قبلها أن الأكل إنفاق مما يحب

Cezayı üzerlerine vacip kılan şeyi yaparak kendi nefislerine [zulmetmişlerdir]. Şöyle de denilmiştir: Batılda ısrar etmeleri ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i tasdik etmemeleri sebebiyle hem bu yolla nefislerine hem de saptırmak suretiyle kendilerine tabi olanlara zulmetmişlerdir. Allah Teâlâ'ya karşı yalan uydurmakla her vakit ve her halükarda tehdide müstahak olduğu halde, [hükmün] sonralıkla ('bundan sonra' diye) kayıtlanması, çirkinliğin kemalini göstermek içindir. Bir görüşe göre de kişinin ancak aleyhine hüccet ikame edildikten sonra bundan sorumlu tutulacağını; aleyhine hüccet ikame edilmemiş bir konuda yalan söyleyenin ise yalanından ötürü tehdide müstahak olmayan bir çocuk mesabesinde olduğunu beyan etmek içindir; ancak bunda teemmül lazımdır. Sonra, bu ayetin öncesiyle münasebeti şudur: Yemek de sevilen şeyden bir infaktır,

لكن على نفسه وإلى ذلك أشار علي بن عيسى، وقيل: إنه لما تقدم محاجتهم في ملة إبراهيم ﵇ وكان مما أنكروا على نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم أكل لحوم الإبل وادعوا أنه خلاف ملة إبراهيم ناسب أن يذكر رد دعواهم ذلك عقيب تلك المحاجة قُلْ صَدَقَ اللَّهُ أي ظهر وثبت صدقه في أن كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ وقيل: في أن محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم على دين إبراهيم ﵇ وأن دينه الإسلام، وقيل: في كل ما أخبر به ويدخل ما ذكر دخولا أوليا وفيه كما قيل: تعريض بكذبهم الصريح فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ وهي دين الإسلام فإنكم غير متبعين ملته كما تزعمون، وقيل: اتبعوا مثل ملته حتى تخلصوا عن اليهودية التي اضطرتكم إلى الكذب على الله والتشديد على أنفسكم، وقيل: اتبعوا ملته في استباحة أكل لحوم الإبل وشرب ألبانها مما كان حلا له حَنِيفاً أي مائلا عن سائر الأديان الباطلة إلى دين الحق، أو مستقيما على ما شرعه الله تعالى من الدين الحق في حجه ونسكه ومأكله وغير ذلك وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أي في أمر من أمور دينهم أصلا وفيه تعريض بشرك أولئك المخاطبين، والجملة تذييل لما قبلهم إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ.

lakin kişinin kendi nefsine [yaptığı bir infaktır]; Ali b. Îsâ buna işaret etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Daha önce İbrahim aleyhisselâm'ın milleti (dini) hususunda onlarla münazara geçmişti; Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e itiraz ettikleri şeylerden biri de deve eti yemesiydi ve bunun İbrahim'in dinine aykırı olduğunu iddia etmişlerdi; dolayısıyla bu münazaranın hemen ardından onların bu iddialarını reddetmenin zikredilmesi münasip düşmüştür. { قُلْ صَدَقَ اللَّهُ } “De ki: Allah doğru söylemiştir.” Yani { كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ } “İsrail’in kendisine haram kıldığı dışında yiyeceğin her türlüsü İsrailoğullarına helal idi” hususunda O'nun doğruluğu ortaya çıkmış ve sabit olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in İbrahim aleyhisselâm'ın dini üzere olduğu ve onun dininin İslam olduğu hususunda [Allah doğru söylemiştir]. Şöyle de denilmiştir: Haber verdiği her hususta [doğru söylemiştir] ki zikredilen husus buna öncelikle dahildir; denildiği gibi bunda onların apaçık yalanlarına bir tariz vardır. { فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “Öyleyse İbrahim’in dinine uyun...” ki o da İslam dinidir; zira siz iddia ettiğiniz gibi onun dinine uymuş değilsiniz. Şöyle de denilmiştir: Sizi Allah'a karşı yalan söylemeye ve kendi kendinize zorlaştırmaya mecbur bırakan Yahudilikten kurtulmanız için onun dininin bir benzerine uyun. Şöyle de denilmiştir: Kendisine helal olan deve etini yemek ve sütünü içmek hususunda onun dinine uyun. { حَنِيفاً } “...hanîf olarak...” yani diğer bütün batıl dinlerden hak dine yönelmiş olarak yahut Allah Teâlâ'nın hac, kurban, yiyecekler ve diğer hususlarda hak dinden meşru kıldığı şeyler üzere dosdoğru bulunarak. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “...O, müşriklerden de değildi.” Yani dinlerinin herhangi bir emrinde asla onlardan olmamıştır; bunda o muhatapların şirkine bir tariz vardır. Cümle öncesi için bir tezyildir (tamamlayıcı pekiştirmedir). { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk mabet...”

أخرج ابن المنذر وغيره عن ابن جريج قال: بلغنا أن اليهود قالت: بيت المقدس أعظم من الكعبة لأنه مهاجر الأنبياء ولأنه في الأرض المقدسة، فقال المسلمون: بل الكعبة أعظم فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فنزلت إلى مقام إبراهيم.

İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Cüreyc'den şöyle rivayet etmiştir: Bize ulaştığına göre Yahudiler: "Beytü'l-Makdis Kâbe'den daha büyüktür/üstündür; çünkü o peygamberlerin hicret yurdudur ve mukaddes topraktadır" dediler. Müslümanlar da: "Bilakis Kâbe daha büyüktür/üstündür" dediler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca [bu ayet] Makām-ı İbrâhîm'e kadar indi.

وروي مثل ذلك عن مجاهد، ووجه ربطها بما قبلها أن الله تعالى أمر الكفرة باتباع ملة إبراهيم ومن ملته تعظيم بيت الله تعالى الحرام فناسب ذكر البيت وفضله وحرمته لذلك، وقيل: وجه المناسبة أن هذه شبهة ثانية ادعوها فأكذبهم الله تعالى فيها كما أكذبهم في سابقتها، والمعنى أن أول بيت وضع لعبادة الناس ربهم أي هيئ وجعل متعبدا، والواضع هو الله تعالى كما يدل عليه قراءة من قرأ وُضِعَ بالبناء للفاعل لأن الظاهر حينئذ أن يكون الضمير راجعا إلى الله تعالى وإن لم يتقدم ذكره سبحانه صريحا في الآية بناء على أنها مستأنفة واحتمال عوده إلى إبراهيم ﵇ لاشتهاره ببناء البيت خلاف الظاهر، وجملة وُضِعَ في موضع جر على أنها صفة بَيْتٍ ولِلنَّاسِ متعلق به واللام فيه للعلة، وقوله تعالى: لَلَّذِي بِبَكَّةَ خبر إن واللام مزحلقة وأخبر بالمعرفة عن النكرة لتخصيصها، وهذا في باب إن، وبكة- لغة في مكة عند الأكثرين والباء والميم تعقب إحداهما الأخرى كثيرا، ومنه نميط ونبيط ولازم ولازب وراتب وراتم، وقيل: هما متغايران فبكة موضع المسجد ومكة البلد بأسرها وأصلها من البك بمعنى الزحم يقال بكه يبكه بكا إذا زحمه، وتبارك الناس إذا ازدحموا وكأنها إنما سميت بذلك لازدحام الحجيج فيها، وقيل: بمعنى الدق وسميت بذلك لدق أعناق الجبابرة إذا أرادوها بسوء وإذلالهم فيها ولذا تراهم في الطواف كآحاد الناس ولو أمكنهم الله تعالى من تخلية المطاف لفعلوا، وقيل: إنها مأخوذة من بكأت الناقة أو الشاة إذا قل لبنها وكأنها إنما سميت بذلك لقلة مائها وخصبها، وقيل: ومن هنا سميت البلد مكة أيضا أخذا لها من أمتك الفصيل ما في الضرع إذا امتصه ولم يبق فيه من اللبن شيئا، وقيل: هي من مكة الله تعالى إذا استقصاه بالهلاك، ثم المراد بالأولية الأولية بحسب الزمان، وقيل: بحسب الشرف، ويؤيد الأول ما

Benzeri Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. Bu ayetin öncesiyle irtibat vechi şudur: Allah Teâlâ kâfirlere İbrahim'in dinine uymayı emretmiştir; onun dininden biri de Allah Teâlâ'nın Beyt-i Harâm'ını tazim etmektir; işte bu sebeple Beyt'in, onun faziletinin ve hürmetinin zikredilmesi münasip düşmüştür. Şöyle de denilmiştir: Münasebet vechi, bunun onların iddia ettiği ikinci bir şüphe olması ve Allah Teâlâ'nın önceki şüphelerinde onları yalanladığı gibi bunda da yalanlamış olmasıdır. Mana şudur: İnsanların Rablerine ibadet etmeleri için ilk kurulan, yani ibadethane olarak hazırlanıp kılınan ilk ev... Onu kuran/koyan ise Allah Teâlâ'dır; nitekim { وُضِعَ } fiilini malum (etken) olarak okuyan kimsenin kıraati de buna delalet eder; zira bu takdirde ayetin müste'nefe olmasına binaen ayette Subhânehu açıkça zikredilmemiş olsa bile zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesi zahirdir; Kâbe'yi inşa etmesiyle meşhur olmasından ötürü zamirin İbrahim aleyhisselâm'a dönme ihtimali ise zahire aykırıdır. { وُضِعَ } cümlesi { بَيْتٍ } kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir; { لِلنَّاسِ } de ona müteallıktır ve buradaki lâm harfi illet (gerekçe) içindir. Teâlâ'nın { لَلَّذِي بِبَكَّةَ } “...şüphesiz Mekke (Bekke)’de olandır” buyruğu 'inne'nin haberidir, lâm ise lâm-ı müzahlakadır; tahsis edildiği için nekre olan [ism-i inne], marife ile haber verilmiştir ve bu 'inne' babında geçerlidir. 'Bekke' (بكة), çoğunluğa göre Mekke'nin diğer bir söylenişidir; 'bâ' ve 'mîm' harfleri birbirinin yerine çokça geçer; 'namît' ve 'nebît', 'lâzim' ve 'lâzib', 'râtib' ve 'râtim' kelimelerinde olduğu gibi. İkisinin farklı olduğu da söylenmiştir; buna göre Bekke mescidin bulunduğu yer, Mekke ise şehrin tamamıdır. Kelimenin aslı sıkışıklık ve izdiham manasındaki 'el-bekk' kökünden gelir; 'onu sıkıştırdı/itti' manasında 'bekkehu yebukkuhu bekken', insanlar birbirini sıkıştırdığında da 'tebâkke'n-nâs' denir; sanki hacıların orada izdiham oluşturması sebebiyle bu isim verilmiştir. 'Kırmak/ezmek' manasında olduğu da söylenmiştir; oraya kötülük murad ettiklerinde zorbaların boyunlarını kırması ve onları orada zelil kılması sebebiyle bu ismi almıştır; bu yüzden tavafta onları sıradan insanlar gibi görürsün, şayet Allah Teâlâ onlara tavaf alanını boşaltma imkânı verseydi bunu yaparlardı. Sütü azaldığında 'bekeeti'n-nâkatu veya'ş-şâtü' denmesinden alındığı da söylenmiştir; sanki suyunun ve veriminin azlığı sebebiyle böyle isimlendirilmiştir. Şehrin 'Mekke' olarak isimlendirilmesinin de bundan alındığı söylenmiştir; nitekim yavru memedeki sütü emip hiçbir şey bırakmadığında 'emtekke'l-fasîlu' denir. 'Allah onu helak ile kökünden kazıdı/tüketti' manasında 'mekkehullāhu' ifadesinden geldiği de söylenmiştir. Ayetteki 'ilklik'ten murat zaman bakımından ilkliktir; şeref bakımından [ilklik] olduğu da söylenmiştir; birinci görüşü şu rivayet destekler:

أخرجه الشيخان عن أبي ذر رضي الله تعالى عنه قال: سئل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عن أول بيت وضع للناس فقال: المسجد الحرام ثم بيت المقدس فقيل: كم بينهما؟

Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Zerr radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e insanlar için kurulan ilk ev/mabet soruldu. O da: "Mescid-i Harâm, sonra Mescid-i Aksâ" buyurdu. "İkisi arasında ne kadar [zaman] vardı?" denildi.

فقال: أربعون سنة،

"Kırk yıl" buyurdu.

واستشكل ذلك بأن باني المسجد الحرام إبراهيم ﵇ وباني الأقصى داود ثم ابنه سليمان ﵉، ورفع قبته ثمانية عشر ميلا وبين بناء إبراهيم وبنائهما مدة تزيد على الأربعين بأمثالها، وأجيب بأن الوضع غير البناء والسؤال عن مدة ما بين وضعيهما لا عن مدة ما بين بناءيهما فيحتمل أن واضع الأقصى بعض الأنبياء

Mescid-i Harâm'ı inşa edenin İbrahim aleyhisselâm, Mescid-i Aksâ'yı inşa edenin ise Dâvûd ve ardından oğlu Süleyman aleyhimesselâm olduğu -ki kubbesini on sekiz mil yükseltmiştir- ve İbrahim'in inşası ile ikisinin inşası arasında kırk yılın katbekat fazlası bir süre bulunduğu gerekçesiyle bu hadis müşkilleşmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Vaz' (kurma/tayin etme), 'bina' (inşa etme)den farklıdır; soru ise iki mabedin inşası arasındaki süre hakkında değil, ikisinin vaz'ı (temelinin atılıp mabet kılınması) arasındaki süre hakkındadır; dolayısıyla Aksâ'nın temelini koyanın...

قبل داود وابنه ﵉ ثم بيناه بعد ذلك، ولا بد من هذا التأويل- قاله الطحاوي- وأجاب بعضهم على تقدير أن يراد من الوضع البناء بأن باني المسجد الحرام والمسجد الأقصى هو إبراهيم ﵇ وأنه بني الأقصى بعد أربعين سنة من بنائه المسجد الحرام وادعى فهم ذلك من الحديث فتدبر.

