Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

روي أن آدم ﵇ حج أربعين سنة من الهند ماشيا وأن جبريل قال له: إن الملائكة كانوا يطوفون قبلك بهذا البيت سبعة آلاف سنة

Âdem aleyhisselâm'ın Hindistan'dan kırk yıl boyunca yürüyerek hacca gittiği ve Cebrail'in ona: "Şüphesiz melekler senden önce bu Beyt'i yedi bin yıl tavaf ettiler" dediği rivayet edilmiştir.

وادعى ابن إسحاق أنه لم يبعث الله تعالى نبيا بعد إبراهيم إلا حج، والذي صرح به غيره أنه ما من نبي إلا حج خلافا لمن استثنى هودا وصالحا عليهما الصلاة والسلام، وفي وجوبه على من قبلنا وجهان قيل: الصحيح أنه لم يجب إلا علينا واستغرب، وادعى جمع أنه أفضل العبادات لاشتماله على المال والبدن، وفي وقت وجوبه خلاف فقيل: قبل الهجرة، وقيل: أول سنيها وهكذا إلى العاشرة وصحح أنه في السادسة، نعم حج صلى الله تعالى عليه وسلم قبل النبوة وبعدها وقبل الهجرة حججا لا يدري عددها والتسمية مجازية باعتبار الصورة بل قيل ذلك في حجة الصديق رضي الله تعالى عنه أيضا في التاسعة لكن الوجه خلافه لأنه صلى الله تعالى عليه وسلم لا يؤمر إلا بحج شرعي، وكذا يقال في الثامنة التي أمر فيها عتاب بن أسيد أمير مكة وبعد ذلك حجة الوداع لا غير.

İbn İshâk, Allah Teâlâ'nın İbrahim'den sonra gönderdiği her peygamberin mutlaka hac yaptığını ileri sürmüştür. Başkalarının açıkça ifade ettiği ise, Hûd ve Sâlih aleyhimesselâm'ı istisna edenlerin aksine, hac yapmamış hiçbir peygamberin bulunmadığıdır. Bizden öncekilere farz olup olmadığı hususunda iki görüş vardır; sahih olanın sadece bize farz kılındığı söylenmiş, ancak bu garip karşılanmıştır. Bir topluluk ise malî ve bedenî [boyutları] içerdiğinden dolayı onun en faziletli ibadet olduğunu savunmuştur. Ne zaman farz kılındığı konusunda da ihtilaf edilmiştir: Hicretten önce olduğu söylenmiş, hicretin ilk yılları olduğu söylenmiş ve bu şekilde onuncu yıla kadar [çeşitli görüşler] ileri sürülmüştür; sahih kabul edilen ise altıncı yılda olduğudur. Evet, sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberlikten önce, peygamberlikten sonra ve hicretten önce sayısı bilinmeyen haclar yapmıştır; ancak [bunlara hac] denilmesi sûret itibarıyla mecazîdir. Hatta bu durumun dokuzuncu yılda es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'ın yaptığı hac için de geçerli olduğu söylenmiştir; fakat doğrusu bunun aksidir, zira o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ancak şer'î bir hac ile emreder. Aynı şey, Mekke emiri Attâb b. Esîd'in emir tayin edildiği sekizinci yıl için de söylenir; bundan sonra ise yalnızca Veda Haccı vardır.

قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ خاطبهم بعنوان أهلية الكتاب الموجبة للإيمان به وبما يصدقه مبالغة في تقبيح حالهم في تكذيبهم بذلك والاستفهام للتوبيخ والإشارة إلى تعجيزهم عن إقامة العذر في كفرهم كأنه قيل: هاتوا عذركم إن أمكنكم.

{ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” Onlara, kendisini ve onu doğrulayanı tasdik etmeyi gerektiren 'Kitap ehli olma' unvanıyla hitap etmesi, bunu yalanlamalarındaki çirkin durumlarını mübalağalı şekilde ortaya koymak içindir. Soru ise azarlama ve inkârlarında mazeret ileri sürmekten aciz olduklarına işaret etme amaçlıdır; sanki şöyle denilmiştir: “Eğer gücünüz yetiyorsa mazeretinizi getirin!”

والمراد من الآيات مطلق الدلائل الدالة على نبوة رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم وصدق مدعاه الذي من جملته الحج وأمره به، وبه تظهر مناسبة الآية لما قبلها، وسبب نزولها ما

Ayetlerden maksat, Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in nübüvvetine ve hac ile onun emredilmesinin de dahil olduğu davasının doğruluğuna delalet eden mutlak delillerdir. Ayetin önceki kısımla münasebeti de bununla ortaya çıkar. İniş sebebi ise şudur:

أخرجه ابن إسحاق وجماعة عن زيد بن أسلم قال: مر شماس بن قيس وكان شيخا قد عسا في الجاهلية عظيم الكفر شديد الضغن على المسلمين شديد الحسد لهم على نفر من أصحاب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم من الأوس والخزرج في مجلس قد جمعهم يتحدثون فيه فغاظه ما رأى من ألفتهم وجماعتهم وصلاح ذات بينهم على الإسلام بعد الذي كان بينهم من العداوة في الجاهلية فقال: قد اجتمع ملأ بني قيلة بهذه البلاد والله ما لنا معهم إذا اجتمع ملؤهم بها من قرار فأمر فتى شابا معه من يهود فقال: اعمد إليهم فاجلس معهم ثم ذكرهم يوم بعاث وما كان قبله وأنشدهم بعض ما كانوا تقاولوا فيه من الأشعار، وكان يوم بعاث يوما اقتتلت فيه الأوس والخزرج وكان الظفر فيه للأوس على الخزرج ففعل، فتكلم القوم عند ذلك وتنازعوا وتفاخروا حتى تواثب رجلان من الحيين على الركب- أوس بن قيظي أحد بني حارثة من الأوس وهبار بن صخر أحد بني سلمة من الخزرج- فتقاولا ثم قال أحدهما لصاحبه: إن شئتم والله رددناها الآن وغضب الفريقان جميعا وقالوا قد فعلنا السلاح السلاح. موعدكم الظاهرة- والظاهرة الحرة- فخرجوا إليها وانضمت الأوس بعضها إلى بعض

İbn İshâk ve bir grup [muhaddis], Zeyd b. Eslem'den şunu rivayet etmiştir: Câhiliye döneminde yaşlanmış, küfrü büyük, Müslümanlara karşı kini ve hasedi pek şiddetli bir ihtiyar olan Şemmâs b. Kays, Evs ve Hazrec kabilelerinden Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabından bir grubun bir mecliste toplanıp sohbet ettikleri sırada yanlarından geçti. Câhiliye döneminde aralarında bulunan düşmanlıktan sonra İslâm sayesinde aralarındaki ülfeti, birlikteliği ve düzelen ilişkileri görmesi onu öfkelendirdi ve: "Kayle oğullarının ileri gelenleri bu beldede bir araya gelmiş; vallahi onların ileri gelenleri burada toplandığı takdirde bizim onlarla birlikte tutunacak yerimiz kalmaz" dedi. Bunun üzerine yanında bulunan Yahudi bir gence emrederek şöyle dedi: "Onların yanına git, aralarına otur, sonra onlara Buâs gününü ve öncesini hatırlat; o günlerde karşılıklı söyledikleri şiirlerden bazılarını onlara oku." Buâs günü, Evs ile Hazrec'in savaştığı ve zaferin Hazrec'e karşı Evs'in olduğu bir gündü. Genç bunu yaptı. Bunun üzerine topluluk konuşmaya, çekişmeye ve övünmeye başladı; nihayet iki kabileden iki adam diz üstü kalkıp birbirine girdi: Evs'in Benî Hârise kolundan Evs b. Kayzî ile Hazrec'in Benî Selime kolundan Habbâb b. Sahr. Karşılıklı atıştılar, sonra biri diğerine: "İsterseniz vallahi savaşı şimdi yeniden başlatırız!" dedi. Her iki taraf da öfkelendi ve: "Kabul ettik! Silah başına, silah başına! Buluşma yeriniz Zâhire'dir" dediler -Zâhire, Harre'dir-. Oraya doğru çıktılar; Evs birbirine,

والخزرج بعضها إلى بعض على دعواهم التي كانوا عليها في الجاهلية فبلغ ذلك رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فخرج إليهم فيمن معه من المهاجرين من أصحابه حتى جاءهم فقال: يا معشر المسلمين الله الله أبدعوى الجاهلية وأنا بين أظهركم بعد إذ هداكم الله تعالى إلى الإسلام وأكرمكم به وقطع به عنكم أمر الجاهلية واستنقذكم به من الكفر وألف به بينكم ترجعون إلى ما كنتم عليه كفارا فعرف القوم أنها نزغة من الشيطان وكيد لهم من عدوهم فألقوا السلاح من أيديهم وبكوا وعانق الرجال بعضهم بعضا ثم انصرفوا مع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم سامعين مطيعين قد أطفأ الله تعالى عنهم كيد عدو الله تعالى شماس، وأنزل الله تعالى في شأن شماس، وما صنع قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ إلى قوله سبحانه: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وأنزل في أوس بن قيظي وهبار ومن كان معهما من قومهما الذين صنعوا ما صنعوا يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الآية،

Hazrec de birbirine Câhiliye'deki davaları üzere katıldı. Bu durum Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ulaşınca, ashabından beraberindeki Muhacirler ile birlikte onların yanına çıktı ve yanlarına varınca şöyle buyurdu: "Ey Müslümanlar topluluğu! Allah'tan korkun, Allah'tan korkun! Ben aranızdayken, Allah Teâlâ sizi İslâm'a iletmiş, onunla sizi şereflendirmiş, Câhiliye işini sizden kesip atmış, sizi onunla küfürden kurtarmış ve aranızda ülfet kurmuşken yine de Câhiliye davası mı güdüyorsunuz? Eski kâfir hâlinize mi dönüyorsunuz?" Bunun üzerine topluluk, bunun şeytanın bir kışkırtması ve düşmanlarının kendilerine kurduğu bir tuzak olduğunu anladı; ellerindeki silahları bırakıp ağlaştılar, birbirlerine sarıldılar; sonra Allah'ın düşmanı Şemmâs'ın tuzağını Allah Teâlâ kendilerinden söndürmüş olarak işitip itaat eder vaziyette Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte geri döndüler. Allah Teâlâ, Şemmâs ve yaptıkları hakkında { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ } ayetinden Sübhânehu'nun { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } sözüne kadar olan kısmı; Evs b. Kayzî, Habbâb ve o yaptıklarını yapan kavimlerinden beraberlerindekiler hakkında da { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا } ayetini indirdi.

وعلى هذا يكون المراد من أهل الكتاب ظاهر اليهود.

Buna göre Ehl-i Kitap'tan maksat, zahirde Yahudiler olmaktadır.

وقيل: المراد منه ما يشمل اليهود والنصارى وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ جملة حالية العامل فيها تكفرون وهي مفيدة لتشديد التوبيخ والإظهار في موضع الإضمار لما مرّ غير مرة والشهيد العالم المطلع، وصيغة المبالغة للمبالغة في الوعيد وجعل الشهيد بمعنى الشاهد تكلف لا داعي إليه، وما إما عبارة عن كفرهم، وإما على عمومها وهو داخل فيها دخولا أوليا والمعنى لأي سبب تكفرون، والحال أنه لا يخفى عليه بوجه من الوجوه جميع أعمالكم وهو مجازيكم عليها على أتم وجه ولا مرية في أن هذا مما يسد عليكم طرق الكفر والمعاصي ويقطع أسباب ذلك أصلا قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ أي تصرفون عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أي طريقه الموصلة إليه وهي ملة الإسلام مَنْ آمَنَ أي بالله وبما جاء من عنده أو من صدق بتلك السبيل وآمن بذلك الدين بالفعل أو بالقوة القريبة منه بأن أراد ذلك وصمم عليه وهو مفعول لتصدون قدم عليه الجار للاهتمام به تَبْغُونَها أي السبيل عِوَجاً أي اعوجاجا وميلا عن الاستواء ويستعمل مكسور العين في الدين والقول والأرض، ومنه لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً [طه: ١٠٧] ويستعمل المفتوح في ميل كل شيء منتضب كالقناة والحائط مثلا وهو أحد مفعولي- تبغون- فإن بغى يتعدى لمفعولين أحدهما بنفسه والآخر باللام كما صرح به اللغويون وتعديته للهاء من باب الحذف والإيصال أي تبغون لها كما في قوله:

Yahudileri ve Hristiyanları kapsayan bir mana kastedildiği de söylenmiştir. { وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ } “Oysa Allah yaptıklarınıza şahittir” ifadesi bir hal cümlesidir; âmili “tekfürûne” (inkâr ediyorsunuz) fiilidir ve azarlamayı şiddetlendirmeye yaramaktadır. Zamir yerine açık ismin getirilmesi defalarca geçtiği üzere [aynı nükteye dayanır]. Şehîd; bilen, muttali olandır. Mübalağa sîgası ise tehditte mübalağa içindir. Şehîd'i 'şahit' manasına almak gereksiz bir tekellüftür. “Mâ” lafzı ya onların küfründen ibarettir ya da umumîliği üzeredir ve küfür de buna öncelikle dâhildir. Mana şöyledir: Bütün amelleriniz O'na hiçbir şekilde gizli kalmazken ve O, bunların karşılığını size eksiksiz verecekken hangi gerekçeyle inkâr ediyorsunuz? Şüphesiz ki bu durum, sizin önünüzdeki küfür ve isyan yollarını tıkayan ve bunun sebeplerini kökten kesen bir husustur. { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ } “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Niçin çeviriyorsunuz”, yani menediyorsunuz; { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan”, yani O'na ulaştıran yoldan ki o da İslâm dinidir; { مَنْ آمَنَ } “iman edeni”, yani Allah'a ve O'nun katından gelene iman edeni yahut o yolu tasdik edip o dine fiilen veya buna yakın bir kuvvetle [meylederek], yani bunu isteyip kesin karar vererek iman edeni. Bu, “tasuddûne” fiilinin mef'ûlüdür; önemine binaen harf-i cerli ifade onun önüne geçirilmiştir. { تَبْغُونَها } “onu arayarak” yani o yolu; { عِوَجاً } “eğri”, yani bir eğrilik ve doğruluktan sapma arayarak. Ayn harfi meksûr olarak [i'vec şeklinde] dinde, sözde ve arazide kullanılır; Nitekim { لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً } “Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin” [Tâhâ 107] ayetinde böyledir. Ayn harfi meftûh olarak [a'vec şeklinde] ise kanal ve duvar gibi dikilmiş her şeyin eğriliğinde kullanılır. Bu, “tebğûne” fiilinin iki mef'ûlünden biridir; zira dilbilimcilerin açıkça belirttiği gibi 'beğâ' fiili biri bizzat, diğeri lâm harf-i ceriyle olmak üzere iki mef'ûl alır. Hâ zamirine geçişi ise hazif ve îsâl kabilindendir; yani şu beyitte olduğu gibi "tebğûne lehâ" (onun için arıyorsunuz) demektir:

فتولى غلامهم ثم نادى ... أظليما أصيدكم أم حمارا

"Gençleri arkasını döndü, sonra seslendi: ... Size bir erkek deve kuşu mu avlayayım, yoksa yaban eşeği mi?"

أراد أصيد لكم، وقال ابن المنير: الأحسن جعل الهاء مفعولا من غير حاجة إلى تقدير الجار، وعِوَجاً حال وقع موقع الاسم مبالغة كأنهم طلبوا أن تكون الطريقة القويمة نفس المعوج، وادعى الطيبي أن فيه نظرا إذ لا يستقيم المعنى إلا على أن يكون عِوَجاً هو المفعول به لأنه مطلوبهم فلا بد من تقدير: الجار وفيه تأمل وقيل: عِوَجاً حال من فاعل- تبغون- والكلام فيه كالكلام في سابقه، وجملة- تبغون- على كل حال إما حال من ضمير تَصُدُّونَ أو من- السبيل- وإما مستأنفة جيء بها كالبيان لذلك الصد، والأكثرون على أنه كان بالتحريش والإغراء بين المؤمنين لتختلف كلمتهم ويختل أمر دينهم كما دل عليه ما أوردناه في بيان سبب النزول فعلى هذا يكون المراد بأهل الكتاب هم اليهود أيضا، والتعبير عنهم بهذا العنوان لما تقدم وإعادة الخطاب والاستفهام مبالغة في التقريع والتوبيخ لهم على قبائحهم وتفصيلها ولو قيل: لم تكفرون بآيات الله وتصدون عن سبيل الله لربما توهم أن التوبيخ على مجموع الأمرين، وقيل: الخطاب لأهل الكتاب مطلقا وكان صدهم عن السبيل بهتهم وتغييرهم صفة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم- وإلى هذا ذهب الحسن وقتادة- وعن السدي كانوا إذا سألهم أحد هل تجدون محمدا في كتبكم؟ قالوا: لا فيصدونه عن الإيمان به وهذا ذم لهم بالإضلال إثر ذمهم بالضلال.

Burada "asîdü lekum" (size avlayayım) demek istemiştir. İbnü'l-Münîr ise şöyle demiştir: En güzeli, harf-i cer takdirine ihtiyaç duymaksızın hâ zamirini mef'ûl kılmaktır; { عِوَجاً } ise mübalağa için ismin yerine geçmiş bir haldir, sanki onlar dosdoğru yolun bizzat eğrinin kendisi olmasını talep etmişlerdir. Tîbî ise bunda bir eleştiri olduğunu iddia etmiştir; çünkü mana ancak { عِوَجاً } lafzının mef'ûlün bih olmasıyla müstakim olur, zira onların talep ettiği şey odur; bu durumda harf-i cer takdiri zorunludur. Ancak bunda düşünülmesi gereken yönler vardır. { عِوَجاً } lafzının "tebğûne"nin fâilinden hâl olduğu da söylenmiştir; bu konudaki söz de bir öncekindeki gibidir. "Tebğûne" cümlesi her hâlükârda ya { تَصُدُّونَ } fiilindeki zamirden yahut "es-sebîl"den hâldir ya da o engellemeyi açıklamak üzere getirilmiş müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Çoğunluğa göre bu engelleme, iniş sebebini açıklarken zikrettiğimiz üzere, Müslümanların birliği bozulsun ve din işleri sarsılsın diye aralarını kışkırtıp fesat sokmakla olmuştur. Buna göre Ehl-i Kitap'tan maksat yine Yahudilerdir. Onların bu unvanla anılması daha önce geçtiği sebeptendir. Hitabın ve sorunun tekrarlanması, çirkinliklerini ve bunların ayrıntılarını yüzlerine vurarak onları azarlamakta mübalağa içindir. Şayet "Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyor ve Allah'ın yolundan alıkoyuyorsunuz?" denilseydi, azarlamanın iki işin toplamına yönelik olduğu vehmedilebilirdi. Hitabın mutlak olarak Ehl-i Kitap'a yönelik olduğu ve yoldan alıkoymalarının da Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in vasfını tahrif edip iftira atmaları suretiyle gerçekleştiği de söylenmiştir -Hasan ve Katâde bu görüştedir-. Süddî'den nakledildiğine göre birisi onlara "Kitaplarınızda Muhammed'i buluyor musunuz?" diye sorduğunda "Hayır" derler ve böylece onu imandan alıkoyarlardı. Bu da sapıklıkla yerilmelerinin ardından başkalarını saptırmakla yerilmeleridir.

وقرئ تَصُدُّونَ من أصد وَأَنْتُمْ شُهَداءُ حال إما من فاعل تَصُدُّونَ أو من فاعل- تبغون- والاستئناف خلاف الظاهر أي كيف تفعلون هذا وأنتم علماء عارفون بتقدم البشارة به صلى الله تعالى عليه وسلم مطلعون على صحة نبوته أو وأنتم عدول عند أهل ملتكم يثقون بأقوالكم ويستشهدونكم في القضايا وصفتكم هذه تقتضي خلاف ما أنتم عليه وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ تهديد لهم على ما صنعوا قيل: لما كان كفرهم ظاهرا ناسب ذكر الشهادة معه في الآية السابقة لأنها تكون لما يظهر ويعلم، أو ما هو بمنزلته- وصدهم عن سبيل الله- وما معه لما كان بالمكر والحيلة الخفية التي تروج على الغافل ناسب ذكر الغفلة معه في هذه الآية فلهذا ختم كلّا من الآيتين بما ختم.

{ تَصُدُّونَ } kelimesi "asadda" fiilinden [tüsiddûne şeklinde de] okunmuştur. { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } “üstelik siz şahitler olduğunuz hâlde” ifadesi, ya { تَصُدُّونَ } fiilinin fâilinden ya da "tebğûne"nin fâilinden bir hâldir; istînâf olması ise zahire aykırıdır. Yani: Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile ilgili müjdenin önceden verildiğini bilen, nübüvvetinin sıhhatine muttali olan âlimler olduğunuz hâlde bunu nasıl yaparsınız? Yahut: Kendi din mensuplarınız nezdinde güvenilen, sözlerine itimat edilen ve davalarda şahit tutulan kimseler olduğunuz hâlde bunu nasıl yaparsınız? Oysa bu vasfınız, içinde bulunduğunuz durumun tam aksini gerektirir. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” ifadesi, işlediklerinden ötürü onlara yönelik bir tehdittir. Şöyle denilmiştir: Küfürleri aşikâr olduğu için önceki ayette şehâdetin zikredilmesi uygun düşmüştür; zira şehâdet açıkça görülen ve bilinen yahut bu mesabede olan şeyler için geçerlidir. Allah'ın yolundan alıkoymaları ve beraberindeki şeyler ise gafilleri aldatan gizli hile ve tuzaklarla olduğu için bu ayette gafletin zikredilmesi uygun düşmüştür. İşte bu sebeple iki ayetin her biri bu şekilde sonlandırılmıştır.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ خطاب للأوس والخزرج على ما يقتضيه سبب النزول ويدخل غيرهم من المؤمنين في عموم اللفظ، وخاطبهم الله تعالى بنفسه بعد ما أمر رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم بخطاب أهل الكتاب إظهارا لجلالة قدرهم وإشعارا بأنهم هم الأحقاء بأن يخاطبهم الله تعالى ويكلمهم فلا حاجة إلى أن يقال المخاطب الرسول ﷺ بتقدير قل لهم.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ } “Ey iman edenler! Eğer kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirlere çevirirler.” İniş sebebinin gerektirdiği üzere bu hitap Evs ve Hazrec'edir; lafzın umumîliği gereği diğer müminler de buna dâhildir. Allah Teâlâ, Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e Ehl-i Kitap'a hitap etmesini emrettikten sonra, müminlerin kadir ve kıymetinin yüceliğini göstermek ve Allah Teâlâ'nın bizzat kendilerine hitap etmesine ve kendileriyle konuşmasına en layık olanların onlar olduğunu hissettirmek için onlara bizzat hitap etmiştir. Dolayısıyla [hitaba] "onlara de ki" takdiri yapılarak muhatabın Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu söylemeye gerek yoktur.

والمراد من الفريق بعض غير معين أو هو شماس بن قيس اليهودي، وفي الاقتصار عليه مبالغة في التحذير ولهذا على ما قيل حذف متعلق الفعل، وقال بعضهم: هو على معنى إن تطيعوهم في قبول قولهم بإحياء الضغائن التي كانت بينكم في الجاهلية وكافِرِينَ إما مفعول ثان ليردوكم على تضمين الردّ معنى التصيير كما في قوله:

Gruptan (ferîk) maksat, belirli olmayan bir kısımdır yahut Yahudi Şemmâs b. Kays'tır. Sadece onunla yetinilmesinde uyarıda mübalağa vardır; denildiğine göre fiilin müteallakının hazfedilmesi de bu yüzdendir. Bazıları da şöyle demiştir: [Mana], Câhiliye döneminde aranızda bulunan kinleri diriltme hususunda onların sözlerini kabul ederek onlara itaat ederseniz demektir. { كافِرِينَ } kelimesi ise, şu beyitte olduğu gibi "redd" fiiline dönüştürme (tasyîr) manası tazmin edilerek "yeruddûküm" fiilinin ikinci mef'ûlüdür:

رمى الحدثان نسوة آل سعد ... بمقدار سمدن له سمودا

"Zamanın felaketleri Sa'd ailesinin kadınlarını öyle bir kaderle vurdu ki, onun karşısında şaşırıp kaldılar."

فرد شعورهن السود بيضا ... ورد وجوههن البيض سودا

"Böylece onların siyah saçlarını beyaza çevirdi, beyaz yüzlerini ise kararttı."

أو حال من مفعوله، قالوا: والأول أدخل في تنزيه المؤمنين عن نسبتهم إلى الكفر لما فيه من التصريح بكون الكفر المفروض بطريق القسر، وبعد يجوز أن يكون ظرفا- ليردوكم- وأن يكون ظرفا- لكافرين- وإيراده مع عدم الحاجة إليه لإغناء ما في الخطاب عنده واستحالة الرد إلى الكفر بدون سبق الإيمان وتوسيطه بين المنصوبين لإظهار كمال شناعة الكفر وغاية بعده من الوقوع إما لزيادة قبحه أو لممانعة الإيمان له كأنه قيل: بعد إيمانكم الراسخ، وفي ذلك من تثبيت المؤمنين ما لا يخفى وقدم توبيخ الكفار على هذا الخطاب لأن الكفار كانوا كالعلة الداعية إليه وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ أي على أيّ حال يقع منكم الكفر وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ الدالة على توحيده ونبوة نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم وَفِيكُمْ رَسُولُهُ يعني محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم يعلمكم الكتاب والحكمة ويزكيكم بتحقيق الحق وإزاحة الشبه، والجملة وقعت حالا من ضمير المخاطبين في تَكْفُرُونَ والمراد استبعاد أن يقع منهم الكفر وعندهم ما يأباه.

Yahut [kâfirîn] onun mef'ûlünden hâldir. Âlimler şöyle demiştir: Birincisi, farz edilen küfrün zorlama yoluyla olduğunu açıkça belirtmesi sebebiyle müminleri küfre nispet edilmekten tenzih etmeye daha uygundur. “Ba'de” lafzının “yeruddûküm” için zarf olması da “kâfirîne” için zarf olması da caizdir. Hitaptaki lafzın bunu karşılaması ve önceden iman olmaksızın küfre döndürülmenin imkânsızlığı sebebiyle ona ihtiyaç bulunmadığı hâlde zikredilmesi ve iki mansûb lafız arasına yerleştirilmesi; küfrün son derece çirkinliğini ve gerek kötülüğünün fazlalığından gerekse imanın ona mani olmasından ötürü vukuunun ne kadar uzak olduğunu göstermek içindir; sanki şöyle denilmiştir: “Kökleşmiş imanınızdan sonra.” Bunda müminleri sebat ettirici husus son derece açıktır. Kâfirlerin azarlanması bu hitaptan öne geçirilmiştir; çünkü kâfirler bu hitaba sevk eden illet konumundadırlar. { وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ } “Nasıl inkâr edersiniz?”, yani hangi durumda sizden inkâr sadır olabilir ki? { وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ } “Allah'ın ayetleri size okunup dururken” -ki bu ayetler O'nun birliğine ve Peygamberi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in nübüvvetine delalet etmektedir-; { وَفِيكُمْ رَسُولُهُ } “ve O'nun Resûlü de aranızdayken” -yani hakkı gerçekleştirip şüpheleri izale ederek size Kitabı ve hikmeti öğreten, sizi arındıran Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem-. Bu cümle, “tekfürûne” fiilindeki muhatap zamirinden hâl olarak vaki olmuştur; maksat ise yanlarında buna mani olacak etkenler varken onlardan inkârın vuku bulmasını imkânsız/uzak görmektir.

وقيل: المراد التعجيب أي لا ينبغي لكم أن تكفروا في سائر الأحوال لا سيما في هذه الحال التي فيها الكفر أفظع منه في غيرها وليس المراد إنكار الواقع كما في كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً [البقرة: ٢٨] الآية وقيل:

Maksadın hayret bildirmek olduğu da söylenmiştir; yani hiçbir durumda inkâr etmemeniz gerekir, hele küfrün diğer durumlara nispetle daha feci olduğu bu durumda hiç yakışmaz. Yoksa { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } “Allah’ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz” [Bakara 28] ayetinde olduğu gibi vuku bulmuş bir şeyi inkâr (inkâr-ı vâkî) kastedilmemiştir. Şöyle de denilmiştir:

المراد بكفرهم فعلهم أفعال الكفرة كدعوى الجاهلية فلا مانع من أن يكون الاستفهام لإنكار الواقع، والأول أولى وفي الآية تأييس لليهود مما راموه، والأكثرون على تخصيص هذا الخطاب بأصحاب رسول الله ﷺ أو الأوس والخزرج منهم، ومنهم من جعله عاما لسائر المؤمنين وجميع الأمة، وعليه معنى كونه صلى الله تعالى عليه وسلم فيهم أن آثاره وشواهد نبوته فيهم لأنها باقية حتى يأتي أمر الله ولم يسند سبحانه التلاوة إلى رسوله ﵊ إشارة إلى استقلال كل من الأمرين في الباب، وإيذانا بأن التلاوة كافية في الغرض من أي تال كانت.

Onların inkârından maksat, Câhiliye davası gütmek gibi kâfirlerin fiillerini işlemeleridir; bu takdirde sorunun vuku bulmuş olanı reddetmek (inkâr-ı vâkî) için olmasına bir engel yoktur. Ancak birinci görüş daha evladır. Ayette Yahudilerin arzuladıkları şeyden ümitlerini kesme gayesi vardır. Çoğunluk bu hitabı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına yahut onlardan Evs ve Hazrec'e tahsis etmiştir. Kimileri de bunu diğer müminler ve bütün ümmet için umumî kılmıştır; buna göre onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem aralarında bulunmasının manası, sünnetlerinin ve nübüvvetinin delillerinin aralarında olmasıdır; zira bunlar Allah'ın emri gelinceye kadar baki kalacaktır. Sübhânehu, tilaveti Resûlü aleyhisselâm'a isnat etmemiştir; bu, iki husustan her birinin bu kapıda müstakil olduğuna işaret etmek ve tilavetin kimden olursa olsun hedeflenen maksat için yeterli olduğunu bildirmek içindir.

وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ إما أن يقدر مضاف أي ومن يعتصم بدين الله والاعتصام بمعنى التمسك استعارة تبعية، وإما أن لا يقدر فيجعل الاعتصام بالله استعارة للالتجاء إليه سبحانه قال الطيبي: وعلى الأول تكون الجملة معطوفة على وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ أي- كيف تكفرون- أي والحال أن القرآن يتلى عليكم وأنتم عالمون بحال المعتصم به جل شأنه، وعلى الثاني تكون تذييلا لقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا إلخ لأن مضمونه أنكم إنما تطيعونهم لما تخافون من شرورهم ومكائدهم فلا تخافوهم والتجئوا إلى الله تعالى في دفع شرورهم ولا تطيعوهم أما علمتم أن من التجأ إلى الله تعالى كفاه شر ما يخافه، فعلى الأول جيء بهذه الجملة لإنكار الكفر مع هذا الصارف القوي المفهوم من قوله تعالى: وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ إلخ، وعلى الثاني للحث على الالتجاء، ويحتمل على الأول التذييل، وعلى الثاني الحال أيضا فافهم، ومَنْ شرطية، وقوله تعالى:

{ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ } “Kim Allah’a sımsıkı bağlanırsa” ifadesinde ya bir muzâf takdir edilir, yani "kim Allah'ın dinine sarılırsa" demektir ve sarılma manasındaki i'tisâm teba'î bir istiâredir; ya da takdir yapılmaz ve Allah'a i'tisâm, Sübhânehu'ya sığınmaktan (ilticâ) istiâre kılınır. Tîbî şöyle demiştir: Birinci ihtimale göre cümle { وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ } üzerine matuftur; yani Kur'an size okunup dururken ve siz de O celle şânuhu'ya bağlanan kimsenin hâlini bilirken nasıl inkâr edersiniz? İkinci ihtimale göre ise Allah Teâlâ'nın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا } vb. sözüne bir fezlekedir (tezyîl); çünkü bunun içeriği şudur: Siz onlara ancak şerlerinden ve tuzaklarından korktuğunuz için itaat edersiniz; öyleyse onlardan korkmayın, şerlerini defetmek için Allah Teâlâ'ya sığının ve onlara itaat etmeyin! Bilmez misiniz ki kim Allah Teâlâ'ya sığınırsa, O, korktuğu şeyin şerrine karşı ona yeter. Dolayısıyla birinciye göre bu cümle, { وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ } vb. sözünden anlaşılan bu güçlü engelleyici varken inkârı reddetmek için getirilmiştir; ikinciye göre ise sığınmaya teşvik içindir. Birinciye göre tezyîl olması, ikinciye göre de hâl olması muhtemeldir, iyi anla! “Men” şart edatıdır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:

فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ جواب الشرط ولكونه ماضيا مع قد أفاد الكلام تحقق الهدى حتى كأنه قد حصل، قيل: والتنوين للتفخيم ووصف الصراط بالاستقامة للتصريح بالرد على الذين يبغون له عوجا، والصراط المستقيم وإن كان هو الدين الحق في الحقيقة والاهتداء إليه هو الاعتصام به بعينه لكن لما اختلف الاعتباران وكان العنوان الأخير مما يتنافس فيه المتنافسون أبرز في معرض الجواب للحث والترغيب على طريقة قوله تعالى: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ [آل عمران: ١٨٥] انتهى.

{ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir” şartın cevabıdır; “kad” edatıyla birlikte mazi sîgasında gelmesi sebebiyle hidayetin kesinleştiğini, sanki gerçekleşip bittiğini ifade etmiştir. Tenvînin tazim için olduğu ve sıratın istikametle nitelenmesinin, onu eğriltmek isteyenlere açık bir reddiye için olduğu söylenmiştir. Sırat-ı müstakîm hakikatte hak dinin kendisi ve ona hidayet bulmak da bizzat ona sarılmak olsa bile; iki itibar farklı olduğundan ve son unvan yarışanların uğrunda yarışacağı bir mertebe teşkil ettiğinden, Allah Teâlâ'nın { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, gerçekten kurtulmuştur” [Âl-i İmrân 185] kavlindeki yöntem üzere teşvik ve rağbet ettirmek amacıyla cevap makamında ortaya konulmuştur. [Tîbî'nin sözü] bitti.