...Dâvûd ve oğlu aleyhimesselâm'dan önceki peygamberlerden biri olması, sonra o ikisinin onu inşa etmiş olması muhtemeldir. Tahâvî'nin belirttiği üzere bu tevil zorunludur. Bazıları ise vaz'dan muradın inşa olduğu takdire göre şöyle cevap vermiştir: Mescid-i Harâm'ı ve Mescid-i Aksâ'yı inşa eden bizzat İbrahim aleyhisselâm'dır; o, Aksâ'yı Mescid-i Harâm'ı inşa etmesinden kırk yıl sonra inşa etmiştir; bunu hadisten anladığını iddia etmiştir; iyi düşün!

وورد في بعض الآثار أن أول من بنى البيت الملائكة وقد بنوه قبل آدم ﵇ بألفي عام،

Bazı rivayetlerde Beyt'i ilk inşa edenlerin melekler olduğu ve onu Âdem aleyhisselâm'dan iki bin yıl önce inşa ettikleri nakledilmiştir.

وعن مجاهد وقتادة والسدي ما يؤيد ذلك، وحكي أن بناء الملائكة له كان من ياقوتة حمراء ثم بناه آدم ثم شيث ثم إبراهيم ثم العمالقة ثم جرهم ثم قصي ثم قريش ثم عبد الله بن الزبير ثم الحجاج واستمر بناء الحجاج إلى الآن إلا في الميزاب والباب والعتبة ووقع الترميم في الجدار والسقف غير مرة وجدد فيه الرخام، وقيل: إنه نزل مع آدم من الجنة ثم رفع بعد موته إلى السماء، وقيل: بني قبله ورفع في الطوفان إلى السماء السابعة، وقيل: الرابعة، وذهب أكثر أهل الأخبار أن الأرض دحيت من تحته، وقد أسلفنا لك ما ينفعك هنا فتذكر مُبارَكاً أي كثير الخير لما أنه يضاعف فيه ثواب العبادة قاله ابن عباس، وقيل: لأنه يغفر فيه الذنوب لمن حجه وطاف به واعتكف عنده.

Mücâhid, Katâde ve Süddî'den bunu destekleyen rivayetler gelmiştir. Meleklerin onu kırmızı bir yakuttan inşa ettiği, sonra onu Âdem'in, sonra Şît'in, sonra İbrahim'in, sonra Amâlika'nın, sonra Cürhüm'ün, sonra Kusay'ın, sonra Kureyş'in, sonra Abdullah b. Zübeyr'in, sonra da Haccâc'ın inşa ettiği; oluk, kapı ve eşik müstesna Haccâc'ın inşasının günümüze kadar devam ettiği, duvarda ve tavanda defalarca tamirat yapıldığı ve mermerlerinin yenilendiği nakledilmiştir. Âdem ile birlikte cennetten indirildiği, vefatından sonra ise semaya kaldırıldığı da söylenmiştir. Âdem'den önce inşa edildiği ve Tufan'da yedinci semaya -bir rivayete göre dördüncü semaya- kaldırıldığı da söylenmiştir. Tarihçilerin çoğunluğu ise yeryüzünün onun altından döşendiği (yayılıp genişletildiği) görüşüne varmıştır; burada sana fayda sağlayacak şeyleri daha önce zikretmiştik, hatırla! { مُبارَكاً } “...feyiz ve bereket dolu...” yani İbn Abbas'ın dediği gibi içinde ibadetin sevabı katlandığı için hayrı çok olandır. Haccını eda eden, onu tavaf eden ve yanında itikâfa giren kimsenin günahları orada bağışlandığı için böyle denildiği de söylenmiştir.

وقال القفال: يجوز أن تكون بركته ما ذكر في قوله تعالى: يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ [القصص: ٥٧] ، وقيل: بركته دوام العبادة فيه ولزومها، وقد جاءت البركة بمعنيين: النمو وهو الشائع، والثبوت ومنه البركة لثبوت الماء فيها والبرك الصدر لثبوت الحفظ فيه وتبارك الله سبحانه بمعنى ثبت ولم يزل، ووجه الكرماني كونه مباركا بأن الكعبة كالنقطة وصفوف المتوجهين إليها في الصلوات كالدوائر المحيطة بالمركز ولا شك أن فيهم أشخاصا أرواحهم علوية وقلوبهم قدسية وأسرارهم نورانية وضمائرهم ربانية ومن كان في المسجد الحرام يتصل أنوار تلك الأرواح الصافية المقدسة بنور روحه فتزداد الأنوار الإلهية في قلبه وهذا غاية البركة ثم إن الأرض كرية وكل آن يفرض فهو صبح لقوم ظهر لثان عصر لثالث وهلم جرا، فليست الكعبة منفكة قط عن توجه قوم إليها لأداء الفرائض فهو دائما كذلك والمنصوب حال من الضمير المستتر في الظرف الواقع صلة.

Kaffâl şöyle demiştir: Onun bereketi, Teâlâ'nın { يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } “...ona her şeyin mahsulü toplanıp getirilir...” [Kasas: 57] buyruğunda zikredilen şey olabilir. Bereketinin, orada ibadetin sürekli ve kesintisiz olması olduğu da söylenmiştir. Bereket iki manada gelmiştir: Yaygın olanı 'artış/gelişme' (nemâ), diğeri ise 'sebat/sabit kalma'dır; nitekim suyun içinde sabit kalıp birikmesi sebebiyle havuz için 'el-birke', hıfzın onda sabit kalması sebebiyle göğüs için 'el-berk' denilmiştir; 'Tebârekallāhu Subhânehu' da 'sabit oldu ve zeval bulmadı' demektir. Kirmânî onun mübarek oluşunu şöyle temellendirmiştir: Kâbe bir nokta gibidir, namazlarda ona yönelenlerin safları ise merkezi kuşatan daireler gibidir; şüphe yok ki onların içinde ruhları ulvî, kalpleri kudsî, sırları nûrânî ve gönülleri rabbânî olan şahsiyetler vardır; Mescid-i Harâm'da bulunan kimsenin ruhunun nuruna, o tertemiz ve kudsî ruhların nurları vasıl olur, böylece kalbindeki ilahî nurlar ziyadeleşir ki bu da bereketin zirvesidir. Ayrıca yeryüzü küre şeklindedir; farz edilen her bir an, bir topluluk için sabah, ikincisi için öğle, üçüncüsü için ikindi vaktidir ve bu böyle sürüp gider. Dolayısıyla Kâbe, farzları eda etmek üzere kendisine yönelen bir topluluktan asla hali kalmaz, o daima bu durumdadır. Mansub olan kelime ({ مُبارَكاً }), sıla konumundaki zarfta bulunan müstetir zamirden haldir.

وجوز أبو البقاء جعله حالا من الضمير في وُضِعَ وَهُدىً لِلْعالَمِينَ أي هاد لهم إلى الجنة التي أرادها سبحانه أو هاد إليه جل شأنه بما فيه من الآيات العجيبة كما قال تعالى: فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ كإهلاك من قصده من الجبابرة بسوء كأصحاب الفيل وغيرهم وعدم تعرض ضواري السباع للصيود فيه وعدم نفرة الطير من الناس هناك، وإن أيّ ركن من البيت وقع الغيث في مقابلته كان الخصب فيما يليه من البلاد فإذا وقع في مقابلة الركن اليماني كان الخصب باليمن، وإذا كان في مقابلة الركن الشامي كان الخصب بالشام، وإذا عم البيت كان في جميع البلدان وكقلة الجمرات على كثرة الرماة إلى غير ذلك وعدوا منه انحراف الطير عن موازاته على مدى الأعصار، وفيه كلام للمحدثين لأن منها ما يعلوه، وقيل: لا يعلوه إلا ما به علة للاستشفاء، واعترض بأن العقاب علته لأخذ الحية، وقيل: إن الطير المهدر دمها تعلوه والحمام مع كثرته لا يعلوه وبه جمع بعضهم بين الكلامين- ومع هذا في القلب منه شيء- فقد نقل بعض الناس أنه شاهد أن الطير مطلقا تعلوه في بعض الأحايين والضمير المجرور عائد على البيت، والظرفية مجازية وإلا لما صح عدّ هذه الآيات، والجملة إما مستأنفة جيء بها بيانا تفسيرا للهدى، وإما حال أخرى ولا بأس في ترك الواو في الجملة الاسمية الحالية على ما أشار إليه عبد القاهر وغيره، وجوز أن تكون حالا من الضمير في العالمين والعامل فيه هدى، أو من الضمير في مُبارَكاً وهو العامل فيها، أو يكون صفة لهدى كما أن العالمين كذلك، وقوله

Ebu'l-Bekā ise onun { وُضِعَ } içindeki zamirden hal kılınmasını caiz görmüştür. { وَهُدىً لِلْعالَمِينَ } “...ve âlemler için bir hidayet rehberi olarak...” yani Subhânehu'nun murad ettiği cennete onları ulaştıran yahut Cenâb-ı Hakk'ın { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ } “Orada apaçık deliller vardır...” buyurduğu gibi içindeki hayret verici alametlerle O celle şânühû'ya iletendir. Fil ashabı ve benzerleri gibi oraya kötülük kasteden zorbaların helak edilmesi; yırtıcı hayvanların oradaki av hayvanlarına saldırmaması; kuşların oradaki insanlardan kaçıp ürkmemesi; yağmur Beyt'in hangi rüknünün karşısına yağarsa ona komşu memleketlerde bolluk ve bereketin hâsıl olması -ki Rükn-i Yemânî'nin karşısına yağdığında Yemen'de, Rükn-i Şâmî'nin karşısına yağdığında Şam'da, Beyt'in tamamını kapladığında ise bütün memleketlerde bolluk olur-; taş atanların çokluğuna rağmen cemre taşlarının az kalması ve benzeri haller bu alametlerdendir. Çağlar boyunca kuşların onun tam üzerinden geçmeyip yön değiştirmesini de bundan saymışlardır; muhaddisler nezdinde bu konuda söz vardır; zira kuşlardan onun üzerinden geçenler de olur. Şifa bulma gayesiyle hasta olanlar hariç hiçbir kuşun onun üzerinden geçmediği söylenmiştir. Kartalın yılanı yakalamak için onun üzerinden geçtiği gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Kanı heder olan (öldürülmesi caiz olan) kuşların onun üzerinden geçtiği, güvercinlerin ise çokluğuna rağmen üzerinden geçmediği söylenmiş ve bazıları iki sözün arasını böyle uzlaştırmıştır -bununla birlikte bu hususta kalpte bir şüphe vardır-; nitekim bazı kimseler kuşların mutlak olarak bazen onun üzerinden geçtiğini bizzat müşahede ettiğini nakletmiştir. Mecrur zamir Beyt'e dönmektedir; zarfiyet mecazidir, aksi halde bu delilleri saymak sahih olmazdı. Cümle ya 'hüdâ'yı tefsir ve beyan etmek üzere getirilmiş bir müste'nefedir ya da diğer bir haldir; Abdülkāhir ve başkalarının işaret ettiği üzere isim cümlesi olan hal terkibinde vâv'ın terk edilmesinde bir beis yoktur. { الْعالَمِينَ } içindeki zamirden hal olması da caiz görülmüştür ki bundaki amil { هُدىً } kelimesidir; yahut { مُبارَكاً } içindeki zamirden haldir ve amil odur; yahut 'âlemîn' gibi 'hüdâ'nın bir sıfatıdır. Cenâb-ı Hakk'ın...

تعالى: مَقامُ إِبْراهِيمَ مبتدأ محذوف الخبر أو خبر محذوف المبتدأ أي منها أو أحدها مقام إبراهيم، واختار الحلبي الأخير، وقيل: بدل البعض من الكل واليه ذهب أبو مسلم، وجوز بعضهم أن يكون عطف بيان وصح بيان الجمع بالمفرد بناء على اشتمال المقام على آيات متعددة لان أثر القدمين في الصخرة الصماء آية وغوصهما فيها إلى الكعبين آية وإلانة بعض هذا النوع دون بعض آية وإبقاؤه على ممر الزمان آية وحفظه من الأعداء آية أو على أن هذه الآية الواحدة لظهور شأنها وقوة دلالتها على قدرة الله تعالى ونبوة إبراهيم ﵇ منزلة منزلة آيات كثيرة، وأيد ذلك بما أخرجه ابن الأنباري عن مجاهد أنه كان يقرأ- فيه آية بينة- بالتوحيد، وفيه أن هذا وإن ساغ معنى إلا أنه يرد عليه أن آياتٌ نكرة، ومَقامُ إِبْراهِيمَ معرفة، وقد صرح أبو حيان أنه لا يجوز التخالف في عطف البيان بإجماع البصريين والكوفيين، ثم إن سبب هذا الأثر في هذا المقام ما ورد في الأثر عن سعيد بن جبير أنه لما ارتفع بنيان الكعبة قام على هذا الحجر ليتمكن من رفع الحجارة فغاصت فيه قدماه وقد تقدم غير ذلك في ذلك أيضا وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً الضمير المنصوب عائد إلى مقام إبراهيم بمعنى الحرم كله على ما قاله ابن عباس لا موضع القدمين فقط، ويمكن أن يكون هناك استخدام، وقال الجصاص: أورد الآيات المذكورات في الحرم، ثم قال: وَمَنْ دَخَلَهُ الله فيجب أن يكون المراد جميع الحرم، والجملة إما ابتدائية وليست بشرطية وإما شرطية عطف كما قال غير واحد من حيث المعنى على مَقامُ لأنه في المعنى أمن من دخله أي ومنها أو ثانيها أمن من دخله أو- فيه آيات مقام إبراهيم- وأمن من دخله وعلى هذا لا حاجة إلى ما تكلف في توجيه الجمعية لأن الآيتين نوع من الجملة كالثلاثة والأربعة، ويجوز أن يذكر هاتان الآيتان ويطوي ذكر غيرهما دلالة على تكاثر الآيات، ومثل هذا الطي واقع في الأحاديث النبوية والأشعار العربية، فالأول

...{ مَقامُ إِبْراهِيمَ } “...İbrahim’in makamı vardır...” buyruğu, haberi mahzuf bir mübteda yahut mübtedası mahzuf bir haberdir; yani: "Onlardan biri İbrahim'in makamıdır" takdirindedir; Halebî sonuncuyu tercih etmiştir. Bedel-i ba'd minel-küll olduğu da söylenmiştir ki Ebû Müslim bu görüşe gitmiştir. Bazıları ise atf-ı beyân olmasını caiz görmüştür; çoğulun tekil ile beyan edilmesi, Makām'ın birden çok alameti ihtiva etmesi esasına binaen sahih olmuştur; zira sert kayada iki ayağın izinin çıkması bir ayettir (alamettir), topuklara kadar içine gömülmesi bir ayettir, bu taş türünün bir kısmının yumuşatılıp diğer kısmının yumuşatılmaması bir ayettir, zamanın akışına rağmen baki kalması bir ayettir ve düşmanlardan korunması bir ayettir; yahut bu tek ayet, şanının yüceliği ve Allah Teâlâ'nın kudretine ve İbrahim aleyhisselâm'ın nübüvvetine delaletinin kuvveti sebebiyle birçok ayet mesabesinde tutulmuştur. İbnü'l-Enbârî'nin Mücâhid'den rivayet ettiği, onun tekil olarak 'fîhi âyetün beyyinetün' şeklinde okuduğu kıraat de bunu teyit eder. Ancak mana bakımından caiz olsa bile buna şöyle itiraz edilir: { آياتٌ } kelimesi nekredir, { مَقامُ إِبْراهِيمَ } ise marifedir; Ebû Hayyân da Basralı ve Kûfeli dilcilerin icmasıyla atf-ı beyânda [marifelik-nekrelik hususunda] ihtilafın caiz olmadığını açıkça belirtmiştir. Sonra, bu makamdaki izin sebebi, Saîd b. Cübeyr'den nakledilen rivayette geçtiği üzere şudur: Kâbe'nin inşası yükseldiğinde taşları kaldırabilmek için bu taşın üzerine çıkmış ve ayakları onun içine batmıştır; bu konuda başka hususlar da daha önce geçmişti. { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “...ve her kim oraya girerse güvende olur.” Mansub zamir, İbn Abbas'ın dediği üzere sadece iki ayağın bastığı yere değil, bütün Harem manasında İbrahim'in makamına dönmektedir; burada bir istihdâm sanatının bulunması da mümkündür. Cessâs şöyle demiştir: Zikredilen ayetleri Harem hakkında zikretmiş, sonra da: "Oraya giren güvende olur" buyurmuştur; bu sebeple muradın Harem'in tamamı olması vaciptir. Cümle ya ibtidâiyye olup şartiyye değildir; ya da pek çok âlimin belirttiği gibi mana bakımından { مَقامُ } kelimesine matuf bir şartiyyedir; zira o mana itibariyle 'oraya girenin emniyetidir'; yani "Onlardan veya ikincisi, oraya girenin emniyetidir" yahut "Orada İbrahim'in makamı ve oraya girenin emniyeti gibi ayetler vardır" takdirindedir. Buna göre çoğulluğun tevcihinde yapılan zorlamalara gerek kalmaz; zira iki ayet, üç ve dört gibi cümlenin (çoğulun) bir nevidir. Alametlerin çokluğuna delalet etmek üzere bu iki alametin zikredilip diğerlerinin zikrinin katlanması (dışta bırakılması) caizdir; böylesi bir katlama (hazif/îcâz) nebevî hadislerde ve Arap şiirlerinde vuku bulmuştur. Birincisine örnek...

كرواية «حبب إليّ من دنياكم ثلاث الطيب والنساء وجعلت قرة عيني في الصلاة»

..."Dünyanızdan bana üç şey sevdirildi: Güzel koku, kadınlar; ve gözümün nuru namazda kılındı" rivayeti gibidir;

على ما هو الشائع وإن صححوا عدم ذكر ثلاث، وأما الثاني فمنه قول جرير:

meşhur olan rivayet bu şekildedir, gerçi 'üç' lafzının zikredilmediğini tashih etmişlerdir. İkincisine (şiire) gelince, Cerîr'in şu sözü bundandır:

كانت حنيفة (أثلاثا) فثلثهم ... من العبيد (وثلث من مواليها)

Hanîfe kabilesi üç parçadan ibaretti; üçte biri kölelerden, üçte biri de mevlâlarından oluşuyordu.

ومَنْ إما للعقلاء أو لهم ولغيرهم على سبيل التغليب لأنه يأمن فيه الوحش والطير بل والنبات فحينئذ يراد بالأمن ما يصح نسبته إلى الجميع بضرب من التأويل، وعلى التقدير الأول يحتمل أن يراد بالأمن الأمن في الدنيا من نحو القتل والقطع وسائر العقوبات فقد أخرج ابن أبي حاتم عن الحسن في الآية أنه قال: كان الرجل في الجاهلية يقتل الرجل ثم يدخل الحرم فيلقاه ابن المقتول أو أبوه فلا يحركه.

{ مَنْ } (men) lafzı ya akıl sahipleri içindir ya da tağlîb yoluyla hem onlar hem de başkaları içindir; zira vahşi hayvanlar, kuşlar ve hatta bitkiler bile orada güvendedir; bu takdirde emniyetten, bir tür tevil ile hepsine nispet edilmesi sahih olan mana murad edilir. Birinci takdire göre ise emniyetten muradın öldürülme, uzvun kesilmesi ve diğer cezalardan dünyada emniyet içinde olmak olması muhtemeldir. Nitekim İbn Ebî Hâtim ayet hakkında Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Cahiliye döneminde adam birini öldürür, sonra da Harem'e girerdi; öldürülenin oğlu veya babası onunla karşılaşır ama ona dokunmazdı."

وأخرج ابن المنذر عن عمر بن الخطاب أنه قال: لو وجدت فيه قاتل الخطاب ما مسسته حتى يخرج منه.

İbnü'l-Münzir, Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Orada Hattâb'ın katilini bulsaydım, oradan çıkıncaya kadar ona el sürmezdim."

وأخرج ابن جرير عن ابنه أنه قال: لو وجدت قاتل عمر في الحرم ما هجته، وعن ابن عباس لو وجدت قاتل أبي في الحرم لم أتعرض له، ومذهبه في ذلك أن من قتل أو سرق في الحل ثم دخل الحرم فإنه لا يجالس ولا يكلم ولا يؤذى ولكنه يناشد حتى يخرج فيؤخذ فيقام عليه ما جرّ فإن قتل أو سرق في الحرم أقيم عليه في الحرم والروايات عنه في ذلك كثيرة وقد تقدم تفصيل الأقوال في المسألة، وأما أن يراد به كما ذهب إليه الصادق رضي الله تعالى عنه الأمن في الآخرة من العذاب، فقد أخرج عبد بن حميد وغيره عن يحيى بن جعدة أن من دخله كان آمنا من النار،

İbn Cerîr onun oğlundan (Abdullah b. Ömer'den) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ömer'in katilini Harem'de bulsaydım ona ilişmezdim." İbn Abbas'tan da: "Babamın katilini Harem'de bulsaydım ona dokunmazdım" dediği rivayet edilmiştir. Bu konudaki mezhebi şudur: Harem sınırları dışında (hılde) birini öldüren veya hırsızlık yapan kimse Harem'e girerse onunla oturulmaz, konuşulmaz ve ona eziyet edilmez; fakat dışarı çıkması istenir, çıkınca da yakalanıp işlediği suçun cezası infaz edilir; şayet cinayeti veya hırsızlığı bizzat Harem'de işlemişse cezası Harem'de infaz edilir. Bu hususta ondan gelen rivayetler pek çoktur ve bu meseledeki görüşlerin ayrıntısı daha önce geçmişti. [Emniyetten] muradın, es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'ın benimsediği gibi ahirette azaptan güvende olmak olması da muhtemeldir; nitekim Abd b. Humeyd ve başkaları Yahyâ b. Ca'de'den, oraya giren kimsenin cehennem ateşinden güvende olacağını rivayet etmişlerdir.

وأخرج البيهقي عن ابن عباس قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: من دخل البيت دخل في حسنة، وخرج من سيئة مغفورا له،

Beyhakî, İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim Beyt'e girerse bir iyiliğe girmiş ve bir kötülükten bağışlanmış olarak çıkmış olur."

وروي من غير طريق عنه صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: من مات في أحد الحرمين بعث من الآمنين يوم القيامة،

Ondan (İbn Abbas'tan) başka bir yolla Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "İki Harem'den birinde vefat eden kimse kıyamet günü güvende olanlardan olarak diriltilir."

وفي رواية عن ابن عمر قال: من قبر بمكة مسلما بعث آمنا يوم القيامة،

İbn Ömer'den gelen bir rivayette ise o şöyle demiştir: "Mekke'de müslüman olarak kabre konulan kimse kıyamet günü güvende olarak diriltilir."

ويجوز إرادة العموم بأن يفسر بالأمن في الدنيا والآخرة ولعله الظاهر من إطلاق اللفظ.

Dünya ve ahiretteki emniyet ile tefsir edilerek genel bir anlam murad edilmesi de caizdir; nitekim lafzın mutlak oluşundan zahir olan da budur.

وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ جملة ابتدائية فيها حج والخبر لِلَّهِ وعَلَى النَّاسِ متعلق بما تعلق به الخبر أو بمحذوف وقع حالا من المستتر في الجار والمجرور والعامل فيه الاستقرار.

{ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } "Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki bir hakkıdır" ibaresi, içinde "hacc" mübteda (özne) ve "lillâh" haber (yüklem) olan isim cümlesidir. "Ale'n-nâs" ise haberin müteallakına (bağlı olduğu yere) veya harf-i cer ile mecrûrunun içindeki müstetir (gizli) zamirden hâl olan mahzûf (düşmüş) bir kelimeye bağlıdır; bunda amil olan ise istikrâr (sabit olma) manasıdır.

وجوز أن يكون عَلَى النَّاسِ خبرا، ولِلَّهِ متعلق بما تعلق به، ولا يجوز أن يكون حالا من المستكن في الناس لأن العامل في الحال حينئذ يكون معنى، والحال لا يتقدم على العامل المعنوي عند الجمهور، وجوزه ابن مالك إذا كان الحال ظرفا أو حرف جر وعامله كذلك بخلاف الظرف وحرف الجر فإنهما لا يتقدمان على عاملهما المعنوي، وجوز أن يرتفع الحج بالجار الأول أو الثاني وهو في اللغة مطلق القصد أو كثرته إلى من يعظم، والمراد به هنا قصد مخصوص غلب فيه حتى صار حقيقة شرعية، وأل في البيت للعهد، وقرأ حمزة والكسائي. وعاصم في رواية حفص حِجُّ بالكسر كعلم وهو لغة نجد مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا بدل من الناس بدل البعض من الكل والضمير في البدل مقدر أي منهم، وقيل: بدل الكل من الكل، والمراد من الناس خاص ولا يحتاج إلى ضمير، وقيل: خبر لمحذوف أي هم من استطاع أو الواجب عليه من استطاع.

"Ale'n-nâs"ın haber, "lillâh"ın da ona bağlı olması caiz görülmüştür. "En-Nâs" içindeki gizli zamirden hâl olması ise caiz değildir; zira bu durumda hâldeki amil manevî olur ve cumhura göre hâl, manevî amilinin önüne geçemez. İbn Mâlik ise hâl zarf veya harf-i cer olduğunda ve amili de aynı şekilde bulunduğunda bunu caiz görmüştür; zarf ve harf-i cerin kendileri ise manevî amillerinin önüne geçemezler. "Hacc" lafzının birinci veya ikinci harf-i cer ile merfu olması da caiz görülmüştür. Sözlükte hacc, tazim edilen birine yönelmekte mutlak kasıt veya bunun çokluğudur. Buradaki murad ise, galebe çalarak şer'î bir hakikat haline gelen özel bir kasıttır. "El-Beyt" kelimesindeki elif-lâm ahid içindir. Hamza, Kisâî ve Hafs rivayetinde Âsım, "ilm" vezninde esre ile { حِجُّ } (hicc) şeklinde okumuşlardır ki bu, Necid lehçesidir. { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } "kimin oraya gitmeye gücü yeterse" ifadesi, "en-nâs" lafzından ba'z-ı kül bedelidir (bütünden parçanın bedeli) ve bedeldeki zamir "onlardan" takdirindedir. [Bunun] kül-i kül bedeli (bütünün bütünden bedeli) olduğu da söylenmiştir; bu takdirde "en-nâs"tan murat özel bir zümredir ve zamire ihtiyaç duyulmaz. Mahzûf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani takdiri "onlar gücü yetenlerdir" veya "üzerine vacip olan kimse gücü yetendir" şeklindedir.

وجوز أن يكون منصوبا بإضمار فعل أعني أعني، وأن يكون فاعل المصدر وهو مضاف إلى مفعوله أي- ولله على الناس أن يحج من استطاع منهم البيت- وفيه مناقشة مشهورة، ومَنْ على هذه الأوجه موصولة.

Gizli bir fiille "a'nî" (kastediyorum) takdiriyle mensub olması ve mefulüne muzaf olan masdarın faili olması da caiz görülmüştür; yani: "Allah için insanlar üzerine vacip olan, onlardan gücü yetenin Beyt'i haccetmesidir." Ancak bunda meşhur bir tartışma vardır. Bu vecihlere göre { مَنْ } (men) ismi mevsûldür.

وجوز أن تكون شرطية والجزاء محذوف يدل عليه ما تقدم، أو هو نفسه على الخلاف المقرر بين البصريين والكوفيين ولا بد من ضمير يعود من جملة الشرط عَلَى النَّاسِ والتقدير من استطاع منهم إليه سبيلا فلله عليه أن يحج، ويترجح هذا بمقابلته بالشرط بعده، والضمير المجرور للبيت أو للحج لأنه المحدث عنه، وهو متعلق بالسبيل لما فيه من معنى الإفضاء وقدم عليه للاهتمام بشأنه، والاستطاعة في الأصل استدعاء طواعية الفعل وتأتيه، والمراد بالاستدعاء الإرادة وهي تقتضي القدرة فأطلقت على القدرة مطلقا أو بسهولة فهي أخص منها وهو المراد هنا، وسيأتي تحقيقه قريبا إن شاء الله تعالى، والقدرة إما بالبدن أو بالمال أو بهما. وإلى الأول ذهب الإمام مالك فيجب الحج عنده على من قدر على المشي والكسب في الطريق، وإلى الثاني ذهب الإمام الشافعي ولذا أوجب الاستنابة على الزمن إذا وجد أجرة من ينوب عنه، وإلى الثالث ذهب إمامنا الأعظم رضي الله تعالى عنه، ويؤيده ما أخرجه البيهقي، وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: السبيل أن يصح بدن العبد ويكون له ثمن زاد وراحلة من غير أن يجحف به.