وأنت تعلم أن هذا على ما فيه إنما يحتاج إليه على تقدير أن يكون المراد من الاعتصام بالله الإيمان به سبحانه والتمسك بدينه كما قاله ابن جريج، وأما إذا كان المراد منه الثقة بالله تعالى والتوكل عليه والالتجاء إليه كما روي عن أبي العالية فيبعد الاحتياج، وعلى هذا يكون المراد من الاهتداء إلى الصراط المستقيم النجاة والظفر بالمخرج،

Bilirsin ki taşıdığı inceliklerle birlikte bu izaha, ancak İbn Cüreyc'in söylediği gibi Allah'a sarılmaktan maksadın Sübhânehu'ya iman etmek ve dinine sımsıkı sarılmak olması takdirinde ihtiyaç duyulur. Şayet Ebu'l-Âliye'den rivayet edildiği gibi bundan maksat Allah Teâlâ'ya güvenmek, O'na tevekkül etmek ve O'na sığınmak olursa buna ihtiyaç kalmaz. Bu takdirde sırât-ı müstakîme iletilmekten maksat kurtuluşa ermek ve bir çıkış yoluna kavuşmaktır.

فقد أخرج الحكيم الترمذي عن الزهري قال: أوحى الله تعالى داود ﵇ ما من عبد يعتصم بي من دون خلقي وتكيده السموات والأرض إلا جعلت له من ذلك مخرجا، وما من عبد يعتصم بمخلوق من دوني إلا قطعت أسباب السماء بين يديه وأسخت الأرض من تحت قدميه.

Nitekim Hakîm et-Tirmizî, Zührî'den şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ, Dâvûd aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: "Yaratıklarımdan hiçbirine değil de yalnızca Bana sığınan bir kuluma gökler ve yer tuzak kursa bile, Ben mutlaka ona bundan bir çıkış yolu yaratırım. Benden başka bir yaratığa sığınan hiçbir kul da yoktur ki, Ben onun önündeki göklerin sebeplerini kesmeyeyim ve altındaki yeri batırmayayım."

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كرر الخطاب بهذا العنوان تشريفا لهم ولا يخفى ما في تكراره من اللطف بعد تكرار خطاب الذين أوتوا الكتاب اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ أي حق تقواه،

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” Kendilerini şereflendirmek için bu unvanla hitap tekrarlanmıştır; kendilerine kitap verilenlere yapılan hitabın tekrarlanmasından sonra bu hitabın tekrarındaki lütuf gizli değildir. { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'a karşı hakkıyla takvalı olun”, yani O'ndan hakkıyla sakının.

روى غير واحد عن ابن مسعود موقوفا ومرفوعا هو أن يطاع فلا يعصى ويذكر فلا ينسى ويشكر فلا يكفر،

Pek çok kişi İbn Mes'ûd'dan mevkûf ve merfû olarak şunu rivayet etmiştir: "O, [Allah'a] itaat edilip isyan edilmemesi, zikredilip unutulmaması ve şükredilip nankörlük edilmemesidir."

وادعى كثير نسخ هذه الآية وروي ذلك عن ابن مسعود.

Birçok âlim bu ayetin neshedildiğini ileri sürmüştür ve bu durum İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير قال: لما نزلت اشتد على القوم العمل فقاموا حتى ورمت عراقيبهم وتقرحت جباههم فأنزل الله تعالى تخفيفا على المسلمين فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] فنسخت الآية الأولى، ومثله عن أنس وقتادة وإحدى الروايتين عن ابن عباس، وروى ابن جرير من بعض الطرق عنه أنه قال: لم تنسخ ولكن حق تقاته أن يجاهدوا في الله حق جهاده ولا تأخذهم في الله تعالى لومة لائم ويقوموا لله سبحانه بالقسط ولو على أنفسهم وآبائهم وأمهاتهم، ومن قال بالنسخ جنح إلى أن المراد من حق تقاته ما يحق له ويليق بجلاله وعظمته وذلك غير ممكن وما قدروا الله حق قدره، ومن قال بعدم النسخ جنح إلى أن حَقَّ من حق الشيء بمعنى وجب وثبت، والإضافة من باب إضافة الصفة إلى موصوفها وأن الأصل اتقوا الله اتقاء حقا أي ثابتا وواجبا على حد ضربت زيد شديد الضرب تريد الضرب الشديد فيكون قوله تعالى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] بيانا لقوله تعالى:

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den şunu rivayet etmiştir: Bu ayet indiğinde amel topluluğa pek ağır geldi; öyle ki topukları şişene ve alınları yara bağlayana kadar ibadete durdular. Bunun üzerine Allah Teâlâ Müslümanlara bir hafifletme olarak { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah’a karşı takvalı olun” [Teğâbün 16] ayetini indirdi ve ilk ayeti neshetti. Benzer bir rivayet Enes, Katâde ve İbn Abbas'tan gelen iki rivayetten birinde de nakledilmiştir. İbn Cerîr ise bazı yollardan İbn Abbas'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Neshedilmemiştir; ancak O'na hakkıyla takvalı olmak demek, Allah yolunda hakkıyla cihat etmeleri, Allah Teâlâ uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmemeleri ve bizzat kendi nefisleri, babaları ve anneleri aleyhine bile olsa Allah Sübhânehu için adaleti ayakta tutmalarıdır." Nesh olduğunu söyleyenler, "hakka tükâtihî" ifadesinden maksadın O'nun zatına yaraşan ve celaline, azametine layık olan takva olduğu, bunun ise [kullara] imkânsız olduğu ve "Allah'ı hakkıyla takdir edemedikleri" görüşüne meyletmişlerdir. Nesh olmadığını söyleyenler ise 'hakka' kelimesinin bir şeyin vacip ve sabit olması manasındaki 'hakka' kökünden geldiği, tamlamanın da sıfatın mevsûfuna izafeti kabilinden olduğu ve aslının -şiddetli vuruşu kastederek 'darabtü zeyden şedîde'd-darbi' denmesi gibi- "İttakullâhe ittikaen hakkan" yani sabit ve vacip bir sakınışla sakının manasında olduğu görüşüne meyletmişlerdir. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } [Teğâbün 16] buyruğu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu açıklayıcı olur:

اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وادعى أبو علي الجبائي أن القول بالنسخ باطل لما يلزم عليه من إباحة بعض المعاصي، وتعقبه الرماني بأنه إذا وجه قوله تعالى: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ على أن يقوموا بالحق في الخوف والأمن لم يدخل عليه ما

{ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'a karşı hakkıyla takvalı olun”. Ebû Ali el-Cübbâî, nesih görüşünün bazı günahların mübah kılınması neticesini doğuracağı gerekçesiyle bâtıl olduğunu ileri sürmüştür. Rummânî ise onu eleştirerek şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } buyruğu korku ve emniyet hâlinde hakkı ayakta tutmaları şeklinde yorumlandığında onun...

ذكره لأنه لا يمتنع أن يكون أوجب عليهم أن يتقوا الله ﷾ على كل حال، ثم أباح ترك الواجب عند الخوف على النفس كما قال سبحانه: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ [النحل: ١٠٦] وأنت تعلم أن ما ذكره الجبائي إنما يخطر بالبال حتى يجاب عنه إذا فسر حَقَّ تُقاتِهِ على تقدير النسخ بما فسره هو به من ترك جميع المعاصي ونحوه وإن لم يفسر بذلك بل فسر بما جنح إليه القائل بالنسخ فلا يكاد يخطر ما ذكره ببال ليحتاج إلى الجواب، نعم يكون القول بإنكار النسخ حينئذ مبنيا على ما ذهب إليه المعتزلة من امتناع التكليف بما لا يطاق ابتداء كما لا يخفى، وأصل تُقاةً وقية قلبت واوها المضمومة تاء كما في تهمة وتخمة وياؤها المفتوحة ألفا، وأجاز فيها الزجاج ثلاثة أوجه:

...zikrettiği itiraz buna yöneltilemez; çünkü Allah Teâlâ'nın her hâlükârda Kendisinden sakınmalarını onlara farz kılması, ardından Sübhânehu'nun { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “Kalbi imanla dopdolu olduğu hâlde zorlanan müstesna” [Nahl 106] buyurduğu gibi can korkusu anında vacibi terk etmeyi mübah kılması imkânsız değildir. Bilirsin ki Cübbâî'nin zikrettiği husus, nesih takdirinde “hakka tükâtihî” ifadesinin bizzat kendisinin tefsir ettiği gibi bütün günahların terki ve benzeri şeklinde yorumlanması durumunda hatıra gelir ve cevaplandırılır. Şayet bu şekilde değil de nesh olduğunu söyleyenlerin meylettiği gibi tefsir edilirse, onun zikrettiği şey hatıra dahi gelmez ki cevaba muhtaç olsun. Evet, bu durumda neshi inkâr etme görüşü, gizli olmadığı üzere, Mu'tezile'nin güç yetirilemeyen şeyle en baştan mükellef kılınmanın imkânsızlığı şeklindeki görüşüne dayanmaktadır. “Tukât” (تُقَاة) kelimesinin aslı “vukyetün” (وُقْيَة) şeklindedir; tıpkı 'tühmetün' ve 'tühametün' kelimelerinde olduğu gibi zammeli vâv harfi tâ harfine, meftûh yâ harfi ise elife dönüştürülmüştür. Zeccâc bunda üç vechi caiz görmüştür:

تقاة، ووقاة، وإقاة وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أي مخلصون نفوسكم لله ﷿ لا تجعلون فيها شركة لسواه أصلا، وذكر بعض المحققين أن الإسلام في مثل هذا الموضع لا يراد به الأعمال بل الإيمان القلبي لأن الأعمال حال الموت مما لا تكاد تتأتى ولذا

Tukât, vukât ve ikât. { وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “ve ancak Müslümanlar olarak ölün”, yani nefislerinizi Allah Azze ve Celle'ye halis kılmış, O'ndan başkasına kesinlikle hiçbir ortaklık tanımamış olarak [can verin]. Bazı muhakkikler, bu gibi yerlerde İslâm ile amellerin değil bilakis kalbî imanın kastedildiğini belirtmişlerdir; zira ölüm anında amellerin gerçekleşmesi pek mümkün değildir. Bundan dolayıdır ki:

ورد في دعاء صلاة الجنازة اللهم من أحييته منا فأحيه على الإسلام ومن أمته منا فأمته على الإيمان

Cenaze namazı duasında şöyle varid olmuştur: "Allahım! Bizden yaşattıklarını İslâm üzere yaşat, bizden öldürdüklerini ise iman üzere öldür!"

فأخذ الإسلام أولا والإيمان ثانيا لما أن لكل مقام مقالا، والاستثناء من أعم الأحوال أي لا تموتن على حال من الأحوال إلا على حال تحقق إسلامكم وثباتكم عليه كما تفيده الجملة الاسمية، ولو قيل: إلا مسلمين لم يقع هذا الموقع والعامل في الحال ما قبل إِلَّا بعد النقض والمقصود النهي عن الكون على حال غير حال الإسلام عند الموت، ويؤول إلى إيجاب الثبات على الإسلام إلى الموت إلا أنه وجه النهي إلى الموت للمبالغة في النهي عن قيده المذكور وليس المقصود النهي عنه أصلا لأنه ليس بمقدور لهم حتى ينهوا عنه، وفي التحبير للإمام السيوطي.

Her makamın kendine göre bir sözü olduğu için [duada] İslâm ilk sırada, iman ise ikinci sırada alınmıştır. İstisna ise hallerin en umumîsinden yapılmıştır; yani isim cümlesinin ifade ettiği üzere İslâm'ınızın gerçekleştiği ve onun üzerinde sebat ettiğiniz hâl dışında hiçbir hâl üzere kesinlikle ölmeyin! Şayet 'illâ müslimîne' denilseydi bu derece kuvvetli olmazdı. Haldeki âmil, bozulduktan sonra 'illâ'dan önceki kısımdır. Kastedilen ise ölüm anında İslâm hâli dışındaki bir hâl üzere bulunmaktan nehyetmektir. Bu da ölüme kadar İslâm üzere sebat etmeyi vacip kılmaya racidir; ancak zikredilen kayıttan nehyetmedeki mübalağa sebebiyle nehiy bizzat ölüme yöneltilmiştir. Yoksa bizzat ölümden nehyetmek kesinlikle kastedilmiş değildir; zira ölüm onların güç yetirebileceği bir şey değildir ki ondan nehyedilsinler. İmam Süyûtî'nin et-Tahbîr adlı eserinde şöyle denilmektedir:

ومن عجيب ما اشتهر في تفسير مُسْلِمُونَ قول العوام: أي متزوجون وهو قول لا يعرف له أصل، ولا يجوز الإقدام على تفسير كلام الله تعالى بمجرد ما يحدث في النفس أو يسمع ممن لا عهدة عليه انتهى، وقرأ أبو عبد الله رضي الله تعالى عنه مُسْلِمُونَ بالتشديد ومعناه مستسلمون لما أتى به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم منقادون له وفي الآية تأكيد للنهي عن إطاعة أهل الكتاب وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ أي القرآن وروي ذلك بسند صحيح عن ابن مسعود.

“Müslimûn lafzının tefsirinde meşhur olan garip şeylerden biri de avamın 'yani evliler olarak' şeklindeki sözüdür; bu, hiçbir aslı bilinmeyen bir sözdür. Sırf insanın aklına esenle veya güvenilir olmayan kimselerden duyulanla Allah Teâlâ'nın kelamını tefsir etmeye kalkışmak caiz değildir.” [Süyûtî'nin sözü] bitti. Ebû Abdullah radıyallâhu teâlâ anh, “müslimmûn” kelimesini şeddeli olarak okumuştur; bunun manası, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiklerine teslim olanlar ve ona boyun eğenler demektir. Ayette Ehl-i Kitap'a itaat etmekten meneden nehyin teyidi vardır. { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın”, yani Kur'an'a; bu husus sahih bir senetle İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir.

وأخرج غير واحد عن أبي سعيد الخدري قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: كتاب الله هو حبل الله الممدود من السماء إلى الأرض» .

Pek çok muhaddis Ebû Saîd el-Hudrî'den şunu rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ın Kitabı, gökten yere uzatılmış Allah'ın ipidir."»

وأخرج أحمد عن زيد بن ثابت قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إني تارك فيكم خليفتين كتاب الله ﷿ ممدود ما بين السماء والأرض وعترتي أهل بيتي وإنهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض»

Ahmed [b. Hanbel], Zeyd b. Sâbit'ten şunu rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben aranızda iki halife bırakıyorum: Gök ile yer arasında uzatılmış olan Allah Azze ve Celle'nin Kitabı ve ıtretim olan Ehl-i Beytim. Onlar havuz başında bana gelinceye kadar asla birbirlerinden ayrılmayacaklardır."»

وورد بمعنى ذلك أخبار كثيرة، وقيل: المراد بحبل الله الطاعة والجماعة، وروي ذلك عن ابن مسعود أيضا.

Bu manada pek çok haber varid olmuştur. Allah'ın ipinden maksadın itaat ve cemaat olduğu da söylenmiştir; bu durum İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir.

أخرج ابن أبي حاتم من طريق الشعبي عن ثابت بن قطنة المزني قال: سمعت ابن مسعود يخطب وهو يقول:

İbn Ebî Hâtim, Şa'bî tarikiyle Sâbit b. Kutne el-Müzenî'den şunu rivayet etmiştir: İbn Mes'ûd'u hutbe okurken işittim, şöyle diyordu:

أيها الناس عليكم بالطاعة والجماعة فإنهما حبل الله تعالى الذي أمر به، وفي رواية عنه حبل الله تعالى الجماعة، وروي ذلك أيضا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأبي العالية أنه الإخلاص لله تعالى وحده، وعن الحسن أنه طاعة الله ﷿، وعن ابن زيد أنه الإسلام، وعن قتادة أنه عهد الله تعالى وأمره وكلها متقاربة.

"Ey insanlar! İtaate ve cemaate sarılın; çünkü ikisi, Allah Teâlâ'nın emrettiği ipidir." Ondan gelen bir rivayette ise "Allah Teâlâ'nın ipi cemaattir" demiştir. Bu durum İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Ebû'l-Âliye'den de rivayet edilmiştir; Ebû'l-Âliye'ye göre o, yalnızca Allah Teâlâ'ya ihlastır. Hasan'dan nakledildiğine göre Allah Azze ve Celle'ye itaattir; İbn Zeyd'den nakledildiğine göre İslâm'dır; Katâde'den nakledildiğine göre Allah Teâlâ'nın ahdi ve emridir; bunların hepsi birbirine yakın anlamlardır.