[Men lafzının] şartiyye olması ve cezanın da kendisinden önceki ifadenin delalet ettiği mahzûf bir cümle olması caiz görülmüştür; yahut Basralılar ile Kûfeliler arasında yerleşmiş olan ihtilafa binaen ceza bizzat önceki ifadedir. Şart cümlesinden "en-nâs"a dönen bir zamirin bulunması şarttır ve takdiri şöyledir: "Onlardan kim oraya bir yol bulmaya güç yetirirse, haccetmesi Allah'ın onun üzerindeki bir hakkıdır." Bu görüş, kendisinden sonraki şart cümlesiyle karşıtlık oluşturması sebebiyle tercih edilir. Mecrur zamir Beyt'e aittir ya da kendisinden bahsedilen konu olduğu için hacca aittir; ulaştırma manası taşıdığı için "es-sebîl"e bağlıdır ve şanına verilen önemden ötürü öne geçirilmiştir. İstitaat kelimesinin aslı, bir fiilin itaatini ve kolaylıkla gerçekleşmesini talep etmektir. Talepten murat ise iradedir ve irade de kudreti gerektirir; bu sebeple mutlak kudrete veya kolaylıkla olan kudrete ıtlak olunmuştur; dolayısıyla kudretten daha hususidir ve burada murad edilen de budur. Bunun tahkiki inşallahu teâlâ yakında gelecektir. Kudret ise ya bedenle, ya malla ya da her ikisiyle olur. İmam Mâlik birinci görüşe gitmiştir; bu sebeple ona göre yürümeye ve yolda kazanmaya gücü yetene hac vaciptir. İmam Şâfiî ikinci görüşe gitmiştir; bu yüzden yerine geçecek kimsenin ücretini bulduğunda müzmin hastaya başkasını vekil tayin etmeyi vacip kılmıştır. İmam-ı Âzamımız radıyallâhu teâlâ anh ise üçüncü görüşe gitmiştir. Beyhakî ve başkalarının İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği şu söz de bunu desteklemektedir: "Yol (sebîl); kulun bedeninin sağlıklı olması ve kendisine sıkıntı vermeyecek şekilde azık ve binek bedeline sahip olmasıdır."

واستدل الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه بما

İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh, şu rivayeti delil getirmiştir:

أخرجه الدارقطني عن جابر بن عبد الله قال: «لما نزلت هذه الآية وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا قام رجل فقال: يا رسول الله ما السبيل؟ قال: الزاد والراحلة»

Dârekutnî'nin Câbir b. Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bu { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } 'Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki bir hakkıdır' ayeti indiğinde bir adam ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, yol (sebîl) nedir?' dedi. [Resûlullah:] 'Azık ve binektir' buyurdu."

وروي هذا من طرق شتى وهو ظاهر فيما ذهب إليه الشافعي حيث قصر الاستطاعة على المالية دون البدنية، وهو مخالف لما ذهب إليه الإمام مالك مخالفة ظاهرة، وأما إمامنا فيؤول ما وقع فيه بأنه بيان لبعض شروط الاستطاعة بدليل أنه لو فقد أمن الطريق مثلا لم يجب الحج عليه، والظاهر أنه صلى الله تعالى عليه وسلم لم يتعرض لصحة البدن لظهور الأمر كيف لا والمفسر في الحقيقة هو السبيل الموصل لنفس المستطيع إلى البيت وذا لا يتصور بدون الصحة، ومما يؤيد أن ما في الحديث بيان لبعض الشروط أنه ورد في بعض الروايات الاقتصار على واحد مما فيه،

Bu rivayet çeşitli yollarla nakledilmiştir ve Şâfiî'nin benimsediği görüşe açıkça delildir; zira o istitaati bedenî değil, malî güce hasretmiştir. Bu da İmam Mâlik'in benimsediği görüşe açıkça muhaliftir. İmamımıza gelince; o hadiste yer alan ifadeyi, istitaatin bazı şartlarının beyanı olarak tevil eder; nitekim mesela yol emniyeti bulunmadığında kişinin üzerine haccın vacip olmaması buna delildir. Zahir olan şudur ki Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem beden sıhhatine, meselenin açıklığı sebebiyle değinmemiştir; nasıl değinsin ki, hakikatte tefsir edilen şey, güç yetiren kimsenin bizzat kendisini Beyt'e ulaştıracak yoldur ve bu da sıhhat olmaksızın düşünülemez. Hadisteki ifadenin bazı şartların beyanı olduğunu destekleyen bir diğer husus da bazı rivayetlerde hadiste geçenlerden sadece biriyle yetinilmiş olmasıdır.

فقد أخرج الدارقطني أيضا عن علي كرم الله تعالى وجهه أن النبي ﷺ سئل عن السبيل فقال: أن تجد ظهر بعير ولم يذكر الزاد.

Nitekim Dârekutnî Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den de rivayet etmiştir ki Peygamber ﷺ'e "sebîl" hakkında sorulmuş, o da: "Bir devenin sırtını (bineği) bulmandır" buyurmuş ve azığı zikretmemiştir.

هذا واستدل بالآية على أن الاستطاعة قبل الفعل وفساد القول بأنها معه، ووجه الاستدلال ظاهر، وأجيب بأن الاستطاعة التي ندعي أنها مع الفعل هي حقيقة القدرة التي يكون بها الفعل وتطلق الاستطاعة على معنى آخر هو سلامة

Bununla birlikte, ayetten istitaatin fiilden önce olduğuna ve onun fiille beraber olduğunu söyleyen görüşün batıllığına delil getirilmiştir; istidlal yönü açıktır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bizim fiille beraber olduğunu iddia ettiğimiz istitaat, fiilin kendisiyle meydana geldiği hakiki kudrettir; istitaat ise bir diğer manaya daha ıtlak olunur ki o da selametidir;

الأسباب والآلات والجوارح أي كون المكلف بحيث سلمت أسبابه وآلاته وجوارحه ولا نزاع لنا في أن هذه الاستطاعة قبل الفعل وهي مناط صحة التكليف وما في الآية بهذا المعنى كذا قالوا.

sebeplerin, aletlerin ve uzuvların [selametidir]; yani mükellefin sebepleri, aletleri ve uzuvları sağlam bir halde bulunmasıdır. Bu istitaatin fiilden önce olduğu ve teklifin sıhhatinin menatı (bağlandığı illet) olduğu hususunda bizim aramızda bir ihtilaf yoktur ve ayetteki de bu manadadır; nitekim böyle demişlerdir.

وتحقيق الكلام في هذا المقام على ما قالوا: إن المشهور عن الأشعري أن القدرة مع الفعل بمعنى أنها توجد حال حدوثه وتتعلق به في هذه الحال ولا توجد قبله فضلا عن تعلقها به، ووافقه على ذلك كثير من المعتزلة كالنجار ومحمد بن عيسى وابن الراوندي، وأبي عيسى الوراق، وغيرهم، وقال أكثر المعتزلة: القدرة قبل الفعل وتتعلق به حينئذ ويستحيل تعلقها به قبل حدوثه، ثم اختلفوا في بقاء القدرة فمنهم من قال: ببقائها حال وجود الفعل وإن لم تكن القدرة الباقية قدرة عليه ومنهم من نفاه، ودليلهم على ذلك وجوه.

Bu makamdaki sözün onların söylediklerine göre tahkiki şudur: Eş'arî'den meşhur olan görüşe göre kudret, fiil ile beraberdir; yani fiilin meydana geldiği anda bulunur ve bu halde ona taalluk eder; ona taalluk etmesi bir yana, fiilden önce asla bulunmaz. Nazzâr, Muhammed b. Îsâ, İbnü'r-Râvendî, Ebû Îsâ el-Verrâk ve başkaları gibi Mutezile'nin birçoğu da bu görüşte ona muvafakat etmiştir. Mutezile'nin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Kudret fiilden öncedir ve fiile o anda taalluk eder; fiil meydana gelmeden önce kudretin ona taalluk etmesi ise imkânsızdır. Sonra kudretin bekası konusunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları, baki kalan kudret o fiil üzerine bir kudret olmasa bile fiilin varlığı anında baki kalacağını söylemiş; bazıları ise bunu nefyetmiştir. Onların bu husustaki delilleri birtakım vecihlerdir:

الأول أن تعلق القدرة بالفعل معناه الإيجاد وإيجاد الموجود محال لأنه تحصيل الحاصل بل يجب أن يكون الإيجاد قبل الوجود ولهذا صح أن يقال: أوجده فوجد، وأجيب بأن هذا مبني على أن القدرة الحادثة مؤثرة وهو ممنوع وعلى تقدير تسليمه يقال: إيجاد الموجود بذلك الوجود الذي هو أثر ذلك الإيجاد جائز بمعنى أن يكون ذلك الوجود الذي هو به موجود في زمان الإيجاد مستندا إلى الموجد ومتفرعا على إيجاده، والمستحيل هو إيجاد الموجود بوجود آخر وتحقيقه أن التأثير مع حصول الأثر بحسب الزمان، وإن كان متقدما عليه بحسب الذات وهذا التقدم هو المصحح لاستعمال الفاء بينهما.

Birincisi: Kudretin fiile taalluk etmesinin manası icad etmektir (var kılmaktır); mevcut olanın icad edilmesi ise muhaldir, çünkü tahsîl-i hâsıldır (zaten var olanı elde etmektir); bilakis icadın vücuttan (varlıktan) önce olması gerekir; bu sebepledir ki "onu icad etti de o da var oldu" denilmesi sahih olmuştur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, hâdis kudretin müessir olduğu esasına dayanır ki bu kabul edilmez; kabul edildiği farz edilse bile şöyle denir: Mevcut olanın, o icadın eseri olan o varlıkla icad edilmesi caizdir; yani icad anında kendisiyle var olduğu o varlığın, icad edene dayanması ve onun icadından türemesi anlamında [caizdir]. Müstahil olan ise mevcut olanın başka bir varlıkla icad edilmesidir. Bunun tahkiki şudur: Tesir, her ne kadar zat bakımından eserin önünde olsa da zaman bakımından eserin hasıl olmasıyla birliktedir; işte bu zati öncelik, aralarında fâ (takibiyye) harfinin kullanılmasını sahih kılan şeydir.

الثاني إن جاز تعلق القدرة حال الحدوث يلزم القدرة على الباقي حال بقائه والتالي باطل، بيان الملازمة أن المانع من تعلق القدرة به ليس إلا كونه متحقق الوجود والحادث حال حدوثه متحقق الوجود أيضا، وأجيب بأنا نلتزمه لدوام وجوده بدوام تعلق القدرة به أو نفرق بما يبطل به الملازمة من احتياج الموجود عن عدمه إلى المقتضي دون الباقي فلو لم تتعلق القدرة بالأول لبقي على عدمه وقد فرض وجوده هذا خلفه ولو لم تتعلق بالثاني لبقي على الوجود وهو المطابق للواقع، أو ننقض الدليل أولا بتأثير العلم أو العالمية بالاتفاق فإن ذلك مشروط حال حدوث الفعل دون بقائه، وثانيا بتأثير الفعل في كون الفاعل فاعلا فإن الفعل مؤثر في ذلك حال الحدوث وبتقدير كون الفعل باقيا لا يؤثر حال البقاء، وثالثا بمقارنة الإرادة إذ يوجبونها حال الحدوث دون البقاء فكذا الحال في القدرة.

İkincisi: Kudretin hudûs (meydana gelme) anında taalluk etmesi caiz olursa, baki olanın beka anında da ona güç yetirilmesi gerekir; oysa tâlî (netice) batıldır. Mülazemetin (bağlantının) beyanı şudur: Kudretin ona taalluk etmesine engel olan şey, onun varlığının tahakkuk etmiş olmasından başka bir şey değildir; hâdis olan şey de hudûsu anında varlığı tahakkuk etmiş olandır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kudretin ona devamlı taalluk etmesi sebebiyle onun varlığının devam etmesini kabul ederiz; yahut mülazemeti bozan şu farkı ortaya koyarız: Yokluktan sonra var olan şey mûcibe (var edene) muhtaçtır, baki olan ise muhtaç değildir. Şayet kudret birincisine taalluk etmeseydi yokluğu üzere kalırdı, oysa onun var olduğu farz edilmiştir ki bu bir çelişkidir; şayet ikincisine taalluk etmeseydi varlığı üzere kalırdı ki bu da vakıaya uygundur. Yahut delili öncelikle ilmin veya ittifakla âlim oluşun tesiriyle nakzederiz (çürütürüz); zira bu, fiilin bekası anında değil, ancak hudûsu anında şarttır. İkinci olarak, fiilin faili fail yapmasındaki tesiriyle nakzederiz; zira fiil, hudûsu anında bunda müessirdir; fiilin baki kaldığı farz edilse bile beka anında tesir etmez. Üçüncü olarak da iradenin beraberliği ile nakzederiz; zira onlar bunu beka anında değil, hudûs anında zorunlu görürler; kudretteki durum da böyledir.

الثالث أن كون القدرة مع الفعل يوجب حدوث قدرة الله تعالى أو قدم مقدوره وكلاهما باطلان بل قدرته أزلية وتعلقها في الأزل بمقدوراته فقد ثبت تعلق القدرة بمقدوراتها قبل الحدوث ولو كان ممتنعا في القدرة الحادثة لكان ممتنعا في القدرة القديمة وليس فليس، وأجيب بأن القدرة القديمة الباقية مخالفة في الماهية للقدرة الحادثة التي لا يجوز بقاؤها عندنا فلا يلزم من جواز تقدمها على الفعل جواز تقدم الحادثة عليه ثم إن القديمة متعلقة في الأزل بالفعل تعلقا معنويا لا يترتب عليه وجود الفعل ولها تعلق آخر به حال حدوثه موجب لوجوده فلا يلزم من قدمها مع تعلقها المعنوي قدم آثارها.

Üçüncüsü: Kudretin fiille beraber olması, ya Allah Teâlâ'nın kudretinin hâdis olmasını ya da O'nun makdûrunun (güç yetirdiğinin) kadîm olmasını gerektirir; her ikisi de batıldır; bilakis O'nun kudreti ezelîdir ve ezelde makdûratına taalluk etmiştir; dolayısıyla kudretin hudûstan önce makdûratına taalluk ettiği sabit olmuştur. Şayet bu durum hâdis kudrette imkânsız olsaydı, kadîm kudrette de imkânsız olurdu; böyle olmadığına göre o da öyle değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Baki olan kadîm kudret, bizce bekası caiz olmayan hâdis kudret ile mahiyet bakımından farklıdır; dolayısıyla kadîm kudretin fiilden önce bulunmasının caiz oluşundan, hâdis kudretin de fiilden önce bulunmasının caiz oluşu gerekmez. Ayrıca kadîm kudret ezelde fiile, fiilin varlığını netice vermeyen manevî bir taalluk ile taalluk etmiştir; onun fiile hudûsu anında, varlığını gerektiren başka bir taalluku daha vardır; dolayısıyla kadîm kudretin manevî taallukuyla birlikte ezelî olmasından, eserlerinin de ezelî olması gerekmez.

«الرابع» لأنه يلزم على ذلك التقدير أن لا يكون الكافر في زمان كفره مكلفا بالإيمان أنه غير مقدور له في تلك الحالة المتقدمة عليه بل نقول: يلزم أن لا يتصور عصيان من أحد إذ مع الفعل لا عصيان وبدونه لا قدرة فلا تكليف فلا عصيان، وأيضا أقوى أعذار المكلف التي يجب قبولها لدفع المؤاخذة عنه هو كون ما كلف به غير مقدور له فإذا لم يكن قادرا على الفعل قبله وجب رفع المؤاخذة عنه بعدم الفعل المكلف به وهو باطل بإجماع الأمة، وأيضا لو جاز تكليف الكافر بالإيمان مع كونه غير مقدور له فليجز تكليفه بخلق الجواهر والأعراض، وأجيب بأنه يجوز تكليف

Dördüncüsü: Zira bu takdire göre, kâfirin küfrü zamanında iman ile mükellef olmaması gerekir; çünkü imandan önceki o halde iman onun gücü dahilinde değildir. Hatta biz deriz ki: Hiç kimseden bir isyanın tasavvur edilememesi gerekir; zira fiil varken isyan olmaz, fiil yokken de kudret olmaz, kudret olmayınca teklif olmaz, teklif olmayınca da isyan olmaz. Ayrıca mükelleften sorumluluğu kaldırmak için kabul edilmesi zorunlu olan en güçlü mazeret, mükellef kılındığı şeyin gücü dahilinde olmamasıdır; öyleyse fiilden önce ona güç yetiremiyorsa, mükellef kılındığı fiili işlememesi sebebiyle sorumluluğun ondan kaldırılması gerekirdi; bu ise ümmetin icmâı ile batıldır. Yine kâfirin gücü yetmediği halde imanla mükellef kılınması caiz olsaydı, cevherleri ve arazları yaratmakla mükellef kılınması da caiz olurdu. Buna şöyle cevap verilmiştir: Muhal olanın teklif edilmesi caizdir; [nitekim] bizce mezkûr yaratma ile teklif caizdir. Bizim şu şekilde bir ayrım yapmamız da mümkündür: İmanın terki ancak onun kudretiyledir; cevher ve arazların yokluğu ise böyle değildir, zira bu asla onun gücü dahilinde değildir; dolayısıyla iman ile teklifin caiz olmasından onları yaratma teklifinin caiz olması gerekmez. Özetle, bizce teklifin şartı olan bir şeyin makdûr (güç yetirilen) olması; o şeyin veya zıddının kudretin taalluk alanı olması demektir. Bu durum imanda mevcuttur; çünkü küfrü anında onun zıddına bürünmesi sebebiyle imanı terketmesi onun kudreti dahilindedir. Cevher ve arazları var etmek ise böyle değildir; zira bu fiil olarak da terk olarak da asla onun gücü dahilinde değildir, bu yüzden onunla teklif caiz olmaz. Mazeretler meselesi ve bunların kabul edilmesinin vacip oluşuna gelince; bu, aklî hüsün ve kubuh (aklen iyi ve kötü) kuralına dayanır ki bunların batıllığına dair deliller kendi yerinde ortaya konmuştur; Mevâkıf ve şerhinde böyle denilmiştir.

المحال عندنا جواز التكليف بالخلق المذكور، ولنا أن نفرق بأن ترك الإيمان إنما هو بقدرته بخلاف عدم الجواهر والأعراض فإنه ليس مقدورا له أصلا فلا يلزم من جواز التكليف بالإيمان جواز التكليف بخلقها، وبالجملة فكون الشيء مقدورا الذي هو شرط التكليف عندنا أن يكون الشيء أو ضده متعلقا للقدرة، وهذا حاصل في الإيمان لأن تركه لتلبسه بضده مقدور له حال كفره بخلاف إحداث الجواهر والأعراض فإنه غير مقدور له أصلا لا فعلا ولا تركا فلا يجوز التكليف به، وأما ما ذكر من قضية الأعذار ووجوب قبولها فمبني على قاعدة التحسين والتقبيح العقليين وقد أقيمت الأدلة على بطلانهما في محله كذا في المواقف وشرحه.

ve Eş'arî'den şayia olan görüşün delilinin şu olduğu söylenmiştir: Kudret, Allah Teâlâ'nın canlıda yarattığı ve kendisiyle ihtiyarî fiilleri işlediği bir arazdır; bu sebeple zaman bakımından fiille beraber olması gerekir, fiilden önce olamaz; aksi takdirde arazların bekasının imkânsızlığına dair ortaya konan deliller sebebiyle fiilin kudretsiz meydana gelmesi gerekir. Buna, arazların bekasının imkânsızlığına dair delillerde güçlü eleştiriler bulunduğu ve mezkûr imkânsızlık kabul edilse dahi zevalin hemen ardından benzerlerinin yenilenmesinin (teceddüd-i emsâl) imkânında bir ihtilaf olmadığı, öyleyse kudret olmaksızın fiilin vuku bulmasının nereden gerekeceği söylenerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz bunun gerekliliğini ancak fiilin kendisiyle işlendiği kudretin önceki kudret olması durumunda iddia ederiz; fakat siz onu fiille beraber olan, yenilenen benzeri kılarsanız, fiilin kendisiyle meydana geldiği kudretin ancak fiille beraber olacağını itiraf etmiş olursunuz. Şayet kudretin ilk meydana gelişiyle fiilin mümkün olmaması için mutlaka gerçekleşen benzerlerinin bulunması gerektiğini iddia ediyorsanız, bunu açıklamak size düşer.

ودليل ما شاع عن الأشعري قيل: هو أن القدرة عرض يخلقه الله تعالى في الحيوان يفعل به الأفعال الاختيارية فيجب أن تكون مقارنة للفعل بالزمان لا سابقة عليه وإلا لزم وقوع الفعل بلا قدرة لما برهن عليه من امتناع بقاء الأعراض واعترض عليه بما في أدلة امتناع بقاء الأعراض من النظر القوي وأنه قد يقال على تقدير تسليم الامتناع المذكور لا نزاع في إمكان تجدد الأمثال عقيب الزوال فمن أين يلزم وقوع الفعل بدون القدرة؟ وأجيب بأنا إنما ندعي لزوم ذلك إذا كانت القدرة التي بها الفعل هي القدرة السابقة وأما إذا جعلتموها المثل المتجدد المقارن فقد اعترفتم بأن القدرة التي بها الفعل لا تكون إلا مقارنة، ثم إن ادعيتم أنه لا بد لها من أمثال تقع حتى لا يمكن الفعل بأول ما يحدث من القدرة فعليكم البيان.

Eş'arî'den yaygın olarak aktarılan görüşün delilinin şu olduğu söylenmiştir: Kudret, Allah Teâlâ'nın canlıda yarattığı ve kendisiyle ihtiyarî fiilleri işlediği bir arazdır; bu sebeple zaman bakımından fiille beraber olması gerekir, fiilden önce olamaz; aksi takdirde arazların bekasının imkânsızlığına dair ortaya konan deliller sebebiyle fiilin kudretsiz meydana gelmesi gerekir. Buna, arazların bekasının imkânsızlığına dair delillerde güçlü eleştiriler bulunduğu ve mezkûr imkânsızlık kabul edilse dahi zevalin hemen ardından benzerlerinin yenilenmesinin (teceddüd-i emsâl) imkânında bir ihtilaf olmadığı, öyleyse kudret olmaksızın fiilin vuku bulmasının nereden gerekeceği söylenerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz bunun gerekliliğini ancak fiilin kendisiyle işlendiği kudretin önceki kudret olması durumunda iddia ederiz; fakat siz onu fiille beraber olan, yenilenen benzeri kılarsanız, fiilin kendisiyle meydana geldiği kudretin ancak fiille beraber olacağını itiraf etmiş olursunuz. Şayet kudretin ilk meydana gelişiyle fiilin mümkün olmaması için mutlaka gerçekleşen benzerlerinin bulunması gerektiğini iddia ediyorsanız, bunu açıklamak size düşer.

وفيه أن هذا قول بأن نفي وجود المثل السابق ليس داخلا في دعوى الأشعري وهو خلاف ما علم مما تقدم في تقرير مذهبه، وذكر في المواقف دليلا آخر للأشعري على ما ادعاه ونظر فيه أيضا- هذا كلامهم- والحق عندي في هذه المسألة أن شرط التكليف هو القوة التي تصير مؤثرة بإذن الله تعالى عند انضمام الإرادة التابعة الإرادة الله تعالى لقوله سبحانه: لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [البقرة: ٢٨٦] وإيضاحه أنه تعالى كما أنه غني بالذات عن العالمين كذلك حكيم جواد وكما أن غناه الذاتي أن يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد كذلك مقتضى جوده ورحمته مراعاة ما اقتضته حكمته سبحانه كما أشار إليه العضد في عيون الجواهر، وأطال الكلام فيه أبو عبد الله الدمشقي في شفاء العليل، ومن المعلوم أن الحكمة لا تقتضي أن يؤمر بالفعل من لا يقدر على الامتثال وينهى عنه من لا يقدر على الاجتناب فلا بد بمقتضى الحكمة التي رعاها سبحانه فيما خلق وأمر فضلا ورحمة أن يكون التكليف بحسب الوسع وإذا كان كذلك كان شرط التكليف هو القوة التي تصير مؤثرة إذا انضم إليها الإرادة وهذه قبل الفعل، والقدرة التي هي مع الفعل هي القدرة المستجمعة لشرائط التأثير التي من جملتها انضمام الإرادة إليها، وبهذا جمع الإمام الرازي- كما في المواقف- بين مذهب الأشعري القائل بأن القدرة مع الفعل، والمعتزلة القائلين بأنها قبله، وقال: لعل الأشعري أراد بالقدرة القوة المستجمعة لشرائط التأثير فلذلك حكم بأنها مع الفعل وأنها لا تتعلق بالضدين، والمعتزلة أرادوا بالقدرة مجرد القوة العضلية فلذلك قالوا بوجودها قبل الفعل وتعلقها بالأمور المتضادة وهو جمع صحيح، وقول السيد قدس سره- في توجيه البحث الذي ذكره صاحب المواقف فيه بأن القدرة الحادثة ليست مؤثرة عند الشيخ فكيف يصح أن يقال: إنه أراد بالقدرة القوة المستجمعة لشرائط التأثير- مدفوع بما تبين في الإبانة التي هي آخر مصنفاته.

Bunda, önceki benzerin varlığının nefyedilmesinin Eş'arî'nin iddiasına dahil olmadığı söylenmektedir ki bu, mezhebinin takririnde daha önce bilinene aykırıdır. Mevâkıf'ta Eş'arî'nin iddiasına dair başka bir delil daha zikredilmiş ve onda da eleştiriye yer verilmiştir -bu onların sözüdür-. Bu meselede bana göre hak olan şudur: Allah Teâlâ'nın { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseyi güç yetireceğinden başkasıyla yükümlü tutmaz” [el-Bakara: 286] kavli gereğince teklifin şartı, Allah Teâlâ'nın iradesine tâbi olan iradenin eklenmesi anında O'nun izniyle müessir (etkili) hale gelen kuvvettir. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ zatı gereği âlemlerden müstağni olduğu gibi aynı şekilde Hakîm ve Cevâd'dır; O'nun zatî zenginliği dilediğini yapması ve istediği gibi hükmetmesi olduğu gibi, cömertliğinin ve rahmetinin gereği de Adud'un Uyûnü'l-Cevâhir'de işaret ettiği ve Ebû Abdullah ed-Dımaşkî'nin Şifâu'l-Alîl'de uzun uzadıya anlattığı üzere hikmetinin iktiza ettiği hususları gözetmesidir. Bilinmektedir ki hikmet, itaat etmeye gücü yetmeyene fiilin emredilmesini ve kaçınmaya gücü yetmeyene de ondan nehyedilmesini gerektirmez. Dolayısıyla lütuf ve rahmet olarak yarattığı ve emrettiği şeylerde gözettiği hikmet gereğince teklifin güç nispetinde olması zorunludur. Böyle olunca teklifin şartı, irade eklendiğinde müessir hale gelen kuvvettir ve bu da fiilden öncedir. Fiille beraber olan kudret ise, iradenin kendisine eklenmesi de dahil olmak üzere tesir şartlarını kendinde toplayan kudrettir. İmam Râzî -Mevâkıf'ta belirtildiği üzere- kudretin fiille beraber olduğunu söyleyen Eş'arî'nin mezhebi ile kudretin fiilden önce olduğunu söyleyen Mu'tezile'nin mezhebini bununla uzlaştırmış ve şöyle demiştir: Muhtemelen Eş'arî kudret ile tesir şartlarını kendinde toplayan kuvveti kastetmiştir; bu sebeple onun fiille beraber olduğuna ve iki zıdda taalluk etmeyeceğine hükmetmiştir. Mu'tezile ise kudret ile sadece kas gücünü kastetmiştir; bu sebeple onun fiilden önce var olduğunu ve zıt şeylere taalluk ettiğini söylemişlerdir; bu doğru bir uzlaştırmadır. Seyyid'in kuddise sirruh -Mevâkıf sahibinin zikrettiği incelemeyi gerekçelendirirken- Şeyh'e göre hâdis kudretin müessir olmadığını, öyleyse kudretle tesir şartlarını toplayan kuvveti kastettiğinin söylenmesinin nasıl sahih olacağını belirtmesi, onun son teliflerinden olan el-İbâne'de açıklığa kavuşturulan hususla reddedilmiştir.