وفي الكلام استعارة تمثيلية بأن شبهت الحالة الحاصلة للمؤمنين من استظهارهم بأحد ما ذكر ووثوقهم بحمايته بالحالة الحاصلة من تمسك المتدلي من مكان رفيع بحبل وثيق مأمون الانقطاع من غير اعتبار مجاز في المفردات، واستعير ما يستعمل في المشبه به من الألفاظ للمشبه، وقد يكون في الكلام استعارتان مترادفتان بأن يستعار الحبل للعهد مثلا استعارة مصرحة أصلية والقرينة الإضافة، ويستعار الاعتصام للوثوق بالعهد والتمسك به على طريق الاستعارة المصرحة التبعية والقرينة اقترانها بالاستعارة الثانية، وقد يكون في اعْتَصِمُوا مجاز مرسل تبعي بعلاقة الإطلاق

İfadeden temsîlî istiâre vardır; şöyle ki, müminlerin zikredilen şeylerden birine dayanıp onun koruyuculuğuna güvenmelerinden hasıl olan durum, müfredatlarda bir mecaz gözetilmeksizin, yüksek bir yerden sarkan kimsenin kopmasından emin olunan sağlam bir ipe sarılmasından hasıl olan duruma benzetilmiş ve müşebbehün bih için kullanılan lafızlar müşebbeh için ödünç alınmıştır. İfadede peş peşe gelen iki istiâre de bulunabilir: Şöyle ki, izafet karine kılınarak 'el-habl' (ip) lafzı ahit için istiâre-i musarraha-i asliyye yoluyla ödünç alınır; 'el-i'tisâm' (sarılmak) lafzı da ahde güvenmek ve ona tutunmak için ikinci istiâre ile birleşmesi karine kılınarak istiâre-i musarraha-i teba'iyye yoluyla ödünç alınır. { اعْتَصِمُوا } lafzında mutlaklık...

والتقييد، وقد يكون مجازا بمرتبتين لأجل إرسال المجاز وقد تكون الاستعارة في الحبل فقط ويكون الاعتصام باقيا على معناه ترشيحا لها على أتم وجه، والقرينة قد تختلف بالتصرف فباعتبار قد تكون مانعة وباعتبار آخر قد لا تكون، فلا يرد أن احتمال المجازية يتوقف على قرينة مانعة عن إرادة الموضع له فمع وجودها كيف يتأتي إرادة الحقيقة ليصح الأمران في اعْتَصِمُوا وقد تكون الاستعارتان غير مستقلتين بأن تكون الاستعارة في الحبل مكنية وفي الاعتصام تخييلية لأن المكنية، مستلزمة للتخييلية قاله الطيبي، ولا يخفى أنه أبعد من العيوق.

...ve mukayyetlik alakasıyla teba'î bir mecâz-ı mürsel de olabilir. Mecâz-ı mürsel sebebiyle iki mertebeli bir mecaz da olabilir. İstiâre yalnız 'habl'de olup 'i'tisâm' ise ona en mükemmel şekilde terşîh (istiâreyi kuvvetlendirici unsur) olmak üzere kendi manasında kalmış da olabilir. Karine ise kullanıma göre farklılık gösterebilir; bir itibarla engelleyici (mânia) olabilir, başka bir itibarla olmayabilir. Dolayısıyla mecaz ihtimalinin, vaz' olunan mananın kastedilmesine engel olan bir karineye bağlı olduğu, bu karine varken { اعْتَصِمُوا } lafzında her iki durumun sahih olması için hakiki mananın irade edilmesinin nasıl mümkün olacağı yönündeki itiraz varit olmaz. Tîbî'nin dediği gibi, iki istiâre birbirinden bağımsız olmayıp 'habl'deki istiâre mekniyye, 'i'tisâm'daki istiâre ise tahyîliyye de olabilir; zira mekniyye tahyîliyyeyi gerektirir. Ancak bunun Ayyûk yıldızından daha uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.

وقد ذكرنا في حواشينا على رسالة ابن عصام ما يرد على بعض هذه الوجوه مع الجواب عن ذلك فارجع إليه إن أردته جَمِيعاً حال من فاعل اعْتَصِمُوا كما هو الظاهر المبادر أي مجتمعين عليه فيكون قوله تعالى: وَلا تَفَرَّقُوا تأكيدا بناء على أن المعنى ولا تتفرقوا عن الحق الذي أمرتم بالاعتصام به، وقيل: المعنى لا يقع بينكم شقاق وحروب كما هو مراد المذكرين لكم بأيام الجاهلية الماكرين بكم، وقيل: المعنى لا تتفرقوا عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وروي ذلك عن الحسن وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ أي جنسها ومن ذلك الهداية والتوفيق للإسلام المؤدي إلى التآلف وزوال الأضغان، ويحتمل أن يكون المراد بها ما بينه سبحانه بقوله: إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً أي في الجاهلية فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ بالإسلام، ونِعْمَتَ مصدر مضاف إلى الفاعل، وعَلَيْكُمْ إما متعلق به أو حال منه، وإِذْ إما ظرف للنعمة أو للاستقرار في عَلَيْكُمْ إذا جعلته حالا، قيل: وأراد سبحانه بما ذكر ما كان بين الأوس والخزرج من الحروب التي تطاولت مائة وعشرين سنة إلى أن ألف سبحانه بينهم بالإسلام فزالت الأحقاد- قاله ابن إسحاق- وكان يوم بعاث آخر الحروب التي جرت بينهم وقد فصل ذلك في الكامل، وقيل: أراد ما

İbn Isâm'ın risalesine yazdığımız haşiyelerde bu vecihlerden bazılarına yöneltilen itirazları ve cevaplarını zikretmiştik; dilersen oraya bakabilirsin. { جَمِيعاً } “hep birlikte” lafzı, ilk akla gelen zahir mana üzere { اعْتَصِمُوا } fiilinin fâilinden hâldir; yani onun üzerinde toplanmış kimseler olarak demektir. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın { وَلا تَفَرَّقُوا } “ve ayrılığa düşmeyin” buyruğu; sarılmakla emrolunduğunuz haktan ayrılmayın manasına dayalı olarak bir teyit olur. Mananın: Câhiliye günlerini size hatırlatan ve size tuzak kuranların istediği gibi aranızda ayrılık ve savaşlar meydana gelmesin şeklinde olduğu da söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den ayrılmayın manasında olduğu da söylenmiş olup bu durum Hasan'dan rivayet edilmiştir. { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın”, yani onun cinsini hatırlayın ki İslâm'a hidayet ve muvaffak kılınarak aranızda ülfetin doğması ve kinlerin yok olması da bundandır. Sübhânehu'nun { إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً } “Hani siz birbirinize düşman idiniz” -yani Câhiliye döneminde-; { فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ } “derken O, kalplerinizi kaynaştırdı” -yani İslâm ile- sözüyle açıkladığı hususun kastedilmiş olması da muhtemeldir. “Ni'met” fâiline muzaf bir masdardır; { عَلَيْكُمْ } ise ya ona müteallaktır ya da ondan hâldir. “İz” lafzı ise ya nimetin zarfıdır ya da hâl kıldığın takdirde { عَلَيْكُمْ } içindeki istikrarın zarfıdır. Şöyle denilmiştir: Sübhânehu bu zikredilenle, Evs ve Hazrec arasında yüz yirmi yıl boyunca uzayıp giden ve nihayet Sübhânehu'nun İslâm ile aralarını kaynaştırıp kinleri giderdiği savaşları kastetmiştir -bunu İbn İshâk söylemiştir-. Buâs günü ise aralarında cereyan eden savaşların sonuncusu idi; bu durum el-Kâmil'de ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bununla kastettiği...

كان بين مشركي العرب من التنازع الطويل والقتال العريض، ومنه حرب البسوس، ونقل ذلك عن الحسن رضي الله تعالى عنه

...Arap müşrikleri arasında geçen uzun çekişmeler ve geniş çaplı çatışmalardır ki Besûs Harbi de bunlardandır; bu durum Hasan radıyallâhu teâlâ anh'tan nakledilmiştir.

فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً أي فصرتم بسبب نعمته التي هي ذلك التأليف متحابين- فأصبح- ناقصة، وإِخْواناً خبره، وقيل: فَأَصْبَحْتُمْ أي دخلتم في الصباح فالباء حينئذ متعلقة بمحذوف وقع حالا من الفاعل وكذا إخوانا أي فأصبحتم متلبسين بنعمته حال كونكم إخوانا، والإخوان جمع أخ وأكثر ما يجمع أخو الصداقة على ذلك على الصحيح، وفي الإتقان الأخ في النسب جمعه إخوة وفي الصداقة إخوان، قاله ابن فارس- وخالفه غيره- وأورد في الصداقة إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ [الحجرات: ١٠] وفي النسب أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ [النور:

{ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً } “Böylece O’nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz”, yani O'nun nimeti olan o kaynaşma sayesinde birbirini seven kimseler hâline geldiniz. Burada “asbahtüm” nâkıs fiil, { إِخْواناً } ise onun haberidir. Şöyle de denilmiştir: “Fe-asbahtüm”, sabaha girdiniz demektir; bu takdirde bâ harf-i ceri fâilden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır, “ihvânen” de aynı şekilde hâldir; yani kardeşler olduğunuz hâlde O'nun nimetiyle donanmış olarak sabaha erdiniz demektir. İhvân, 'ah' (kardeş) kelimesinin çoğuludur; sahih görüşe göre dostluk kardeşinin çoğulu çoğunlukla bu şekilde gelir. el-İtkân'da [şöyle denir]: Soy kardeşinin çoğulu 'ihvetün', dostluk kardeşinin çoğulu ise 'ihvân'dır. Bunu İbn Fâris söylemiştir -başkaları ise ona muhalefet etmiş- ve dostluk hakkında { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } “Müminler ancak kardeştirler” [Hucurât 10] ayetini, soy hakkında ise { أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ } [Nûr...

٣١] وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ أي وكنتم على طرف حفرة من جهنم إذ لم يكن بينكم وبينها إلا الموت وتفسير الشفا بالطرف مأثور عن السدي في الآية ووارد عن العرب، ويثنى على شفوان، ويجمع على أشفاء ويضاف إلى الأعلى ك شَفا جُرُفٍ هارٍ [التوبة: ١٠٩] وإلى الأسفل قيل: كما هنا وكون المراد من النار ما ذكرنا هو الظاهر وحملها على نار الحرب بعيد فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها أي بمحمد ﷺ قاله ابن عباس- والضمير المجرور عائد إما على النار، أو على حُفْرَةٍ أو على شَفا لأنه بمعنى الشفة، أو لاكتسابه التأنيث من المضاف إليه كما في قوله:

...31] ayetini delil getirmiştir. { وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ } “ve bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız”, yani cehennemden bir çukurun tam kenarındaydınız; zira sizinle onun arasında ölümden başka bir şey yoktu. 'Şefâ' kelimesinin 'taraf/kenar' olarak tefsir edilmesi, bu ayet hakkında Süddî'den nakledilmiş olup Araplardan da bu şekilde varid olmuştur. Tesniyesi 'şefevân', çoğulu ise 'eşfâ' şeklinde gelir. Tıpkı { شَفا جُرُفٍ هارٍ } “yıkılmaya yüz tutmuş bir yarın kenarı” [Tevbe 109] ayetinde olduğu gibi yukarıya muzaf olduğu gibi, denildiğine göre burada olduğu gibi aşağıya da muzaf olur. Ateşten maksadın zikrettiğimiz cehennem ateşi olması zahirdir; onun savaş ateşi olarak yorumlanması ise uzaktır. { فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “derken sizi oradan kurtardı”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem vesilesiyle kurtardı; bunu İbn Abbas söylemiştir. Mecrûr zamir ya ateşe ya { حُفْرَةٍ } kelimesine ya da 'şefe' (dudak/kenar) manasında olduğu veya şu beyitte olduğu gibi muzâfun ileyhten müenneslik kazandığı için { شَفا } kelimesine racidir:

وتشرق بالقول الذي قد أذعته ... كما شرقت صدر القناة من الدم

"Yaymış olduğun sözle boğazın tıkanır; ... Tıpkı mızrak ucunun kandan tıkanıp boğulduğu gibi."

فإن المضاف يكتسب التأنيث من المضاف إليه إذا كان بعضا منه أو فعلا له أو صفة كما صرحوا به وما نحن فيه من الأول، ومن أطلق لزمه جواز قامت غلام هند، واختار الزمخشري الاحتمال الأخير، وقال ابن المنير: وعود الضمير إلى الحفرة أتم لأنها التي يمتن بالإنقاذ منها حقيقة، وأما الامتنان بالإنقاذ من الشفا قلما يستلزمه الكون على الشفا غالبا من الهوي إلى الحفرة فيكون الإنقاذ من الشفا إنقاذا من الحفرة التي يتوقع الهوي فيها فإضافة المنة إلى الإنقاذ من الحفرة أبلغ وأوقع مع أن اكتساب التأنيث من المضاف إليه قد عده أبو علي في التعاليق من ضرورة الشعر

Zira dilcilerin açıkça belirttikleri üzere muzâf, muzâfun ileyhin bir parçası, onun fiili veya sıfatı olduğu takdirde ondan müenneslik kazanır; ele aldığımız mesele de birincisindendir. Bunu mutlak kabul eden kimseye göre 'kâmet gulâmu hindin' demek de caiz olurdu. Zemahşerî son ihtimali tercih etmiştir. İbnü'l-Münîr ise şöyle demiştir: Zamirin 'el-hufre'ye raci olması daha tamdır; çünkü hakikatte kendisinden kurtarmakla minnet edilen şey odur. Kenardan kurtarmakla minnet edilmesine gelince; kenarda bulunmak çoğunlukla çukura yuvarlanmayı gerektirdiğinden, kenardan kurtarmak yuvarlanması beklenen çukurdan kurtarmak demek olur. Dolayısıyla minnetin çukurdan kurtarmaya izafe edilmesi daha beliğ ve daha tesirlidir. Bununla birlikte muzâfun ileyhten müenneslik kazanmayı Ebû Ali et-Ta'lîkât'ta şiir zaruretlerinden saymıştır;

خلاف رأيه في الإيضاح، وما حمل الزمخشري على إعادة الضمير إلى الشفا إلا أنه هو الذي كانوا عليه ولم يكونوا في الحفرة حتى يمتن عليهم بالإنقاذ من الحفرة، وقد علم أنهم كانوا صائرين إليها لولا الإنقاذ الرباني فبولغ في الامتنان بذلك ألا ترى إلى

oysa el-Îzâh'taki görüşü bunun aksinedir. Zemahşerî'yi zamiri 'eş-şefâ'ya döndürmeye sevk eden şey ise onların çukurun içinde değil, bizzat kenarında bulunmuş olmalarıdır; dolayısıyla henüz çukurda değillerdi ki çukurdan kurtarılmakla minnet edilsin. Bilinmektedir ki onlar Rabbânî kurtarma olmasaydı oraya varacaklardı; işte bununla minnet edilmesinde mübalağa yapılmıştır. Görmez misin...

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «الراتع حول الحمى يوشك أن يقع فيه»

...onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şu buyruğunu: «"Koruluğun etrafında otlatan kimsenin oraya düşmesi an meselesidir."»

وإلى قوله تعالى: أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ [التوبة: ١٠٩] فانظر كيف جعل تعالى كون البنيان على الشفا سببا مؤديا إلى انهياره في نار جهنم مع تأكيد ذلك بقوله سبحانه: هارٍ انتهى، ومنه يعلم ما في قول أبي حيان من أنه لا يحسن عوده إلا إلى الشفا لأن كينونتهم عليه هو أحد جزأي الإسناد فالضمير لا يعود إلا إليه لا على الحفرة لأنها غير محدث عنها ولا على النار لأنه إنما جيء بها لتخصيص الحفرة.

Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu: { أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “Yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan mı?” [Tevbe 109]. Bak, Allah Teâlâ binanın uçurumun kenarında olmasını, Sübhânehu'nun { هارٍ } “yıkılmak üzere olan” sözüyle bunu teyit etmekle birlikte cehennem ateşine yuvarlanmaya sevk eden bir sebep kılmıştır. [İbnü'l-Münîr'in sözü] bitti. Buradan Ebû Hayyân'ın, zamirin ancak 'eş-şefâ'ya dönmesinin güzel olacağı, zira onların onun üzerinde bulunmasının isnadın iki cüzünden biri olduğu, bu yüzden zamirin kendisinden bahsedilmeyen çukura değil yalnızca ona döneceği, ateşe de dönmeyeceği çünkü ateşin sadece çukuru tahsis etmek için getirildiği yönündeki sözünün durumu anlaşılır.