والمعتمد من كتبه كما صرح به ابن عساكر والمجد بن تيمية وغيرهما أن الشيخ قائل بالتأثير للقدرة المستجمعة للشرائط لكن لا استقلالا كما يقوله المعتزلة بل بإذن الله تعالى وهو معنى الكسب عنده، وأما قوله في شرح المواقف: إن أفعال العباد الاختيارية واقعة بقدرة الله تعالى وحدها ليس لقدرتهم تأثير فيها بل الله تعالى أجرى عادته بأن يوجد في العبد قدرة واختيارا فإذا لم يكن هناك مانع أوجد فيه فعله المقدور مقارنا لهما فيكون فعل العبد

İbn Asâkir, Mecd b. Teymiyye ve diğerlerinin açıkça belirttiği gibi onun kitaplarından itimat edileni; Şeyh'in şartları toplayan kudret için tesir kabul ettiği yönündedir; fakat bu, Mu'tezile'nin dediği gibi müstakil olarak değil, Allah Teâlâ'nın izniyledir ve ona göre kesbin anlamı da budur. Şerhu'l-Mevâkıf'ta geçen: "Kulların ihtiyarî fiilleri yalnızca Allah Teâlâ'nın kudretiyle meydana gelir, bunda onların kudretinin bir tesiri yoktur; bilakis Allah Teâlâ kulda bir kudret ve ihtiyar yaratmayı adet kılmıştır; bir engel bulunmadığında ise onların peşi sıra kulda makdûr olan fiilini yaratır; böylece kulun fiili,

مخلوقا لله تعالى إبداعا وإحداثا ومكسوبا للعبد، والمراد بكسبه إياه مقارنته لقدرته وإرادته من غير أن يكون هناك منه تأثير ومدخل في وجوده سوى كونه محلا له، وهو مذهب الشيخ أبي الحسن الأشعري، ففيه بحث من وجوه.

yoktan var etme ve ihdas bakımından Allah Teâlâ'nın mahlûku, kulun ise kesbi olur. Kulun onu kesbetmesinden kasıt, onun varlığında kulun bir tesiri ve dahli olmaksızın, sadece ona mahal olması dışında, onun kudreti ve iradesiyle beraber bulunmasıdır; bu da Şeyh Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'nin mezhebidir" şeklindeki söze gelince, bunda birkaç yönden eleştiri bulunmaktadır.

«أما أولا» فلأن هذا ليس مذهب الشيخ المذكور في آخر تصانيفه التي استقر عليها الاعتماد وذكره في غيره إن سلم لا يعول عليه لكونه مرجوحا مرجوعا عنه «وأما ثانيا» فلأن التكليف في صرائح الكتاب والسنة إنما تعلق أمرا أو نهيا بالأفعال الاختيارية أنفسها لا بمقارنة القدرة والإرادة لها فمكسوب العبد نفس الفعل الاختياري، والمراد بكسبه إياه تحصيله إياه بتأثير قدرته بإذن الله تعالى لا مستقلا، فالقول بأن المراد بكسب العبد للفعل هو مقارنة الفعل لقدرته، وإرادته من غير تأثير لا يوافق ما اقتضاه صرائح الكتاب والسنة ونصوص الإبانة، ويزيده وضوحا

«Birincisi»; zira bu, Şeyh'in üzerinde itimadın karar kıldığı son teliflerinde zikrettiği mezhebi değildir; diğerlerinde zikrettiği ise, kabul edilse dahi, mercuh ve vazgeçilmiş olduğu için ona dayanılmaz. «İkincisi»; zira Kitap ve Sünnet'in sarih nasslarında emir veya nehiy olarak teklif, kudret ve iradenin fiille beraberliğine değil, bizzat ihtiyarî fiillere taalluk etmiştir; dolayısıyla kulun kesbi, ihtiyarî fiilin kendisidir. Kulun onu kesbetmesinden kasıt ise müstakil olarak değil, Allah Teâlâ'nın izniyle kudretinin tesiriyle onu elde etmesidir. Kulun fiili kesbetmesinden kastın, bir tesir olmaksızın fiilin onun kudret ve iradesiyle beraberliği olduğunu söylemek; Kitap ve Sünnet'in sarih nasslarının ve el-İbâne'deki ifadelerin iktiza ettiği şeye uymaz. Bunu daha da açık kılan husus,

حديث أبي هريرة «أنه لما نزل إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ [البقرة: ٢٨٤] اشتد ذلك على أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأتوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ثم جثوا على الركب فقالوا: يا رسول الله كلفنا من الأعمال ما نطيق الصلاة والصيام والجهاد والصدقة وقد أنزل عليك هذه الآية ولا نطيقها» الحديث

Ebû Hüreyre'nin şu hadisidir: «{ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker” [el-Bakara: 284] ayeti indiğinde bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına çok ağır geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip diz üstü çöktüler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bize namaz, oruç, cihad ve sadaka gibi güç yetirebileceğimiz ameller yüklendi; oysa sana bu ayet indirildi ve biz buna güç yetiremiyoruz' dediler...» hadisidir.

فإنه صريح بأن الذي كلفوا به ما يطيقونه من نفس الأعمال وهو نفس الصلاة وأخواتها لا مقارنتها لقدرتهم وإرادتهم وأقرهم صلى الله تعالى عليه وسلم على ذلك «وأما ثالثا» فلأن مقارنة الفعل لقدرة العبد وإرادته لو كانت هي الكسب لكانت هي المكلف بها ولو كانت كذلك لكان التكليف بما لا يطاق واقعا لأن المقارنة أمر يترتب على فعل الله تعالى أي على إيجاد الله تعالى الفعل الاختياري مقارنا لهما وما يترتب على فعل الله تعالى ليس مقدورا للعبد أصلا لأن معنى كون الشيء مقدورا له أن يكون ممكن الإيقاع بقدرته عند تعلق مشيئته به الموافقة لمشيئة الله تعالى كما هو واضح

Zira bu, onların sorumlu tutuldukları şeyin amellerin bizzat kendisinden güç yetirdikleri şey -yani kudret ve iradelerine beraberlikleri değil, bizzat namaz ve benzerleri- olduğuna dair sarihtir ve sallallâhu aleyhi ve sellem onları bu hususta onaylamıştır. «Üçüncüsü»; fiilin kulun kudretine ve iradesine mukarin (beraber) olması şayet kesb olsaydı, mükellef olunan şey de o olurdu; eğer öyle olsaydı teklîf-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyenin teklifi) vuku bulmuş olurdu. Çünkü mukarenet, Allah Teâlâ'nın fiiline, yani Allah Teâlâ'nın ihtiyarî fiili o ikisine mukarin olarak yaratmasına terettüp eden (bağlı olan) bir durumdur; Allah Teâlâ'nın fiiline terettüp eden şey ise asla kulun gücü dahilinde değildir. Zira bir şeyin kulun makdûru (güç yetirdiği) olmasının anlamı, açık olduğu üzere, Allah Teâlâ'nın meşietine muvafık olan kendi meşieti taalluk ettiğinde kudretiyle onu meydana getirmesinin mümkün olmasıdır;

من حديث «من كظم غيظه وهو قادر على أن ينفذه»

«Öfkesini uygulamaya gücü yettiği halde onu yenen kimse...» hadisinde olduğu gibi.

وما يترتب على فعل الله تعالى لا يكون مقدورا للعبد بهذا المعنى إذ لو كان مقدورا له ابتداء لزم أن لا يكون مترتبا على فعل الله تعالى أو بواسطة لزم أن يكون فعل الله تعالى المترتب عليه هذا مقدورا للعبد واللازم باطل بشقيه، بعد القول، بنفي التأثير أصلا فكذا الملزوم «وأما رابعا» فلأن المقارنة لكونها مترتبة على فعل الله تعالى لا تختلف بالنسبة إلى العبد صعوبة وسهولة فلو كانت هي المكلف بها لاستوى بالنسبة إلى العبد التكليف بأشق الأعمال والتكليف بأسهلها مع أن نص الكتاب التكليف بحسب الوسع ونص السنة أن المملوك لا يكلف إلا ما يطيق شاهدان على التفاوت كما أن البديهة تشهد بذلك، واعترض هذا من وجوه.

Allah Teâlâ'nın fiiline terettüp eden şey ise bu anlamda kulun gücü dahilinde olamaz. Çünkü şayet doğrudan onun gücü dahilinde olsaydı, Allah Teâlâ'nın fiiline terettüp etmemiş olması gerekirdi; veya bir vasıta ile olsaydı, buna terettüp eden Allah Teâlâ'nın fiilinin kulun makdûru olması gerekirdi. Tesirin tamamen nefyedilmesi görüşünden sonra bu lazımın (sonucun) her iki şıkkı da batıldır; dolayısıyla melzum (öncül) de böyledir. «Dördüncüsü»; mukarenet, Allah Teâlâ'nın fiiline terettüp ettiği için kula nispetle zorluk ve kolaylık bakımından farklılık göstermez. Eğer sorumlu tutulan şey o olsaydı, kula nispetle en meşakkatli amellerle teklif edilmek ile en kolayıyla teklif edilmek eşit olurdu. Oysa Kitap'ın teklifin güce göre olduğuna dair açık nassı ile Sünnet'in köleye ancak güç yetirebileceğinin teklif edileceğine dair açık nassı aradaki farklılığa şahittir; nitekim akl-ı selim de buna şahitlik eder. Buna birkaç yönden itiraz edilmiştir.

الأول أن القول: بأن من المعلوم أن الحكمة لا تقتضي أن يؤمر بالفعل من لا يقدر على الامتثال.

Birincisi: "Hikmetin, itaate gücü yetmeyen kimseye fiilin emredilmesini gerektirmeyeceğinin malum olduğu" şeklindeki söz,

يقتضي أن أفعال الله تعالى وأحكامه لا بدّ فيها من حكمة ومصلحة وهو مسلم لكن لا نسلم أنه لا بدّ أن تظهر هذه المصلحة لنا إذ الحكيم لا يلزمه اطلاع من دونه على وجه الحقيقة- كما قاله القفال في محاسن الشريعة- وحينئذ فما المانع من أن يقال هناك مصلحة لم نطلع عليها. ويجاب بأنا لم ندع سوى أن الله تعالى قد راعى الحكمة فيما أمر وخلق تفضلا ورحمة لا وجوبا وهذا ثابت بقوله تعالى: صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ [النمل: ٨٨] وقوله سبحانه: أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ [السجدة: ٧] وبالإجماع المعصوم عن الخطأ بفضل الله تعالى وإن مقتضى الحكمة أن لا يطلب حصول شيء إلا ممن يتمكن منه ويقدر عليه كما تشهد له النصوص ولم ندع وجوب ظهور وجه الحكمة في جميع أفعاله وأحكامه ولا ما يستلزم ذلك وبيان وجه الحكمة لحكم واحد لا يستلزم دعوى الكلية ويؤول هذا إلى أن الله تعالى أطلعنا على الحكمة في هذا مع عدم وجوب الاطلاع عليه.

Allah Teâlâ'nın fiillerinde ve hükümlerinde mutlaka bir hikmet ve maslahat bulunmasını iktiza eder; bu kabul edilir, fakat bu maslahatın bize görünür olmasının zorunlu olduğunu kabul etmeyiz. Zira Hakîm olanın, altındakileri işin hakikatine muttali kılması gerekmez -Kaffâl'in Mehâsinü'ş-Şerîa'da söylediği gibi-; bu durumda orada bizim muttali olmadığımız bir maslahatın bulunduğunun söylenmesine engel nedir? Buna şöyle cevap verilir: Biz, Allah Teâlâ'nın bir vaciplik olarak değil lütuf ve rahmet olarak emrettiği ve yarattığı şeylerde hikmeti gözettiğinden başka bir şey iddia etmedik; bu da Allah Teâlâ'nın: { صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi sağlam ve sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır” [en-Neml: 88] kavli ve { أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ } “O, yarattığı her şeyi güzel yapmıştır” [es-Secde: 7] kavli ile ve Allah Teâlâ'nın lütfuyla hatadan korunmuş olan icmâ ile sabittir. Nitekim nassların şahitlik ettiği üzere hikmetin gereği, bir şeyin meydana gelmesinin ancak ona imkân ve güç yetiren kimseden istenmesidir. Biz O'nun bütün fiillerinde ve hükümlerinde hikmet yönünün ortaya çıkmasının vacip olduğunu ya da bunu gerektiren bir şeyi iddia etmedik. Tek bir hüküm için hikmet yönünü açıklamak, küllî bir iddiayı gerektirmez; bu da muttali kılınması vacip olmamakla birlikte Allah Teâlâ'nın bizi bu meseledeki hikmete muttali kıldığı sonucuna varır.

والثاني أن القول بأن التكليف في صرائح الكتاب والسنة إنما تعلق إلخ فيه أنه ليس المراد مطلق المقارنة بل المقارنة على جهة التعلق فالكسب عبارة عن تعلق القدرة الحادثة بالمقدور من غير تأثير كما في عبارة غير واحد،

İkincisi: Teklifin Kitap ve Sünnet'in sarih nasslarında ancak [ihtiyarî fiillere] taalluk ettiği vb. şeklindeki söze gelince, burada kastedilen mutlak mukarenet değil, taalluk cihetiyle olan mukarenettir; nitekim birden fazla kişinin ifadesinde geçtiği üzere kesb, hâdis kudretin bir tesir olmaksızın makdûra taalluk etmesinden ibarettir.