وأيضا فالإنقاذ من الشفا أبلغ من الإنقاذ من الحفرة ومن النار، والإنقاذ منهما لا يستلزم الإنقاذ من الشفا فعوده على الشفا هو الظاهر من حيث اللفظ ومن حيث المعنى، نعم ما ذكره من أن عوده على الشفا هو الظاهر من حيث اللفظ ظاهر بناء على أن الأصل أن يعود الضمير على المضاف دون المضاف إليه إذا صلح لكل منهما ولو بتأويل إلا أنه قد يترك ذلك فيعود على المضاف إليه إما مطلقا- كما هو قول ابن المنير- أو بشرط كونه بعضه أو كبعضه كقول جرير أرى مرّ السنين «أخذن» مني- فإن مرّ السنين من جنسها، وإليه ذهب الواحدي والشرط موجود فيما نحن فيه كَذلِكَ أي مثل ذلك التبيين الواضح يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ أي دلائله فيما أمركم به ونهاكم عنه لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ أي لكي تدوموا على الهدى وازديادكم فيه كما يشعر به كون الخطاب للمؤمنين أو صيغة المضارع من الافتعال وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ أمرهم سبحانه بتكميل الغير إثر أمرهم بتكميل النفس ليكونوا هادين مهديين على ضد أعدائهم فإن ما قص الله تعالى من حالهم فيما سبق يدل على أنهم ضالون مضلون، والجمهور على إسكان لام الأمر، وقرئ بكسرها على الأصل، وتكن إما من كان التامة فتكون أُمَّةٌ فاعلا وجملة يَدْعُونَ صفته ومِنْكُمْ متعلق- بتكن- أو بمحذوف على أن يكون صفة- لأمة- قدم عليها فصار حالا. وإما من كان الناقصة فتكون أُمَّةٌ اسمها، ويَدْعُونَ خبرها، ومِنْكُمْ إما حال من أمة أو متعلق بكان الناقصة، والأمة الجماعة التي تؤم أي تقصد لأمر ما، وتطلق على أتباع الأنبياء لاجتماعهم على مقصد واحد وعلى القدوة ومنه إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً [النحل: ١٢٠] وعلى الدين والملة، ومنه إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ [الزخرف: ٢٢، ٢٣] وعلى الزمان، ومنه وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ [يوسف: ٤٥] إلى غير ذلك من معانيها، والمراد من الدعاء إلى الخير الدعاء إلى ما فيه صلاح ديني أو دنيوي فعطف الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر عليه في قوله سبحانه:

Ayrıca uçurumun kenarından kurtarmak, çukurdan ve ateşten kurtarmaktan daha beliğdir; o ikisinden kurtarmak ise kenardan kurtarmayı gerektirmez. Dolayısıyla zamirin 'eş-şefâ'ya dönmesi hem lafız hem de mana bakımından zahir olandır. Evet, onun zamirin 'eş-şefâ'ya dönmesinin lafız bakımından zahir olduğu yönündeki tespiti, teville de olsa her ikisine dönmeye elverişli olduğunda aslolanın zamirin muzâfun ileyhe değil muzâfa dönmesi esasına binaen açıktır; ancak bazen bu terk edilir ve -İbnü'l-Münîr'in dediği gibi- ya mutlak olarak ya da Cerrîr'in "Yılların geçişinin benden alıp götürdüğünü görüyorum" sözünde olduğu gibi onun bir parçası veya parçası gibi olması şartıyla muzâfun ileyhe döner; zira yılların geçişi onların cinsindendir. Vâhidî bu görüşe meyletmiştir ve bu şart bizim konumuzda da mevcuttur. { كَذلِكَ } “İşte böylece”, yani bu açık beyan gibi; { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ } “Allah size ayetlerini açıklar”, yani size emrettiği ve sizi nehyettiği hususlardaki delillerini; { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “tâ ki doğru yolu bulasınız”, yani hidayet üzere devam edesiniz ve hitabın müminlere olması yahut iftiâl babından muzâri sîgasının hissettirdiği üzere hidayetinizi artırasınız diye. { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ } “İçinizden hayra çağıran bir topluluk bulunsun.” Sübhânehu, nefislerini kemale erdirmelerini emretmesinin hemen ardından başkalarını kemale erdirmelerini emretmiştir ki düşmanlarının aksine hem hidayete ermiş hem de hidayete erdiren kimseler olsunlar; zira Allah Teâlâ'nın daha önce onların durumundan anlattıkları, onların sapmış ve saptıran kimseler olduğuna delalet etmektedir. Cumhur emir lâmını sükûn ile okumuştur; aslı üzere kesre ile de okunmuştur. “Tekün” ya kâne-i tâmmedir; bu takdirde { أُمَّةٌ } fâil, { يَدْعُونَ } cümlesi onun sıfatı, { مِنْكُمْ } ise “tekün”e veya 'ümmet'in önüne geçtiği için hâl olmuş mahzuf bir sıfata müteallaktır. Ya da kâne-i nâkısadır; bu durumda { أُمَّةٌ } onun ismi, { يَدْعُونَ } haberi, { مِنْكُمْ } ise ya 'ümmet'ten hâl yahut nâkıs kâneye müteallaktır. Ümmet; belirli bir iş için yönelinen (ümm olunan) yani kastedilen topluluktur. Tek bir gaye üzerinde birleşmelerinden dolayı peygamberlerin tâbilerine; önder ve rehbere -nitekim { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrahim başlı başına bir ümmet idi” [Nahl 120] ayetinde bu manadadır-; dine ve millete -nitekim { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk” [Zuhruf 22, 23] ayetinde bu manadadır-; zamana -nitekim { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “nice zaman sonra hatırladı” [Yûsuf 45] ayetinde bu manadadır- ve benzeri anlamlara da ıtlak olunur. Hayra davetten maksat, dinî veya dünyevî maslahat bulunan şeylere davettir. Sübhânehu'nun şu buyruğunda iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin buna atfedilmesi ise:

وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ من باب عطف الخاص على العام إيذانا بمزيد فضلهما على سائر الخيرات كذا قيل، قال ابن المنير: إن هذا ليس من تلك الباب لأنه ذكر بعد العام جميع ما يتناوله إذ الخير المدعو إليه إما فعل مأمور أو ترك منهي لا يعدو واحدا من هذين حتى يكون تخصيصهما بتميزهما عن بقية المتناولات، فالأولى أن يقال فائدة هذا التخصيص ذكر الدعاء إلى الخير عاما ثم مفصلا، وفي تثنية الذكر على وجهين ما لا يخفى من العناية إلا إن ثبت عرف يخص الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر ببعض أنواع الخير وحينئذ يتم ما ذكر، وما أرى هذا العرف ثابتا انتهى، وله وجه وجيه لأن الدعاء إلى الخير لو فسر بما يشمل أمور الدنيا وإن لم يتعلق بها أمر أو نهي كان أعم من فرض الكفاية ولا يخفى ما فيه، على أنه

{ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “iyiliği emreden ve kötülükten alıkoyan” diğer hayırlara olan fazilet üstünlüklerini bildirmek üzere hâssın âmm üzerine atfı kabilindendir; böyle denilmiştir. İbnü'l-Münîr ise şöyle demiştir: Bu o kabilden değildir; çünkü genelden sonra onun kapsadığı şeylerin tamamı zikredilmiştir; zira kendisine çağrılan hayır ya emredilen bir şeyin yapılması yahut yasaklanan bir şeyin terk edilmesidir ve bu ikisinden dışarı çıkmaz ki diğer kapsanan şeylerden ayrılmasıyla bunların tahsisi söz konusu olsun. Dolayısıyla en uygunu şöyle demektir: Bu tahsisin faydası, hayra daveti önce genel sonra ayrıntılı olarak zikretmektir; zikrin iki vecihle yinelenmesinde ise gizli olmayan bir ihtimam vardır. Meğerki emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri hayrın bazı türlerine tahsis eden bir örf sabit olsun; o takdirde zikredilen husus tamam olur, ancak ben böyle bir örfün sabit olduğunu görmüyorum. [İbnü'l-Münîr'in sözü] bitti. Bu tutarlı bir izahtır; zira hayra davet, bir emir veya nehiy taalluk etmese bile dünya işlerini de kapsayacak şekilde tefsir edilirse farz-ı kifâyeden daha umumî olur ki bundaki durum da gizli değildir; şu da var ki...

قد أخرج ابن مردويه عن الباقر رضي الله تعالى عنه قال: «قرأ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ ثم قال: الخير اتباع القرآن وسنتي»

Nitekim İbn Merdûye, el-Bâkır radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ } “İçinizden hayra çağıran bir topluluk bulunsun” ayetini okudu ve ardından şöyle buyurdu: 'Hayır; Kur'an'a ve benim sünnetime uymaktır.'»

وهذا يدل أن الدعاء إلى الخير لا يشمل الدعاء إلى أمور الدنيا.

Bu da hayra davetin dünya işlerine daveti kapsamadığına delalet eder.

ومن الناس من فسر الخير بمعروف خاص وهو الإيمان بالله تعالى وجعل المعروف في الآية ما عداه من الطاعات فحينئذ لا يتأتى ما قاله ابن المنير أيضا، ويؤيده ما أخرجه ابن أبي حاتم عن مقاتل أن الخير الإسلام والمعروف طاعة الله والمنكر معصيته، وحذف المفعول الصريح من الأفعال الثلاثة إما للإعلام بظهوره أي يدعون الناس ولو غير مكلفين ويأمرونهم وينهونهم، وإما للقصد إلى إيجاد نفس الفعل على حدّ فلان يعطي أي يفعلون الدعاء والأمر والنهي ويوقعونها، والخطاب قيل متوجه إلى من توجه الخطاب الأول إليه في رأي وهم الأوس والخزرج، وأخرج ابن المنذر عن الضحاك أنه متوجه إلى أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم خاصة وهم الرواة، والأكثرون على جعله عاما ويدخل فيه من ذكر دخولا أوليا، ومن هنا قيل: للتبعيض، وقيل: للتبيين وهي تجريدية كما يقال لفلان من أولاده جند وللأمير من غلمانه عسكر يراد بذلك جميع الأولاد والغلمان.

İnsanlardan bazıları hayrı özel bir maruf olan Allah Teâlâ'ya iman ile tefsir etmiş ve ayetteki marufu ise imanın dışındaki diğer itaatler kılmıştır; bu takdirde İbnü'l-Münîr'in söylediği itiraz da varit olmaz. İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den rivayet ettiği şu görüş de bunu destekler: 'Hayır İslam'dır, maruf Allah'a itaat, münker ise O'na isyandır.' Üç fiilden sarîh mefulün hazfedilmesi; ya onun açık ve malum olduğunu bildirmek içindir -yani mükellef olmasalar dahi insanları davet ederler, onlara emreder ve onları nehyederler-, ya da 'falan kimse verir' ifadesinde olduğu gibi bizzat fiilin kendisini meydana getirmeyi kastetmek içindir; yani davet, emir ve nehiy fiillerini işler ve gerçekleştirirler. Hitabın, [bir önceki ayette geçen] ilk hitabın yöneldiği kimselere yönelik olduğu söylenmiştir ki bir görüşe göre bunlar Evs ve Hazrec'tir. İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre hitap, rivayet edenler olan Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabına özeldir. Çoğunluk ise hitabın genel olduğu ve zikredilenlerin buna öncelikli olarak dahil olduğu görüşündedir. Buradan hareketle [min edatının] teb'îz (kısım bildirme) için olduğu söylenmiş; tebyîn (açıklama) için olduğu da söylenmiştir ki bu tecrîdîdir; nitekim bir kimse için 'çocuklarından bir ordu vardır' ya da emir için 'hizmetkârlarından bir asker vardır' denilirken bununla çocukların ve hizmetkârların tamamı kastedilir.

ومنشأ الخلاف في ذلك أن العلماء اتفقوا على أن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر من فروض الكفايات ولم يخالف في ذلك إلا النزر، ومنهم الشيخ أبو جعفر من الامامية قالوا: إنها من فروض الأعيان، واختلفوا في أن الواجب على الكفاية هل هو واجب على جميع المكلفين ويسقط عنهم بفعل بعضهم أو هو واجب على البعض، ذهب الإمام الرازي وأتباعه إلى الثاني للاكتفاء بحصوله من البعض ولو وجب على الكل لم يكتف بفعل البعض إذ يستبعد سقوط الواجب على المكلف بفعل غيره، وذهب إلى الأول الجمهور وهو ظاهر نص الإمام الشافعي في الأم، واستدلوا على ذلك بإثم الجميع بتركه ولو لم يكن واجبا عليهم كلهم لما أثموا بالترك.

Bu konudaki ihtilafın kaynağı şudur: Âlimler, iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin farz-ı kifâyelerden olduğu hususunda icma etmişlerdir. Buna pek az kimse muhalefet etmiştir; İmâmiyye'den Şeyh Ebû Ca'fer de dahil olmak üzere bu kimseler onun farz-ı ayınlardan olduğunu söylemişlerdir. Ayrıca kifâî vacibin mükelleflerin tamamına mı vacip olup bazılarının yapmasıyla diğerlerinden düştüğü, yoksa bizzat sadece bazılarına mı vacip olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir. İmam Râzî ve ona tâbi olanlar, bir kısmının yapmasıyla maksadın hasıl olmasına binaen ikinci görüşe meyletmişlerdir; zira herkese vacip olsaydı bazısının yapmasıyla yetinilmezdi, çünkü mükellefe vacip olan bir şeyin başkasının yapmasıyla düşmesi uzak bir ihtimaldir. Çoğunluk ise birinci görüşe gitmiştir ki bu, İmam Şâfiî'nin el-Ümm'deki sarih naslarının da zahiridir. Onlar buna, terki sebebiyle herkesin günahkâr olmasını delil getirmişlerdir; zira hepsine vacip olmasaydı terk etmekle günaha girmezlerdi.

وأجاب الأولون عن هذا بأن إثمهم بالترك لتفويتهم ما قصد حصوله من جهتهم في الجملة لا للوجوب عليهم، واعترض عليه من طرف الجمهور بأن هذا هو الحقيق بالاستبعاد أعني إثم طائفة بترك أخرى فعلا كلفت به.

İlk görüş sahipleri buna şöyle cevap vermişlerdir: Terk sebebiyle günaha girmeleri, kendilerine vacip olduğundan değil, genel olarak onların cihetinden gerçekleşmesi hedeflenen maksadı kaçırmış olmalarındandır. Çoğunluk tarafından buna şu itiraz yöneltilmiştir: Asıl uzak görülmeye layık olan budur; yani bir topluluğun, mükellef kılındığı bir fiili terk etmesi yüzünden başka bir topluluğun günahkâr olmasıdır.

والجواب عنه بأنه ليس الإسقاط من غيرهم بفعلهم أولى من تأثيم غيرهم بتركهم يقال فيه: بل هو أولى لأنه قد ثبت نظيره شرعا من إسقاط ما على زيد بأداء عمرو ولم يثبت تأثيم إنسان بترك آخر فيتم ما قاله الجمهور.

Buna verilen, 'Başkalarının fiiliyle onlardan [sorumluluğun] düşmesi, başkalarının terkiyle onların günahkâr olmasından daha evla değildir' şeklindeki cevaba karşı şöyle denilir: Bilakis bu daha evladır; çünkü Zeyd'in üzerindeki borcun Amr'ın ödemesiyle düşmesi gibi bunun şer'an bir benzeri sabit olmuştur, fakat bir insanın terki yüzünden bir başkasının günahkâr olması sabit olmamıştır. Dolayısıyla çoğunluğun söylediği husus tam yerine oturur.

واعترض القول بأن هذا هو الحقيق بالاستبعاد بأنه إنما يتأتى لو ارتبط التكليف في الظاهر بتلك الطائفة الأخرى بعينها وحدها لكنه ليس كذلك بل كلتا الطائفتين متساويتان في احتمال الأمر لهما وتعلقه بهما من غير مزية لإحداهما على الأخرى فليس في التأثيم المذكور تأثيم طائفة بترك أخرى فعلا كلفت به إذ كون لأخرى كلفت به غير معلوم بل كلتا الطائفتين متساويتان في احتمال كل أن تكون مكلفة به فالاستبعاد المذكور ليس في محله على أنه إذا قلنا بما اختاره جماعة من أصحاب المذهب الثاني من أن البعض مبهم آل الحال إلى أن المكلف طائفة لا بعينها فيكون المكلف القدر المشترك بين الطوائف الصادق بكل طائفة فجميع الطوائف مستوية في تعلق الخطاب بها بواسطة تعلقه بالقدر المشترك المستوي فيها فلا إشكال في اسم الجميع ولا يصير النزاع بهذا بين الطائفتين لفظيا حيث إن الخطاب حينئذ عم الجميع على القولين وكذا الإثم عند الترك لما أن في أحدهما دعوى التعليق بكل واحد بعينه، وفي الآخر دعوى تعلقه بكل بطريق السراية تعلقه بالمشترك، وثمرة ذلك أن من شك أن غيره هل فعل ذلك الواجب لا يلزمه على القول بالسراية ويلزمه على القول بالابتداء ولا يسقط عنه إلا إذا ظن فعل الغير، ومن هنا يستغني عن الجواب عما اعترض به من طرف الجمهور فلا يضرنا ما قيل فيه على أنه يقال على ما قيل: ليس الدين نظير ما نحن فيه كليا لأن دين زيد واجب عليه وحده بحسب الظاهر ولا تعلق له بغيره فلذا صح أن يسقط عنه بأداء غيره ولم يصح أن يأثم غيره بترك أدائه بخلاف ما نحن فيه فإن نسبة الواجب في الظاهر إلى كلتا الطائفتين على السواء فيه فجاز أن يأثم كل طائفة

'Asıl uzak görülmeye layık olan budur' şeklindeki söze şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum ancak mükellefiyet zahirde sadece o diğer topluluğun bizzat kendisine taalluk ettiği takdirde varit olurdu; oysa durum böyle değildir, bilakis her iki topluluk da aralarında birinin diğerine üstünlüğü olmaksızın emrin kendilerine yönelik olması ve taalluk etmesi ihtimalinde eşittir. Dolayısıyla zikredilen günahkâr olmada, bir topluluğun mükellef kılındığı bir fiili terk etmesi sebebiyle diğer bir topluluğun günaha girmesi durumu yoktur; zira diğer topluluğun mükellef kılınmış olduğu kesin olarak bilinmemektedir, bilakis her iki topluluk da mükellef olma ihtimalinde eşittir. Dolayısıyla zikredilen uzak görme yerinde değildir. Kaldı ki, ikinci mezhebin mensuplarından bir grubun benimsediği üzere 'bazı'nın müphem olduğunu söylersek durum, mükellefin belirlenmemiş bir taife olmasına varır. Böylece mükellef, taifeler arasındaki her taifeye uyan ortak payda olur; dolayısıyla bütün taifeler, kendilerinde eşit olan ortak paydaya taalluku vasıtasıyla hitabın kendilerine taalluk etmesinde eşittir. Bu durumda herkesin günahkâr sayılmasında hiçbir müşkillik kalmaz. Bu sebeple iki fırka arasındaki ihtilaf lafzî bir hal almaz; zira o takdirde her iki görüşe göre de hitap herkesi kapsamış ve terk anında günah da öylece umumileşmiş olur; çünkü birinde [hitabın] bizzat her ferde taalluk ettiği, diğerinde ise müşterek olana taalluk etmesi yoluyla sirayet tarikiyle her ferde taalluk ettiği iddia edilmektedir. Bunun semeresi şudur: Başkasının o vacibi yapıp yapmadığında şüphe eden kimseye, sirayet görüşüne göre [o fiili yapmak] gerekmez; iptida (hitabın doğrudan herkese yönelmesi) görüşüne göre ise gerekir ve başkasının yaptığını zannetmedikçe sorumluluk üzerinden düşmez. Buradan hareketle çoğunluk tarafından yöneltilen itiraza cevap vermeye ihtiyaç kalmaz, dolayısıyla bu hususta söylenenler bize zarar vermez. Kaldı ki söylenenlere karşı şöyle de denilir: Borç, ele aldığımız meselenin tamamen benzeri değildir; çünkü Zeyd'in borcu zahiren sadece kendisine vaciptir ve başkasıyla bir ilgisi yoktur; bu yüzden başkasının ödemesiyle ondan düşmesi sahih olmuş, onun ödemeyi terk etmesiyle de başkasının günahkâr olmaması sahih olmuştur. Bizim meselemiz ise böyle değildir; zira zahirde vacibin her iki taifeye nispeti eşittir, bu sebeple her bir taifenin günahkâr olması caiz olmuştur;

بترك غيرها لتعلق الوجوب بها بحسب الظاهر واستوائها مع غيرها في التعلق.

zira vücub zahir itibarıyla kendisine taalluk etmekte ve taalluk hususunda başkasıyla eşit bulunmaktadır, dolayısıyla başkasının terki sebebiyle [günahkâr olması caizdir].