فالأوامر والنواهي متعلقة بالأفعال التي هي اختيارية في الظاهر باعتبار هذا التعلق الذي لا تأثير معه وادعاء أنها صرائح في التعلق مع التأثير ممنوع بل هي محتملة ولو سلم أنها ظاهرة في التأثير، فالظاهر قد يعدل عنه لدليل خلافه، والقول بأنا لا نفهم من تعلق القدرة إلا تأثيرها وإلا فليست بقدرة، فكيف يثبت للقدرة تعلق بلا تأثير سؤال مشهور «وجوابه» ما في شرح المواقف وغيره من أن التأثير من توابع القدرة، وقد ينفك عنها ويجاب بأن تفسير الكسب- بالتعلق الذي لا تأثير معه مردا به التحصيل بحسب ظاهر الأمر فقط- مصادم للنصوص الناطقة بأن العبد متمكن من إيجاد أفعاله الاختيارية بإذن الله تعالى، ولا دليل على خلافه يوجب العدول، والله خالق كل شيء لا ينافي التأثير بالإذن على أن تعلق القدرة تابع للإرادة وتعلقها على القول بنفي التأثير بالكلية غير صحيح كما يشير إليه كلام الجلال الدواني في بيان مبادئ الأفعال الاختيارية، ويوضحه كلام حجة الإسلام الغزالي في كتاب التوحيد والتوكل من الإحياء، وأما ما في شرح المواقف وغيره من أن التأثير قد ينفك عن القدرة فنحن نقول به إذ ما شاء الله تعالى كان وما لم يشأ لم يكن وإنما الإنكار على نفي التأثير بالكلية عن القدرة الحادثة والاستدلال بما ذكره حجة الإسلام في الاقتصاد من أن القدرة الأزلية متعلقة في الأزل بالحادث ولا حادث فصح التعلق ولا تأثير، ويجوز أن تكون القدرة الحادثة كذلك مجاب عنه بأن القدرة لا تؤثر إلا على وفق الإرادة والإرادة تعلقت أزلا بإيجاد الأشياء بالقدرة في أوقاتها اللائقة بها في الحكمة فعدم تأثيرها قبل الوقت لكونها مؤثرة على وفق الإرادة لا مطلقا فلا يجب تأثيرها قبل الوقت ويجب تأثيرها فيه والقدرة الحادثة على القول بنفي تأثيرها بالكلية لا يصدق عليها أنها تؤثر وفق الإرادة فلا يصح قياسها على القديمة.

Dolayısıyla emirler ve nehiyler, kendisiyle birlikte hiçbir tesir bulunmayan bu taalluk itibariyle zâhirde ihtiyarî olan fiillere taalluk etmiştir; bunların tesirle birlikte taalluk hususunda sarih olduğu iddiası ise kabul edilemez, bilakis ihtimallidir. Tesire delaletinin zâhir olduğu kabul edilse bile, zâhir olan anlamdan aksine bir delil sebebiyle vazgeçilebilir. "Biz kudretin taallukundan ancak onun tesirini anlarız, aksi takdirde o kudret olamaz; o halde kudret için tesirsiz bir taalluk nasıl sabit olur?" sözü meşhur bir sorudur. «Bunun cevabı», Şerhu'l-Mevâkıf ve diğer eserlerde geçtiği üzere, tesirin kudretin lâzımlarından olduğu ve bazen ondan ayrılabileceğidir. Buna şöyle cevap verilir: Kesbin -kendisiyle sadece işin zahirine göre elde etme kastedilen, tesiri olmayan bir taallukla- tefsir edilmesi, kulun ihtiyarî fiillerini Allah Teâlâ'nın izniyle var etmeye muktedir olduğunu açıkça bildiren nasslarla çelişir; ayrıca bundan vazgeçmeyi gerektiren aksi bir delil de yoktur. Allah'ın her şeyin yaratıcısı olması, izinle gerçekleşen tesire aykırı değildir. Kaldı ki kudretin taalluku iradeye tâbidir ve tesirin tamamen nefyedilmesi görüşüne göre onun taalluku sahih değildir; nitekim Celâl ed-Devvânî'nin ihtiyarî fiillerin mebâdîsini (başlangıçlarını) açıklarkenki sözü buna işaret etmekte ve Huccetü'l-İslâm Gazâlî'nin İhyâ'nın Tevhid ve Tevekkül kitabındaki sözü de bunu açıklamaktadır. Şerhu'l-Mevâkıf ve diğerlerindeki tesirin kudretten ayrılabileceği ifadesine gelince, biz de bunu kabul ederiz; zira Allah Teâlâ'nın dilediği olur, dilemediği olmaz; asıl itiraz, hâdis kudretten tesirin tamamen nefyedilmesinedir. Huccetü'l-İslâm'ın el-İktisâd'da zikrettiği, ezelî kudretin ezelde hâdise taalluk ettiği ve ortada henüz bir hâdis bulunmadığı, dolayısıyla tesir olmaksızın taallukun sahih olduğu ve hâdis kudretin de böyle olmasının caiz olduğu şeklindeki delillendirmeye gelince; buna şöyle cevap verilir: Kudret ancak iradeye uygun olarak tesir eder; irade ise ezelde şeylerin hikmete uygun vakitlerinde kudret ile var edilmesine taalluk etmiştir; dolayısıyla vaktinden önce tesir etmemesi, mutlak olarak değil iradeye uygun olarak tesir etmesinden ötürüdür; bu yüzden vaktinden önce tesiri vacip olmaz, vaktinde ise tesiri vacip olur. Hâdis kudrete gelince, tesirinin tamamen nefyedilmesi görüşüne göre onun iradeye uygun olarak tesir ettiği söylenemez, dolayısıyla onun kadîm kudrete kıyaslanması sahih değildir.

والحاصل أن كل تعلق للقديمة على وفق الإرادة لا ينفك عنه التأثير في وقته بخلاف الحادثة فإنه لا تأثير لها أصلا على القول بنفي التأثير عنها كليا فلا تعلق لها بالتأثير على وفق الإرادة.

Hülasa şudur: Kadîm kudretin iradeye uygun olan her taallukundan vaktinde tesir ayrılmaz; hâdis kudret ise böyle değildir, zira ondan tesirin külliyen nefyedilmesi görüşüne göre onun hiçbir tesiri yoktur, dolayısıyla onun iradeye uygun olarak tesir ile bir taalluku bulunmaz.

والثالث أن القول في الاعتراض الثالث إنه لو كانت كذلك لكان التكليف بما لا يطاق واقعا إلخ يقال عليه: نلتزم وقوعه عند الأشعري ولا محذور فيه، ويجاب بأنه قد حقق في موضعه أن الإمام الأشعري لم ينص على ذلك ولا يصح أخذه من كلامه فالتزام وقوعه عنده التزام ما لم يقل به لا صريحا ولا التزاما، والقول إنه لا محذور فيه إنما يصح بالنظر إلى الغنى الذاتي وأما بالنظر إلى أنه تعالى جواد حكيم فالتزامه مصادمة للنص رأي محذور أشنع من هذا.

Üçüncüsü: Üçüncü itirazdaki "eğer böyle olsaydı güç yetirilemeyenin teklifi vuku bulmuş olurdu..." şeklindeki söze karşı şöyle denilir: Eş'arî'ye göre bunun vuku bulduğunu iltizam ederiz (benimseriz) ve bunda bir sakınca yoktur. Buna şöyle cevap verilir: Kendi yerinde tahkik edilmiştir ki İmam Eş'arî bunu açıkça belirtmemiştir ve onun sözünden böyle bir şey çıkarmak da sahih değildir; dolayısıyla onun nezdinde bunun vuku bulduğunu benimsemek, onun ne sarih olarak ne de zımnen söylemediği bir şeyi benimsemektir. Bunda bir sakınca olmadığı sözü ise ancak Zatî zenginlik (Gınâ-i Zâtî) açısından bakıldığında sahih olur; fakat O'nun Cevâd ve Hakîm olduğu açısından bakıldığında, bunu benimsemek nassa aykırılıktır; bundan daha çirkin bir sakınca düşünülebilir mi?

والرابع أن القول هناك أيضا إن المقارنة لو كانت هي الكسب لكانت هي المكلف بها غير لازم فإن الكسب يطلق على المعنى المصدري ويطلق على المفعول أي المكسوب وهو نفس الأمر لا الكسب بمعنى المقارنة أو تعلق القدرة الحادثة بالفعل فمعنى كسب تعلقت قدرته بالفعل، وإن شئت قلت: قارنت قدرته الفعل فكان الفعل مكسوبا وهو المكلف به، ويجاب بأن الكسب الحقيقي الوارد في الكتاب والسنة معناه تحصيل العبد ما تعلقت به إرادته التابعة لإرادة الله تعالى بقدرته المؤثره بإذنه وأن مكسوبه ما حصله بقدرته المذكورة فمعنى كون الفعل المكسوب مكلفا به هو أن العبد المكلف مطلوب منه تحصيله بالكسب بالمعنى المصدري لأن المكسوب هو الحاصل بالمصدر فإذا كان المكسوب مكلفا به كان الكسب بالمعنى المصدري مكلف به قطعا لامتناع حصول المكسوب من غير قيام المعنى المصدري بالمكلف ضرورة انتفاء الحاصل بالمصدر عند انتفاء قيام المصدر بالمكلف فظهرت الملازمة في الشرطية «والخامس» أن القول في الاعتراض إن المقارنة لكونها أمرا مترتبا على فعل الله تعالى لا تختلف إلخ، فيه أمران: الأول أنا لا نسلم التلازم بين كون المقارنة هي المكلف بها وبين عدم الاختلاف وأي مانع من أن تكون مختلفة باعتبار أحوال الشخص عندها فتارة يخلق الله تعالى فيه صبرا وعزما وتارة جزعا وفتورا إلى غير ذلك مما يرجع إلى سلامة البنية ومقابله أو غيرهما من الاعراض والأحوال التي يخلقها الله تعالى ويصرف عبده فيها كيف شاء مما يوجب

Dördüncüsü: Orada geçen "şayet mukarenet kesb olsaydı, mükellef olunan şey de o olurdu" sözü zorunlu değildir; zira kesb masdar anlamına da mef'ul yani meksûb (kesbedilen) anlamına da ıtlak olunur ki bu da mukarenet veya hâdis kudretin fiile taalluku anlamındaki kesb değil, işin kendisidir. Dolayısıyla kesbetti manası, kudreti fiile taalluk etti demektir; dilersen kudreti fiile mukarin oldu, böylece fiil meksûb oldu ve mükellef olunan da odur dersin. Buna şöyle cevap verilir: Kitap ve Sünnet'te geçen hakiki kesbin manası, kulun Allah Teâlâ'nın iradesine tâbi olan iradesinin taalluk ettiği şeyi O'nun izniyle müessir olan kudretiyle elde etmesidir ve onun meksûbu da mezkûr kudretiyle elde ettiği şeydir. Dolayısıyla meksûb olan fiille mükellef olunmasının manası, mükellef olan kuldan onu masdar anlamındaki kesb ile elde etmesinin istenmesidir; çünkü meksûb, masdar ile hâsıl olandır. Meksûb mükellef olunan şey olduğunda, masdar anlamındaki kesb de kesinlikle mükellef olunan şey olur; zira mükellefin masdarı yerine getirmemesi anında masdarla hâsıl olanın yokluğunun zorunluluğundan ötürü, masdar anlamı mükellefte bulunmaksızın meksûbun meydana gelmesi imkânsızdır; böylece şartlı önermedeki gereklilik açığa çıkmış olur. «Beşincisi»; itirazda yer alan "mukarenet, Allah Teâlâ'nın fiiline terettüp eden bir durum olduğu için farklılık göstermez..." şeklindeki söze gelince, bunda iki husus vardır: Birincisi, mukarenetin mükellef olunan şey olması ile farklılığın bulunmaması arasındaki gerekliliği kabul etmiyoruz; onun, kişinin o esnadaki halleri itibariyle farklı olmasının ne engeli olabilir ki? Nitekim Allah Teâlâ onda bazen sabır ve azim, bazen de yılgınlık ve gevşeklik yaratır; bedenin sıhhati ve zıddına dönük hususlara veya Allah Teâlâ'nın yarattığı ve kulunu dilediği gibi sevk ettiği diğer araz ve hallere raci olan şeyler gibi ki bunlar

ألما لذة. والثاني أن ما ذكرتموه مشترك الإلزام إذ يقال إذا كانت قدرة العبد مؤثرة بإذن الله تعالى فبأي وجه وقع الاختلاف حتى كان هذا سهلا وهذا صعبا وكلاهما مقدور وهما متساويان في الإمكان، ويجاب أما عن الأول بأن التلازم بين كونها مترتبة على فعل الله تعالى وبين عدم اختلافها متحقق لأنها إذا كانت الكسب بالمعنى المصدري كانت تحصيلا للمكسوب والتحصيل لكونه قائما بالمكلف تتفاوت درجاته صعوبة وسهولة قطعا ولهذا

acıya ya da lezzete sebep olur. İkincisi: Zikrettiğiniz şey müşterek ilzamdır (iki taraf için de bağlayıcı bir itirazdır); zira kulun kudreti Allah Teâlâ'nın izniyle müessir ise, bu kolay ve şu zor olacak şekilde farklılık hangi cihetten vuku bulmuştur, halbuki her ikisi de makdûrdur ve imkân bakımından eşittirler denilir. Birincisine şöyle cevap verilir: Onun Allah Teâlâ'nın fiiline terettüp etmesi ile farklılık göstermemesi arasındaki gereklilik sabittir; çünkü o, masdar anlamında kesb olduğunda meksûbu elde etmek olur ve elde etme (tahsîl) mükellef ile kaim olduğu için dereceleri zorluk ve kolaylık bakımından kesinlikle farklılaşır; bu sebeple

قال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: «صل قائما فإن لم تستطع فقاعدا فإن لم تستطع فعلى جنب»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ayakta kıl, güç yetiremezsen oturarak, ona da güç yetiremezsen yan yatarak kıl» buyurmuştur.