وأما قولهم: ولم يثبت تأثيم إنسان بأداء آخر فهو لا يطابق البحث إذ ليس المدعى تأثيم أحد بأداء غيره بل تأثيمه بترك فالمطابق ولم يثبت تأثيم إنسان بترك أداء آخر ويتخلص منه حينئذ بأن التعلق في الظاهر مشترك في سائر الطوائف فيتم ما ذهب إليه الإمام الرازي وأتباعه- وهو مختار ابن السبكي- خلافا لأبيه، إذا تحقق هذا فاعلم أن القائلين بأن المكلف البعض قالوا: إن من للتبعيض، وإن القائلين بأن المكلف الكل قالوا: إنها للتبيين، وأيدوا ذلك بأن الله تعالى أثبت الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر لكل الأمة في قوله سبحانه: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ [آل عمران: ١١٠] ولا يقتضي ذلك كون الدعاء فرض عين فإن الجهاد من فروض الكفاية بالإجماع مع ثبوته بالخطابات العامة فتأمل وَأُولئِكَ أي الموصوفون بتلك الصفات الكاملة.

Onların 'Bir kimsenin başkasının edasıyla günahkâr olduğu sabit olmamıştır' sözlerine gelince; bu, bahse mutabık değildir; zira iddia edilen şey birinin başkasının edasıyla günahkâr olması değil, terkiyle günahkâr olmasıdır. Dolayısıyla mutabık olan ifade 'Bir insanın, başkasının edayı terk etmesiyle günahkâr olduğu sabit olmamıştır' şeklinde olmalıdır. Bu durumdan da, zahirdeki taallukun bütün taifeler arasında müşterek olduğu tespitiyle çıkılır. Böylece İmam Râzî ve tâbilerinin benimsediği görüş tam yerine oturur ki babasının aksine İbnü's-Sübkî'nin de tercihi budur. Bu tahakkuk edince bil ki mükellefin 'bazı' olduğunu söyleyenler min edatının teb'îz için olduğunu; mükellefin 'bütün' olduğunu söyleyenler ise tebyîn için olduğunu söylemişlerdir. Bunu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda iyiliği emretmeyi ve kötülükten sakındırmayı bütün ümmete nispet etmesiyle teyit etmişlerdir: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten vazgeçirmeye çalışırsınız” [Âl-i İmrân 110]. Bu durum, davetin farz-ı ayın olmasını gerektirmez; nitekim cihat da genel hitaplarla sabit olmasına rağmen icma ile farz-ı kifâyedir; artık iyi düşün! { وَأُولئِكَ } yani bu kâmil vasıflarla nitelenenler var ya;

هُمُ الْمُفْلِحُونَ أي الكاملون في الفلاح وبهذا صح الحصر المستفاد من الفصل وتعريف الطرفين،

{ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “kurtuluşa erenler işte onlardır”, yani kurtuluşta kemale ermiş olanlardır. Fasıl zamiri ve iki tarafın da marife kılınmasından elde edilen hasr (sınırlama) anlamı da bununla sahih olur.

أخرج الإمام أحمد وأبو يعلى عن درة بنت أبي لهب قالت: «سئل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم من خير الناس؟ قال:

İmam Ahmed ve Ebû Ya'lâ, Dürre bint Ebî Leheb'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e insanların en hayırlısının kim olduğu soruldu; şöyle buyurdu:

آمرهم بالمعروف وأنهاهم عن المنكر وأتقاهم لله تعالى وأوصلهم للرحم» .

'Onların iyiliği en çok emredenleri, kötülükten en çok alıkoyanları, Allah Teâlâ'dan en çok sakınanları ve akrabalık bağını en çok gözetenleridir.'»

وروى الحسن من أمر بالمعروف ونهى عن المنكر فهو خليفة الله تعالى وخليفة رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم وخليفة كتابه، وروي- لتأمرون بالمعروف ولتنهون عن المنكر أو ليسلطن الله تعالى عليكم سلطانا ظالما لا يجل كبيركم ولا يرحم صغيركم ويدعو خياركم فلا يستجاب لهم وتستنصرون فلا تنصرون- والأمر بالمعروف يكون واجبا ومندوبا على حسب ما يؤمر به والنهي عن المنكر كذلك أيضا إن قلنا إن المكروه منكر شرعا، وأما إن فسر بما يستحق العقاب عليه كما أن المعروف ما يستحق الثواب عليه فلا يكون إلا واجبا، وبه قال بعضهم إلا أنه يرد أنهما ليسا على طرفي نقيض والأظهر أن العاصي يجب عليه أن ينهى عما يرتكبه لأنه يجب عليه نهي كل فاعل وترك نهي بعض وهو نفسه لا يسقط عنه وجوب نهي الباقي وكذا يقال في جانب الأمر ولا يعكر على ذلك قوله تعالى: لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ [الصف: ٢] لأنه مؤول بأن المراد نهيه عن عدم الفعل لا عن القول ولا قوله سبحانه: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ [البقرة: ٤٤] لأن التوبيخ إنما هو على نسيان أنفسهم لا على أمرهم بالبر، وعن بعض السلف مروا بالخير وإن لم تفعلوا، نعم للأمر بالمعروف والنهي عن المنكر شروط معروفة محلها والأصل فيهما افعل كذا ولا تفعل كذا، والقتال ليمتثل المأمور والمنهي أمر وراء ذلك وليس داخلا في حقيقتهما وإن وجب على بعض كالأمراء في بعض الأحيان لأن ذلك حكم آخر كما يشعر به

Hasan[-ı Basrî] rivayet etmiştir: «Kim iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırsa o, Allah Teâlâ'nın halifesi, Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in halifesi ve Kitabı'nın halifesidir.» Yine şöyle rivayet edilmiştir: «Ya iyiliği emreder ve kötülükten nehyedersiniz, ya da Allah Teâlâ başınıza büyüğünüzü saymayan, küçüğünüze merhamet etmeyen zalim bir yönetici musallat eder; hayırlılarınız dua eder de duaları kabul olunmaz, yardım istersiniz de yardım göremezsiniz.» Emr-i bi'l-ma'rûf, emredilen şeye göre vacip veya mendup olur; mekruhun şer'an münker olduğunu söylersek nehy-i ani'l-münker de aynı şekilde [vacip veya mendup] olur. Şayet maruf 'sevaba müstahak kılan şey' olarak tefsir edildiği gibi münker de 'cezaya müstahak kılan şey' olarak tefsir edilirse sadece vacip olur; bazısı bunu söylemiştir, ancak bunların tam bir tenakuz (çelişki) içinde olmadıkları itirazı gelir. Daha zahir olan şudur ki, günahkâr kimsenin işlediği kötülükten başkasını nehyetmesi vaciptir; çünkü o fiili işleyen herkesi nehyetmesi vaciptir ve bazısını nehyetmeyi terk etmesi -ki o kendisidir- geri kalanları nehyetme vücubunu üzerinden düşürmez; emir tarafında da durum aynı şekilde söylenir. Allah Teâlâ'nın: { لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?” [Saff 2] ayeti buna engel teşkil etmez; zira bu ayet, maksadın söylemekten değil yapmamaktan nehyetmek olduğu şeklinde tevil edilmiştir. Sübhânehu'nun: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “Siz insanlara iyiliği emreder de kendinizi unutur musunuz?” [Bakara 44] ayeti de buna engel değildir; çünkü kınama ancak kendilerini unutmaları üzerinedir, iyiliği emretmeleri üzerine değildir. Bazı selef âlimlerinden: 'Kendiniz yapmasanız da iyiliği emrediniz' sözü nakledilmiştir. Evet, iyiliği emretme ve kötülükten sakındırmanın kendi yerinde bilinen şartları vardır; bu ikisinde asıl olan 'şunu yap, şunu yapma' demektir. Emredilenin ve nehyedilenin yerine getirilmesi için savaşmak ise bunun ötesinde bir iştir ve bu ikisinin mahiyetine dahil değildir; kimi zaman emirler gibi bazılarının üzerine vacip olsa bile böyledir, zira bu başka bir hükümdür; nitekim bunu şu hadis hissettirmektedir:

قوله ﷺ: «مروا أولادكم بالصلاة وهم أبناء سبع سنين واضربوهم عليها وهم أبناء عشر سنين وفرقوا بينهم في المضاجع»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu: «Çocuklarınız yedi yaşına geldiklerinde onlara namaz kılmayı emredin; on yaşına geldiklerinde kılmadıkları takdirde onları namaz için dövün ve yataklarını ayırın.»

وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وهم اليهود والنصارى قاله الحسن والربيع.

{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا } “O fırkalara bölünenler gibi olmayın”; Hasan ve Rebî', bunların Yahudiler ve Hristiyanlar olduğunu söylemiştir.

وأخرج ابن ماجة عن عوف بن مالك قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «افترقت اليهود على إحدى وسبعين فرقة فواحدة في الجنة وسبعون في النار وافترقت النصارى على ثنتين وسبعين فرقة فإحدى وسبعون في النار وواحدة في الجنة والذي نفسي بيده لتفترقن أمتي على ثلاث وسبعين فرقة فواحدة في الجنة وثنتان وسبعون في النار قيل: يا رسول الله من هم؟ قال: الجماعة»

İbn Mâce, Avf b. Mâlik'ten rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldılar; biri cennette, yetmişi cehennemdedir. Hristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldılar; yetmiş biri cehennemde, biri cennettedir. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, benim ümmetim de yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri cennette, yetmiş ikisi cehennemdedir.» 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar kimlerdir?' diye soruldu; «Cemaattir» buyurdu.

وفي رواية أحمد عن معاوية مرفوعا أن أهل الكتاب تفرقوا في دينهم على ثنتين وسبعين ملة وتفترق هذه الأمة على ثلاث وسبعين كلها في النار إلا واحدة،

Ahmed'in Muâviye'den merfû olarak rivayetinde ise: «Ehl-i kitap dinlerinde yetmiş iki millete ayrıldılar; bu ümmet ise yetmiş üçe ayrılacaktır, biri müstesna hepsi cehennemdedir» şeklindedir.

وفي رواية له أخرى عن أنس مرفوعا أيضا «إن بني إسرائيل تفرقت إحدى وسبعين فرقة فهلكت سبعون فرقة وخلصت فرقة واحدة وإن أمتي ستفترق على اثنتين وسبعين فرقة تهلك إحدى وسبعون فرقة وتخلص فرقة»

Yine Ahmed'in Enes'ten diğer bir merfû rivayetinde: «İsrailoğulları yetmiş bir fırkaya ayrıldı, yetmiş fırka helak oldu ve bir fırka kurtuldu; ümmetim ise yetmiş iki fırkaya ayrılacaktır, yetmiş bir fırka helak olacak ve bir fırka kurtulacaktır» buyrulmuştur.

ولا تعارض بين هذه الروايات لأن الافتراق حصل

Bu rivayetler arasında bir çelişki yoktur; zira ayrışma,

لمن حصل على طبق ما وقع فيها في بعض الأوقات وهو يكفي للصدق وإن زاد العدد أو نقص في وقت آخر وَاخْتَلَفُوا في التوحيد والتنزيه وأحوال المعاد، قيل: وهذا معنى تفرقوا وكرره للتأكيد، وقيل: التفرق بالعداوة والاختلاف بالديانة.

bazı vakitlerde rivayetlerde geçtiği şekliyle kimin hakkında gerçekleşmişse onun hakkında gerçekleşmiştir; başka bir vakitte sayı artsa veya eksilse bile bu durum doğruluk için yeterlidir. { وَاخْتَلَفُوا } Tevhid, tenzih ve ahiret halleri hususunda ihtilafa düştüler. Denildi ki: Bu 'teferraku'nun anlamıdır ve pekiştirme için tekrarlanmıştır. 'Teferruk düşmanlıkla, ihtilaf ise din konusunda [ayrışmakla] olmuştur' da denilmiştir.

مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ أي الآيات والحجج المبينة للحق الموجبة لاتحاد الكلمة، وقال الحسن:

{ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; yani hakkı açıklayan ve fikir birliğini gerektiren ayetler ve deliller geldikten sonra. Hasan[-ı Basrî]:

التوراة، وقال قتادة وأبو أمامة: القرآن وَأُولئِكَ إشارة إلى المذكورين باعتبار اتصافهم بما في حيز الصلة لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ لا يكتنه على تفرقهم واختلافهم المذكور، وفي ذلك وعيد لهم وتهديد للمتشبهين بهم لأن التشبيه بالمغضوب عليه يستدعي الغضب، ثم إن هذا الاختلاف المذموم محمول كما قيل على الاختلاف في الأصول دون الفروع ويؤخذ هذا التخصيص من التشبيه، وقيل: إنه شامل للأصول والفروع لما نرى من اختلاف أهل السنة فيها- كالماتريدي والأشعري- فالمراد حينئذ بالنهي عن الاختلاف النهي عن الاختلاف فيما ورد فيه نص من الشارع أو أجمع عليه وليس بالبعيد.

'Tevrat'tır' demiştir. Katâde ve Ebû Ümâme: 'Kur'an'dır' demişlerdir. { وَأُولئِكَ } sıla cümlesindeki vasıflarla nitelenmeleri bakımından zikredilenlere işarettir. Zikredilen tefrikaları ve ihtilafları sebebiyle { لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “onlar için büyük bir azap vardır” ki mahiyeti kavranamaz. Bunda onlar için bir tehdit, onlara benzeyenler için de bir gözdağı vardır; çünkü gazaba uğramışlara benzemek gazabı celbeder. Sonra denildiği üzere bu yerilmiş ihtilaf, fürûattaki değil usûldeki ihtilafa hamledilir; bu tahsis de [ehl-i kitaba] benzetilmekten çıkarılır. Denildi ki: Ehl-i sünnet'in -Mâtürîdî ve Eş'arî gibi- bu konulardaki ihtilafını gördüğümüz üzere bu hem usûlü hem fürûu kapsar; bu takdirde ihtilaftan nehyedilmekten maksat, hakkında şâri'den açık bir nas bulunan yahut üzerinde icma edilen hususlarda ihtilaf etmekten nehytir ki bu da uzak bir ihtimal değildir.

واستدل على عدم المنع من الاختلاف في الفروع

Fürûattaki ihtilafın yasak olmadığına delil olarak,

بقوله ﵊: اختلاف أمتي رحمة.

Nebi aleyhisselâm'ın: «Ümmetimin ihtilafı rahmettir» buyruğu gösterilmiştir.

وبقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: مهما أوتيتم من كتاب الله تعالى فالعمل به لا عذر لأحد في تركه فإن لم يكن في كتاب الله تعالى فسنة مني ماضية فإن لم يكن سنة مني فما قال أصحابي إن أصحابي بمنزلة النجوم في السماء فأيما أخذتم به اهتديتم واختلاف أصحابي لكم رحمة،

Ve sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan size ne verilmişse onunla amel edilir; onu terk etmede hiç kimse için bir mazeret yoktur. Şayet Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda yoksa benden geçmiş bir sünnettir. Şayet benden bir sünnet yoksa ashabımın söyledikleridir. Şüphesiz ashabım gökteki yıldızlar gibidir; hangisine tutunursanız hidayete erersiniz ve ashabımın ihtilafı sizin için bir rahmettir.»

وأراد بهم صلى الله تعالى عليه وسلم خواصهم البالغين رتبة الاجتهاد والمقصود بالخطاب من دونهم فلا إشكال فيه خلافا لمن وهم، والروايات عن السلف في هذا المعنى كثيرة.

Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bununla, ashabın içtihad mertebesine ulaşmış seçkinlerini kastetmiştir; hitabın asıl muhatabı ise onların dışındakilerdir, dolayısıyla vehme kapılanların aksine bunda hiçbir müşkillik yoktur. Selef'ten bu manada nakledilen rivayetler pek çoktur.

فقد أخرج البيهقي في المدخل عن القاسم بن محمد قال: اختلاف أصحاب محمد رحمة لعباد الله تعالى، وأخرجه ابن سعد في طبقاته بلفظ كان اختلاف أصحاب محمد رحمة للناس، وفي المدخل عن عمر بن عبد العزيز قال: ما سرني لو أن أصحاب محمد لم يختلفوا لأنهم لو لم يختلفوا لم تكن رخصة، واعترض الإمام السبكي بأن اختلاف أمتي رحمة ليس معروفا عند المحدثين ولم أقف له على سند صحيح ولا ضعيف ولا موضوع ولا أظن له أصلا إلا أن يكون من كلام الناس بأن يكون أحد قال اختلاف الأمة رحمة فأخذه بعضهم فظنه حديثا فجعله من كلام النبوة وما زلت أعتقد أن هذا الحديث لا أصل له. واستدل على بطلانه بالآيات والأحاديث الصحيحة الناطقة بأن الرحمة تقتضي عدم الاختلاف والآيات أكثر من أن تحصى، ومن الأحاديث

Nitekim Beyhakî el-Medhal'de Kâsım b. Muhammed'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Muhammed'in ashabının ihtilafı, Allah Teâlâ'nın kulları için bir rahmettir.' İbn Sa'd bunu Tabakât'ında: 'Muhammed'in ashabının ihtilafı insanlar için rahmet idi' lafzıyla rivayet etmiştir. el-Medhal'de Ömer b. Abdilazîz'den şöyle dediği nakledilir: 'Şayet Muhammed'in ashabı ihtilaf etmeselerdi bu beni sevindirmezdi; çünkü onlar ihtilaf etmeselerdi ruhsat olmazdı.' İmam Sübkî ise buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Ümmetimin ihtilafı rahmettir' sözü hadisçiler nezdinde maruf değildir; bunun için ne sahih, ne zayıf ne de mevzû bir senet bulabildim; halkın sözü olması dışında bunun bir aslı olduğunu da zannetmiyorum; öyle ki bir kimse 'Ümmetin ihtilafı rahmettir' demiş, bazısı da bunu alıp hadis sanarak peygamber sözü kılmış olabilir; bu hadisin bir aslı olmadığına inanmaya devam etmekteyim. O, bunun bâtıl olduğuna, rahmetin ihtilaf etmemeyi gerektirdiğini açıkça belirten ayetleri ve sahih hadisleri delil getirmiştir; ayetler sayılamayacak kadar çoktur, hadislerden biri de şudur:

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إنما هلكت بنو إسرائيل بكثرة سؤالهم واختلافهم على أنبيائهم»

Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «İsrailoğulları ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri sebebiyle helak olmuşlardır.»

وقوله ﵊: «لا تختلفوا فتختلف قلوبكم»

Ve Nebi aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: «İhtilaf etmeyin, yoksa kalpleriniz ihtilafa düşer.»

وهو وإن كان واردا في تسوية الصفوف إلا أن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب، ثم قال: والذي نقطع به أن الاتفاق خير من الاختلاف وأن الاختلاف على ثلاثة أقسام: أحدها في الأصول ولا شك أنه ضلال وسبب كل فساد وهو المشار إليه في القرآن، والثاني في الآراء والحروب ويشير إليه

Bu hadis safların düzeltilmesi hakkında varit olmuş olsa da itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Sonra [İmam Sübkî] şöyle demiştir: Kesin olarak bildiğimiz husus, ittifakın ihtilaftan hayırlı olduğudur ve ihtilaf üç kısımdır: Birincisi usûldeki ihtilaftır; şüphesiz bu bir sapıklıktır ve her fesadın sebebidir, Kur'an'da işaret edilen de budur. İkincisi görüşlerde ve savaşlardaki ihtilaftır; buna da şu hadis işaret eder:

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم لمعاذ وأبي موسى لما بعثهما إلى اليمن: «تطاوعا ولا تختلفا»

Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Muâz ve Ebû Mûsâ'yı Yemen'e gönderirken onlara söylediği: «Uyumlu olun, ihtilaf etmeyin» buyruğu.

ولا شك أيضا أنه حرام لما فيه من تضييع المصالح الدينية والدنيوية، والثالث في الفروع كالاختلاف في الحلال والحرام ونحوهما والذي نقطع به أن الاتفاق خير منه أيضا لكن هل هو ضلال كالقسمين الأولين أم لا؟ فيه خلاف، فكلام ابن حزم ومن سلك مسلكه ممن يمنع التقليد يقتضي الأول، وأما نحن فإنا نجوز التقليد للجاهل والأخذ عند الحاجة بالرخصة من أقوال بعض العلماء من غير تتبع الرخص وهو يقتضي الثاني، ومن هذا الوجه قد يصح أن يقال: الاختلاف رحمة فإن الرخص منها بلا شبهة وهذا لا ينافي قطعا القطع بأن الاتفاق خير من الاختلاف فلا تنافي بين الكلامين لأن جهة الخيرية تختلف وجهة الرحمة تختلف، فالخيرية في العلم

Bunun da dinî ve dünyevî maslahatları zayi etmesi sebebiyle haram olduğunda şüphe yoktur. Üçüncüsü ise helal ve haram gibi konulardaki ihtilaf gibi fürûattaki ihtilaftır. Kesin olarak bildiğimiz şudur ki ittifak bundan da hayırlıdır; fakat bu ilk iki kısım gibi bir dalalet midir, değil midir? Bunda ihtilaf vardır. İbn Hazm'ın ve taklidi yasaklayanlardan onun yolunu tutanların sözü birinci görüşü gerektirir. Bize gelince; biz cahil kimse için taklidi ve ihtiyaç halinde ruhsatların peşine düşmeksizin bazı âlimlerin görüşlerindeki ruhsatla amel etmeyi caiz görürüz; bu da ikinci görüşü gerektirir. Bu açıdan 'İhtilaf rahmettir' denilmesi sahih olabilir; zira ruhsatlar şüphesiz rahmettendir. Bu durum, ittifakın ihtilaftan daha hayırlı olduğunu kesin olarak bilmeye asla aykırı değildir; dolayısıyla iki söz arasında bir çelişki yoktur, çünkü hayırlılık ciheti farklıdır, rahmet ciheti farklıdır. Zira hayırlılık; ilimde,

بالدين الحق الذي كلف الله تعالى به عباده وهو الصواب عنده والرحمة في الرخصة له وإباحة الإقدام بالتقليد على ذلك، ورحمة نكرة في سياق الإثبات لا تقتضي العموم فيكتفي في صحته أن يحصل في الاختلاف رحمة ما في وقت ما في حالة ما على وجه ما فإن كان ذلك حديثا فيخرج على هذا وكذا إن لم يكنه، وعلى كل تقدير لا نقول إن الاختلاف مأمور به، والقول بأن الاتفاق مأمور به يلتفت إلى أن المصيب واحد أم لا؟ فإن قلنا: إن المصيب واحد وهو الصحيح فالحق في نفس الأمر واحد والناس كلهم مأمورون بطلبه واتفاقهم عليه مطلوب والاختلاف حينئذ منهي عنه وإن عذر المخطئ وأثيب على اجتهاده وصرف وسعه لطلب الحق.

Allah Teâlâ'nın kullarını mükellef kıldığı hak dinde ve O'nun katındaki doğru olandadır; rahmet ise kul için ruhsatta ve taklitle buna cüret etmenin mubah kılınmasındadır. 'Rahmet' kelimesi olumlu bağlamda nekiredir ve umum ifade etmez; dolayısıyla [hadisin] sahih olması için ihtilafta herhangi bir vakitte, herhangi bir durumda, herhangi bir vecihle bir rahmetin hasıl olması yeterlidir. Şayet bu bir hadis ise bu şekilde yorumlanır; hadis değilse yine böyledir. Her halükarda biz ihtilafın emredildiğini söylemiyoruz. İttifakın emredildiği sözü ise 'isabet eden tek midir, değil midir?' meselesine dayanır. Şayet 'isabet eden tektir' dersek -ki doğru olan da budur- hakikat gerçekte tektir ve bütün insanlar onu aramakla emrolunmuşlardır, onun üzerinde ittifak etmeleri istenmiştir ve hata eden mazur görülüp ictihadı ve hakkı aramak için sarf ettiği çabası sebebiyle sevap alsa da ihtilaf o takdirde nehyedilmiştir.

فقد أخرج البخاري ومسلم وأبو داود والنسائي وابن ماجة من حديث عمرو بن العاص «إذا حكم الحاكم فاجتهد وأصاب فله أجران وإذا حكم فاجتهد فأخطأ فله أجر»

Nitekim Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce, Amr b. el-Âs hadisinden rivayet etmişlerdir: «Hâkim hüküm verip de içtihat eder ve isabet ederse ona iki ecir vardır; hüküm verip içtihat eder ve hata ederse ona bir ecir vardır.»

وكذلك إذا قلنا بالشبه كما هو قول بعض الأصوليين، وأما إذا قلنا: كل مجتهد مصيب فكل أحد مأمور بالاجتهاد وباتباع ما غلب على ظنه فلا يلزم أن يكونوا كلهم مأمورين بالاتفاق ولا أن لا يكون اختلافهم منهيا عنه، وإطلاق الرحمة على هذا التقدير في الاختلاف أقوى من إطلاقها على قولنا: المصيب واحد، هذا كله إذا حملنا الاختلاف في الخبر على الاختلاف في الفروع، وأما إذا قلنا المراد الاختلاف في الصنائع والحرف فلا شك أن ذلك من نعم الله تعالى التي يطلب من العبد شكرها كما قال الحليمي في شعب الإيمان، لكن كان المناسب على هذا أن يقال اختلاف الناس رحمة إذ لا خصوصية للأمة بذلك فإن كل الأمم مختلفون في الصنائع والحرف لا هذه الأمة فقط فلا بد لتخصيص الأمة من وجه، ووجهه إمام الحرمين بأن المراتب والمناصب التي أعطيتها أمته صلى الله تعالى عليه وسلم لم تعطها أمة من الأمم فهي من رحمة الله تعالى لهم وفضله عليهم لكنه لا يسبق من لفظ الاختلاف إلى ذلك ولا إلى الصنائع والحرف، فالحرفة الإبقاء على الظاهر المبادر وتأويل الخبر بما تقدم.

Bazı usulcülerin görüşü olduğu üzere şüpheye (eşdeğer delillere) göre hüküm verirsek de böyledir. Şayet 'her müçtehit isabet etmiştir' dersek, herkes içtihat etmekle ve zann-ı galibine uymakla emrolunmuştur; dolayısıyla hepsinin ittifakla emrolunmuş olmaları veya ihtilaflarının nehyedilmemiş olması gerekmez. Bu takdirde ihtilaf hakkında rahmet nitelemesinin mutlak kullanılması, 'isabet eden tektir' görüşümüze nazaran daha kuvvetli olur. Bütün bunlar, haberdeki ihtilafı fürûattaki ihtilafa hamlettiğimiz takdirdedir. Şayet 'Maksat sanat ve mesleklerdeki farklılıktır' dersek, Halîmî'nin Şuabü'l-Îmân'da söylediği gibi bunun, kuldan şükrü istenen Allah Teâlâ'nın nimetlerinden olduğunda şüphe yoktur. Ancak bu takdirde 'insanların farklılığı rahmettir' denilmesi daha uygun olurdu; zira bunun bu ümmete has bir tarafı yoktur, çünkü sadece bu ümmet değil bütün ümmetler sanat ve mesleklerde farklılık gösterirler; dolayısıyla ümmetin tahsis edilmesinin bir gerekçesi olmalıdır. İmâmü'l-Harameyn bunu şöyle gerekçelendirmiştir: Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetine verilen mertebeler ve makamlar hiçbir ümmete verilmemiştir; bu da Allah Teâlâ'nın onlara bir rahmeti ve lütfudur. Ne var ki ihtilaf lafzından zihne öncelikle ne bu ne de sanat ve meslekler gelir; asıl ustalık, lafzı ilk akla gelen zahirinde bırakmak ve haberi yukarıda geçtiği üzere tevil etmektir.

هذه خلاصة كلامه ولا يخفى أنه مما لا بأس به، نعم كون الحديث ليس معروفا عند المحدثين أصلا لا يخلو عن شيء، فقد عزاه الزركشي في الأحاديث المشتهرة إلى كتاب الحجة لنصر المقدسي ولم يذكر سنده ولا صحته لكن ورد ما يقويه في الجملة مما نقل من كلام السلف، والحديث الذي أوردناه قبل وإن رواه الطبري والبيهقي في المدخل بسند ضعيف عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما على أنه يكفي في هذا الباب الحديث الذي أخرجه الشيخان وغيرهما، فالحق الذي لا محيد عنه أن المراد اختلاف الصحابة رضي الله تعالى عنهم ومن شاركهم في الاجتهاد كالمجتهدين المعتد بهم من علماء الدين الذين ليسوا بمبتدعين وكون ذلك رحمة لضعفاء الأمة، ومن ليس في درجتهم مما لا ينبغي أن ينتطح فيه كبشان ولا يتنازع فيه اثنان فليفهم يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ نصب بما في لهم من معنى الاستقرار أو منصوب باذكر مقدرا، وقيل: العامل فيه عذاب وضعف بأن المصدر الموصوف لا يعمل، وقيل: عظيم، وأورد عليه أنه يلزم تقييد عظمته بهذا ولا معنى له، ورد بأنه إذا عظم فيه وفيه كل عظيم ففي غيره أولى إلا أن يقال: إن التقييد ليس بمراد، والمراد بالبياض معناه الحقيقي أو لازمه من السرور والفرح وكذا يقال في السواد، والجمهور على الأول قالوا: يوسم أهل الحق ببياض الوجه وإشراق البشرة تشريفا لهم وإظهارا لآثار أعمالهم في ذلك الجمع، ويوسم أهل الباطل بضد ذلك، والظاهر أن الابيضاض والاسوداد يكون لجميع الجسد إلا أنهما أسندا للوجوه لأن الوجه أول ما يلقاك من الشخص وتراه وهو أشرف أعضائه.

Bu onun sözünün özetidir ve onda bir sakınca olmadığı açıktır. Evet, hadisin hadisçiler nezdinde hiçbir şekilde bilinmiyor oluşu eleştiriden uzak değildir; nitekim Zerkeşî el-Ehâdîsü'l-Müştehire'de onu Nasr el-Makdisî'nin el-Hücce kitabına nispet etmiş, ancak senedini ve sıhhatini zikretmemiştir; fakat selefin nakledilen sözlerinden bunu genel manada kuvvetlendiren rivayetler gelmiştir. Daha önce aktardığımız hadisi her ne kadar Taberî ve Beyhakî el-Medhal'de İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan zayıf bir senetle rivayet etmiş olsalar da bu babda Şeyhayn [Buhârî ve Müslim] ile diğerlerinin rivayet ettiği hadis yeterlidir. Kaçınılmaz olan hakikat şudur ki bundan maksat; sahâbe radıyallâhu teâlâ anhüm'ün ve ehl-i bid'at olmayan din âlimlerinden muteber müçtehitler gibi içtihatta onlara ortak olanların ihtilafıdır ve bunun ümmetin zayıfları ile onların derecesinde olmayanlar için bir rahmet olması, hakkında iki koçun tokuşmayacağı ve iki kişinin ihtilaf etmeyeceği bir husustur; artık iyi anla! { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “O gün kimi yüzler ağarır, kimi yüzler kararır”; { لَهُمْ } ifadesindeki istikrar (yerleşme) manasından dolayı mansuptur veya takdiri olan 'hatırla' (izkür) fiiliyle mansuptur. Amilinin 'azap' olduğu da söylenmiştir; ancak sıfat almış masdarın amel etmeyeceği gerekçesiyle bu zayıf görülmüştür. 'Azîm' kelimesidir de denilmiştir; buna karşı da azabın büyüklüğünün bu güne bağlanması gerekir ki bunun bir manası yoktur itirazı getirilmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: O günde -ki içinde her büyük şey vardır- büyüyorsa diğer günlerde öncelikle büyüktür; meğerki kayıtlama murat edilmemiştir denilsin. Ağarmaktan maksat hakiki anlamıdır yahut bunun lazımî manası olan sevinç ve neşedir; kararmak hakkında da aynı şey söylenir. Çoğunluk birinci görüştedir; onlar şöyle demişlerdir: O mahşer yerinde hak ehli, kendilerine bir ikram ve amellerinin eserlerini göstermek üzere yüz beyazlığı ve ten parlaklığı ile damgalanır; batıl ehli ise bunun zıddı ile damgalanır. Zahir olan şudur ki ağarma ve kararma bütün bedende olur; ancak yüz, şahsın ilk karşılaşılan, ilk görülen ve en şerefli uzvu olduğu için bu durum yüzlere isnat edilmiştir.

واختلف في وقت ذلك فقيل: وقت البعث من القبور، وقيل: وقت قراءة الصحف، وقيل: وقت رجحان الحسنات والسيئات في الميزان، وقيل: عند قوله تعالى شأنه: وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ [يس: ٥٩] ، وقيل:

Bunun vakti hususunda ihtilaf edilmiştir: Kabirlerden diriliş anı olduğu söylenmiştir; amel defterlerinin okunduğu an olduğu söylenmiştir; mizanda iyilik ve kötülüklerin ağır bastığı an olduğu söylenmiştir; şanı yüce olan Allah Teâlâ'nın: { وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } “Ey suçlular! Bugün şöyle ayrılın” [Yâsîn 59] buyurduğu an olduğu söylenmiştir; ve denilmiştir ki:

وقت أن يؤمر كل فريق بأن يتبع معبوده، ولا يبعد أن يقال: إن في كل موقف من هذه المواقف يحصل شيء من ذلك إلى أن يصل إلى حدّ الله تعالى أعلم به إذ البياض والسواد من المشكك دون المتواطئ كما لا يخفى، وقرأ: «تبيضّ وتسودّ» بكسر حرف المضارعة وهي لغة و «تبياضّ وتسوادّ» .

Her grubun taptığına tâbi olmasının emredildiği andır. Bu durakların her birinde, Allah Teâlâ'nın daha iyi bildiği bir sınıra ulaşıncaya kadar bundan bir miktarın gerçekleştiğini söylemek uzak bir ihtimal değildir; zira gizli olmadığı üzere beyazlık ve siyahlık mütevatî (tekdüze) değil, müşekkek (dereceli) kavramlardandır. Muzâri harfinin kesresiyle bir lügat olarak «تبيضّ وتسودّ» (tebyaddu ve tesveddu) şeklinde ve «تبياضّ وتسوادّ» (tebyâddu ve tesvâddu) şeklinde de okunmuştur.

فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ تفصيل لأحوال الفريقين وابتدأ بحال الذين اسودت وجوههم لمجاورته وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ وليكون الابتداء والاختتام بما يسر الطبع ويشرح الصدر أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ على إرادة القول المقرون بالفاء أي فيقال لهم ذلك، وحذف القول واستتباع الفاء له في الحذف أكثر من أن يحصى، وإنما الممنوع حذفها وحدها في جواب أما، والاستفهام للتوبيخ والتعجيب من حالهم، والكلام حكاية لما يقال لهم فلا التفات فيه خلافا للسمين، والظاهر من السياق والسباق أن هؤلاء أهل الكتاب وكفرهم بعد إيمانهم كفرهم برسول الله ﷺ بعد الإيمان به قبل مبعثه- وإليه ذهب عكرمة- واختاره الزجاج والجبائي.

{ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ } “Yüzleri kararanlara gelince”; iki zümrenin hallerinin tafsilatıdır. Yüzleri kararanların haliyle başlanması, { وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } ifadesine bitişik olmasından ve başlangıç ile sonucun tabiatı ferahlatan ve göğsü açan şeyle olması içindir. { أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?”; fâ harfiyle birleşen mukadder bir söz iradesi üzeredir, yani 'onlara böyle denilir'. 'Kavl' (söz) kelimesinin hazfedilmesi ve fâ harfinin hazifte ona tâbi olması sayılamayacak kadar çoktur; yasak olan sadece 'ammâ'nın cevabında fâ'nın tek başına hazfedilmesidir. Soru, kınama ve onların haline hayret etme anlamındadır. Bu söz, onlara söylenecek şeyin bir hikâyesi olduğu için Semîn'in aksine burada iltifat sanatı yoktur. سیاk ve sibaktan zahir olan şudur ki bunlar Ehl-i kitaptır; imanlarından sonra küfre girmeleri ise, peygamber olarak gönderilmeden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmişken gönderilişinden sonra onu inkâr etmeleridir; İkrime bu görüşe gitmiş, Zeccâc ve Cübbâî de bunu tercih etmiştir.

وقيل: هم جميع الكفار لإعراضهم عما وجب عليهم من الإقرار بالتوحيد حين أشهدهم على أنفسهم أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الأعراف: ١٧٢] وروي ذلك عن أبيّ بن كعب، ويحتمل أن يراد بالإيمان الإيمان بالقوة والفطرة وكفر جميع الكفار كان بعد هذا الإيمان لتمكنهم بالنظر الصحيح والدلائل الواضحة والآيات البينة من الإيمان بالله تعالى ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم، وعن الحسن أنهم المنافقون أعطوا كلمة الإيمان بألسنتهم وأنكروها بقلوبهم وأعمالهم فالإيمان على هذا مجازي، وقيل:

Denildi ki: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demiş, onlar da 'Evet' demişlerdi” [A'râf 172] ayetinde nefislerine karşı kendilerini şahit tuttuğu vakit tevhidi ikrar etme hususunda üzerlerine vacip olan şeyden yüz çevirmeleri sebebiyle bunlar bütün kâfirlerdir; bu görüş Übey b. Ka'b'dan rivayet edilmiştir. İmandan maksadın kuvve ve fıtrat halindeki iman olması da muhtemeldir; zira bütün kâfirlerin inkârı bu imandan sonradır, çünkü onlar sahih bir nazar, açık deliller ve apaçık ayetler sayesinde Allah Teâlâ'ya ve Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e iman etme imkânına sahiptirler. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre onlar münafıklardır; dilleriyle iman kelimesini ikrar etmiş, kalpleri ve amelleriyle inkâr etmişlerdir; buna göre iman mecazidir. Denildi ki:

إنهم أهل البدع والأهواء من هذه الأمة، وروي ذلك عن عليّ كرم الله تعالى وجهه

Onlar bu ümmetin bid'at ve heva ehlidir. Bu görüş Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten,

وأبي أمامة وابن عباس وأبي سعيد الخدري رضي الله تعالى عنه.

Ebû Ümâme, İbn Abbâs ve Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edilmiştir.

فَذُوقُوا الْعَذابَ أي المعهود الموصوف بالعظم والأمر للإهانة لتقرر المأمور به وتحققه، وقيل: يحتمل أن يكون أمر تسخير بأن يذوق العذاب كل شعرة من أعضائهم نعوذ بالله تعالى من غضبه، والفاء للإيذان بأن الأمر بذوق العذاب مترتب على كفرهم المذكور كما يصرح به قوله سبحانه: بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ فالباء للسببية، وقيل:

{ فَذُوقُوا الْعَذابَ } “Öyleyse tadın azabı!”; yani büyüklüğüyle nitelenen o malum azabı. Buradaki emir, emredilen şeyin kesinleşmesi ve tahakkuk etmesi sebebiyle hakaret ve aşağılama içindir. Şöyle de denilmiştir: Azabın azalarındaki her bir kıl tarafından tadılması şeklinde bir teshîr (zorlama/çaresiz bırakma) emri olması da muhtemeldir; Allah Teâlâ'nın gazabından O'na sığınırız! Fâ harfi, azabı tatma emrinin zikredilen küfürlerinin üzerine terettüp ettiğini bildirmek içindir; nitekim Sübhânehu'nun şu buyruğu bunu açıkça ifade eder: { بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “inkâr edegeldiğinizden ötürü”; buradaki bâ harfi sebebiyet içindir. Şöyle de denilmiştir:

للمقابلة من غير نظر إلى التسبب وليست بمعنى اللام ولعله سبحانه أراد بَعْدَ إِيمانِكُمْ والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على استمرار كفرهم أو على مضيه في الدنيا.

Sebebiyete bakılmaksızın mukabele (karşılık) içindir ve lâm manasında değildir. Sübhânehu bununla { بَعْدَ إِيمانِكُمْ } ifadesini kastetmiş olabilir. Mazi ve muzâri sîgalarının bir arada kullanılması, küfürlerinin sürekliliğine yahut dünyada geçip gittiğine delalet etmek içindir.

وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ أي الجنة فهو من التعبير بالحال عن المحل والظرفية حقيقية، وقد يراد بها الثواب فالظرفية حينئذ مجازية كما يقال: في نعيم دائم وعيش رغد- وفيه إشارة إلى كثرته وشموله للمذكورين شمول الظرف ولا يجوز أن يراد بالرحمة ما هو صفة له تعالى إذ لا يصح فيها الظرفية ويدل على ما ذكر مقابلتها بالعذاب ومقارنتها للخلود في قوله تعالى: هُمْ فِيها خالِدُونَ وإنما عبر عن ذلك بالرحمة إشعارا بأن المؤمن وإن استغرق عمره في طاعة الله تعالى فإنه لا ينال ما ينال إلا برحمته تعالى ولهذا

{ وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } “Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler”; yani cennettedirler. Bu, hâl (durum) zikredilerek mahallin (yerin) kastedilmesi kabilindendir ve zarfiyet hakikidir. Rahmet ile sevap da kastedilmiş olabilir; o takdirde zarfiyet, 'daimi bir nimet ve bol rızık içinde' denilmesinde olduğu gibi mecazi olur; bunda da onun çokluğuna ve zarfın kuşatması gibi zikredilenleri kuşattığına işaret vardır. Rahmet ile Allah Teâlâ'nın sıfatı olan şeyin kastedilmesi caiz değildir; zira onda zarfiyet sahih olmaz. Zikredilen manaya delil; rahmetin azabın karşısına konulması ve Allah Teâlâ'nın: { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır” buyruğunda ebedilikle birlikte zikredilmesidir. Bundan rahmet olarak bahsedilmesi, mümin ömrünü Allah Teâlâ'ya itaatte tüketse bile elde edeceği şeyleri ancak O'nun rahmetiyle elde edebileceğini hissettirmek içindir; bu sebepledir ki,

ورد في الخبر «لن يدخل أحدكم الجنة عمله فقيل له: حتى أنت يا رسول الله؟ فقال: حتى أنا إلا أن يتغمدني الله تعالى برحمته»

Habîs-i şerifte şöyle varit olmuştur: «Hiçbirinizi ameli cennete sokamaz. 'Sen dahil mi ey Allah'ın Resûlü?' denildi; 'Allah Teâlâ beni rahmetiyle bürümedikçe ben dahil' buyurdu.»

وجملة هُمْ فِيها خالِدُونَ استئنافية وقعت جوابا عما نشأ من السياق كأنه قيل: كيف يكونون فيها؟ فأجيب بما ترى وفيها تأكيد في المعنى لما تقدم، وقيل: خبر بعد خبر وليس بشيء، وتقديم الظرف للمحافظة على رؤوس الآي، والضمير المجرور للرحمة، ومن أبعد البعيد جعله للدعوة إلى الخير والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر خلافا لمن قال به، وجعل الكلام عليه بيانا لسبب كونهم في رحمة الله تعالى وكون مقابلهم في العذاب كأنه قيل: ما بالهم في رحمة الله تعالى؟ فأجيب بأنهم كانوا خالدين في الخيرات، وقرئ «ابياضت واسوادت» تِلْكَ أي التي مرّ ذكرها وعظم قدرها آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ أي نقرؤها شيئا فشيئا، وإسناد ذلك إليه تعالى مجاز إذ التالي جبريل عليه السلام

{ هُمْ فِيها خالِدُونَ } cümlesi, سیاktan doğan bir soruya cevap olarak gelmiş istînâfiyye cümlesidir; sanki 'Orada nasıl olacaklar?' denilmiş de gördüğün şekilde cevap verilmiştir ve bu cümlede manaca daha önce geçeni teyit vardır. Haberden sonra haber olduğu da söylenmiştir ancak bu bir şey değildir. Zarfın öne alınması ayet sonlarını korumak içindir; mecrur zamir rahmete racidir. Bunu söyleyenin aksine zamiri hayra davete, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkere raci kılmak en uzak ihtimaldir; keza sözü, onların Allah Teâlâ'nın rahmetinde olmalarının ve karşıtlarının azapta olmalarının sebebini beyan kılmak da böyledir -sanki 'Onlara ne oldu da Allah'ın rahmetindeler?' denilmiş ve 'Çünkü onlar hayırlarda daimi idiler' diye cevap verilmiş gibi-. «ابياضت واسوادت» (ibyâddat ve'svâddat) şeklinde de okunmuştur. { تِلْكَ } yani zikri geçen ve kadri yüce olan { آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ } “işte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana okuyoruz”; yani onları peyderpey okuyoruz. Bunun Allah Teâlâ'ya isnadı mecazidir; zira okuyan Cibrîl aleyhisselâm'dır;

بأمره ﷾ وفي عدوله عن الحقيقة مع الالتفات إلى التكلم بنون العظمة ما لا يخفى من العناية بالتلاوة والمتلو عليه، والجملة الفعلية في موضع الحال من الآيات والعامل فيها معنى الإشارة.

O'nun azze ve celle emriyledir. Hakiki manadan udûl edilmesinde ve azamet nûnu ile mütekellim sîgasına iltifat yapılmasında, okumaya ve kendisine okunan zâta yönelik gizli olmayan bir ihtimam vardır. Fiil cümlesi 'âyât' kelimesinden hâl konumundadır; amili ise işaret manasıdır.

وجوز أن تكون في موضع الخبر لتلك، وآياتُ بدل منه، وقرئ «يتلوها» على صيغة الغيبة.

{ تِلْكَ } için haber konumunda olması da caiz görülmüştür; { آياتُ } ise ondan bedeldir. Gayb sîgasıyla «يتلوها» (yetlûhâ) şeklinde de okunmuştur.

بِالْحَقِّ أي متلبسة أو متلبسين بالصدق أو بالعدل في جميع ما دلت عليه تلك الآيات ونطقت به فالظرف في موضع الحال المؤكدة من الفاعل أو المفعول وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ بأن يحلهم من العقاب ما لا يستحقونه عدلا أو ينقصهم من الثواب عما استحقوه فضلا، والجملة مقررة لمضمون ما قبلها على أتم وجه حيث نكر ظلما ووجه النفي إلى إرادته بصيغة المضارع المفيد بمعونة المقام دوام الانتفاء وعلق الحكم بآحاد الجمع المعرف والتفت إلى الاسم الجليل والظلم وضع الشيء في غير موضعه اللائق به أو ترك الواجب وهو يستحيل عليه تعالى للأدلة القائمة على ذلك ونفي الشيء لا يقتضي إمكانه فقد ينفي المستحيل كما في قوله تعالى: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ [الإخلاص: ٣٠] وقيل: الظاهر أن المراد أن الله لا يريد ما هو ظلم من العباد فيما بينهم لا أن كل ما يفعل ليس ظلما منه لأن المقام مقام بيان أنه لا يضيع أجر المحسنين ولا يهمل الكافر ويجازيه بكفره، ولو كان المراد أن كل ما يفعل ليس ظلما لا يستفاد هذا، وفيه ما لا يخفى.

{ بِالْحَقِّ } “hak olarak”; yani o ayetlerin delalet ettiği ve beyan ettiği her şeyde doğruluk veya adaletle iç içe geçmiş yahut iç içe geçmişler olarak; dolayısıyla bu zarf, fâilden veya mefûlden müekkid bir hâl konumundadır. { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } “Allah alemlere hiçbir zulüm dilemez”; hak etmedikleri bir azabı adaletle onlara indirmesi yahut lütuf olarak hak ettikleri sevaptan onları eksiltmesi suretiyle [zulmetmez]. Bu cümle, 'zulüm' kelimesini nekire kılması, makamın yardımıyla nefiyin devamlılığını ifade eden muzari sîgasıyla nefyin doğrudan iradeye yöneltilmesi, hükmü marife olan cemi fertlerine bağlaması ve lafza-i celâle iltifat etmesi cihetiyle kendisinden öncekinin mazmununu en mükemmel şekilde pekiştirir. Zulüm; bir şeyi kendisine layık olmayan yerine koymak veya vacibi terk etmektir ki bu hususta mevcut deliller sebebiyle Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Bir şeyin nefyedilmesi onun imkânını gerektirmez; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “Doğurmamış ve doğmamıştır” [İhlâs 3] ayetinde olduğu gibi bazen muhal olan da nefyedilir. Şöyle de denilmiştir: Zahir olan şudur ki murat; Allah'ın, kulların kendi aralarında zulüm olan şeyleri onlar için istemediğidir; yoksa O'nun yaptığı her şeyin Kendisinden bir zulüm olmadığı manasında değildir; çünkü makam, O'nun iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyeceğini, kâfiri de başıboş bırakmayıp küfrüyle cezalandıracağını beyan makamıdır. Şayet maksat O'nun yaptığı her şeyin zulüm olmadığı olsaydı bu mana anlaşılamazdı; bunda da gizli olmayan bir zayıflık vardır.