والمقارنة لكونها أمرا مرتبا على فعل الله تعالى ليست قائمة بالعبد فلا تتفاوت بالنسبة إليه أصلا، والإيراد بتجويز اختلافها بكون بعضها بخلق الله تعالى عنده صبرا في العبد إلخ خارج عن المقصود لأن العبارة صريحة في أن المقصود عدم اختلافها بالنسبة إلى العبد صعوبة وسهولة لا مطلق الاختلاف، وأما عن الثاني فبأنه قد دلت النصوص على تفاوت درجات القوة والبطش كقوله تعالى: كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً [غافر: ٨٢] وقوله سبحانه: كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثاراً [غافر: ٢١] وقوله عز شأنه: فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً [الزخرف: ٨] وباختلاف درجات ذلك في الأقوياء التابع لاستعداداتهم الذاتية الغير المجعولة وقع الاختلاف في الأعمال صعوبة وسهولة، هذا ما ظفرنا به من تحقيق الحق من كتب ساداتنا قدس الله تعالى أسرارهم وجعل أعلى الفردوس قرارهم، وإنما استطردت هذا المبحث هنا مع تقدم إشارات جزئية إلى بعض منه لأنه أمر مهم جدا لا تنبغي الغفلة عنه فاحفظه فإنه من بنات الحقاق لا من حوانيت الأسواق، والله تعالى الموفق لا رب غيره.

Mukarenet ise Allah Teâlâ'nın fiiline terettüp eden bir durum olduğu için kul ile kaim değildir, dolayısıyla ona nispetle asla farklılık göstermez. Bazısında Allah Teâlâ'nın kulda sabır yaratmasıyla farklılaşmasının caiz görülmesi şeklindeki itiraz konunun dışındadır; çünkü ifade, maksadın mutlak farklılık değil, kula nispetle zorluk ve kolaylık bakımından farklılaşmaması olduğuna dair sarihtir. İkincisine gelince; nasslar kuvvet ve şiddetin derecelerinin farklı olduğuna delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً } “Onlar kendilerinden daha çok ve kuvvetçe daha üstündüler” [el-Mü'min: 82], { كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثاراً } “Onlar kuvvetçe ve yeryüzündeki eserleri bakımından kendilerinden daha üstündüler” [el-Mü'min: 21] ve şanı yüce olanın: { فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً } “Biz onlardan daha zorlu olanları helâk ettik” [ez-Zuhruf: 8] kavilleri böyledir. Kuvvetlilerde bunun derecelerinin, onların yaratılmamış olan zatî istidatlarına tâbi olarak farklılaşmasıyla amellerde zorluk ve kolaylık açısından farklılık vuku bulmuştur. Efendilerimizin -Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin ve Firdevs-i A'lâ'yı karargâhları kılsın- kitaplarından hakkın tahkiki olarak elde ettiğimiz husus budur. Daha önce bir kısmına cüz'î işaretler geçmiş olmakla birlikte bu bahsi burada istidraden (yeri gelmişken) zikrettim; çünkü bu, kendisinden gafil olunmaması gereken son derece mühim bir meseledir; onu iyi belle, zira o çarşı dükkânlarından değil, hakikat sandıklarındandır; muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır, O'ndan başka rab yoktur.

وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ يحتمل أن يراد بمن كفر من لم يحج وعبر عن ترك الحج بالكفر تغليظا وتشديدا على تاركه كما وقع مثل ذلك فيما

{ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz ki Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir)” ayetinde, inkâr eden kimseden kastın hacca gitmeyen kimse olması muhtemeldir; hacı terk etmek, terk edene karşı ağır bir kınama ve şiddetlendirme amacıyla küfür olarak ifade edilmiştir, nitekim şu rivayette de benzeri vuku bulmuştur:

أخرجه سعيد بن منصور وأحمد وغيرهما عن أبي أمامة من قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من مات ولم يحج حجة الإسلام لم يمنعه مرض حابس أو سلطان جائر أو حاجة ظاهرة فليمت على أي حالة شاء يهوديا أو نصرانيا»

Saîd b. Mansûr, Ahmed ve diğerlerinin Ebû Ümâme'den rivayet ettiklerine göre sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kendisini alıkoyan bir hastalık, zâlim bir idareci veya açık bir ihtiyaç engellemediği halde İslâm'ın farz olan haccını yapmadan ölen kimse, dilerse yahudi dilerse hristiyan olarak ölsün.»

ومثله ما روي بسند صحيح عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أنه قال: لقد هممت أن أبعث رجالا إلى هذه الأمصار فلينظروا كل من كان له جدة فلم يحج فيضربوا عليهم الجزية ما هم بمسلمين ما هم بمسلمين، ويحتمل إبقاء الكفر على ظاهره بناء على ما

Bunun bir benzeri de Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh sahih bir senetle rivayet edilen şu sözüdür: "Şu şehirlere adamlar göndermeyi ve durumu yerinde olup da hacca gitmeyenlerin tamamına bakıp üzerlerine cizye koymalarını düşündüm; onlar müslüman değillerdir, onlar müslüman değillerdir." Şuna dayanılarak küfrün zâhiri üzere bırakılması da muhtemeldir:

أخرج ابن جرير وعبد بن حميد وغيرهما عن عكرمة «أنه لما نزلت وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً [آل عمران: ٨٥] الآية قال اليهود: فنحن مسلمون فقال لهم النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: إن الله تعالى فرض على المسلمين حج البيت فقالوا: لم يكتب علينا وأبوا أن يحجوا فنزل وَمَنْ كَفَرَ» الآية.

İbn Cerîr, Abd b. Humeyd ve diğerlerinin İkrime'den rivayet ettiklerine göre: «{ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa...” [Âl-i İmrân: 85] ayeti indiğinde yahudiler: 'Bizler müslümanız' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Şüphesiz Allah Teâlâ müslümanlara Beyt'i haccetmeyi farz kılmıştır' buyurdu. Onlar: 'Bize farz kılınmadı' dediler ve hac yapmaktan kaçındılar; bunun üzerine { وَمَنْ كَفَرَ } “Kim de inkâr ederse...” ayeti indi.»

ومن طريق الضحاك أنه لما نزلت آية الحج جمع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أهل الملل مشركي العرب والنصارى واليهود والمجوس والصابئين فقال: إن الله تعالى قد فرض عليكم الحج فحجوا البيت فلم يقبله إلا المسلمون وكفرت به خمس ملل قالوا: لا نؤمن به ولا نصلي إليه ولا نستقبله فأنزل الله سبحانه وَمَنْ كَفَرَ إلخ

Dahhâk tarikinden gelen rivayete göre ise, hac ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dinlerin mensuplarını -Arap müşriklerini, hristiyanları, yahudileri, mecusileri ve sâbiîleri- topladı ve: "Şüphesiz Allah Teâlâ size haccı farz kıldı, öyleyse Beyt'i haccediniz" buyurdu. Bunu müslümanlardan başkası kabul etmedi ve beş din mensubu onu inkâr ederek: "Biz ona inanmıyoruz, ona doğru namaz kılmıyoruz ve ona yönelmiyoruz" dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ { وَمَنْ كَفَرَ } “Kim de inkâr ederse...” ilh. ayetini indirdi.

وإلى إبقائه على ظاهره ذهب ابن عباس، فقد أخرج البيهقي عنه أنه قال في الآية: وَمَنْ كَفَرَ بالحج فلم ير حجه برا ولا تركه مأثما،

İbn Abbâs da onun zâhiri üzere bırakılması görüşüne meyletmiştir; nitekim Beyhakî'nin ondan rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: "{ وَمَنْ كَفَرَ } “Kim inkâr ederse...”, yani haccı inkâr eder de onun haccını bir iyilik, terkini de bir günah saymazsa."

وروى ابن جرير أن الآية لما نزلت قام رجل من هذيل فقال: يا رسول الله من تركه كفر؟ قال: من تركه لا يخاف عقوبته ومن حج لا يرجو ثوابه فهو ذاك،

İbn Cerîr rivayet etti ki: Ayet indiğinde Hüzeyl kabilesinden bir adam kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, onu terk eden kâfir mi olur?" dedi. Şöyle buyurdu: "Onu cezasından korkmayarak terk eden ve mükâfatını ummayarak hacceden kimse işte odur."

وعلى كلا الاحتمالين لا تصلح الآية دليلا لمن زعم أن مرتكب الكبيرة كافر، ومَنْ تحتمل أن تكون شرطية وهو الظاهر وأن تكون موصولة، وعلى الاحتمالين استغني فيما بعد الفاء عن الرابط بإقامة الظاهر مقام المضمر إذ الأصل فإن الله غني عنهم.

Her iki ihtimale göre de ayet, büyük günah işleyenin kâfir olduğunu iddia eden kimse için delil olmaya elverişli değildir. Ayetteki مَنْ (men) kelimesinin zâhir olduğu üzere şartiyye olması da mevsûle olması da muhtemeldir; her iki ihtimale göre de fâ harfinden sonra zamir yerine zâhir isim getirilerek rabıt zamirine ihtiyaç bırakılmamıştır, zira asıl olan "şüphesiz ki Allah onlardan müstağnidir" şeklinde olmasıdır.

ويجوز أن يبقى الجمع على عمومه ويكتفي عن الضمير الرابط بدخول المذكورين فيه دخولا أوليا والاستغناء

Çoğulun umumîliği üzere kalması ve zikredilenlerin ona öncelikli olarak dahil olmasıyla rabıt zamiri yerine bununla yetinilmesi caizdir; müstağni oluşun

في هذا المقام كناية عن السخط على ما قيل، ولهذا صح جعله جزاء وإن أبيت فهو دليله، وفي الآية- كما قالوا- فنون من الاعتبارات المعربة عن كمال الاعتناء بأمر الحج والتشديد على تاركه ما لا مزيد عليه، وعدوا من ذلك إيثار صيغة الخبر وإبرازها في صورة الجملة الاسمية الدالة على الثبات والدوام على وجه يفيد أنه حق واجب لله تعالى في ذمم الناس وتعميم الحكم أولا وتخصيصه ثانيا وتسمية ترك الحج كفرا من حيث إنه فعل الكفرة وذكر الاستغناء والعالمين.

bu makamda zikredilmesi, söylendiğine göre gazaptan kinayedir; bu sebeple onun ceza yapılması sahih olmuştur, bunu kabul etmezsen o [cezanın] delilidir. Dedikleri gibi ayette, hac emrine gösterilen tam itinayı ve onu terk eden kimseye karşı en üst derecedeki şiddeti ifade eden çok çeşitli incelikler bulunmaktadır. Bunlar arasında haber kipi tercih edilerek insanların zimmetinde Allah Teâlâ'ya ait vacip bir hak olduğunu bildirecek tarzda sebat ve devamlılığa delalet eden isim cümlesi formunda ortaya konmasını, hükmün önce genel sonra özel kılınmasını, kâfirlerin fiili olması hasebiyle haccın terkinin küfür olarak isimlendirilmesini, ganî (ihtiyaçsız) olma vasfının ve âlemlerin zikredilmesini saymışlardır.

وذكر الطيبي أن في تخصيص اسم الذات الجامع وتقديم الخبر الدلالة على أن ذلك عبادة لا ينبغي أن تختص إلا بمعبود جامع للكمالات بأسرها وأن في إقامة المظهر وهو البيت مقام المضمر بعد سبقه منكرا المبالغة في وصفه أقصى الغاية كأنه رتب الحكم على الوصف المناسب وكذا في ذكر الناس بعد ذكره معرفا الأشعار بعلية الوجوب وهو كونهم ناسا، وفي تذييل وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ لأنها في المعنى تأكيد الإيذان بأن ذلك هو الإيمان على الحقيقة وهو النعمة العظيمة وأن مباشرة مستأهل لأن الله تعالى بجلالته وعظمته يرضى عنه رضا كاملا كما كان ساخطا على تاركه سخطا عظيما، وفي تخصيص هذه العبادة وكونها مبينة لملة إبراهيم ﵇ بعد الرد على أهل الكتاب فيما سبق من الآيات والعود إلى ذكرهم بعد خطب جليل وشأن خطير لتلك العبادة العظيمة، واستأنس بعضهم لكونه عبادة عظيمة بأنه من الشرائع القديمة بناء على ما

Tîbî şöyle zikretmiştir: Bütün kemalleri kendinde toplayan zat isminin (Lafzatullah'ın) tahsis edilmesinde ve haberin öne geçirilmesinde, bunun ancak bütün kemalleri kendinde toplayan bir mâbuda tahsis edilmesi gereken bir ibadet olduğuna delalet vardır. Nekre olarak geçtikten sonra zamir makamına zâhir isim olarak el-Beyt'in ikame edilmesinde, hükmü münasip vasfa bağlamışçasına onun vasfında son dereceye varan bir mübalağa vardır. Aynı şekilde insanların marife olarak zikredilmesinden sonra tekrar zikredilmesinde, vücubun illetinin onların insan oluşu olduğuna dikkat çekilmektedir. { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz ki Allah âlemlerden müstağnidir” fezlekesinde [incelik vardır]; zira o mânen, hakikatte imanın bu olduğuna, bunun büyük bir nimet olduğuna ve onu yerine getirenin, Allah Teâlâ'nın celâli ve azametiyle, terk edene büyük bir gazapla öfkelendiği gibi kendisinden tam bir rıza ile razı olmasına lâyık bulunduğunun bildirilmesini teyit etmektedir. Önceki ayetlerde Ehl-i Kitab'a reddiyede bulunulduktan sonra bu ibadetin tahsis edilmesi ve İbrahim'in aleyhisselâm milletini beyan edici olması ile bu yüce ibadet için büyük bir durum ve mühim bir şanın ardından onların zikrine geri dönülmesinde [incelikler vardır]. Bazıları onun yüce bir ibadet oluşuna, şu rivayete dayanarak kadîm şeriatlardan olmasıyla istidlalde bulunmuşlardır: