Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أي له سبحانه وحده ما فيهما من المخلوقات ملكا وخلقا وتصرفا والتعبير ب ما للتغليب أو للإيذان بأن غير العقلاء بالنسبة إلى عظمته كغيرهم وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ أي أمورهم فيجازي كلّا بما تقتضيه الحكمة من الثواب والعقاب، وتقديم الجار للحصر أي إلى حكم الله تعالى وقضائه لا إلى غيره شركة أو استقلالا، والجملة مقررة لمضمون ما ورد في جزاء الفريقين، وقيل: معطوفة على ما قبلها مقررة لمضمونه والإظهار في مقام الإضمار لتربية المهابة، وقرأ يحيى بن وثاب- «ترجع» - بفتح التاء وكسر الجيم في جميع القرآن كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ كلام مستأنف سيق لتثبيت المؤمنين على ما هم عليه من الاتفاق على الحق والدعوة إلى الخير كذا قيل، وقيل: هو من تتمة الخطاب الأول في قوله ﷾: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وتوالت بعد هذا خطابات المؤمنين من أوامر ونواهي واستطرد بين ذلك من يبيض وجهه ومن يسود وشيء من أحوالهم في الآخرة، ثم عاد إلى الخطاب الأول تحريضا على الانقياد والطواعية- وكان- ناقصة ولا دلالة لها في الأصل على غير الوجود في الماضي من غير دلالة على انقطاع أو دوام، وقد تستعمل للأزلية كما في صفاته تعالى نحو كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً [الأحزاب: ٤٠، الفتح: ٢٦] وقد تستعمل للزوم الشيء وعدم انفكاكه نحو وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا [الكهف: ٥٤] ، وذهب بعض النحاة إلى أنها تدل بحسب الوضع على الانقطاع كغيرها من الأفعال الناقصة والمصحح هو الأول وعليه لا تشعر الآية بكون المخاطبين ليسوا خير أمة الآن، وقيل: المراد كنتم في علم الله تعالى أو في اللوح المحفوظ أو فيما بين الأمم أي في علمهم كذلك، وقال الحسن: معناه أنتم خير أمة، واعترض بأنه يستدعي زيادة كان وهي لا تزاد في أول الجملة أُخْرِجَتْ أي أظهرت وحذف الفاعل للعلم به لِلنَّاسِ متعلق بما عنده، وقيل: بخير أمة، وجملة أُخْرِجَتْ صفة- لأمة- وقيل: لخير، والأول أولى، والخطاب قيل: لأصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم خاصة وإليه ذهب الضحاك، وقيل: للمهاجرين من بينهم وهو أحد خبرين عن ابن عباس، وفي آخر أنه عام لأمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، ويؤيده ما

{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”; yani mülk, yaratılış ve tasarruf bakımından her ikisinde bulunan bütün mahlûkat yalnızca O Sübhânehu'ya aittir. [Mahlûkattan] { ما } (mâ) edatıyla bahsedilmesi taglîb içindir veya akıl sahibi olmayan varlıkların O'nun azameti karşısında diğerleri gibi olduğuna dikkat çekmek içindir. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür”; yani onların işleri O'na döner ve O da hikmetin gerektirdiği şekilde herkese mükâfat ve ceza ile karşılık verir. Câr ve mecrûrun öne alınması hasır içindir; yani ortaklaşa veya müstakil olarak başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'nın hükmüne ve kazasına döner. Bu cümle, iki fırkanın cezası hakkında geçenlerin mazmununu pekiştirir. Bir görüşe göre de kendisinden öncekine matuf olup onun mazmununu pekiştirir; zamir makamında açık ismin (zahir ismin) zikredilmesi ise heybet ve saygıyı artırmak içindir. Yahyâ b. Vessâb, Kur'ân'ın tamamında bu kelimeyi [te harfinin fethası ve cim harfinin kesrasıyla] «ترجع» (terciu) şeklinde okumuştur. { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmet oldunuz” [ifadesi], müminleri hak üzerinde ittifak etmek ve hayra davet etmek hususunda bulundukları hâl üzere sebat ettirmek için sevk edilmiş müstakil bir kelamdır; böyle denilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise O'nun azze ve celle: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun” buyruğundaki ilk hitabın devamıdır; bundan sonra müminlere yönelik emirler ve nehiyler içeren hitaplar peş peşe gelmiş, araya yüzü ağaranlar, yüzü kararanlar ve onların ahiretteki bazı hâlleri istitrad olarak girmiş, sonra da itaate ve boyun eğmeye teşvik etmek üzere ilk hitaba dönülmüştür. { كَانَ } (kâne) nâkıs bir fiildir; asıl vaz'ında, kesilme veya devamlılığa delalet etmeksizin geçmişte var olmaktan başka bir şeye delalet etmez. Bazen Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” [Ahzâb 40; Fetih 26] ayetinde olduğu gibi O'nun sıfatlarında ezeliyet için kullanılır. Bazen de: { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } “İnsan ise her şeyden çok tartışmacıdır” [Kehf 54] ayetinde olduğu gibi bir şeyin lüzumu ve ayrılmazlığı için kullanılır. Bazı nahivciler ise diğer nâkıs fiiller gibi vaz'ı gereği kesintiye delalet ettiği görüşüne gitmişlerdir; ancak tashih edilen birinci görüştür. Buna göre ayet, muhatapların şu anda hayırlı bir ümmet olmadığı izlenimini vermez. Bir görüşe göre mana: Allah Teâlâ'nın ilminde yahut Levh-i Mahfûz'da veya ümmetler arasında —yani onların ilminde— böyle idiniz demektir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Bunun manası 'siz en hayırlı ümmetsiniz' demektir. Buna karşı, bu mananın 'kâne'nin zâid olmasını gerektirdiği, onun ise cümlenin başında zâid kılınamayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. { أُخْرِجَتْ } “çıkarılmış”; yani izhar edilmiş, açığa çıkarılmıştır. Fâil, bilindiği için hazfedilmiştir. { لِلنَّاسِ } “insanlar için” [ifadesi], kendi yanındaki lafza müteallıktır; 'ümmetlerin en hayırlısı' ifadesine müteallık olduğu da söylenmiştir. { أُخْرِجَتْ } cümlesi { أُمَّةٍ } kelimesinin sıfatıdır; { خَيْرَ } kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir, ancak birincisi daha evladır. Bu hitabın özellikle Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabına yönelik olduğu söylenmiştir ki Dahhâk bu görüşe gitmiştir. Onların arasından özellikle muhacirlere yönelik olduğu da söylenmiştir ki bu, İbn Abbâs'tan gelen iki rivayetten biridir. Diğer bir rivayette ise bunun Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetine genel olduğu belirtilmiştir. Bunu şu rivayet de desteklemektedir:

أخرجه الإمام أحمد بسند حسن عن أبي الحسن كرم الله تعالى وجهه قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «أعطيت ما لم يعط أحد من الأنبياء نصرت بالرعب وأعطيت مفاتيح الأرض وسميت أحمد وجعل التراب لي طهورا وجعلت أمتي خير الأمم»

İmam Ahmed'in hasen bir senetle Ebu'l-Hasan'dan —kerremallâhu teâlâ vecheh— rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana peygamberlerden hiçbirine verilmeyen şeyler verildi: Korku salmakla yardım olundum, yeryüzünün anahtarları bana verildi, bana Ahmed ismi verildi, toprak bana temiz kılındı ve ümmetim ümmetlerin en hayırlısı kılındı.»

وأخرج ابن

İbn

أبي حاتم عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه أن الآية في أهل بيت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم،

Ebî Hâtim'in Ebû Ca'fer'den —radıyallâhu teâlâ anh— rivayet ettiğine göre ayet, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'i hakkındadır.

وأخرج ابن جرير عن عكرمة أنها نزلت في ابن مسعود وعمار بن ياسر وسالم مولى أبي حذيفة وأبي بن كعب، ومعاذ بن جبل، والظاهر أن الخطاب وإن كان خاصا بمن شاهد الوحي من المؤمنين أو ببعضهم لكن حكمه يصلح أن يكون عاما للكل كما يشير إليه قول عمر رضي الله تعالى عنه فيما حكى قتادة «يا أيها الناس من سره أن يكون من تلكم الأمة فليؤد شرط الله تعالى منها» وأشار بذلك إلى قوله سبحانه تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ فإنه وإن كان استئنافا مبينا لكونهم خير أمة أو صفة ثانية لأمة على ما قيل إلا أنه يفهم الشرطية والمتبادر من المعروف الطاعات ومن المنكر المعاصي التي أنكرها الشرع.

İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiğine göre ise ayet; İbn Mes'ûd, Ammâr b. Yâsir, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Übey b. Ka'b ve Muâz b. Cebel hakkında inmiştir. Zahir olan şudur ki hitap, müminlerden vahye şahit olanlara veya onların bir kısmına has olsa bile hükmü herkes için genel olmaya elverişlidir. Nitekim Katâde'nin naklettiğine göre Ömer'in —radıyallâhu teâlâ anh— şu sözü de buna işaret etmektedir: «Ey insanlar! Kim bu ümmetten olmak kendisini sevindirirse, Allah Teâlâ'nın o ümmet için koştuğu şartı yerine getirsin.» O, bu sözüyle O Sübhânehu'nun: { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emreder, kötülükten nehyedersiniz” buyruğuna işaret etmiştir. Zira bu cümle, onların en hayırlı ümmet oluşunu açıklayan bir istînâf veya denildiği üzere 'ümmet' kelimesinin ikinci sıfatı olsa bile şart manası ifade etmektedir. Ma'ruf denilince akla ilk gelen taatler; münker denilince de şeriatın nehyettiği masiyetlerdir.

وأخرج ابن المنذر وغيره عن ابن عباس في الآية أن المعنى تأمرونهم أن يشهدوا أن لا إله إلا الله ويقرّوا بما أنزل الله تعالى وتقاتلونهم عليهم ولا إله إلا الله هو أعظم المعروف وتنهونهم عن المنكر والمنكر هو التكذيب وهو أنكر المنكر وكأنه رضي الله تعالى عنه حمل المطلق على الفرد الكامل وإلا فلا قرينة على هذا التخصيص وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ أريد بالإيمان به سبحانه الإيمان بجميع ما يجب الإيمان به لأن الإيمان إنما يعتد به ويستأهل أن يقال له إيمان إذا آمن بالله تعالى على الحقيقة وحقيقة الإيمان بالله تعالى أن يستوعب جميع ما يجب الإيمان به فلو أخل بشيء منه لم يكن من الإيمان بالله تعالى في شيء، والمقام يقتضيه لكونه تعريضا بأهل الكتاب وأنهم لا يؤمنون بجميع ما يجب الإيمان به كما يشعر بذلك التعقيب بنفي الإيمان عنهم مع العلم بأنهم مؤمنون في الجملة وأيضا المقام مقام مدح للمؤمنين بكونهم خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ

İbnü'l-Münzir ve diğerleri İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şu manayı rivayet etmişlerdir: «Onlara Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmelerini ve Allah Teâlâ'nın indirdiklerini ikrar etmelerini emredersiniz ve bunun uğrunda onlarla savaşırsınız; Allah'tan başka ilah yoktur [kelimesi] ise ma'ruf olanın en büyüğüdür. Onları münkerden nehyedersiniz; münker ise yalanlamaktır ki bu da münkerin en şiddetlisidir.» Sanki o —radıyallâhu teâlâ anh— mutlakı kâmil ferdine hamletmiştir; aksi takdirde bu tahsise dair bir karine yoktur. { وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “ve Allah'a inanırsınız”; O Sübhânehu'ya iman ile inanılması vacip olan her şeye iman kastedilmiştir. Zira imanın muteber olması ve kendisine iman denilmeye layık bulunması, ancak Allah Teâlâ'ya hakikatiyle iman edildiği takdirde mümkündür. Allah Teâlâ'ya imanın hakikati ise inanılması gereken her şeyi kapsamasıdır; şayet bunlardan birine halel getirilirse Allah Teâlâ'ya imandan hiçbir pay kalmaz. Makam da bunu gerektirmektedir; çünkü bu, Ehl-i Kitap'a ve onların inanılması gereken her şeye inanmadıklarına yönelik bir tarizdir. Nitekim onların genel olarak mümin oldukları bilinmekle beraber hemen ardından kendilerinden imanın nefyedilmesi de buna işaret eder. Ayrıca makam, müminleri: { خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet” olmaları sebebiyle övme makamıdır.

وهذه الجملة معطوفة على ما قبلها المعلل للخيرية فلو لم يرد الإيمان بجميع ما يجب الإيمان به لم يكن مدحا فلا يصلح للتعليل والعطف يقتضيه وإنما أخر الإيمان عن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر مع تقدمه عليهما وجودا ورتبة كما هو الظاهر لأن الإيمان مشترك بين جميع الأمم دون الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فهما أظهر في الدلالة على الخيرية، ويجوز أن يقال قدمهما عليه للاهتمام وكون سوق الكلام لأجلهما، وأما ذكره فكالتتميم، ويجوز أيضا أن يكون ذلك للتنبيه على أن جدوى الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر في الدين أظهر مما اشتمل عليه الإيمان بالله تعالى لأنه من وظيفة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام- ولو قيل قدما- وأخر للاهتمام وليرتبط بقوله تعالى: وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ لم يبعد أي لو آمنوا إيمانا كما ينبغي لكان ذلك الإيمان خَيْراً لَهُمْ مما هم عليه من الرئاسة في الدنيا لدفع القتل والذل عنهم، والآخرة لدفع العذاب المقيم، وقيل:

Bu cümle, kendisinden önceki hayırlı oluşun illetini bildiren cümleye matuftur; şayet inanılması vacip olan her şeye iman kastedilmemiş olsaydı bu bir övgü olmazdı, dolayısıyla ta'lil için elverişli bulunmazdı; atıf da bunu iktiza eder. İman, mevcudiyet ve mertebe bakımından daha önce olduğu hâlde iyiliği emretme ve kötülükten nehyetmenin gerisine bırakılmıştır; çünkü zahir olduğu üzere iman bütün ümmetler arasında müşterektir, iyiliği emredip kötülükten nehyetmek ise böyle değildir; dolayısıyla bu ikisi hayırlı oluşa delalet etmede daha açıktır. Şöyle demek de caizdir: İkisine verilen önemden ve sözün sevk ediliş gayesinin bu ikisi olmasından ötürü öne alınmışlardır; imanın zikredilmesi ise adeta bir tekmil kabilindendir. Yine bunun, iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin dindeki faydasının Allah Teâlâ'ya imanın içerdiği şeyden daha belirgin olduğuna dikkat çekmek için yapıldığı da söylenebilir; zira bu, peygamberlerin —aleyhimüssalâtü vesselâm— vazifesidir. Şayet önemine binaen öne alındığı ve Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer Kitap ehli iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu” ayetiyle irtibat kurulsun diye geriye bırakıldığı söylenirse bu da uzak bir ihtimal olmaz. Yani şayet gerektiği gibi iman etselerdi, öldürülmeyi ve zilleti kendilerinden savmak için dünyada ellerinde tuttukları reislikten ve ebedi azabı savmak için ahirette bu iman { خَيْراً لَهُمْ } “onlar için daha hayırlı olurdu”. Şöyle de denilmiştir:

لو آمن أهل الكتاب بمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم لكان خيرا لهم من الإيمان بموسى وعيسى فقط ﵉، وقيل: المفضل عليه ما هم فيه من الكفر فالخيرية إنما هي باعتبار زعمهم، وفيه ضرب تهكم بهم وهذه الجملة معطوفة على كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ مرتبطة بها على معنى ولو آمن أهل الكتاب كما آمنتم وأمروا بالمعروف كما أمرتم ونهوا عن المنكر كما نهيتم لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ كعبد الله بن سلام وأخيه وثعلبة بن شعبة.

Şayet Ehl-i Kitap Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e iman etseydi, bu onlar için sadece Mûsâ ve Îsâ'ya —aleyhimesselâm— iman etmekten daha hayırlı olurdu. Bir görüşe göre de üstün tutulan şey, içinde bulundukları küfürdür; dolayısıyla hayırlılık ancak onların kendi zanları itibarıyladır ve bunda onlarla bir tür alay etme (tehekküm) vardır. Bu cümle { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } ifadesine matuf olup şu mana ile onunla irtibatlıdır: Şayet Ehl-i Kitap sizin iman ettiğiniz gibi iman etseydi, emrettiğiniz gibi iyiliği emretseydi ve nehyettiğiniz gibi kötülükten nehyetseydi, { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “kendileri için elbette daha hayırlı olurdu”. { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ } “Onlardan inananlar da vardır”; Abdullah b. Selâm, kardeşi ve Sa'lebe b. Şu'be gibi.

وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ أي الخارجون عن طاعة الله تعالى وعبر عن الكفر بالفسق إيذانا بأنهم خرجوا عما أوجبه كتابهم، وقيل: للإشارة إلى أنهم في- الكفار- بمنزلة الكفار في العصاة لخروجهم إلى الحال الفاحشة التي هي منهم أشنع وأفظع لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً استثناء متصل لأن الأذى بمعنى الضرر اليسير كما يشهد به مواقع الاستعمال فكأنه قيل: لَنْ يَضُرُّوكُمْ ضررا ما إلا ضررا يسيرا، وقيل: إنه منقطع لأن الأذى ليس بضرر وفيه نظر والآية كما قال مقاتل: نزلت لما عمد رؤساء اليهود مثل كعب وأبي رافع وأبي ياسر وكنانة وابن صوريا إلى مؤمنيهم كعبد الله بن سلام وأصحابه، وآذوهم لإسلامهم وكان إيذاء قوليا على ما يفهمه كلام قتادة وغيره، وكان

{ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “Çoğu ise yoldan çıkmış fasıklardır”; yani Allah Teâlâ'ya itaatten çıkanlardır. Kendi kitaplarının emrettiği şeylerin dışına çıktıklarını bildirmek için küfürden 'fısk' lafzıyla söz edilmiştir. Bir görüşe göre de onlar için çok daha çirkin ve vahim olan pek fahiş bir hâle çıkmış olmaları sebebiyle, kâfirlerin asiler içindeki konumu gibi kâfirler içinde olduklarına işaret etmek içindir. { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler”; bu muttasıl bir istisnadır. Zira kullanım yerlerinin de şahitlik ettiği gibi 'ezâ', az bir zarar manasındadır; sanki şöyle denilmiştir: «Size az bir zarar dışında hiçbir zarar veremezler.» Ezâ bir zarar olmadığı için bunun munkatı bir istisna olduğu da söylenmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır. Mukâtil'in dediği gibi ayet; Kâ'b, Ebû Râfi', Ebû Yâsir, Kinâne ve İbn Sûriyâ gibi Yahudi reislerinin, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi kendi içlerindeki müminlere yönelip İslam'a girmelerinden ötürü onlara eziyet ettikleri zaman inmiştir. Bu, Katâde ve diğerlerinin sözlerinden anlaşıldığı üzere sözlü bir eziyetti ve

ذلك الافتراء على الله تعالى كما قاله الحسن وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ أي ينهزموا من غير أن يظفروا منكم بشيء، وتولية الأدبار كناية عن الانهزام معروفة.

Hasan'ın dediği gibi Allah Teâlâ'ya karşı yapılan o iftiraydı. { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ } “Eğer sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar”; yani sizden hiçbir şey elde edemeden hezimete uğrarlar. Arkalarını dönmeleri (tevliye-i edbâr), hezimetten bilinen bir kinayedir.

ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ عطف على جملة الشرط والجزاء، وثُمَّ للترتيب والتراخي الإخباري أي لا يكن لهم نصر من أحد ثم عاقبتهم العجز والخذلان إن قاتلوكم أو لم يقاتلوكم. وفيه تثبيت للمؤمنين على أتم وجه.

{ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ } “Sonra kendilerine yardım da edilmez”; şart ve ceza cümlesine matuftur; { ثُمَّ } (sümme) edatı ise tertip ve ihbari terâhî (haber bakımından derece farkı) içindir. Yani hiç kimseden onlara bir yardım olmayacaktır, sonra sizinle savaşsalar da savaşmasalar da onların akıbeti acziyet ve hezimettir. Bunda müminler için en mükemmel şekilde bir sebat verme vardır.

وقرئ- ثم لا ينصروا- والجملة حينئذ معطوفة على جزاء الشرط، وثُمَّ للتراخي في الرتبة بين الخبرين لا في الزمان لمقارنته، وجوز بعضهم كونها للتراخي في الزمان على القراءتين بناء على اعتباره بين المعطوف عليه وآخر أجزاء المعطوف، وقراءة الرفع أبلغ لخلوها عن القيد، وفي هذه الآية دلالة واضحة على نبوة نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم ولكونها من الإخبار بالغيب الذي وافقه الواقع لأن يهود بني قينقاع وبني قريظة والنضير ويهود خيبر حاربوا المسلمين ولم يثبتوا ولم ينالوا شيئا منهم ولم تخفق لهم بعد ذلك راية ولم يستقم أمر ولم ينهضوا بجناح ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أي ذلة هدر النفس والمال والأهل، وقيل: ذلة التمسك بالباطل وإعطاء الجزية قال الحسن: أذلهم الله تعالى فلا منعة لهم وجعلهم تحت أقدام المسلمين وهذا من ضرب الخيام والقباب كما قاله أبو مسلم، قيل: ففيه استعارة مكنية تخييلية وقد يشبه إحاطة الذلة واشتمالها عليهم بذلك على وجه الاستعارة التبعية، وقيل: هو من قولهم:

[Cezm ile] «ثم لا ينصروا» (sümme lâ yunsarû) şeklinde de okunmuştur; cümle bu durumda şartın cezasına matuf olur ve { ثُمَّ } edatı, eşzamanlılığı sebebiyle zamanda değil, iki haber arasındaki mertebe terâhîsi içindir. Bazıları, matufun aleyh ile matufun son cüzleri arasındaki süre dikkate alınarak her iki kıraatte de zaman terâhîsi olabileceğini caiz görmüştür. Merfû kıraat, kayıttan hali olduğu için daha beliğdir. Bu ayette Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in nübüvvetine apaçık bir delalet vardır; zira bu, vakıaya uygun düşen bir gayb haberidir. Çünkü Benî Kaynukâ, Benî Kurayza, Benî Nadîr ve Hayber Yahudileri Müslümanlarla savaşmışlar, tutunamamışlar, onlardan hiçbir şey elde edememişler ve bundan sonra onlar için hiçbir sancak dalgalanmamış, hiçbir işleri düzelmemiş ve hiçbir varlık gösterememişlerdir. { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Onların üzerine zillet vuruldu”; yani canlarının, mallarının ve ailelerinin heder olması zilleti. Bir görüşe göre de batıla sarılma ve cizye verme zilletidir. Hasan şöyle demiştir: «Allah Teâlâ onları zelil kıldı, artık hiçbir korunakları yoktur ve onları Müslümanların ayakları altına aldı.» Ebû Müslim'in dediği gibi bu, çadırların ve kubbelerin kurulması (darb) kabîlindendir. Denildi ki: Bunda mekniyye-tahyîliyye bir istiare vardır; bazen zilletin onları kuşatması ve kapsaması, tebeiyye istiaresi yoluyla buna benzetilir. Bir görüşe göre de bu,

ضرب فلان الضريبة على عبده أي ألزمها إياه فالمعنى ألزموا الذلة وثبتت فيهم فلا خلاص لهم منها أَيْنَ ما ثُقِفُوا أي وجدوا، وقيل: أخذوا وظفر بهم، وأَيْنَ ما شرط، وما زائدة وثقفوا في موضع جزم وجواب الشرط محذوف يدل عليه ما قبله أو هو بنفسه على رأي إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ استثناء مفرغ من أعم الأحوال، والمعنى على النفي أي لا يسلمون من الذلة في حال من الأحوال إلا في حال أن يكونوا معتصمين بذمة الله تعالى أو كتابه الذي أتاهم وذمة المسلمين فإنهم بذلك يسلمون من القتل والأسر وسبي الذراري واستئصال الأموال.

«falanca kölesine vergi vurdu (darabe'd-darîbete)», yani onu zorunlu kıldı sözünden gelir. Dolayısıyla mana: Zillet onlara ayrılmaz kılındı ve onlarda sabit oldu, artık ondan kurtuluşları yoktur demektir. { أَيْنَ ما ثُقِفُوا } “Nerede bulunurlarsa bulunsunlar”; yani nerede rastlanırlarsa; bir görüşe göre nerede yakalanıp ele geçirilirlerse. { أَيْنَ ما } şarttır, { ما } zâiddir ve { ثُقِفُوا } cezm mahallindedir; şartın cevabı ise mahzuftur ve önceki ifade ona delalet eder veya bir görüşe göre bizzat kendisidir. { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } “Meğer ki Allah'ın ipine ve insanların ipine sığınmış olsunlar”; en genel hâllerden yapılmış bir müferrağ istisnadır. Mana nefiy üzerinedir; yani Allah Teâlâ'nın zimmetine yahut kendilerine gelen kitabına ve Müslümanların zimmetine sığınmış olmaları hâli müstesna, hiçbir hâlde zilletten kurtulamazlar; zira onlar bununla öldürülmekten, esaretten, çoluk çocuklarının köle edilmesinden ve mallarının kökten yok edilmesinden kurtulurlar.

وقيل: أي إلا في حال أن يكونوا متلبسين بالإسلام واتباع سبيل المؤمنين فإنهم حينئذ يرتفع عنهم ذل التمسك والإعطاء وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ أي رجعوا به وهو كناية عن استحقاقهم له واستيجابهم إياه من قولهم باء فلان بفلان إذا صار حقيقا أن يقتل به، فالمراد صاروا أحقاء بغضبه سبحانه والتنوين للتفخيم والوصف مؤكد لذلك وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ فهم في الغالب مساكين وقلما يوجد يهودي يظهر الغنى ذلِكَ أي المذكور من المذكورات بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ الدالة على نبوة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ أصلا، ونسبة القتل إليهم مع أنه فعل أسلافهم على نحو ما مر غير مرة ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ إشارة إلى كفرهم وقتلهم الأنبياء ﵈ على ما يقتضيه القرب فلا تكرار، وقيل: معناه أن ضرب الذلة وما يليه كما هو معلل بكفرهم وقتلهم فهو معلل بعصيانهم واعتدائهم، والتعبير بصيغة الماضي والمضارع لما مر، ثم إن جملة مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وكذا جملة لَنْ يَضُرُّوكُمْ وما عطف عليها واردتان على سبيل الاستطراد ولذا لم يعطفا على الجملة الشرطية قبلهما وإنما لم يعطف الاستطراد الثاني على الأول لتباعدهما وكون كل منهما نوعا من الكلام، وقال بعض المحققين: إن هاتين الجملتين مع ما بعدهما مرتبط بقوله تعالى: وَلَوْ آمَنَ مبين له، فقوله سبحانه: مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ مبين لذلك باعتبار أن المفروض إيمان الجميع، وإلا فبعضهم مؤمنون رفعا لسوء الظن بالبعض، وقوله عز شأنه: لَنْ يَضُرُّوكُمْ بيان لما هو خير لهم وهو أنهم لعدم إيمانهم مبتلون بمشقة التدبير لإضراركم وبالحزن على الخيبة وتدبير الغلبة عليكم بالمقابلة والغلبة لكم وفي طلب الرئاسة بمخالفتكم وضرب الله تعالى عليهم الذلة لتلك المخالفة وفي طلب المال بأخذ الرشوة بتحريف كتابهم وضرب الله عليهم المسكنة، ولو آمنوا لنجوا من

Şöyle de denilmiştir: Ancak İslam'a girmiş ve müminlerin yoluna uymuş olmaları hâli müstesnadır; çünkü bu durumda [batıla] tutunma ve [cizye] verme zilleti onlardan kalkar. { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “ve Allah'tan bir gazaba uğradılar”; yani o gazapla döndüler. Bu, gazabı hak etmelerinden ve ona müstahak olmalarından kinayedir; nitekim «falanca falancayla bâe oldu» denilir ki o kimsenin onun yerine öldürülmeye layık hâle gelmesi demektir. Dolayısıyla murat, O Sübhânehu'nun gazabına müstahak olmalarıdır. Tenvin tazim (büyütme) içindir ve niteleme de bunu tekit eder. { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ } “Üzerlerine de miskinlik vuruldu”; bu yüzden onlar çoğunlukla miskindirler ve zenginliğini açığa vuran Yahudi pek az bulunur. { ذلِكَ } “Bu”; yani zikredilen hususlar, { بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri” sebebiyledir ki bu ayetler Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delalet eder, { وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir”; yani kesinlikle hiçbir hak olmaksızın. Bu öldürme atalarının fiili olduğu hâlde onlara isnat edilmesi, defalarca geçtiği veçhile cereyan etmiştir. { ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu da isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır”; yakınlığın gerektirdiği üzere onların küfürlerine ve peygamberleri —aleyhimüsselâm— öldürmelerine işarettir, dolayısıyla tekrar yoktur. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, zilletin vurulması ve peşinden gelenlerin onların küfürleri ve cinayetleriyle illetlendirildiği gibi, isyanları ve haddi aşmalarıyla da illetlendirilmiş olmasıdır. Mazi ve muzari sîgalarıyla ifade edilmesi geçen sebeplerden ötürüdür. Sonra { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ } cümlesi ile { لَنْ يَضُرُّوكُمْ } cümlesi ve ona matuf olanlar istitrad yoluyla gelmiştir; bu yüzden kendilerinden önceki şart cümlesine matuf kılınmamışlardır. İkinci istitradın birinciye matuf kılınmaması ise aralarındaki uzaklık ve her birinin farklı türde bir kelam olmasındandır. Muhakkiklerden bazıları şöyle demiştir: Bu iki cümle sonrasıyla birlikte Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ آمَنَ } buyruğuna merbut olup onu açıklayıcıdır. O Sübhânehu'nun: { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } buyruğu, farz olunanın hepsinin imanı olduğu dikkate alınarak bunu açıklar; aksi hâlde bazılarının iman etmiş olması bazısına yönelik suizanı kaldırmak içindir. Şanı yüce olanın: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ } buyruğu ise onlar için hayırlı olanın beyanıdır; o da şudur ki onlar iman etmedikleri için size zarar verme planlarının meşakkatiyle, hayal kırıklığının hüznüyle, karşı koyarak size galip gelme planıyla —ki galibiyet sizindir—, size muhalefet ederek reislik arama derdiyle müptela olmuşlar ve Allah Teâlâ bu muhalefet yüzünden onların üzerine zilleti vurmuştur; mal arayışında ise kitaplarını tahrif ederek rüşvet alma derdine düşmüşler ve Allah onların üzerine miskinliği vurmuştur. Şayet iman etselerdi

جميع ذلك انتهى ولا يخفى أن هذا على تقدير قبوله وتحمل بعده لا يأبى القول بالاستطراد لأنه أن يذكر في أثناء الكلام ما يناسبه وليس السياق له، وإنما يأبى الاعتراض ولا نقول به فتأمل.

bütün bunlardan kurtulurlardı [ifade burada bitti]. Gizli değildir ki bu izah, kabul edilip uzaklığına katlanılsa bile istitrad görüşüne aykırı değildir; zira istitrad, sözün akışı onun için olmadığı hâlde söz esnasında ona münasip düşen bir şeyin zikredilmesidir. Bu ancak itiraz (ara cümle) görüşünü reddeder; biz ise onu söylemiyoruz, iyi düşün!

هذا «ومن باب الإشارة» لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ الذي هو القرب من الله حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ أي بعضه، والإشارة به إلى النفس فإنها إذا أنفقت في سبيل الله زال الحجاب الأعظم وهان إنفاق كل بعدها وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ فينبغي تحرّي ما يرضيه، ويحكى عن بعضهم أنه قال المنفقون على أقسام: فمنهم من ينفق على ملاحظة الجزاء والعوض. ومنهم من ينفق على مراقبة رفع البلاء والمحن. ومنهم من ينفق اكتفاء بعلمه ولله تعالى در من قال:

Bu husus böyledir. «İşarî tefsir babından» olmak üzere: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ } “Siz asla iyiliğe erişemezsiniz”; yani Allah'a yakınlığa erişemezsiniz, { حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe”; yani onun bir kısmını infak etmedikçe. Buradaki işaret nefse yöneliktir; zira nefis Allah yolunda infak edildiği zaman en büyük perde kalkar ve ondan sonraki her şeyin infakı kolaylaşır. { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir”; öyleyse O'nu razı edecek şeyi aramak gerekir. Bazı ariflerden nakledildiğine göre o şöyle demiştir: İnfak edenler kısımlara ayrılır: Kimisi karşılık ve mükâfat gözeterek infak eder. Kimisi bela ve mihnetlerin defedilmesini gözeterek infak eder. Kimisi de O'nun bilmesini kâfi görerek infak eder. Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:

ويهتز للمعروف في طلب العلا ... لتذكر يوما عند سلمى شمائله

Yücelik arayışında iyilik karşısında heyecanlanır ... Bir gün Selma'nın yanında güzel huyları anılsın diye.

كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ قيل: فائدة الإخبار بذلك تعليم أهل المحبة أن يتركوا ما حبب إليهم من الأطعمة الشهية واللذائذ الدنيوية رغبة فيما عند الله تعالى إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ وهو الكعبة التي هي من أعظم المظاهر له تعالى حتى قالوا: إنها للمحمديين كالشجرة لموسى ﵇ مُبارَكاً بما كساه من أنوار ذاته وَهُدىً بما كساه من أنوار صفاته لِلْعالَمِينَ على حسب استعدادهم فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ المشتمل على الرضا والتسليم والانبساط واليقين والمكاشفة والمشاهدة والخلة والفتوة، أو المعرفة والتوحيد والفناء والبقاء والسكر والصحو، أو جميع ذلك وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً من غوائل نفسه لأنه مقام التمكين «وتطبيق ذلك على ما في الأنفس» أن البيت إشارة إلى القلب الحقيقي، ويحمل ما ورد أن البيت أول ما ظهر على وجه الماء عند خلق السماء والأرض وخلق قبل الأرض بألفي عام وكان زبدة بيضاء على وجه الماء فدحيت الأرض تحته على ذلك وظهوره على الماء حينئذ تعلقه بالنطفة عند خلق سماء الروح الحيوان وأرض البدن، وخلقه قبل الأرض إشارة إلى قدمه وحدوث البدن، وتقييد ذلك بألفي عام إشارة إلى تقدمه على البدن بطورين طور النفس وطور القلب تقدما بالرتبة إذ الألف رتبة تامة، وكونه زبدة بيضاء إشارة إلى صفاء جوهره، ودحو الأرض تحته إشارة إلى تكون البدن من تأثيره وكون أشكاله وصور أعضائه تابعة لهيئاته ولا يخفى أن محل تعلق الروح بالبدن واتصال القلب الحقيقي به أولا هو القلب الصنوبري وهو أول ما يتكون من الأعضاء وأول عضو يتحرك وآخر عضو يسكن فيكون أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ الصدر صورة، أو أول متعبد وضع لهم للقلب الحقيقي الذي هو ببكة الصدر المعنوي الذي هو أشرف مقام في النفس وموضع ازدحام القوى اليه، ومعنى كونه مُبارَكاً أنه ذو بركة إلهية بسبب فيض الخير عليه، وكونه هُدىً أنه يهتدي به إلى الله تعالى- والآيات- التي فيه هي العلوم والمعارف والحكم والحقائق، ومَقامُ إِبْراهِيمَ إشارة إلى العقل الذي هو مقام قدم إبراهيم الروح يعني محل اتصال نوره من القلب ولا شك أن من دخل ذلك كانَ آمِناً من أعداء سعالى المتخيلة وعفاريت أحاديث النفس واختطاف شياطين الوهم وجن الخيالات واغتيال سباع القوى النفسانية وصفاتها وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وهم أهل معرفته عز شأنه، وأما الجاهلون به فلا قاموا ولا قعدوا، يحكى عن بعضهم أنه قال: قلت للشبلي: إني حججت فقال: كيف فعلت؟ فقلت: اغتسلت وأحرمت وصليت ركعتين ولبيت فقال لي: عقدت به الحج؟ فقلت:

{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ } “İsrail'in kendisine haram kıldığı şey dışında, bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi”. Denildi ki: Bunun haber verilmesindeki fayda; muhabbet ehline, Allah Teâlâ katındakine rağbet ederek kendilerine sevdirilen lezzetli yiyecekleri ve dünyevi hazları terk etmelerini öğretmektir. { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de olandır”; o da Kâbe'dir ki O Teâlâ'nın en büyük tecelligâhlarındandır; hatta şöyle demişlerdir: «Mûsâ aleyhisselâm için ağaç ne ise, Muhammedîler için de Kâbe odur.» { مُبارَكاً } “bereketli”; O'nun Zâtının nurlarından kendisine büründürdüğü şeyler sebebiyle, { وَهُدىً } “ve bir hidayet kaynağı olarak”; sıfatlarının nurlarından kendisine büründürdüğü şeyler sebebiyle, { لِلْعالَمِينَ } “alemler için”; onların istidatlarına göre. { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ } “Orada apaçık ayetler, İbrahim'in makamı vardır”; rıza, teslimiyet, inbisat, yakin, mükaşefe, müşahade, dostluk ve fütüvveti; yahut marifet, tevhid, fena, beka, sekr ve sahvı veya bunların tamamını içeren [bir makamdır]. { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Ona giren güvende olur”; nefsinin afetlerinden güvende olur, çünkü orası temkin makamıdır. «Bunun nefisteki hakikatlere tatbiki» şöyledir: Ev, hakiki kalbe işarettir. Beyt'in gökler ve yer yaratılırken suyun yüzünde ilk beliren şey olduğu, yeryüzünden iki bin yıl önce yaratıldığı, su üzerinde beyaz bir köpük olup yerin onun altından döşendiği yönünde gelen rivayetler buna hamledilir. O vakit su üzerinde belirmesi; hayvani ruhun seması ve bedenin arzı yaratılırken nutfeye taalluk etmesidir. Arzdan önce yaratılması, onun kadimliğine ve bedenin sonradanlığına işarettir. Bunun iki bin yıl ile kayıtlanması, nefis tavrı ve kalp tavrı olmak üzere mertebece bedenden iki tavır önde oluşuna işarettir; zira bin, tam bir mertebedir. Beyaz bir köpük olması, cevherinin safiyetine işarettir. Yerin onun altından döşenmesi ise bedenin onun tesirinden meydana gelmesine, organlarının şekil ve suretlerinin onun heyetlerine tabi olmasına işarettir. Gizli değildir ki ruhun bedene taalluk ettiği ve hakiki kalbin ilk olarak bağlandığı mahal, çam kozalağı şeklindeki kalptir; organlardan ilk meydana gelen, ilk hareket eden ve en son duran organdır. Dolayısıyla { أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ } “insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de olandır” ayeti, suret itibarıyla göğsün Bekke'sinde olan [maddi kalp] veya ibadethane olarak ilk konulan ev ise nefisteki en şerefli makam ve kuvvetlerin kendisine izdiham ettiği yer olan manevi göğsün Bekke'sinde bulunan hakiki kalptir. { مُبارَكاً } “bereketli” olmasının manası; üzerine hayrın feyz olması sebebiyle ilahi bir berekete sahip olmasıdır. { وَهُدىً } “hidayet kaynağı” olması ise onun vasıtasıyla Allah Teâlâ'ya hidayet bulunmasıdır. İçindeki ayetler ise ilimler, marifetler, hikmetler ve hakikatlerdir. { مَقامُ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in makamı” ise ruh İbrahim'inin ayak bastığı makam olan akla, yani nurunun kalpten bağlandığı mahalle işarettir. Şüphe yoktur ki oraya giren kimse; mütehayyile gulyabanilerinin düşmanlığından, nefis vesveselerinin ifritlerinden, vehim şeytanlarının kapıp kaçırmasından, hayal cinlerinden ve nefsani kuvvetler ile sıfatlarının yırtıcılarının saldırısından { كانَ آمِناً } “güvende olur”. { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Oraya yol bulabilenlerin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır”; onlar O'nun —şânı yücedir— marifet ehlidir. O'nu bilmeyen cahiller ise ne kalkmış ne de oturmuşlardır (hiçbir değerleri yoktur). Bazılarından şöyle rivayet edilir: Şiblî'ye: «Ben hac yaptım» dedim. O da: «Nasıl yaptın?» dedi. «Guslettim, ihrama girdim, iki rekât namaz kıldım ve telbiye getirdim» dedim. Bana: «Bununla haccı akdettin (bağladın) mı?» dedi. Dedim ki:

نعم قال: فسخت بعقدك كل عقد عقدت منذ خلقت مما يضاد هذا العقد؟ قلت: لا قال: فما عقدت، ثم قال نزعت ثيابك؟ قلت: نعم قال: تجردت عن كل فعل فعلت؟ قلت: لا قال: ما نزعت، فقال: تطهرت؟ قال: نعم قال: أزلت عنك كل علة؟ فقلت: لا قال فما تطهرت، قال لبيت؟ قلت: نعم قال: وجدت جواب التلبية مثلا بمثل؟ قلت: لا قال:

«Evet.» Şöyle dedi: «Bu akdinle, yaratıldığından beri bu akde zıt olarak bağladığın bütün bağları bozdun mu?» «Hayır» dedim. «O hâlde hiçbir şey akdetmemişsin» dedi. Sonra: «Elbiselerini çıkardın mı?» dedi. «Evet» dedim. «Yaptığın her fiilden soyundun mu?» dedi. «Hayır» dedim. «O hâlde elbiseni çıkarmamışsın» dedi. «Temizlendin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Kendinden her illeti giderdin mi?» dedi. «Hayır» dedim. «O hâlde temizlenmemişsin» dedi. «Telbiye getirdin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Telbiyenin cevabını misli misline buldun mu?» dedi. «Hayır» dedim. Dedi ki:

ما لبيت، قال: دخلت الحرم؟ قلت: نعم قال: اعتقدت بدخولك ترك كل محرم؟ قلت: لا قال: ما دخلت، قال:

«Telbiye getirmemişsin.» «Harem'e girdin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Girişinle birlikte her haramı terk etmeyi azmettin mi?» dedi. «Hayır» dedim. «Harem'e girmemişsin» dedi. Şöyle dedi:

أشرفت على مكة؟ قلت: نعم قال: أشرف عليك حال من الله تعالى؟ قلت لا قال: ما أشرفت، قال: دخلت المسجد الحرام؟ قلت: نعم قال: دخلت الحضرة؟ قلت: لا قال: ما دخلت المسجد الحرام، قال: رأيت الكعبة؟ قلت: نعم قال: رأيت ما قصدت له؟ قلت: لا قال ما رأيت الكعبة، قال رملت وسعيت؟ قلت: نعم قال: هربت من الدنيا ووجدت أمنا مما هربت؟ قلت: لا قال: ما فعلت شيئا، قال: صافحت الحجر؟ قلت: نعم قال: من صافح الحجر فقد صافح الحق ومن صافح الحق ظهر عليه أثر الأمن أفظهر عليك ذلك؟ قلت: لا قال: ما صافحت قال: أصليت ركعتين بعد؟

«Mekke'ye yukarıdan baktın mı?» «Evet» dedim. «Allah Teâlâ'dan sana bir hâl tecelli etti mi?» dedi. «Hayır» dedim. «Yukarıdan bakmamışsın» dedi. «Mescid-i Harâm'a girdin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Huzura (Hazret'e) girdin mi?» dedi. «Hayır» dedim. «Mescid-i Harâm'a girmemişsin» dedi. «Kâbe'yi gördün mü?» dedi. «Evet» dedim. «Kastettiğin Zâtı gördün mü?» dedi. «Hayır» dedim. «Kâbe'yi görmemişsin» dedi. «Remel yapıp sa'y ettin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Dünyadan kaçıp kaçtığın şeyden bir emniyet buldun mu?» dedi. «Hayır» dedim. «Hiçbir şey yapmamışsın» dedi. «Hacerülesved'i selamladın mı?» dedi. «Evet» dedim. «Hacer'i selamlayan Hakk'ı selamlamış olur, Hakk'ı selamlayanın üzerinde ise emniyet eseri belirir; sende bu belirdi mi?» dedi. «Hayır» dedim. «Selamlamamışsın» dedi. «Sonra iki rekât namaz kıldın mı?» dedi.

قلت: نعم قال: أوجدت نفسك بين يدي الله تعالى؟ قلت: لا قال: ما صليت. قال: خرجت إلى الصفا. قلت: نعم قال: أكبرت؟ قلت: نعم فقال: أصفا سرك وصغرت في عينك الأكوان، قلت: لا قال: ما خرجت ولا كبرت. قال:

«Evet» dedim. «Nefsini Allah Teâlâ'nın huzurunda buldun mu?» dedi. «Hayır» dedim. «Namaz kılmamışsın» dedi. «Safâ'ya çıktın mı?» dedi. «Evet» dedim. «Tekbir getirdin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Sırrın saflaştı mı ve varlıklar gözünde küçüldü mü?» dedi. «Hayır» dedim. «Ne çıkmışsın ne de tekbir getirmişsin» dedi. Şöyle dedi:

هرولت في سعيك؟ قلت: نعم قال: هربت منه إليه؟ قلت: لا قال: ما هرولت، قال: وقفت على المروة؟ قلت: نعم قال: رأيت نزول السكينة عليك وأنت عليها: قلت لا قال: ما وقفت على المروة، قال: خرجت إلى منى؟ قلت: نعم قال. أعطيت ما تمنيت؟ قلت: لا قال: ما خرجت، قال: دخلت مسجد الخيف؟ قلت: نعم قال: تجدد لك خوف؟

«Sa'yinde koştun (hervele yaptın) mı?» «Evet» dedim. «O'ndan yine O'na kaçtın mı?» dedi. «Hayır» dedim. «Hervele yapmamışsın» dedi. «Merve'de vakfe yaptın mı?» dedi. «Evet» dedim. «Üzerindeyken sana sekinetin indiğini gördün mü?» dedi. «Hayır» dedim. «Merve'de vakfe yapmamışsın» dedi. «Mina'ya çıktın mı?» dedi. «Evet» dedim. «Temenni ettiğin şey sana verildi mi?» dedi. «Hayır» dedim. «Çıkmamışsın» dedi. «Hayf Mescidi'ne girdin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Sende yeni bir korku yenilendi mi?» dedi.

قلت: لا قال: ما دخلت. قال: مضيت إلى عرفات؟ قلت: نعم قال: عرفت الحال الذي خلقت له والحال الذي تصير إليه؟ وهل عرفت من ربك ما كنت منكرا له؟ وهل تعرف الحق إليك بشيء؟ قلت: لا قال: ما مضيت. قال: نفرت إلى المشعر الحرام؟ قلت: نعم. قال: ذكرت الله تعالى فيه ذكرا أنساك ذكر ما سواه؟ قلت لا قال: ما نفرت، قال: ذبحت؟

«Hayır» dedim. «Girmemişsin» dedi. «Arafat'a gittin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Kendisi için yaratıldığın hâli ve kendisine döneceğin hâli bildin mi? Rabbinden daha önce inkâr ettiğin şeyleri tanıdın mı? Hak Teâlâ sana bir şeyle kendini tanıttı mı?» dedi. «Hayır» dedim. «Gitmemişsin» dedi. «Meş'ar-i Harâm'a akın ettin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Orada Allah Teâlâ'yı O'ndan başkasının zikrini sana unutturacak bir zikirle zikrettin mi?» dedi. «Hayır» dedim. «Akın etmemişsin» dedi. «Kurban kestin mi?» dedi.

قلت: نعم قال: أفنيت شهواتك وإراداتك في رضاء الحق؟ قلت: لا قال ما ذبحت، قال: رميت؟ قلت: نعم قال: رميت جهلك منك بزيادة علم ظهر عليك؟ قلت: لا قال ما رميت، قال: زرت؟ قلت: نعم قال: كوشفت عن الحقائق؟ قلت:

«Evet» dedim. «Hakk'ın rızasında şehvetlerini ve iradelerini fena kıldın mı?» dedi. «Hayır» dedim. «Kurban kesmemişsin» dedi. «Taş attın mı?» dedi. «Evet» dedim. «Sende zahir olan bir ilim fazlalığı ile cehaletini kendinden fırlatıp attın mı?» dedi. «Hayır» dedim. «Taş atmamışsın» dedi. «Ziyaret tavafı yaptın mı?» dedi. «Evet» dedim. «Hakikatler sana keşfolundu mu?» dedi. Dedim ki:

لا قال ما زرت، قال: أحللت؟ قلت: نعم قال: عزمت على الأكل من الحلال قدر ما تحفظ به نفسك؟ قلت. لا قال:

«Hayır.» «Ziyaret etmemişsin» dedi. «İhramdan çıktın mı?» dedi. «Evet» dedim. «Nefsini koruyacak miktarda helalden yemeye azmettin mi?» dedi. «Hayır» dedim. Dedi ki:

ما أحللت، قال: ودعت قلت نعم قال: خرجت من نفسك وروحك بالكلية؟ قلت: لا قال: ما ودعت ولا حججت وعليك العود إن أحببت وإذا حججت فاجتهد أن تكون كما وصفت لك انتهى.

«İhramdan çıkmamışsın.» «Veda ettin mi?» dedi. «Evet» dedim. «Nefsinden ve ruhundan bütünüyle çıktın mı?» dedi. «Hayır» dedim. «Ne veda etmişsin ne de hac yapmışsın; dilersen geri dönmen gerekir, haccedersen de sana vasfettiğim gibi olmaya gayret et» dedi [sözü bitti].

فهذا الذي ذكره الشبلي هو الحج الذي يستأهل أن يقال له حج، ولله تعالى عباد أهلهم لذلك وأقدرهم على السلوك في هاتيك المسالك فحجهم في الحقيقة منه إليه وله فيه فمطافهم حظائر القربة على بساط الحشمة وموقفهم عرفة العرفان على ساق الخدمة ليس لهم غرض في الجدران والأحجار وهيهات هيهات ما غرض المجنون من الديار إلا الديار، ومن كفر وأعرض عن المولى بهوى النفس فإن الله غني عن العالمين فهو سبحانه غني عنه لا يلتفت إليه قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ الدالة على توحيده وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ إذ هو أقرب من حبل الوريد قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بالإنكار على المؤمنين مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً بإيراد الشبه الباطلة وَأَنْتُمْ شُهَداءُ عالمون بأنها حق لا اعوجاج فيها وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ فيجازيكم به يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الإيمان الحقيقي إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ خوفا من إنكارهم ما أنتم عليه من الحقيقة والطريق الموصل إليه سبحانه يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ الراسخ فيكم كافِرِينَ لأن إنكار الحقيقة كفر كإنكار الشريعة وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ أي من يعتصم به منه فقد اهتدى إليه به، قال الواسطي:

İşte Şiblî'nin zikrettiği bu hac, kendisine hac denilmeye layık olan hacdır. Allah Teâlâ'nın bunun için ehil kıldığı ve şu yollarda yürümeye muktedir eylediği kulları vardır; onların haccı hakikatte O'ndan O'nadır, O'nun içindir ve O'ndadır. Onların tavaf yeri haşyet yaygısı üzerindeki kurbet avlularıdır; vakfeleri hizmet ayağı üzerindeki irfan Arafat'ıdır; duvarlarla ve taşlarla hiçbir işleri yoktur. Heyhat heyhat! Mecnûn'un yurtlardan maksadı o yurtta olandan başkası mıdır? Kim küfreder ve nefsin hevası sebebiyle Mevlâ'dan yüz çevirirse bilsin ki Allah alemlerden müstağnidir; O Sübhânehu ondan müstağnidir, ona iltifat etmez. { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “De ki: Ey Kitap ehli! Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?” ki onlar O'nun vahdaniyetine delalet eder, { وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ } “Oysa Allah yaptıklarınıza şahittir”; zira O, şah damarından daha yakındır. { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “De ki: Ey Kitap ehli! Niçin Allah'ın yolundan alıkoyuyorsunuz?”; müminleri inkâr etmek suretiyle { مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً } “iman edeni, onda bir eğrilik arayarak”; batıl şüpheler ileri sürerek, { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } “halbuki siz şahitsiniz”; onun hak olduğunu ve onda hiçbir eğrilik bulunmadığını bilmektesiniz, { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”; dolayısıyla sizi bununla cezalandıracaktır. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; hakiki manada iman edenler! { إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Eğer kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız”; sizin üzerinde bulunduğunuz hakikati ve O Sübhânehu'ya ulaştıran yolu inkâr etmelerinden korkarak [uyarsanız], { يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “sizi imanınızdan sonra döndürürler”; içinizde kökleşmiş imanınızdan sonra, { كافِرِينَ } “kâfirler olarak”; zira hakikati inkâr etmek, şeriatı inkâr etmek gibi küfürdür. { وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle doğru bir yola iletilmiştir”; yani kim O'ndan yine O'na sığınırsa, O'nun vasıtasıyla O'na hidayet bulmuştur. Vâsıtî şöyle demiştir:

ومن زعم أنه يعتصم به من غيره فقد جهل عظمة الربوبية، وحقيقة الاعتصام عند بعضهم انجذاب القلب عن الأسباب التي هي الأصنام المعنوية والتبري إلى الله تعالى من الحول والقوة، وقيل: الاعتصام للمحبين هو اللجأ بطرح السوي، ولأهل الحقائق رفع الاعتصام لمشاهدتهم أنهم في القبضة يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ بصون العهود

«Kim O'na O'ndan başkasından sığındığını iddia ederse, rubûbiyetin azametini bilememiştir.» Bazılarına göre i'tisâmın (bağlanmanın) hakikati; kalbin, manevi putlar olan sebeplerden çekilip kopması ve havl ve kuvvetten Allah Teâlâ'ya teberrî etmesidir (kendi güç ve kuvvetini sıfırlamasıdır). Şöyle de denilmiştir: Sevenler (muhibbân) için i'tisâm, mâsivâyı terk ederek sığınmaktır; hakikat ehli için ise [zaten] kabza-i kudrette olduklarını müşahede ettikleri için i'tisâmın ortadan kalkmasıdır. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun”; ahitleri koruyarak,

وحفظ الحدود والخمود تحت جريان القضاء بنعت الرضا، وقيل: حق التقوى عدم رؤية التقوى وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أي لا تموتن إلا على حال إسلام الوجود له أي ليكن موتكم هو الفناء في التوحيد وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وهو عهده الذي أخذه على العباد يوم أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف: ١٧٢] وَلا تَفَرَّقُوا باختلاف الأهواء وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بالهداية إلى معالم التوحيد المفيد للمحبة في القلوب إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً لاحتجابكم بالحجب النفسانية والغواشي الطبيعية فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ بالتحاب في الله تعالى لتنورها بنوره فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ عليكم إِخْواناً في الدين وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ وهي مهوى الطبيعة الفاسقة وجهنم الحرمان فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها بالتواصل الحقيقي بينكم إلى سدرة مقام الروح وروح جنة الذات وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ كالعلماء العارفين أرباب الاستقامة في الدين يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ أي يرشدون الناس إلى الكمال المطلق من معرفة الحق تعالى والوصول إليه وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ المقرب إلى الله تعالى وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ المبعد عنه تعالى وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الذين لم يبق لهم حجاب وهم خلفاء الله تعالى في أرضه وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا واتبعوا الأهواء والبدع وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ الحجج العقلية والشرعية الموجبة للاتحاد واتفاق الكلمة وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وهو عذاب الحرمان من الحضرة يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ قالوا: ابيضاض الوجه عبارة عن تنور وجه القلب بنور الحق المتوجه إليه والإعراض عن الجهة السفلية النفسانية المظلمة ولا يكون ذلك إلا بالتوحيد واسوداده ظلمة وجه القلب بالإقبال على النفس الطالبة لحظوظها والإعراض عن الجهة العلوية النورانية فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ فيقال لهم أَكَفَرْتُمْ أي احتجبتم عن الحق بصفات النفس بَعْدَ إِيمانِكُمْ أي تنوركم بنور الاستعداد وصفاء الفطرة وهداية العقل فَذُوقُوا الْعَذابَ وهو عذاب الاحتجاب عن الحق بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ به وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ الخاصة التي هي شهود الجمال هُمْ فِيها خالِدُونَ باقون بعد الفناء كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ من مكامن الأزل لِلنَّاسِ أي لنفعهم تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ الموصل إلى مقام التوحيد وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وهو القول بتحقق الكثرة على الحقيقة وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ كإيمانكم لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مما هم عليه مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ كإيمانكم وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ الخارجون عن حرم الحق لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً وهو الإنكار عليكم بالقول وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ ولم يكتفوا بذلك الإيذاء يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ولا ينالون منكم شيئا لقوة بواطنكم وضعفهم ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ لا ينصرهم أحد أصلا بل يبقون مخذولين لعدم ظهور أنوار الحق عليهم، والله تعالى الموفق.

hudutları muhafaza ederek ve rıza vasfıyla kazanın cereyanı altında sükûnet bularak [korkun]. Şöyle de denilmiştir: Takvanın hakkı, takvayı görmemektir. { وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “ve ancak Müslümanlar olarak ölün”; yani ancak varlığı O'na teslim etmiş bir hâl üzere ölün, yani ölümünüz tevhidde fena bulmak olsun. { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın”; o da: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” [A'râf 172] gününde kullardan aldığı ahdidir. { وَلا تَفَرَّقُوا } “ve ayrılığa düşmeyin”; hevaların farklılaşmasıyla. { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın”; kalplerde muhabbeti meydana getiren tevhid alametlerine hidayet etmek suretiyle olan nimetini, { إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً } “Hani siz birbirinize düşman idiniz”; nefsani perdeler ve tabiat karanlıkları ile perdelendiğiniz için, { فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ } “derken kalplerinizi kaynaştırdı”; O'nun nuruyla nurlanması sebebiyle Allah Teâlâ uğrunda sevişmekle, { فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ } “O'nun nimeti sayesinde oldunuz”; üzerinizdeki nimeti sayesinde, { إِخْواناً } “kardeşler”; dinde kardeşler [oldunuz]. { وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ } “ve siz bir ateş çukurunun tam kenarında idiniz”; o da fasık tabiatın uçurumu ve mahrumiyet cehennemidir, { فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “sizi oradan kurtardı”; aranızdaki hakiki vuslat ile ruh makamının sidresine ve Zât cennetinin huzuruna ulaştırmak suretiyle [kurtardı]. { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ } “İçinizden bir topluluk bulunsun”; dinde istikamet sahibi arif âlimler gibi, { يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ } “hayra çağıran”; yani insanları Hak Teâlâ'yı tanımak ve O'na vasıl olmak şeklindeki mutlak kemale irşad eden, { وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “iyiliği emreden”; Allah Teâlâ'ya yaklaştıranı, { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “ve kötülükten nehyeden”; O Teâlâ'dan uzaklaştıranı, { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte kurtuluşa erenler onlardır”; kendileri için hiçbir perde kalmayanlar ve Allah Teâlâ'nın yeryüzündeki halifeleri olanlar. { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا } “Ayrılığa düşenler gibi olmayın”; hevalara ve bidatlere uyanlar gibi, { وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra ihtilaf edenler gibi”; birleşmeyi ve söz birliğini gerektiren akli ve naklî deliller [geldikten sonra], { وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “İşte onlar için büyük bir azap vardır”; o da huzurdan mahrum kalma azabıdır. { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “O gün bazı yüzler ağarır, bazı yüzler kararır”. Demişlerdir ki: Yüzün ağarması, kalp yüzünün kendisine yönelen Hak nuruyla aydınlanması ve süfli, nefsani ve karanlık yönden yüz çevirmesinden ibarettir ki bu da ancak tevhid ile olur; kararması ise hazlarını arayan nefse yönelmek ve ulvi, nurani cihetten yüz çevirmek suretiyle kalp yüzünün kararmasıdır. { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ } “Yüzleri kararanlara gelince”; onlara denilir ki: { أَكَفَرْتُمْ } “İnkâr mı ettiniz?”; yani nefis sıfatları sebebiyle Hak'tan perdelendiniz mi, { بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “imanınızdan sonra”; yani istidat nuru, fıtrat safiyeti ve aklın hidayetiyle aydınlanmanızdan sonra! { فَذُوقُوا الْعَذابَ } “Artık tadın azabı”; o da Hak'tan perdelenme azabıdır, { بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “inkâr edip durmanız sebebiyle”. { وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } “Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler”; cemali müşahede etmekten ibaret olan hususi rahmeti içindedirler, { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedi kalacaklardır”; fenadan sonra baki kalacaklardır. { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ } “Siz çıkarılmış en hayırlı ümmet oldunuz”; ezelin gizliliklerinden, { لِلنَّاسِ } “insanlar için”; yani onların menfaati için, { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “iyiliği emredersiniz”; tevhid makamına ulaştıranı, { وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “ve kötülükten nehyedersiniz”; o da hakikatte kesretin (çokluğun) var olduğunu iddia etmektir. { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Eğer Kitap ehli iman etseydi”; sizin imanınız gibi, { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “onlar için elbette daha hayırlı olurdu”; üzerinde bulundukları hâlden. { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ } “İçlerinden inananlar vardır”; sizin imanınız gibi, { وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “çoğu ise fasıklardır”; Hak hariminden dışarı çıkanlardır. { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Size incitmekten başka bir zarar veremezler”; o da sözle inkâr edip kınamaktır. { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ } “Eğer sizinle savaşırlarsa”; sadece bu eziyetle yetinmeyip savaşırlarsa, { يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ } “arkalarını dönüp kaçarlar”; batınlarınızın kuvveti ve onların zayıflığı sebebiyle sizden hiçbir şey elde edemezler, { ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ } “sonra kendilerine yardım da edilmez”; hiç kimse onlara asla yardım etmez, bilakis Hak nurlarının üzerlerinde zahir olmaması sebebiyle yardımsız (hüsranda) kalırlar. Muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.

لَيْسُوا سَواءً أخرج ابن إسحاق والطبراني والبيهقي وغيرهم عن ابن عباس قال: لما أسلم عبد الله بن سلام وثعلبة بن شعبة وأسيد بن شعبة وأسيد بن عبيد ومن أسلم من يهود معهم فآمنوا وصدقوا ورغبوا في الإسلام قالت أحبار يهود وأهل الكفر منهم: ما آمن بمحمد وتبعه إلا أشرارنا ولو كانوا من خيارنا ما تركوا دين آبائهم وذهبوا إلى غيره فأنزل الله تعالى في ذلك لَيْسُوا سَواءً إلى قوله ﷾: وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ والجملة على ما قاله مولانا شيخ الإسلام تمهيد لتعداد محاسن مؤمني أهل الكتاب، وضمير الجمع لأهل الكتاب جميعا لا للفاسقين خاصة وهو اسم- ليس- وسَواءً خبره، وإنما أفرد لكونه في الأصل مصدرا والوقف هنا تام على الصحيح والمراد بنفي المساواة نفي المشاركة في أصل الاتصاف بالقبائح لا نفي المساواة في الاتصاف بمراتبها مع تحقق المشاركة في أصل الاتصاف ومثله كثير في الكلام.

{ لَيْسُوا سَواءً } “Onların hepsi bir değildir”. İbn İshâk, Taberânî, Beyhakî ve diğerleri İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Selâm, Sa'lebe b. Şu'be, Esîd b. Şu'be, Esîd b. Ubeyd ve beraberlerindeki Yahudilerden Müslüman olanlar iman edip tasdik edince ve İslam'a rağbet gösterince, Yahudi hahamları ve onların kâfirleri şöyle dediler: «Muhammed'e ancak aramızdaki şerliler iman etti ve ona uydu; şayet hayırlılarımızdan olsalardı atalarının dinini terk edip başkasına gitmezlerdi.» Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta { لَيْسُوا سَواءً } “Onların hepsi bir değildir” ayetinden O'nun azze ve celle: { وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İşte onlar salihlerdendir” buyruğuna kadar indirdi. Mevlânâ Şeyhülislâm'ın dediğine göre bu cümle, Ehl-i Kitap'tan iman edenlerin güzelliklerini saymaya bir hazırlıktır. Çoğul zamiri, sadece fasıklara değil, bütünüyle Ehl-i Kitap'a aittir; bu zamir { لَيْسَ } fiilinin ismidir, { سَواءً } ise onun haberidir. Aslında masdar olduğu için tekil getirilmiştir ve sahih olan görüşe göre burada vakıf tamdır. Eşitliğin nefyedilmesinden murat; çirkin vasıflarla nitelenmenin aslındaki ortaklığı nefyetmektir, yoksa nitelenmenin aslındaki ortaklık gerçekleşmekle birlikte onun mertebelerinde eşitliği nefyetmek değildir. Kelamda bunun benzeri çoktur.

مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ استئناف مبين لكيفية عدم التساوي ومزيل لما فيه من الإبهام، وقال أبو عبيدة:

{ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır”; eşit olmama keyfiyetini açıklayan ve bundaki kapalılığı gideren bir istînâftır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir:

إنه مع الأول كلام واحد، وجعل أُمَّةٌ اسم- ليس- والخبر سَواءً فهو على حد أكلوني البراغيث، وقيل:

Bu cümle birinciyle tek bir kelamdır; { أُمَّةٌ } kelimesini { لَيْسَ } fiilinin ismi, { سَواءً } lafzını da haberi kılmıştır; dolayısıyla bu, «أكلوني البراغيث» (ekelûnî el-berâgîs) kuralı üzeredir. Şöyle de denilmiştir:

أُمَّةٌ مرفوع- بسواء- وضعف كلا القولين ظاهر، ووضع أَهْلِ الْكِتابِ موضع الضمير زيادة في تشريفهم والاعتناء بهم- والقائمة- من قام اللازم بمعنى استقام أي أُمَّةٌ مستقيمة على طاعة الله تعالى ثابتة على أمره لم تنزع عنه وتتركه كما تركه الآخرون وضيعوه، وحكي عن ابن عباس وغيره، وزعم الزجاج أن الكلام على حذف مضاف والتقدير ذو أمة قائمة أي ذو طريقة مستقيمة، وفيه أنه عدول عن الظاهر من غير دليل.

{ أُمَّةٌ } lafzı { سَواءً } ile merfûdur. Her iki görüşün de zayıflığı açıktır. Zamir makamında { أَهْلِ الْكِتابِ } lafzının açıkça getirilmesi, onları teşrif ve onlara ihtimamı artırmak içindir. { قائِمَةٌ } lafzı, 'istikamet buldu' manasında lâzım olan 'kāme' fiilindendir; yani Allah Teâlâ'ya itaatte dosdoğru duran, O'nun emrinde sebat eden, diğerlerinin terk edip zayi ettiği gibi ondan kopup onu bırakmayan bir topluluk demektir. Bu, İbn Abbâs ve başkalarından nakledilmiştir. Zeccâc ise kelamın muzafın hazfi üzere olduğunu ve takdirin «ذو أمة قائمة» yani dosdoğru bir yol sahibi olduğunu ileri sürmüştür; bunda ise delilsiz olarak zahirden sapma vardır.

والمراد من هذه الأمة من تقدم في سبب النزول، وجعل بعضهم أَهْلِ الْكِتابِ عاما لليهود والنصارى وعد من الأمة المذكورة نحو النجاشي وأصحابه ممن أسلم من النصارى يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ صفة لأمة بعد وصفها بقائمة، وجوز أن تكون حالا من الضمير في قائِمَةٌ أو من الأمة لأنها قد وصفت، أو من الضمير في الجار الواقع خبرا عنها، والمراد يقرؤون القرآن آناءَ اللَّيْلِ أي ساعاته وواحده أني بوزن عصا، وقيل: إنى كمعا، وقيل: أني بفتح فسكون أو كسر فسكون وحكى الأخفش أنو كجرو فالهمزة منقلبة عن ياء أو واو وهو متعلق- بيتلون- أو- بقائمة- ومنع أبو البقاء تعلقه بالثاني بناء على أنه قد وصف فلا يعمل فيما بعد الصفة وَهُمْ يَسْجُدُونَ حال من ضمير يَتْلُونَ على ما هو الظاهر، والمراد وهم يصلون إذ من المعلوم أن لا قراءة في السجود وكذا الركوع بل وقع النهي عنها فيهما كما في الخبر، والمراد بصلاتهم هذه التهجد على ما ذهب إليه البعض وعلل بأنه أدخل في المدح وفيه تيسر لهم التلاوة لأنها في المكتوبة وظيفة الإمام، واعتبار حالهم عند الصلاة على الانفراد يأباه مقام المدح وهو الأنسب بالعدول عن إيرادها باسم الجنس المتبادر منه الصلوات المكتوبة وبالتعبير عن وقتها بالآناء المبهمة، وإنما لم يعبر على هذا بالتهجد دفعا لاحتمال المعنى اللغوي الذي لا مدح فيه، والذي عليه بعض السلف أنها صلاة العتمة.

Bu ümmetten murat, nüzul sebebinde zikri geçenlerdir. Bazıları { أَهْلِ الْكِتابِ } ifadesini Yahudiler ve Hristiyanlar için genel kılmış ve zikredilen bu ümmetten Necaşî ve Hristiyanlardan Müslüman olan arkadaşları gibileri saymıştır. { يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini okurlar”; { أُمَّةٌ } kelimesinin 'kāime' ile nitelenmesinden sonraki diğer bir sıfatıdır. { قائِمَةٌ } lafzındaki zamirden hâl olması veya nitelenmiş olduğu için { أُمَّةٌ } kelimesinden hâl olması yahut ondan haber vaki olan câr ve mecrûrdaki zamirden hâl olması da caiz görülmüştür. Murat, Kur'an'ı okumalarıdır. { آناءَ اللَّيْلِ } “gece saatlerinde”; tekili asâ vezninde 'eny'dir; 'ma'an' gibi 'inâ' olduğu da söylenmiştir. Fetha ve sükûn ile 'eny' yahut kesra ve sükûn ile 'iny' olduğu da söylenmiştir; Ahfeş ise 'cerv' gibi 'env' şeklinde nakletmiştir; dolayısıyla hemze yâ yahut vâv harfinden dönüşmüştür. Bu zarf { يَتْلُونَ } fiiline veya { قائِمَةٌ } lafzına müteallıktır; Ebü'l-Bekâ, sıfatlandığı ve sıfattan sonrakinde amel edemeyeceği gerekçesiyle ikinciye taallukunu menetmiştir. { وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “secdeye kapanarak”; zahir olduğu üzere { يَتْلُونَ } fiilinin zamirinden hâldir. Murat, onların namaz kılmasıdır; zira bilindiği üzere secdede ve rükûda kıraat yoktur, bilakis hadiste geçtiği gibi her ikisinde de kıraatten nehyedilmiştir. Onların bu namazlarından murat, bazılarının gittiği görüşe göre teheccüttür ve bunun övgüye daha uygun olduğu, onda kıraatin kendilerine kolaylaştığı —çünkü farz namazda bu imamın vazifesidir— gerekçesiyle illetlendirilmiştir. Münferit olarak kıldıkları namazdaki hâllerinin dikkate alınmasını ise övgü makamı reddeder; zira farz namazları çağrıştıran cins ismiyle getirilmesinden vazgeçilerek vaktinin müphem saatler (ânâ) ile ifade edilmesine en uygun olan da budur. Bu görüşe göre teheccüt lafzıyla ifade edilmemesi ise övgü içermeyen lügat manası ihtimalini defetmek içindir. Selefin bir kısmının benimsediği görüşe göre ise bu, yatsı (ateme) namazıdır.

واستدل عليه بما

Buna şu rivayetle delil getirilmiştir:

أخرجه الإمام أحمد والنسائي وابن جرير والطبراني بسند حسن واللفظ للأخيرين عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: أخر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ليلة صلاة العشاء ثم خرج إلى المسجد فإذا الناس ينتظرون الصلاة فقال: أما أنه لا يصلي هذه الصلاة أحد من أهل الكتاب قال: وأنزلت هذه الآية لَيْسُوا سَواءً حتى بلغ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ

İmam Ahmed, Nesâî, İbn Cerîr ve Taberânî hasen bir senetle rivayet etmişlerdir —lafız son ikisine aittir—; İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: Bir gece Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yatsı namazını geciktirdi, sonra mescide çıktı; bir de baktı ki insanlar namazı bekliyorlar. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Bilin ki Ehl-i Kitap'tan hiç kimse bu namazı kılmaz.» İbn Mes'ûd dedi ki: Bunun üzerine { لَيْسُوا سَواءً } ayetinden { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } buyruğuna kadar indirildi.

وعليه تكون الجملة معطوفة على جملة يتلون، وقيل: مستأنفة ويكون المدح لهم بذلك لتميزهم واختصاصهم بتلك الصلاة الجليلة الشان التي لم يتشرف بأدائها أهل الكتاب كما نطق به الحديث بل ولا سائر الأمم،

Buna göre cümle, 'yetlûne' cümlesine matuf olur; istînâfiyye olduğu da söylenmiştir. Onların bununla övülmesi; hadisin de ifade ettiği üzere Ehl-i Kitap'ın, hatta diğer hiçbir ümmetin edasıyla müşerref olmadığı bu şanı yüce namaza mahsus kılınmaları ve bununla temayüz etmeleri sebebiyledir.

فقد روى الطبراني بسند حسن أيضا عن المنكدر أنه قال: خرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ذات ليلة وأنه أخر صلاة العشاء حتى ذهب من الليل هنيهة أو ساعة والناس ينتظرون في المسجد فقال: أما إنكم لن تزالوا في صلاة ما انتظرتموها ثم قال: أما إنها صلاة لم يصلها أحد ممن كان قبلكم من الأمم

Nitekim Taberânî yine hasen bir senetle İbnü'l-Münkedir'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir gece çıktı; yatsı namazını geciktirmişti, öyle ki geceden bir müddet veya bir saat geçmişti ve insanlar mescidde bekliyorlardı. Şöyle buyurdu: «Bilin ki siz onu beklediğiniz müddetçe namazda olmaya devam edersiniz.» Sonra şöyle buyurdu: «Bilin ki bu, sizden önceki ümmetlerden hiçbirinin kılmadığı bir namazdır.»

ولعل هذا هو السر في تقديم هذا الحكم على الحكم بالإيمان، ولا يرد عليه أن التلاوة لا تتيسر لهم إلا بصلاتهم منفردين ولا تمدح في الانفراد مع أنه خلاف الواقع من حال القوم على ما يشير إليه الخبران لأنه لم تقيد التلاوة فيه بالصلاة وإنما يلزم التقييد لو كانت الجملة حالا من الضمير كما سبق وليس فليس.

İşte bu hükmün iman hükmünün önüne geçirilmesindeki sır belki de budur. Buna karşı, «Kıraat ancak tek başlarına namaz kılmalarıyla mümkün olur; münferit olmada ise övgü yoktur, üstelik iki rivayetin işaret ettiği üzere bu durum o topluluğun fiili hâline de aykırıdır» şeklinde bir itiraz yöneltilemez. Zira burada kıraat namaz ile kayıtlanmamıştır; kayıtlanma ancak cümle daha önce geçtiği üzere zamirden hâl olursa gerekirdi, öyle olmadığına göre bu itiraz da geçerli değildir.

والتعبير عن الصلاة بالسجود لأنه أدل على كمال الخضوع وهو سر التعبير به عنها في قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: لمن طلب أن يدعو له بأن يكون رفيقه في الجنة لفرط حبه له وخوف حيلولة الفراق يوم القيامة أغني بكثرة السجود، وكذا في كثير من المواضع، وقيل: المراد بها الصلاة ما بين المغرب والعشاء الآخرة وهي المسماة بصلاة الغفلة، وقيل: المراد بالسجود سجود التلاوة، وقيل: الخضوع كما في قوله تعالى: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الرعد: ١٥] واختيرت الجملة الاسمية للدلالة على الاستمرار وكرر الإسناد تقوية للحكم

Namazın secde ile ifade edilmesi, tam bir boyun eğmeye (huzûa) daha çok delalet ettiği içindir. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in, kendisine olan aşırı sevgisinden ve kıyamet gününde ayrılık girmesi korkusundan ötürü cennette arkadaşı olmayı dileyen kimseye: «Çok secde ederek bana yardımcı ol» buyruğunda namazı secde ile ifade etmesinin sırrı da budur; birçok yerde de böyledir. Bir görüşe göre bundan murat, akşam ile yatsı arasındaki namazdır ki buna 'gaflet namazı' denir. Bir görüşe göre secdeden murat tilavet secdesidir; bir diğer görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde bulunanlar Allah'a secde eder” [Ra'd 15] ayetinde olduğu gibi boyun eğmektir. Sürekliliğe delalet etmesi için isim cümlesi seçilmiş, hükmü kuvvetlendirmek

وتأكيدا له، واختيار صيغة المضارع للدلالة على التجدد يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ صفة أخرى لأمة، وجوز أن تكون حالا على طرز ما قبلها وإن شئت- كما قال أبو البقاء استأنفتها، والمراد بهذا الإيمان الإيمان بجميع ما يجب الإيمان به على الوجه المقبول، وخص الله تعالى اليوم الآخر بالذكر إظهارا لمخالفتهم لسائر اليهود فيما عسى أن يتوهم متوهم مشاركتهم لهم فيه لأنهم يدعون أيضا الإيمان بالله تعالى واليوم الآخر لكن لما كان ذلك مع قولهم: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] وكفرهم ببعض الكتب والرسل ووصفهم اليوم الآخر بخلاف ما نطقت به الشريعة المصطفوية جعل هو والعدم سواء وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ إشارة إلى وفور نصيبهم من فضيلة تكميل الغير إثر الإشارة إلى وفوره من فضيلة تكميل النفس، وفيه تعريض بالمداهنين الصادين عن سبيل الله تعالى وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ أي يبادرون إلى فعل الخيرات والطاعات خوف الفوات بالموت مثلا، أو يعملون الأعمال الصالحة راغبين فيها غير متثاقلين لعلمهم بجلالة موقعها وحسن عاقبتها وهذه صفة جامعة لفنون الفضائل والفواضل وفي ذكرها تعريض بتباطؤ اليهود وتثاقلهم عن ذلك، وأصل المسارعة المبادرة وتستعمل بمعنى الرغبة، واختيار صيغة المفاعلة للمبالغة، قيل: ولم يعبر بالعجلة للفرق بينها وبين السرعة فإن السرعة التقدم فيما يجوز أن يتقدم فيه وهي محمودة وضدها الإبطاء وهو مذموم، والعجلة التقدم فيما لا ينبغي أن يتقدم فيه وهي مذمومة وضدها الأناة وهي محمودة. وإيثار فِي على- إلى- وكثيرا ما تتعدى المسارعة بها للإيذان كما قال شيخ الإسلام: بأنهم مستقرون في أصل الخير متقلبون في فنونه لا أنهم خارجون منتهون إليها وصيغة جمع القلة هنا تغني عن جمع الكثرة كما لا يخفى وَأُولئِكَ أي الموصوفون بتلك الصفات الجليلة الشأن بسبب اتصافهم بها كما يشعر به العدول عن الضمير مِنَ الصَّالِحِينَ أي من عداد الذين صلحت عند الله تعالى حالهم وهذا رد لقول اليهود: ما آمن به إلا شرارنا.

ve pekiştirmek için isnat tekrarlanmış, teceddüde (yenilenmeye) delalet etmesi için de muzari sîgası tercih edilmiştir. { يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanırlar”; 'ümmet' için diğer bir sıfattır; öncekilerin tarzı üzere hâl olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi dilersen bunu müstakil bir cümle (istînâf) yaparsın. Bu imandan murat, inanılması vacip olan her şeye makbul şekilde inanmaktır. Allah Teâlâ, bir kimsenin onların diğer Yahudilerle ortak olduğunu vehmedebileceği hususlarda onlara muhalefetlerini ortaya koymak için ahiret gününü özellikle zikretmiştir; çünkü onlar da Allah Teâlâ'ya ve ahiret gününe inandıklarını iddia ederler; ancak bu iddia onların: { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Üzeyr Allah'ın oğludur” [Tevbe 30] demeleri, bazı kitapları ve peygamberleri inkâr etmeleri ve ahiret gününü Mustafavî şeriatın bildirdiğinin hilafına vasfetmeleri ile birlikte olunca, yok hükmünde sayılmıştır. { وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emreder, kötülükten nehyederler”; nefsi kemale erdirme faziletindeki bol nasiplerine işaret edildikten hemen sonra, başkasını kemale erdirme faziletindeki bol nasiplerine işarettir. Bunda Allah yolundan alıkoyan müdâhinlere (yağcılara) bir tariz vardır. { وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “ve hayır işlerinde yarışırlar”; yani ölüm gibi sebeplerle kaçırma korkusuyla hayırlara ve taatlere koşarlar yahut konumunun yüceliğini ve akıbetinin güzelliğini bildikleri için üşenmeksizin rağbet göstererek salih ameller işlerler. Bu, erdemlerin ve üstünlüklerin bütün türlerini toplayan bir sıfattır; bunun zikrinde Yahudilerin bu husustaki yavaşlığına ve üşengeçliğine bir tariz vardır. 'Müsârea'nın aslı acele etmek, koşmaktır; rağbet manasında da kullanılır. Mübalağa için 'mufâale' sîgası seçilmiştir. Denildi ki: Acele (acele) ile sürat (hız) arasındaki farktan ötürü 'acele' ile ifade edilmemiştir; zira sürat, öne geçilmesi caiz olan şeyde öne geçmektir ki bu övülmüştür, zıddı ise ağırdan almaktır (ibta') ve kınanmıştır; acele ise öne geçilmemesi gereken şeyde öne geçmektir ki bu kınanmıştır, zıddı ise teenni göstermektir ve övülmüştür. Müsârea fiili çoklukla 'ilâ' harf-i cerriyle geçişli kılındığı hâlde { فِي } harf-i cerrinin tercih edilmesi, Şeyhülislâm'ın dediği gibi: Hayrın aslına yerleşmiş olup onun çeşitleri arasında dönüp dolaştıklarını, yoksa hayrın dışından gelip ona ulaşan kimseler olmadıklarını bildirmek içindir. Buradaki cem-i kıllet sîgası, gizli olmadığı üzere cem-i kesretin yerine geçer. { وَأُولئِكَ } “İşte onlar”; yani bu vasıflarla nitelenmeleri sebebiyle şu şanı yüce sıfatlarla nitelenenler —ki zamirden vazgeçilmesi buna işaret eder—, { مِنَ الصَّالِحِينَ } “salihlerdendir”; yani Allah Teâlâ katında hâlleri düzelmiş olanların zümresindendir. Bu, Yahudilerin: «Ona ancak aramızdaki şerliler iman etti» sözüne bir reddir.

وقد ذهب الجلّ إلى أن في الآية استغناء بذكر أحد الفريقين عن الآخر على عادة العرب من الاكتفاء بذكر أحد الضدين عن الآخر، والمراد ومنهم من ليسوا كذلك وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ أي طاعة متعدية أو سارية فَلَنْ يُكْفَرُوهُ أي لن يحرموا ثوابه البتة، وأصل الكفر الستر ولتفسيره بما ذكرنا تعدى إلى مفعولين والخطاب قيل: لهذه الأمة وهو مرتبط بقوله تعالى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ وجميع ما بينهما استطراد، وقيل: لأولئك الموصوفين بالصفات المذكورة وفيه التفات ونكتته الخاصة هنا الإشارة إلى أنهم لا تصافهم بهذه المزايا أهل لأن يخاطبوا، وقرأ أهل الكوفة إلا أبا بكر بالياء في الفعلين، والباقون بالتاء فيهما غير أبي عمرو فإنه روي عنه أنه كان يخير بهما، وعلى قراءة الغيبة يجوز أن يراد من الضمير ما أريد من نظائره فيما قبل ويكون الكلام حينئذ على وتيرة واحدة، ويحتمل أن يعود للأمة ويكون العدول إلى الغيبة مراعاة للأمة كما روعيت أولا في التعبير- بأخرجت- دون أخرجتم وهذه طريقة مشهورة للعرب في مثل ذلك.

Âlimlerin cumhuru, Arapların iki zıttan birini anmakla yetinme âdeti üzere ayette iki gruptan birinin zikredilmesiyle diğerinden müstağni kalındığı görüşüne gitmiştir; murat: «Onlardan böyle olmayanlar da vardır» demektir. { وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Ne hayır işlerlerse”; yani başkasına geçen veya devam eden ne taat işlerlerse, { فَلَنْ يُكْفَرُوهُ } “asla mükâfatsız bırakılmayacaktır”; yani onun sevabından asla mahrum edilmeyeceklerdir. Küfrün aslı örtmektir; zikrettiğimiz şekilde tefsir edildiği için iki mef'ûle geçişli olmuştur. Hitabın bu ümmete yönelik olduğu ve Allah Teâlâ'nın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } buyruğu ile irtibatlı olup aradaki her şeyin istitrad olduğu söylenmiştir. Bu hitabın mezkûr vasıflarla nitelenen kimselere yönelik olduğu da söylenmiştir ki bunda iltifat sanatı vardır; buradaki hususi nüktesi ise bu meziyetlerle nitelenmelerinden ötürü kendilerine hitap edilmeye layık olduklarına işaret etmektir. Kûfe ehli —Ebû Bekr müstesna— her iki fiili de 'yâ' ile [gayb sîgasında]; diğerleri ise her ikisini de 'tâ' ile [muhatap sîgasında] okumuşlardır; ancak Ebû Amr'dan her ikisinde de serbest bıraktığı rivayet edilmiştir. Gayb kıraatine göre zamirden, kendisinden öncekilerdeki benzerlerinden kastedilenin kastedilmesi caizdir ve kelam bu takdirde tek bir üslup üzere olur. Zamirin 'ümmet' kelimesine dönmesi ve gayb sîgasına geçişin, tıpkı ilk başta 'uhrictüm' (çıkarıldınız) yerine { أُخْرِجَتْ } (çıkarıldı) ifadesinde gözetildiği gibi ümmet lafzını gözetmekten ötürü olması da muhtemeldir; bu, Arapların bu gibi durumlarda meşhur bir üslubudur.

وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ أي بأحوالهم فيجازيهم وهذا تذييل مقرر لمضمون ما قبله.

{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah takva sahiplerini hakkıyla bilendir”; yani onların hâllerini bilir ve karşılıklarını verir; bu, kendisinden öncekinin mazmununu pekiştiren bir tezyîldir.

والمراد بالمتقين إما عام ويدخل المخاطبون دخولا أوليا وإما خاص بالمتقدمين وفي وضع الظاهر موضع المضمر إيذان بالعلة وأنه لا يفوز عنده إلا أهل التقوى، وعلى هذا يكون قوله تعالى:

Takva sahiplerinden murat; ya geneldir ve muhataplar buna öncelikle girer, ya da öncekilere hastır. Zamir yerine açık ismin konulması, illet bildirmek içindir ve O'nun katında ancak takva ehlinin kurtuluşa ereceğini beyan etmek içindir. Buna göre Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً مؤكدا لذلك ولهذا فصل. والمراد من الموصول إما سائر الكفار فإنهم فاخروا بالأموال والأولاد حيث قالوا: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [سبأ: ٣٥] فرد الله تعالى عليهم بما ترى عليهم، وإما بنو قريظة وبنو النضير حيث كانت معالجتهم بالأموال والأولاد.

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Şüphesiz inkâr edenlerin ne malları ne de çocukları, Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda vermez” ayeti bunu tekit edici olur ve bu sebeple fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). İsm-i mevsûlden murat; ya bütün kâfirlerdir, zira onlar: { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz malca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz” [Sebe' 35] diyerek malları ve çocuklarıyla övünmüşler, Allah Teâlâ da gördüğün gibi onlara karşılık vermiştir; ya da malları ve çocuklarıyla meşgul olup tedbir alan Benî Kurayza ve Benî Nadîr'dir.

وروي هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: مشركو قريش (وقيل: وقيل:) ولعل من ادعى العموم- وهو الظاهر- قال بدخول المذكورين دخولا أوليا، والمراد من الإغناء الدفع، ويقال: أغنى عنه إذا دفع عنه ضررا لولاه لنزل به أي لن تدفع عنهم يوم القيامة أموالهم التي عولوا عليها في المهمات ولا من هو أرجى من ذلك وأعظم عندهم وهم أولادهم من عذاب الله تعالى لهم شيئا يسيرا منه، وقال بعضهم: المراد بالاغناء الإجزاء، ويقال: ما يغنى عنك هذا أي ما يجزي عنك وما ينفعك، ومِنَ للبدل أو الابتداء، وشَيْئاً مفعول مطلق أي لن يجزي عنهم ذلك من عذاب الله تعالى شيئا من الإجزاء، وعلى التفسير الأول للإغناء وجعل هذا معنى حقيقيا له دونه يقال بالتضمين وأمر المفعولية عليه ظاهر لتعديه حينئذ وَأُولئِكَ أي الموصوفون بالكفر بسبب كفرهم أَصْحابُ النَّارِ أي ملازموها وهو معنى الأصحاب عرفا.

Bu [son görüş] İbn Abbâs'tan —radıyallâhu teâlâ anhümâ— rivayet edilmiştir. Kureyş müşrikleri olduğu da söylenmiştir (şöyle de denilmiştir, böyle de denilmiştir). Zahir olduğu üzere umum olduğunu iddia eden kimse, zikredilenlerin buna öncelikle girdiğini söyler. İğnâdan murat defetmektir; «öğnâ anhü» denilir ki 'o olmasaydı başına gelecek olan bir zararı ondan savdı' demektir; yani kıyamet gününde önemli işlerinde güvendikleri malları da, kendilerince bundan daha umut verici ve daha büyük olan çocukları da Allah Teâlâ'nın azabından azıcık bir şeyi bile onlardan savamayacaktır. Bazıları ise iğnâdan maksadın 'yeterli olmak/karşılık gelmek' (iczâ) olduğunu söylemiştir; nitekim «mâ yuğnî anke hâzâ» denilir ki 'bu sana yetmez, sana fayda vermez' demektir. { مِنَ } harfi bedel veya ibtidâiyye içindir; { شَيْئاً } lafzı ise mef'ûl-i mutlaktır; yani bunlar Allah Teâlâ'nın azabından hiçbir şekilde onların yerine geçip fayda vermeyecektir. İğnânın birinci tefsirine göre ve bunun mecaz değil hakiki mana kılınması durumunda tazmin olduğu söylenir; bu takdirde geçişli olduğu için mef'ûl olması açıktır. { وَأُولئِكَ } “İşte onlar”; yani küfürleri sebebiyle küfürle vasıflanan kimseler, { أَصْحابُ النَّارِ } “ateş ehlidirler”; yani onun ayrılmaz yoldaşlarıdır; örfte 'ashâb' kelimesinin manası budur.

هُمْ فِيها خالِدُونَ تأكيد لما يراد من الجملة الأولى واختيار الجملة الاسمية للإيذان بالدوام والاستمرار وتقديم الظرف محافظة على رؤوس الآي ثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا

{ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar orada ebedi kalacaklardır”; birinci cümleden murat edilen manayı pekiştirmedir. Devamlılık ve sürekliliği bildirmek için isim cümlesi seçilmiş, ayet sonlarını korumak için de zarf öne alınmıştır. { مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onların bu dünya hayatında infak ettiklerinin durumu”,

كالدليل لعدم إغناء الأموال، ولعل عدم بيان إغناء الأولاد ظاهر لأنهم إن كانوا كفارا- وهو الظاهر- كان حكمهم حكمهم وإن كانوا مسلمين كانوا عليهم لا لهم في الدنيا، وبغضهم لهم في الآخرة يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ [الطارق: ٩] يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ [القلم: ٤٢] وتبريهم منهم حين يفر المرء من أمه وأبيه أظهر من أن يخفى، وا

malların hiçbir fayda vermeyeceğine dair delil gibidir. Çocukların fayda vermeyişinin beyan edilmemesi ise muhtemelen açıktır; çünkü şayet çocuklar kâfir iseler —ki zahir olan budur— hükümleri onların hükmü gibidir; şayet Müslüman iseler dünyada onların lehine değil aleyhine olurlar; { يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ } “Gizliliklerin ortaya döküldüğü gün” [Târık 9] ve { يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ } “Paçaların sıvanacağı gün” [Kalem 42] olan ahirette ise onlara duydukları buğuz ve kişinin anasından babasından kaçtığı anda onlardan teberrî etmesi (uzaklaşması) gizlenemeyecek kadar açıktır. { ما }

موصولة والعائد محذوف أي ينفقونه والإشارة للتحقير، والمراد تمثيل جميع صدقات الكفار ونفقاتهم كيف كانت- وهو المروي عن مجاهد- وقيل: مثل لما ينفقه الكفار مطلقا في عداوة الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم، وقيل: لما أنفقته قريش يوم بدر وأحد لما تظاهروا ﵊، وقيل: لما أنفقه سفلة اليهود على علمائهم المحرفين أي حال ذلك وقصته العجيبةمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ

ism-i mevsûldür ve âid zamir mahzuftur, yani «yunfikûnehû» (infak ettikleri şey) demektir. İşaret ise tahkir içindir. Murat; nasıl olursa olsun kâfirlerin bütün sadakalarının ve infaklarının misal getirilmesidir —Mücâhid'den rivayet edilen budur—. Kâfirlerin Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e düşmanlık yolunda mutlak olarak infak ettikleri şeylerin misali olduğu da söylenmiştir. Kureyş'in aleyhte birleştiklerinde Bedir ve Uhud gününde infak ettikleri şeyler olduğu da söylenmiştir —aleyhimüsselâm—. Yahudilerin ayak takımının tahrifçi âlimlerine infak ettikleri şeyler olduğu da söylenmiştir; yani onların bu durumları ve şaşılacak kıssaları: { كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ } “içinde dondurucu bir soğuk bulunan bir rüzgarın durumu gibidir”.

أي برد شديد قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وجماعة، وقال الزجاج- الصر- صوت لهيب النار وقد كانت في تلك الريح، وقيل: أصل الصر كالصرصر الريح الباردة، وعليه يكون معنى النظم ريح فيها ريح باردة وهو كما ترى محتاج إلى التوجيه، وقد ذكر فيه أنه وارد على التجريد كقوله:

Yani şiddetli soğuk demektir; bunu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ve bir topluluk söylemiştir. Zeccâc ise: “Sırr (صِرّ), ateş alevinin sesidir ve o rüzgârda da bu vardı” demiştir. Denildi ki: Sırr lafzının aslı, sarsar (صرصر) gibi soğuk rüzgârdır. Buna göre nazmın anlamı “içinde soğuk rüzgâr bulunan bir rüzgâr” olur ki bu da gördüğün gibi tevil ve açıklamaya muhtaçtır. Bu hususta onun şu beyitteki gibi tecrit kabilinden geldiği zikredilmiştir:

ولولا ذاك قد سوّمت مهري ... وفي الرحمن للضعفاء كاف

“O olmasaydı tayımı salıverirdim ... Rahmân'da ise zayıflar için bir kâfi (yetici bir koruyucu) vardır.”

أي هو كاف ومنع بعضهم كونه في الأصل الريح الباردة وإنما هو مصدر بمعنى البرد كما قال الحبر واستعماله فيما ذكر مجاز وليس بمراد، وقيل: إنه صفة بمعنى بارد إلا أن موصوفه محذوف أي برد بارد فهو من الإسناد المجازي كظل ظليل- وفيه بعد- لأن المعروف في مثله ذكر الموصوف وأما حذفه وتقديره فلم يعهد، وقيل: هو في الأصل صوت الريح الباردة من صر القلم والباب صريرا إذا صوت، أو من الصرة الضجة والصيحة وقد استعمل هنا على أصله، وفيه أن هذا المعنى مما لم يعهد في الاستعمال، والريح واحدة الرياح، وفي الصحاح والأرياح، وقد تجمع على أرواح لأن أصلها الواو، وإنما جاءت بالياء لانكسار ما قبلها فإذا رجعوا إلى الفتح عادت إلى الواو كقولك: أروح الماء وتروحت بالمروحة، ويقال أيضا: ريح وريحة كما قالوا: دار ودارة، وسيأتي إن شاء الله تعالى للعلماء من الكلام في هذا المقام، وأفرد الريح لما في البحر أنها مختصة بالعذاب والجمع مختص بالرحمة ولذلك روى اللهم- اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحاصابَتْ حَرْثَ

Yani “O kâfidir” demektir. Bazıları onun aslen soğuk rüzgâr olmasını kabul etmemiş; ümmetin büyük âliminin (İbn Abbâs) dediği gibi soğuk anlamında bir masdar olduğunu, zikredilen manada kullanılmasının mecaz olup burada kastedilmediğini söylemiştir. Denildi ki: O, “soğuk” anlamında bir sıfattır, ancak mevsûfu mahzuftur; yani “soğuk bir soğuk” (berdün bâridün) demektir, bu da “zıllun zalîl” (koyu gölge) gibi mecaz-ı aklî kabilindendir. —Fakat bunda bir uzaklık vardır; zira benzerlerinde bilinen şey mevsûfun zikredilmesidir, onun hazfedilip takdir edilmesi ise alışılmış değildir—. Yine denildi ki: O aslen, kalemin ve kapının gıcırdaması manasındaki “sarre-yesırru-sarîran” (صَرَّ يَصِرُّ صَرِيرًا) kökünden soğuk rüzgârın sesidir veya gürültü ve çığlık manasındaki “sarrah” (صَرَّة) kelimesindendir ve burada asıl manasında kullanılmıştır. Buna karşı, bu anlamın kullanımda pek bilinmediği söylenmiştir. Rîh (رِيح) kelimesi 'riyâh'ın tekilidir; Sıhâh'ta 'eryâh' da geçer. Aslı vâv olduğu için bazen 'ervâh' şeklinde de çoğulu yapılır; kendisinden önceki harfin kesreli olması sebebiyle yâ ile gelmiştir, fethaya döndüklerinde ise “ervahe'l-mâu” (su koktu) ve “teravvahtu bi'l-mirvahâ” (yelpaze ile serinledim) denildiği gibi vâv harfine döner. Tıpkı “dâr ve dârah” dedikleri gibi “rîh ve rîhah” da denir. Bu makamda âlimlerin sözleri inşâallahu teâlâ gelecektir. el-Bahr'da zikredildiğine göre rîh (tekil) azaba, çoğulu (riyâh) ise rahmete mahsustur; bu sebeple “Allahım, onu riyâh (rahmet rüzgârları) kıl, rîh (azap fırtınası) kılma” diye rivayet edilmiştir. Tekil getirilmesi bundandır. [Ayetin devamı: { أَصَابَتْ حَرْثَ } “bir ekinine isabet etti”...]

أي زرع.

Yani ekinine.

ْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

[{ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “kendilerine zulmeden bir topluluğun”]

بالكفر والمعاصي فباؤوا بغضب من الله تعالى وإنما وصفوا بذلك لما قيل: إن الإهلاك عن سخط أشد وأفظع أو لأن المراد الإشارة إلى عدم الفائدة في الدنيا والآخرة وهو إنما يكون في هلاك مال الكافر وأما

küfür ve günahlarla [kendilerine zulmetmişler], böylece Allah Teâlâ'nın gazabına uğramışlardır. Onların bununla nitelenmesi; öfke ve gazapla helak etmenin daha şiddetli ve daha korkunç olduğu söylendiği içindir veya dünya ve ahirette hiçbir faydasının olmadığına işaret etmek içindir ki bu da ancak kâfirin malının helakinde söz konusu olur. Başkasına gelince,

غيره فقد يثاب على ما هلك له لصبره، وقيل: المراد ظلموا أنفسهم بأن زرعوا في غير موضع الزراعة وفي غير وقتهاأَهْلَكَتْهُ

başkası helak olan malına sabretmesi sebebiyle sevap kazanabilir. Denildi ki: “Kendilerine zulmettiler” ifadesinden murat, ekimi ziraata elverişli olmayan yere ve vaktinin dışında yapmış olmalarıdır. [Ayetin devamı: { فَأَهْلَكَتْهُ } “ve onu helak etti”]

عن آخره ولم تدع له عينا ولا أثرا عقوبة لهم على معاصيهم، وقيل: تأديبا من الله تعالى لهم في وضع الشيء في غير موضعه الذي هو حقه وهذا من التشبيه المركب الذي توجد فيه الزبدة من الخلاصة والمجموع ولا يلزم فيه أن يكون ما يلي الأداة هو المشبه به كقوله تعالى: إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ [يونس: ٢٤] وإلا لوجب أن يقال: كمثل حرث لأنه المشبه به المنفق، وجوز أن يراد مثل إهلاك ما ينفقون كمثل إهلاك ريح، أو مثل ما ينفقون كمهلك ريح والمهلك اسم مفعول هو الحرث، والوجه عند كونه مركبا قلة الجدوى والضياع، ويجوز أن يكون من التشبيه المفرق فيشبه إهلاك الله تعالى بإهلاك الريح، والمنفق بالحرث وجعل الله تعالى أعمالهم هباء منثورا بما في الريح الباردة من جعله حطاما، وقرئ- تنفقون- بالتاء ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ

Günahlarına bir ceza olarak onun kökünü kazıdı, geriye ne bir iz ne de bir eser bıraktı. Bir görüşe göre de, bir şeyi hakkı olan yerin dışına koydukları için Allah Teâlâ'dan onlara bir terbiye (ceza) olmak üzeredir. Bu, özün ve neticenin toplamından elde edildiği mürekkep teşbihtendir. Bunda edatın peşinden gelen şeyin doğrudan müşebbehün bih (kendisine benzetilen) olması gerekmez; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ } “Dünya hayatının durumu, indirdiğimiz su gibidir” [Yûnus 24] ayetinde de böyledir. Aksi takdirde, infak edilen şeyin benzetildiği unsur ekin olduğu için “bir ekinin durumu gibi” denmesi gerekirdi. İnfak ettikleri şeyin helak oluşunun durumunun bir rüzgârın helak edişi gibi veya infak ettikleri şeyin durumunun rüzgârın helak ettiği şey gibi murat edilmiş olması da caiz görülmüştür; helak edilen (mühlek) ism-i mef'ûl olup ekindir. Teşbihin mürekkep olması durumunda vech-i şebeh, faydasızlık ve zayi oluştur. Müferrak teşbihten olması da caizdir; bu takdirde Allah Teâlâ'nın helak edişi rüzgârın helak edişine, infak edilen şey ekine, Allah Teâlâ'nın onların amellerini saçılmış zerreler kılması da soğuk rüzgârın ekini çer çöp kılmasına benzetilmiş olur. [«ما ينفقون» lafzı] tâ ile «تنفقون» şeklinde de okunmuştur. { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara zulmetmedi”;

الضمير إما للمنفقين أي ما ظلمهم بضياع نفقاتهم التي أنفقوها على غير الوجه اللائق المعتد به، وإما للقوم المذكورين أي ما ظلم الله تعالى أصحاب الحرث بإهلاكه لأنهم استحقوا ذلك وحينئذ يكون هذا النفي مع قوله تعالى: لكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Zamir ya infak edenlere aittir; yani uygun ve muteber olmayan bir şekilde infak ettikleri harcamalarını zayi etmekle onlara zulmetmedi. Ya da zikredilen topluluğa aittir; yani Allah Teâlâ, ekinlerini helak etmekle ekin sahiplerine zulmetmedi; çünkü onlar bunu hak etmişlerdi. Bu takdirde bu nefy, Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı” kavliyle birlikte,

تأكيدا لما فهم من قبل إشعارا وتصريحا، وقرئ «ولكنّ» بالتشديد على أن أنفسهم اسمها، وجملةظْلِمُونَ

daha önce ima ve sarahat yoluyla anlaşılan manayı pekiştirmedir. { وَلكِنْ } lafzı, şeddeli olarak «ولكنّ» şeklinde de okunmuştur; buna göre «أنفسهم» onun ismi, [yazımdaki] { يَظْلِمُونَ } cümlesi ise

خبرها والعائد محذوف، والتقدير يظلمونها وليس مفعولا مقدما كما في قراءة التخفيف، واسمها ضمير الشأن لأنه لا يحذف إلا في الشعر كقوله:

onun haberidir ve âid zamir mahzuftur; takdiri «يظلمونها» (kendilerine zulmederler) şeklindedir, şeddesiz kıraatte olduğu gibi öne geçmiş mef'ûl değildir. İsmi ise zamîr-i şândır; zira o ancak şu beyitte olduğu gibi şiirde hazfedilir:

وما كنت ممن يدخل العشق قلبه ... ولكن من يبصر جفونك يعشق

“Ben kalbine aşk giren kimselerden değildim ... Lakin senin kirpiklerini gören âşık olur.”

وتعين حذفه فيه لمكان من الشرطية التي تدخل عليها النواسخ وتقديم أنفسهم على الفعل للفاصلة لا للحصر وإلا لا يتطابق الكلام لأن مقتضاه وما ظلمهم الله ولكن هم يظلمون أنفسهم لا أنهم يظلمون أنفسهم لا غيرهم وهو في الحصر لازم، وصيغة المضارع للدلالة على التجدد والاستمرار.

Nâsihlerin üzerine dahil olduğu şart edatının (من) yerinden ötürü şiirde hazfi zorunlu olmuştur. «أنفسهم» lafzının fiilin önüne geçirilmesi hasr için değil, fâsıla (ayet sonu uyumu) içindir; aksi takdirde söz birbiriyle örtüşmezdi. Zira bunun muktezası “Allah onlara zulmetmedi, lakin onlar kendilerine zulmediyorlar” şeklindedir; yoksa “başkasına değil, sadece kendilerine zulmediyorlar” demek değildir, oysa hasr durumunda bu mana zorunlu olurdu. Muzâri sîgası ise yenilenme ve süreklilik bildirmek içindir.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ أخرج ابن إسحاق وغيره عن ابن عباس قال: كان رجال من المسلمين يواصلون رجالا من يهود لما كان بينهم من الجوار والحلف في الجاهلية فأنزل الله تعالى فيهم ينهاهم عن مباطنتهم تخوف الفتنة عليهم هذه الآية، وأخرج عبد بن حميد أنها نزلت في المنافقين من أهل المدينة نهى المؤمنون أن يتولوهم، وظاهر ما يأتي يؤيده، والبطانة خاصة الرجل الذين يستبطنون أمره مأخوذ من بطانة الثوب للوجه الذي يلي البدن لقربه وهي نقيض الظهارة ويسمى بها الواحد والجمع والمذكر والمؤنث ومِنْ متعلقة ب لا تَتَّخِذُوا أو بمحذوف وقع صفة لبطانة، وقيل: زائدة ودون- إما بمعنى غير أو بمعنى الأدون والدنيء، وضمير الجمع المضاف إليه للمؤمنين والمعنى لا تَتَّخِذُوا الكافرين كاليهود والمنافقين أولياء وخواص من غير المؤمنين أو ممن لم تبلغ منزلته، منزلتكم في الشرف والديانة، والحكم عام وإن كان سبب النزول خاصا فإن اتخاذ المخالف وليا مظنة الفتنة والفساد ولهذا ورد تفسير هذه البطانة بالخوارج.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin”. İbn İshâk ve başkaları İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Müslümanlardan bazı adamlar, Câhiliye dönemindeki komşuluk ve andlaşmaları sebebiyle Yahudilerden bazı adamlarla dostluk sürdürüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onlar hakkında fitneye düşmelerinden korkarak kendileriyle içli dışlı sırdaş olmalarını yasaklamak üzere bu ayeti indirdi. Abd b. Humeyd de bu ayetin Medine ehlinin münafıkları hakkında indiğini, müminlerin onları dost edinmekten nehyedildiğini rivayet etmiştir; gelecek ifadelerin zahiri de bunu desteklemektedir. Bitâne (بِطانَة), kişinin işlerinin iç yüzüne vâkıf olan yakınları ve has adamları demektir; yakınlığından ötürü elbisenin bedene temas eden iç yüzü (astar) manasındaki 'bitânetü's-sevb'den alınmıştır ve zıhâre (dış kumaş) kelimesinin zıddıdır. Tekil, çoğul, müzekker ve müennes için aynı lafız kullanılır. { مِنْ } harfi, { لا تَتَّخِذُوا } fiiline veya { بِطانَةً } kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Zâide olduğu da söylenmiştir. Dûn (دُون) ise ya 'gayr' (başka) ya da 'daha aşağı ve değersiz' manasındadır. Kendisine izâfe edilen çoğul zamiri müminlere racidir. Mana şudur: Kâfirleri —Yahudiler ve münafıklar gibi— müminlerin dışından veya şeref ve dindarlıkta sizin mertebenize ulaşamamış kimselerden sırdaş ve yakın dostlar edinmeyin. Nüzul sebebi hususi olsa bile hüküm umumidir; zira muhalif kimseyi sırdaş edinmek fitne ve fesat kaynağıdır. Bu sebeple bu 'bitâne'nin Hâricîler olarak tefsir edildiği de rivayet edilmiştir.

وأخرج البيهقي، وغيره عن أنس عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «لا تنقشوا في خواتيكم عربيا ولا تستضيئوا بنار المشركين»

Beyhakî ve başkaları Enes'ten Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Yüzüklerinize Arapça yazı kazıtmayın ve müşriklerin ateşiyle aydınlanmayın.»

فذكر ذلك للحسن فقال: نعم لا تنقشوا في خواتيمكم محمد رسول الله ولا تستسروا المشركين في شيء من أموركم، ثم قال الحسن: وتصديق ذلك من كتاب الله تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا أصل الألو التقصير يقال: ألا كغزا- يألو ألوا إذا قصر وفتر وضعف، ومنه قول امرئ القيس:

Bu durum Hasan[-ı Basrî]'ye zikredilince şöyle demiştir: Evet, yüzüklerinize 'Muhammedün Resûlullâh' yazdırmayın ve işlerinizden hiçbirinde müşrikleri sırdaş edinmeyin. Sonra Hasan şöyle demiştir: Bunun Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki tasdiki şudur: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size fenalık etmekten geri durmazlar”. Elv (الأَلْو) kelimesinin aslı kusur etmek/yetinmektir. Kişi kusur edip gevşediğinde ve zayıfladığında 'Gazâ' vezninde “elâ-ye'lû-elven” (أَلا يَأْلُو أَلْوًا) denir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü bundandır:

وما المرء ما دامت خشاشة نفسه ... بمدرك أطراف الخطوب ولا «آلى»

“Kişi, içinde canı kaldığı müddetçe ... Ne büyük işlerin ucuna erişebilir ne de 'elâ' (kusur etmiştir).”

أراد ولا مقصر في الطلب وهو لازم يتعدى إلى المفعول بالحرف، وقد يستعمل متعديا إلى مفعولين في قولهم:

Yani talepte kusur edici değildir. Bu fiil lâzımdır, mef'ûle harf ile geçişli olur. Bazen de şu sözlerinde olduğu gibi iki mef'ûle geçişli olarak kullanılır:

لا آلوك نصحا ولا آلوك جهدا على تضمين معنى المنع أي لا أمنعك ذلك وقد يجعل بمنع الترك فيتعدى إلى واحد، وفي القاموس ما ألوت الشيء أي ما تركته، والخبال في الأصل الفساد الذي يلحق الإنسان فيورثه اضطرابا كالمرض والجنون، ويستعمل بمعنى الشر والفساد مطلقا، ومعنى الآية على الأول لا يقصرون لكم في الفساد والشر بل يجهدون في مضرتكم، وعليه يكون الضمير المنصوب والاسم الظاهر منصوبين بنزع الخافض وإليه ذهب ابن عطية- وجوز أن يكون الثاني منصوبا على الحال أي مخبلين، أو على التمييز.

«La âlûke nushan» (Senden nasihati esirgemem) ve «La âlûke cehden» (Senden gayreti esirgemem) ifadelerinde men' (esirgeme) manası tazmin edilmiştir; yani “Sana bunu yasaklamam/esirgemem” demektir. Bazen de terk manasında kılınır ve tek mef'ûle geçer. Kâmûs'ta “mâ eletü'ş-şey'e” (şeyi terk etmedim) şeklinde geçer. Habâl (الخَبال) kelimesi ise aslen insana isabet edip onda hastalık ve delilik gibi bir sarsıntı ve dengesizlik bırakan fesattır; mutlak olarak şer ve fesat manasında da kullanılır. Birinci manaya göre ayetin anlamı: “Onlar size fesat ve kötülük çıkarmada asla kusur etmezler; bilakis size zarar vermeye var güçleriyle çalışırlar” şeklindedir. Buna göre mansûb zamir ile zâhir isim cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansûb olurlar; İbn Atiyye bu görüşe gitmiştir. İkincisinin hâl olarak yani «muhabbilîne» (ifsat ediciler olarak) veya temyiz olarak mansûb olması da caiz görülmüştür.

واعترض ذلك بأنه لا إبهام في نسبة التقصير إلى الفاعل ولا يصح جعله فاعلا إلا على اعتبار الإسناد المجازي والنصب بنزع الخافض، ووقوع المصدر حالا ليس بقياس إلا فيما يكون المصدر نوعا من العامل نحو أتاني سرعة وبطأ كما نص عليه الرضي في بحث المفعول به والحال- واعتمده الساليكوتي- ونقل أبو حيان أن التمييز هنا محول عن المفعول نحو فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً [القمر: ١٢] وهو من الغرابة بمكان لأن المفروض أن الفعل لازم فمن أين يكون له مفعول ليحول عنه؟! وملاحظة تعديه إليه بتقدير الحرف قول بالنصب على نزع الخافض وقد سمعت ما فيه.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Kusur etmenin fâile nispetinde hiçbir kapalılık yoktur; mecaz-ı aklî ve cer edatının hazfiyle mansûb olması kabul edilmeksizin onun fâil kılınması sahih olmaz. Masdarın hâl olması ise, Radî'nin mef'ûlün bih ve hâl bahsinde açıkça belirttiği ve es-Siyâlkûtî'nin de benimsediği üzere, «Etânî sür'aten ve bat'en» (Bana hızlıca ve yavaşça geldi) örneğinde olduğu gibi ancak masdarın âmilin bir nev'i olduğu yerler dışında kıyasî değildir. Ebû Hayyân, buradaki temyizin { فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً } “Yeri pınarlar halinde fışkırttık” [Kamer 12] ayetinde olduğu gibi mef'ûlden dönüştürülmüş olduğunu nakletmiştir; oysa bu son derece gariptir, zira fiilin lâzım olduğu varsayılmıştır; kendisinden dönüşeceği bir mef'ûl nereden çıkacaktır?! Harfin takdiriyle ona geçişli olduğunu dikkate almak ise cer harfinin hazfiyle mansûb olduğunu söylemektir ki buna dair söylenenleri duymuştun.

وأجيب بالتزام أحد الأمرين الحالية أو كونه منصوبا على النزع مع القول بالسماع هنا والمعنى على الثاني لا يمنعونكم خبالا أي أنهم يفعلون معكم ما يقدرون عليه من الفساد ولا يبقون عندهم شيئا منه في حقكم وهو وجه وجيه، والتضمين قياسي على الصحيح والخلاف فيه واه لا يلتفت إليه، والمعنى والإعراب على الثالث ظاهران بعد الإحاطة بما تقدم وَدُّوا ما عَنِتُّمْ أي أحبوا عنتكم أي مشقتكم الشديدة وضرركم.

Buna, burada semâî olduğu söylenmekle beraber iki durumdan birini —yani hâl oluşunu veya harf-i cerin hazfiyle mansûb oluşunu— iltizam etmekle cevap verilmiştir. İkinci takdire göre mana: “Sizden fesadı esirgemezler; yani hakkınızda ellerinden gelen her türlü fesadı yaparlar ve sizin aleyhinize hiçbir şeyi geride bırakmazlar” şeklindedir ki bu da gayet isabetli bir vecihtir. Sahih olan görüşe göre tazmin kıyasîdir ve bu husustaki ihtilaf zayıf olup itibar edilmez. Üçüncü takdire göre ise mana ve irap, daha önce geçenler kavrandıktan sonra açıktır. { وَدُّوا ما عَنِتُّمْ } “Zora düşmenizi arzu ettiler”; yani sizin sıkıntıya düşmenizi, şiddetli meşakkatinizi ve zarar görmenizi çok sevdiler.

وقال السدي: تمنوا ضلالتكم عن دينكم، وروي مثله عن ابن جرير قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ أي ظهرت أمارات العداوة لكم من فلتات ألسنتهم وفحوى كلماتهم لأنهم لشدة بغضهم لكم لا يملكون أنفسهم ولا يقدرون أن يحفظوا ألسنتهم، وقال قتادة: ظهور ذلك فيما بينهم حيث أبدى كل منهم ما يدل على بغضه للمسلمين لأخيه، وفيه بعد إذ لا يناسبه ما بعد، والأفواه جمع فم وأصله فوه، فلامه هاء والجموع ترد الأشياء إلى أصولها ويدل على ذلك أيضا تصغيره على فويه والنسبة إليه فوهيّ، وقرأ عبد الله قد بدا البغضاء وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ من البغضاء أَكْبَرُ أي أعظم مما بدا لأنه كان عن فلتة ومثله لا يكون إلا قليلا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ أي أظهرنا لكم الآيات الدالة على النهي عن موالاة أعداء الله تعالى ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم، أو قد أظهرنا لكم الدلالات الواضحات التي يتميز بها الولي من العدو إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أي إن كنتم من أهل العقل، أو إن كنتم تعلمون الفضل بين الولي والعدو، أو إن كنتم تعلمون مواعظ الله تعالى ومنافعها، وجواب إن محذوف لدلالة الكلام عليه، ثم إن هذه الجمل ما عدا وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ لأنها حال لا غير جاءت مستأنفات جوابا عن السؤال عن النهي وترك العطف بينها إيذانا باستقلال كل منها في ذلك، وقيل: إنها في موضع النعت- لبطانة- إلا قَدْ بَيَّنَّا لظهور أنها لا تصلح لذلك، والأول أحسن لما في الاستئناف من الفوائد وفي الصفات من الدلالة على خلاف المقصود أو إيهامه لا أقل وهو تقييد النهي وليس المعنى عليه، وقيل: إن وَدُّوا ما عَنِتُّمْ بيان وتأكيد لقوله: لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا فحكمه حكمه وما عدا ذلك مستأنف للتعليل على طريق الترتيب بأن يكون اللاحق علة للسابق إلى أن تكون الأولى علة للنهي ويتم التعليل بالمجموع أي لا تتخذوهم بطانة لأنهم لا يألونكم خبالا لأنهم يودّون شدة ضرركم بدليل أنهم قد تبدو البغضاء من أفواههم وإن كانوا يخفون الكثير ولا بد على هذا من استثناء قَدْ بَيَّنَّا إذ لا يصلح تعليلا لبدو البغضاء

Süddî: “Dininizden sapmanızı temenni ettiler” demiştir; benzeri İbn Cerîr'den de rivayet edilmiştir. { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Kinleri ağızlarından dökülmüştür”; yani size duydukları düşmanlığın alametleri dillerinin sürçmelerinden ve sözlerinin içeriğinden açığa çıkmıştır; zira size olan şiddetli kinlerinden ötürü kendilerine hâkim olamazlar ve dillerini tutamazlar. Katâde ise şöyle demiştir: “Bu durumun açığa çıkması kendi aralarındadır; öyle ki her biri kardeşine Müslümanlara olan kinini gösteren sözler sarf etmiştir.” Fakat bunda bir uzaklık vardır; zira ayetin devamı buna uygun düşmez. Efvâh (الأفواه), fem (ağız) kelimesinin çoğuludur, aslı 'feveh'tir (فوه); dolayısıyla lâmü'l-fiili he'dir ve çoğul kalıpları kelimeleri asıllarına döndürür. Bunun ism-i tasgîrinin 'füveyh' (فويه) gelmesi ve nisbetinin de 'fevehî' (فوهي) olması buna delildir. Abdullah [b. Mes'ûd] «قد بدا البغضاء» şeklinde [müzekker] okumuştur. { وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ } kin olarak “göğüslerinin gizlediği ise”, { أَكْبَرُ } açığa çıkandan “daha büyüktür”; çünkü o bir dil sürçmesi sonucu ortaya çıkmıştır ve böylesi ancak pek az bir şeydir. { قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ } “Andolsun ki ayetleri size açıkladık”; yani Allah Teâlâ'nın ve Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in düşmanlarını dost edinmeyi yasaklayan delilleri size beyan ettik veya dostu düşmandan ayıran apaçık delilleri size gösterdik, { إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “eğer akıl erdiriyorsanız”; yani akıl sahiplerinden iseniz veya dost ile düşman arasındaki farkı biliyorsanız ya da Allah Teâlâ'nın öğütlerini ve faydalarını biliyorsanız. «İn» şartının cevabı, kelamın ona delalet etmesinden ötürü mahzuftur. Sonra, { وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ } cümlesi hariç bu cümleler —zira o sadece hâldir— nehyin gerekçesini soran bir soruya cevap olarak istînâfiyye gelmiştir; aralarında atıf harfinin terk edilmesi ise her birinin bu hususta müstakil olduğuna işaret etmek içindir. { قَدْ بَيَّنَّا } cümlesi hariç bunların { بِطانَةً } lafzına sıfat konumunda olduğu da söylenmiştir; zira onun sıfat olamayacağı açıktır. Birincisi daha güzeldir; çünkü istînâfta pek çok faydalar vardır; sıfat kılmakta ise kastedilenin aksine delalet veya en azından nehyi kayıtlandırma vehmi vardır ki mana buna göre değildir. Denildi ki: { وَدُّوا ما عَنِتُّمْ } cümlesi, { لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } kavlinin beyanı ve tekitidir, dolayısıyla hükmü onun hükmüdür; bunun dışındakiler ise sırasıyla bir sonrakinin bir öncekine illet olması yoluyla gerekçe bildiren istînâfiyye cümleleridir; ta ki birincisi nehyin illeti olsun ve gerekçelendirme bütünüyle tamamlansın. Yani: Onları sırdaş edinmeyin, çünkü onlar size zarar vermekten geri durmazlar; zira onlar sizin şiddetle zarar görmenizi isterler; bunun delili ise, her ne kadar çoğunu gizleseler de kinlerinin ağızlarından taşmasıdır. Bu takdire göre { قَدْ بَيَّنَّا } cümlesini istisna etmek gerekir; zira kinin açığa çıkmasına gerekçe olmaya elverişli değildir,

ويصلح تعليلا للنهي فافهم ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ تنبيه على أن المخاطبين مخطئون في اتخاذهم بطانة، وفي إعراب مثل هذا التركيب مذاهب للنحويين فقال الأزهري وابن كيسان وجماعة: إن ها للتنبيه وأَنْتُمْ مبتدأ وجملة تُحِبُّونَهُمْ خبره، وأُولاءِ منادى أو منصوب على الاختصاص، وضعف بأنه خلاف الظاهر والاختصاص لا يكون باسم الإشارة، وقيل: أَنْتُمْ مبتدأ، وأُولاءِ خبره، والجملة بعد مستأنفة، ويؤيد ذلك ما قاله الرضي من أنه ليس المراد من- ها أنا ذا أفعل، وها أنت ذا تفعل- تعريف نفسك أو المخاطب إذ لا فائدة فيه بل استغراب وقوع مضمون وقوع الفعل المذكور بعد من المتكلم أو المخاطب، فالجملة بعد اسم الإشارة لازمة لبيان الحال المستغربة ولا محل لها إذ هي مستأنفة، وقال البصريون: هي في محل النصب على الحال أي ها أنت ذا قائلا، والحال هاهنا لازمة لأن الفائدة معقودة بها وبها تتم، والعامل فيها حرف التنبيه أو اسم الإشارة.

fakat nehyin illeti olmaya elverişlidir, iyi anla! { ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler”. Muhatapların onları sırdaş edinmekle hata ettiklerine bir uyarıdır. Bu tür terkiplerin irabında nahivcilerin farklı mezhepleri vardır: Ezherî, İbn Keysân ve bir grup âlim şöyle demiştir: «Hâ» tenbih içindir, «entüm» mübtedadır, «tühibbûnehüm» cümlesi onun haberidir; «ülâi» ise münâdâdır veya ihtisâs üzere mansûbtur. Bu görüş, zahire aykırı olduğu ve ihtisâsın işaret ismiyle yapılamayacağı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Denildi ki: «Entüm» mübteda, «ülâi» haberidir; sonraki cümle ise istînâfiyyedir. Bunu, Radî'nin şu sözü desteklemektedir: “Hâ ene zâ ef'alu” (İşte ben şöyle yapıyorum) ve “Hâ ente zâ tef'alu” (İşte sen şöyle yapıyorsun) ifadelerinden murat kendini veya muhatabı tanıtmak değildir, zira bunda bir fayda yoktur; bilakis sonrasında zikredilen fiilin içeriğinin mütekellimden veya muhataptan meydana gelişini yadırgamaktır. Dolayısıyla işaret isminden sonraki cümle yadırganan durumu açıklamak için lâzımdır ve istînâfiyye olduğu için iraptan mahalli yoktur. Basralılar ise şöyle demiştir: Bu cümle “Hâ ente zâ kâilen” (İşte sen söyleyerek şu kimsesin) takdirinde hâl olarak mansûb mahaldedir; buradaki hâl lâzımdır, çünkü asıl fayda ona bağlanmıştır ve onunla tamamlanır. Onda amel eden ise tenbih harfi veya işaret ismidir.

واعترضه الرضي بأنه لا معنى للحال إذ ليس المعنى أنت المشار إليه في حال فعلك ولا يخفى أن ما قاله البصريون هو الظاهر من كلام العرب لأنهم قالوا: ها أنت ذا قائما فصرحوا بالحالية وإن كان المعنى على الاخبار بالحال لأنه المقصود بالاستبعاد، ومدلول الضمير واسم الإشارة متحد واعتبار معنى الإشارة لمجرد تصحيح العمل لا أن المعنى عليه- وبه يندفع بحث الرضي- على أنه قد أجيب عنه بغير ذلك، وقال الزجاج: يجوز أن يكون أُولاءِ بمعنى الذين خبرا عن المبتدأ، وتُحِبُّونَهُمْ في موضع الصلة وليس بشيء، وقيل: أَنْتُمْ مبتدأ أول وأُولاءِ مبتدأ ثان، وتحبونهم خبر المبتدأ الثاني، والجملة خبر المبتدأ الأول على حد أنت زيد تحبه، وقيل: إن أُولاءِ هو الخبر، والجملة ما بعده خبر ثان، وقيل: أُولاءِ في محل نصب بفعل يفسره ما بعده، والجملة خبر المبتدأ والإشارة للتحقير فاستعملت هنا للتوبيخ كأنه ازدرى بهم لظهور خطئهم في ذلك الاتخاذ.

Radî buna, hâl olmanın bir anlamı olmadığı, zira mananın “fiilini işlediğin hâlde işaret edilen sensin” demek olmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Ancak Basralıların söylediğinin Arap kelamından zahir olan görüş olduğu gizli değildir; çünkü onlar “Hâ ente zâ kâimen” demişler ve hâl olduğunu açıkça belirtmişlerdir, her ne kadar mana hâli haber vermek üzere olsa da; zira uzak görme ile kastedilen odur. Zamirin ve işaret isminin medlûlü birdir; işaret manasının dikkate alınması ise sadece ameli sahih kılmak içindir, mananın bunun üzerine kurulması demek değildir —böylece Radî'nin itirazı savuşturulmuş olur—, kaldı ki buna başka cevaplar da verilmiştir. Zeccâc: «Ülâi» lafzının «ellezîne» manasında mübtedanın haberi, «tühibbûnehüm» cümlesinin ise sıla konumunda olmasının caiz olduğunu söylemiştir ki bu bir şey değildir. Denildi ki: «Entüm» birinci mübteda, «ülâi» ikinci mübteda, «tühibbûnehüm» ikinci mübtedanın haberi, bu cümle de “Ente Zeydün tühibbuhû” (Sen Zeyd'sin, onu seversin) kuralınca birinci mübtedanın haberidir. Yine denildi ki: «Ülâi» haberdir, sonraki cümle ise ikinci haberdir. «Ülâi» lafzının sonrasının tefsir ettiği bir fiille mansûb mahalde olduğu, cümlenin mübtedanın haberi olduğu ve işaretin tahkir için olup burada kınama maksadıyla kullanıldığı da söylenmiştir; sanki onları sırdaş edinmedeki hatalarının apaçıklığından ötürü kendilerini küçümsemiştir.

والمراد بمحبة المؤمنين لهم المحبة العادية الناشئة من نحو الإحسان والصداقة، ومثلها- وإن كان غريب يلام عليه إذا وقع من المؤمنين في حق أعداء الدين الذين يتربصون بهم ريب المنون لكن لا يصل إلى الكفر وإنما لم يصل إليه باعتبار آخر لا يكاد يقع من أولئك المخاطبين، وقيل. المراد تُحِبُّونَهُمْ لأنكم تريدون الإسلام لهم وتدعونهم إلى الجنة ولا يحبونكم لأنهم يريدون لكم الكفر والضلال وفي ذلك الهلاك، ولا يخفى ما فيه.

Müminlerin onları sevmesinden murat; iyilik ve dostluk gibi şeylerden neşet eden âdet kabilinden sevgidir. Müminlerden, kendilerini helak edecek felaketleri gözetleyen din düşmanlarına karşı vaki olduğunda böylesi —her ne kadar kınanacak garip bir durum olsa da— küfür derecesine varmaz; küfre varmayışı ise o muhataplardan asla vaki olmayacak başka bir mülahaza sebebiyledir. Denildi ki: Murat şudur: { تُحِبُّونَهُمْ } “Siz onları seversiniz”; çünkü siz onların Müslüman olmasını istersiniz ve onları cennete davet edersiniz. Onlar ise sizi sevmezler; çünkü sizin için küfrü ve sapıklığı isterler ki bunda helak vardır. Bundaki [zayıflık] ise gizli değildir.

وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ أي الجنس كله وجعل ذلك من قبيل أنت الرجل أي الكامل في الرجولية ويكون الكتاب حينئذ إشارة إلى القرآن تعسف، والجملة حال من ضمير المفعول في لا يُحِبُّونَكُمْ واعترضه في البحر بأن المضارع المثبت إذا وقع حالا لا تدخل عليه واو الحال ولهذا تأولوا- قمت وأصك عينيه- على حذف المبتدأ أي قمت وأنا أصك عينيه، ومثل هذا التأويل وإن جاء هنا أي ولا يحبونكم وأنتم تؤمنون بالكتاب كله إلا أن العطف على تحبونهم أولى لسلامته من الحذف، وفيه أن الكلام في معرض التخطئة ولا كذلك الإيمان بالكتاب كله فإنه محض الصواب، والحمل- على أنكم تؤمنون بالكتاب كله وهم لا يؤم ژنون بشيء منه لأن إيمانهم كلا إيمان فلا يجامع المحبة- سديد كما قال العلامة الثاني في تقرير الحالية دون العطف، وبهذا يندفع ما في البحر من الاعتذار والمعنى يحبونكم والحال أنكم تؤمنون بكتابهم فما بالكم تحبونهم وهم لا يؤمنون بكتابكم وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا نفاقا وَإِذا خَلَوْا أي خلا بعضهم ببعض عَضُّوا عَلَيْكُمُ أي لأجلكم الْأَنامِلَ أي أطراف الأصابع مِنَ الْغَيْظِ أي لأجل الغضب والحنق لما يرون من ائتلاف المؤمنين واجتماع كلمتهم ونصرة الله تعالى إياهم بحيث عجز أعداؤهم عن أن يجدوا سبيلا إلى التشفي واضطروا إلى مداراتهم وعض الأنامل عادة النادم الأسيف العاجز، ولهذا أشير به إلى حال هؤلاء وليس المراد أن هناك عضا بالفعل قُلْ يا محمد بلسانك، وقيل: المراد حدث نفسك بإذلالهم وإعزاز

{ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ } “Siz kitabın tamamına inanırsınız”; yani cinsin bütününe [bütün kitaplara] inanırsınız. Bunu “Sen adamsın” yani adamlıkta kemal sahibisin ifadesi kabilinden kılıp 'el-Kitâb'ı sadece Kur'an'a işaret saymak zorlama bir tevil olur. Cümle, { لا يُحِبُّونَكُمْ } fiilindeki mef'ûl zamirinden hâldir. el-Bahr'da buna itiraz edilerek müspet muzâri fiil hâl olduğunda başına hâl vâv'ının girmeyeceği, bu yüzden “Kımtü ve esukku ayneyhi” sözünü mübtedanın hazfiyle “Kımtü ve ene esukku ayneyhi” şeklinde tevil ettikleri belirtilmiştir. Burada da “Onlar sizi sevmezler, oysa siz kitabın tamamına inanırsınız” şeklinde böylesi bir tevil mümkün olsa da, haziften salim olduğu için «tühibbûnehüm» fiiline atfedilmesi daha evladır. Ancak buna karşı şöyle denilmiştir: Söz, muhatapları hatalarından ötürü muaheze sadedindedir; kitabın tamamına iman etmek ise böyle değildir, bilakis hakkın ta kendisidir. Cümlenin; “Siz kitabın bütününe inanıyorsunuz, onlar ise onun hiçbir parçasına inanmıyorlar —zira onların [kendi kitaplarına] imanı iman sayılmaz—, öyleyse bu durum sevgi ile bağdaşmaz” manasına hamledilmesi, Allâme-i Sânî'nin atıf yerine hâl olmasını takrir ederken belirttiği gibi gayet isabetlidir. Böylece el-Bahr'daki itiraz savuşturulmuş olur. Mana şudur: Siz onların kitabına inandığınız hâlde onlar sizi sevmiyorlar; öyleyse onlar sizin kitabınıza inanmadıkları hâlde siz onları nasıl seversiniz?! { وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا } “Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler” nifak yoluyla. { وَإِذا خَلَوْا } “Kendi başlarına kaldıklarında ise”; yani birbirleriyle baş başa kaldıklarında, { عَضُّوا عَلَيْكُمُ } “size karşı”; yani sizin yüzünüzden, { الْأَنامِلَ } “parmak uçlarını”, { مِنَ الْغَيْظِ } “öfkeden ısırırlar”; müminlerin kaynaşmasını, birlik ve beraberliğini ve Allah Teâlâ'nın onlara yardımını gördüklerinde duydukları şiddetli öfke ve hınç sebebiyle parmaklarını ısırırlar; öyle ki düşmanları intikam alacak bir yol bulmaktan aciz kalmış ve onları idare etmeye mecbur olmuştur. Parmak uçlarını ısırmak, pişman, kederli ve aciz kimselerin âdetidir; bu sebeple bunların durumuna bununla işaret edilmiştir, yoksa fiilen bir ısırmanın varlığı kastedilmemiştir. { قُلْ } “De ki”; Ey Muhammed dilinle söyle. Denildi ki: Murat, ortada bir söz olmaksızın kendi kendine onları zelil kılmayı ve İslâm'ı

الإسلام من غير أن يكون هناك قول، وقيل: هو خطاب لكل مؤمن وتحريض لهم على عداوتهم وحث لهم على خطابهم خطاب الخصماء فإنه لا أقطع للمحبة من جراحة اللسان فالمقصود على هذا من قوله تعالى: مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ مجرد الخطاب بما يكرهونه، والصحيح الذي اتفقت عليه كلمتهم أنه دعاء عليهم وكون ذلك مما فيه خفاء إذ لا يخاطب المدعو عليه بل الله تعالى ويسأل منه ابتلاؤه لا خفاء في خفائه وأنه غفلة عن قولهم: قاتلك الله تعالى، وقولهم: دم بعز، وبت قرير عين، وغيره مما لا يحصى، والمراد كما قيل: الدعاء بدوام الغيظ وزيادته بتضاعف قوة الإسلام وأهله حتى يهلكوا به، وهذا عند العلامة الثاني من كناية الكناية حيث عبر بدعاء موتهم بالغيظ عن ملزومه الذي هو دعاء ازدياد غيظهم إلى حين الهلاك وبه عن ملزومه الذي هو قوة الإسلام وعز اسمه وذلك لأن مجرد الموت بالغيظ أو ازدياده ليس مما يحسن أن يطلب ويدعى به.

aziz kılmayı konuşmandır. Bir görüşe göre bu, her bir mümine yönelik bir hitaptır ve onları düşman edinmeye, hasımlara hitap eder gibi hitap etmeye bir teşviktir; zira sevgiyi dil yarasından daha çok kesip atan hiçbir şey yoktur. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } “Öfkenizden geberin!” kavlinden maksat, sırf hoşlanmadıkları şeyle kendilerine hitap etmektir. Âlimlerin üzerinde ittifak ettiği sahih görüş ise bunun onlara bir beddua olduğudur. Beddua edilen kişiye doğrudan hitap edilmeyip Allah Teâlâ'ya hitap edilmesi ve O'ndan belalandırmanın istenmesi gerektiği gerekçesiyle bunda kapalılık olduğu iddiası son derece temelsizdir; zira bu iddia, onların “Kāteleke'llâh” (Allah seni kahretsin), “Düm bi-izzin” (İzzetle yaşa) ve “Bit karîre aynin” (Gözün aydın sabahla) gibi sayılamayacak kadar çok ifadelerinden gaflet etmektir. Denildiği gibi murat: İslâm'ın ve ehlinin gücünün katlanmasıyla öfkelerinin devam etmesi ve helak oluncaya kadar artması için dua etmektir. Bu, Allâme-i Sânî'ye göre kinâyenin kinâyesidir; zira öfkeden ölmeleri için yapılan beddua ile onun melzûmu olan helak anına kadar öfkelerinin artması duası ifade edilmiş, bununla da onun melzûmu olan İslâm'ın güçlenmesi ve adının yücelmesi ifade edilmiştir. Çünkü sırf öfkeden ölmek veya öfkenin artması kendi başına talep edilip dua edilecek şeylerden değildir.

وتعقب بأن المجاز على المجاز مذكور وأما الكناية على الكناية فنادرة وقد صرح بها السبكي في قواعده الأصولية ونقل فيها خلافا، ومع هذا الفرق بين الكناية بالوسائط والكناية على الكناية مما يحتاج إلى التأمل الصادق ولعله فرق اعتباري، وأيضا ما ذكره من أن مجرد الموت بالغيظ إلخ مدفوع بأنه يمكن أن يكون المحسن لذلك ما فيه من الإشارة إلى ذمهم حيث إنهم قد استحقوا هذا الموت الفظيع والحال الشنيع.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Mecaz üzerine mecaz zikredilmiştir; kinâye üzerine kinâye ise nâdirdir. Sübkî bunu usul kaidelerinde açıkça belirtmiş ve bu hususta ihtilaf nakletmiştir. Bununla birlikte, vasıtalarla yapılan kinâye ile kinâye üzerine kinâye arasındaki fark samimi bir teemmüle muhtaçtır; belki de bu itibarî bir farktır. Ayrıca onun “Sırf öfkeden ölmek vs.” şeklindeki sözü şu şekilde savuşturulur: Bunu güzelleştiren sebep, onların bu korkunç ölümü ve çirkin durumu hak etmiş olmaları hasebiyle kendilerini yermeye işaret bulunması olabilir.

إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أي بما خفي فيها، وهذا يحتمل أن يكون من تتمة المقول أي قل لهم إن الله تعالى عليم بما هو أخفى مما تخفونه من عض الأنامل إذا خلوتم فيجازى به وأن يكون خارجا عنه أي قل لهم ما تقدم ولا تتعجب من اطلاعي إياك على أسرارهم فإني عليم بالأخفى من ضمائرهم، والنهي عن التعجب حينئذ إما خارج مخرج العادة مجازا بناء على أن المخاطب عالم بمضمون هذه الجملة، وإما باق على حقيقته إن كان المخاطب غير ذلك ممن يقف على هذا الخطاب فلا إشكال على التقديرين خلافا لمن وهم في ذلك إِنْ تَمْسَسْكُمْ أيها المؤمنون حَسَنَةٌ نعمة من ربكم كالألفة واجتماع الكلمة والظفر بالأعداء تَسُؤْهُمْ أي تحزنهم وتغظهم وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ أي محنة كإصابة العدو منكم واختلاف الكلمة فيما بينكم يَفْرَحُوا أي يبتهجوا بِها وفي ذلك إشارة إلى تناهي عداوتهم إلى حد الحسد والشماتة، والمس قيل: مستعار للإصابة فهما هنا بمعنى، وقد سوى بينهما في غير هذا الموضع كقوله تعالى: إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ [التوبة: ٥٠] وقوله سبحانه: إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً [المعارج: ٢٠] والتعبير هنا بالمسّ مع الحسنة وبالإصابة مع السيئة لمجرد التفنن في التعبير، وقال بعض المحققين: الأحسن والأنسب بالمقام ما قيل: إنه للدلالة على إفراطهم في السرور والحزن لأن المسّ أقل من الإصابة كما هو الظاهر فإذا ساءهم أقلّ خير نالهم فغيره أولى منه، وإذا فرحوا بأعظم المصائب مما يرثي له الشامت ويرق الحاسد فغيره أولى فهم لا ترجى موالاتهم أصلا فكيف تتخذونهم بطانة؟! والقول بأنه لا يبعد أن يقال: إن ذلك إشارة إلى أن ما يصيبهم من الخير بالنسبة إلى لطف الله تعالى معهم خير قليل وما يصيبهم من السيئة بالنسبة لما يقابل به من الأجر الجزيل عظيم بعيد كما لا يخفى وَإِنْ تَصْبِرُوا على أذاهم أو على طاعة الله تعالى ومضض الجهاد في سبيله وَتَتَّقُوا ما حرم عليكم لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ أي مكرهم وأصل الكيد المشقة، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو ويعقوب لا يَضُرُّكُمْ بكسر الضاد وجزم الراء على أنه جواب الشرط من ضاره يضيره بمعنى ضره يضره، وضم الراء في القراءة المشهورة لاتباع ضمة الضاد كما في الأمر المضاعف المضموم العين كمد، والجزم مقدر، وجوزوا في مثله الفتح للخفة والكسر لأجل تحريك الساكن، وقيل: إنه مرفوع بتقدير الفاء وهو تكلف مستغنى عنه شَيْئاً نصب على المصدر أي لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً من الضرر لا كثيرا ولا قليلا ببركة الصبر والتقوى

{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”; yani orada gizlenenleri bilir. Bunun, söylenen sözün devamından olması muhtemeldir; yani “Onlara de ki: Şüphesiz Allah Teâlâ, baş başa kaldığınızda parmaklarınızı ısırmanızdan daha gizli olan şeyleri de hakkıyla bilir ve bununla sizi cezalandırır.” Sözün dışından olması da muhtemeldir; yani “Onlara daha önce geçenleri söyle; seni onların sırlarına vâkıf kılmama da şaşma, zira Ben onların gönüllerindeki en gizli şeyleri dahi bilirim.” Bu takdirde şaşmaktan nehyetmek, ya muhatabın bu cümlenin içeriğini bildiği esasına dayanılarak mecaz yoluyla âdet gereği vârid olmuştur; ya da muhatap bu hitaba vâkıf olan başka biri ise hakikati üzere kalır; böylece bu konuda vehme kapılan kimselerin aksine her iki takdirde de hiçbir müşkillik kalmaz. { إِنْ تَمْسَسْكُمْ } “Eğer size dokunursa” ey müminler, { حَسَنَةٌ } kaynaşma, birlik olma ve düşmanlara galip gelme gibi Rabbinizden bir nimet dokunursa, { تَسُؤْهُمْ } “bu onları üzer”; yani onları kederlendirir ve öfkelendirir. { وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ } “Ve eğer size bir kötülük isabet ederse”; yani düşmanın size zarar vermesi ve aranızda ayrılık çıkması gibi bir musibet gelirse, { يَفْرَحُوا بِها } “buna sevinirler”. Bunda onların düşmanlığının haset ve sevinme (şemâtet) raddesine vardığına işaret vardır. Mess (dokunma) lafzının isabet etme anlamında müstear olduğu, dolayısıyla burada ikisinin aynı manada olduğu söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ } “Sana bir iyilik dokunsa onları üzer; sana bir musibet isabet etse...” [Tevbe 50] kavli ile { إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً } “Kendisine şer dokunduğunda sızlanır, hayır dokunduğunda ise cimrileşir” [Meâric 20-21] kavlinde olduğu gibi başka yerlerde ikisi denk tutulmuştur. Burada iyilikle birlikte 'mess' (dokunma), kötülükle birlikte 'isabet' lafzının kullanılması sırf üslup zenginliği (tefennün) içindir. Bazı muhakkik âlimler ise şöyle demiştir: Bu makama en güzel ve en uygun olanı; bunun onların sevinç ve kederdeki aşırılıklarını göstermek için olduğu yönündeki sözdür. Zira dokunma, zahir olduğu üzere isabet etmekten daha azdır; dolayısıyla müminlere ulaşan en küçük bir hayır bile onları üzüyorsa ondan fazlası evleviyetle üzer; hasetçinin bile acıyacağı ve düşmanın dahi merhamet edeceği en büyük musibetlere seviniyorlarsa bundan daha azına evleviyetle sevinirler. Dolayısıyla onların dostluğu asla umulamaz; öyleyse onları nasıl sırdaş edinirsiniz?! Bunun, müminlere isabet eden hayrın Allah Teâlâ'nın onlara olan lütfuna nispetle az bir hayır olduğuna, isabet eden kötülüğün ise karşılığında verilecek bol mükafata nispetle büyük olduğuna işaret ettiğini söylemek ise gizli olmadığı üzere uzaktır. { وَإِنْ تَصْبِرُوا } “Eğer sabrederseniz”; onların eziyetlerine veya Allah Teâlâ'ya itaate ve O'nun yolunda cihadın meşakkatine sabrederseniz, { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız” size haram kılınan şeylerden, { لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ } “onların hilesi size hiçbir zarar veremez”; yani onların tuzakları size zarar vermez. Keyd'in aslı meşakkattir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Ya'kûb; «zâre-yezîru» fiilinden şartın cevabı olmak üzere dâd'ın kesresi ve râ'nın cezmiyle «لا يَضِرْكُمْ» şeklinde okumuşlardır; bu da «zarre-yezurru» manasındadır. Meşhur kıraatte râ'nın zammeli oluşu ise, «müdde» (uzat) gibi aynü'l-fiili zammeli olan muzaaf emir kipinde olduğu gibi dâd harfinin zammesine tebaiyyet içindir ve cezm takdirîdir. Benzerlerinde hafiflik için fetha ile, sâkin harfi harekeli kılmak için de kesre ile okunmasını caiz görmüşlerdir. 'Fâ' takdiriyle merfû olduğu da söylenmiştir ki bu ihtiyaç duyulmayan bir külfettir. { شَيْئاً } lafzı masdar olmak üzere mansûbtur; yani sabır ve takva bereketiyle “onların tuzağı size az veya çok hiçbir şekilde zarar vermez” demektir.

لكونهما من محاسن الطاعات ومكارم الأخلاق ومن تحلى بذلك كان في كنف الله تعالى وحمايته من أن يضره كيد عدو، وقيل: لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ لأنه أحاط بكم فلكم الأجر الجزيل، إن بطل فهو النعمة الدنيا فأنتم لا تحرمون الحسنى على كلتا الحالتين وفيه بعد إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ من الكيد.

Çünkü bu ikisi taatlerin en güzellerinden ve ahlakın en üstünlerindendir; bunlarla bezenen kimse ise Allah Teâlâ'nın himayesinde ve düşmanın tuzağının zarar vermesinden O'nun koruması altında olur. Denildi ki: { لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ } “Onların tuzağı size zarar vermez”; zira o tuzak sizi kuşatırsa sizin için büyük bir ecir vardır; şayet boşa çıkarsa o da dünya nimetidir, dolayısıyla siz her iki durumda da en güzel akıbetten mahrum kalmazsınız. Fakat bu görüşte bir uzaklık vardır. { إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını” kurdukları tuzakları,

وقرأ الحسن وأبو حاتم- تعملون- بالتاء الفوقانية وهو خطاب للمؤمنين أي ما تعملون من الصبر والتقوى مُحِيطٌ علما أو بالمعنى اللائق بجلاله فيعاقبهم به أو فيثيبكم عليه وَإِذْ غَدَوْتَ أي واذكر إذ خرجت عدوة مِنْ عند أَهْلِكَ والخطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم خاصة والكلام مستأنف سيق للاستشهاد بما فيه من استتباع عدم الصبر والتقوى للضرر على أن وجودهما مستتبع لما وعد من النجاة عن مضرة كيد الأعداء وكان الخروج من حجرة عائشة رضي الله تعالى عنها تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ أي توطنهم قاله ابن جبير وقيل: تنزلهم، وقيل:

Hasan ve Ebû Hâtim, müminlere hitap olarak üstten iki noktalı tâ ile «تعملون» şeklinde okumuşlardır; yani sabır ve takvadan işlediğiniz amelleri, { مُحِيطٌ } “kuşatıcıdır”; ilimce veya celâline layık bir mana ile kuşatıcıdır; dolayısıyla onları bununla cezalandırır ya da sizi bununla mükâfatlandırır. { وَإِذْ غَدَوْتَ } “Hani sen sabah erkenden çıkmıştın”; yani vaktin erken saatinde çıktığın zamanı hatırla, { مِنْ أَهْلِكَ } “ailenin yanından”. Hitap özellikle Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'edir. Söz, düşmanın tuzağının zararından kurtulmaya dair verilen vaadin tahakkukunun sabır ve takvanın varlığına bağlı olduğunu, bunların yokluğunun ise zararı netice verdiğini gösteren kıssayı delil getirmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Çıkış, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın odasından olmuştu. { تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri yerleştiriyordun”; İbn Cübeyr'in dediğine göre “onları mevzilendiriyordun”; “onları konaklatıyordun” veya

تسوي وتهييء لهم، ويؤيده قراءة- «للمؤمنين» - إذ ليس محل التقوية والزيادة غير فصيحة مَقاعِدَ لِلْقِتالِ أي مواطن ومواقف ومقامات له، وأصل المقعد والمقام محل القعود والقيام ثم وسع فيه فأطلق بطريق المجاز على المكان مطلقا وإن لم يكن فيه قيام وقعود، وقد يطلق على من به كقولهم المجلس السامي والمقام الكريم- وجملة تُبَوِّئُ حال من فاعل غَدَوْتَ ولكون المقصود تذكير الزمان الممتد المتسع لابتداء الخروج والتبوئة وما يترتب عليها إذ هو المذكر للقصة لم يحتج إلى القول بأنها حال مقدرة أي ناويا وقاصدا للتبوئة، ومَقاعِدَ مفعول ثان- لتبوئ- والجار والمجرور متعلق بالفعل قبله أو بمحذوف وقع صفة لمقاعد، ولا يجوز- كما قال أبو البقاء- أن يتعلق به لأن المراد به المكان وهو لا يعمل.

“onları düzenleyip hazırlıyordun” da denilmiştir. «للمؤمنين» kıraati de bunu destekler; zira burası takviye yeri değildir ve lüzumsuz harf ziyadesi fasih sayılmaz. { مَقاعِدَ لِلْقِتالِ } “savaş için mevzilere”; yani savaş için yerlere, duraklara ve konumlara [yerleştiriyordun]. Mak'ad ve makâm lafızlarının aslı, oturma ve ayakta durma yeridir; sonra genişletilerek kıyam ve kuûd olmasa bile mutlak olarak mekân için mecaz yoluyla kullanılmıştır. Bazen de “yüce meclis” ve “kerîm makam” sözlerinde olduğu gibi orada bulunan kimseler için kullanılır. { تُبَوِّئُ } cümlesi, { غَدَوْتَ } fiilinin fâilinden hâldir; maksat çıkışın başlangıcını, mevzilendirmeyi ve buna terettüp eden şeyleri kapsayan geniş zamanı hatırlatmak olduğu için —zira kıssayı hatırlatan budur— onun “mevzilendirmeyi niyet ederek ve kastederek” şeklinde mukadder bir hâl olduğunu söylemeye ihtiyaç kalmamıştır. { مَقاعِدَ } lafzı, «tübevvîü» fiilinin ikinci mef'ûlüdür; câr ve mecrûr ise kendisinden önceki fiile veya { مَقاعِدَ } için sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi [müstakil bir masdar olmadığından] ona taalluk etmesi caiz değildir; çünkü onunla murat edilen mekândır ve mekân amel etmez.

روى ابن إسحاق وجماعة عن ابن شهاب ومحمد بن يحيى والحصين بن عبد الرحمن وغيرهم وكل قد حدث بعض الحديث «أنه لما أصيب يوم بدر من كفار قريش أصحاب القليب ورجع فلهم إلى مكة ورجع أبو سفيان ابن حرب بعيره مشى عبد الله بن أبي ربيعة وعكرمة بن أبي جهل وصفوان بن أمية في رجال من قريش ممن أصيبت آباؤهم وأبناؤهم وإخوانهم يوم بدر فكلموا أبا سفيان ومن كانت له في تلك العير من قريش تجارة فقالوا: يا معشر قريش إن محمدا قد وتركم وقتل أخياركم فأعينونا بهذا المال على حربه لعلنا ندرك به ثأرنا بمن أصاب منا ففعلوا فاجتمعت قريش لحرب رسول الله ﷺ وخرجت بجدها وجديدها وأحابيشها ومن تابعها من بني كنانة وأهل تهامة وخرجوا معهم بالظعن التماس الحفيظة وأن لا يفروا وخرج أبو سفيان وهو قائد الناس بهند بنت عتبة وخرج آخرون بنساء أيضا فأقبلوا حتى نزلوا بعينين بجبل ببطن السبخة من قناة على شفير الوادي مقابل المدينة فلما سمع بهم رسول الله ﷺ والمسلمون قد نزلوا حيث نزلوا قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إني رأيت بقرا تنحر ورأيت في ذباب سيفي ثلما ورأيت أني أدخلت يدي في درع حصينة فأولتها المدينة فإن رأيتم أن تقيموا بالمدينة وندعوهم حيث نزلوا فإن أقاموا أقاموا بشر مقام وإن هم دخلوا علينا قاتلناهم فيها وكان رأي عبد الله بن أبي ابن سلول مع رأي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يرى رأيه في ذلك أن لا يخرج إليهم وكان صلى الله تعالى عليه وسلم يكره الخروج فقال رجال من المسلمين ممن أكرمه الله تعالى بالشهادة يوم أحد وغيرهم ممن كان فاته يوم بدر: اخرج بنا يا رسول الله إلى أعدائنا لا يرون أنا جبنا عنهم وضعفنا فقال عبد الله بن أبيّ ابن سلول: يا رسول الله أقم بالمدينة لا تخرج إليهم فو الله ما خرجنا منها إلى عدو لنا قط إلا أصاب منا ولا دخل علينا إلا أصبنا منه فدعهم يا رسول الله فإن أقاموا

İbn İshâk ve bir cemaat; İbn Şihâb, Muhammed b. Yahyâ, Husayn b. Abdirrahmân ve başkalarından rivayet etmiştir —ki her biri hadisin bir kısmını rivayet etmiştir—: «Bedir günü Kureyş kâfirlerinden kuyuya atılanlar hezimete uğrayıp hezimet artıkları Mekke'ye döndüğünde ve Ebû Süfyân b. Harb de kervanıyla geri geldiğinde; Abdullah b. Ebî Rebîa, İkrime b. Ebî Cehl ve Safvân b. Ümeyye, Bedir günü babaları, oğulları ve kardeşleri öldürülen Kureyşli birtakım adamların içinde yürüdüler. Ebû Süfyân ve o kervanda ticareti bulunan Kureyşliler ile konuşup: 'Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz Muhammed sizin kanınızı döktü ve hayırlılarınızı öldürdü; bu malla onunla savaşmamız için bize yardım edin, umulur ki bizden canı yananların intikamını onunla alırız' dediler. Onlar da bunu yaptılar. Bunun üzerine Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere toplandı; var gücüyle, taze kuvvetleriyle, Ahâbîş birlikleriyle ve Benî Kinâne ile Tihâme ahalisinden kendisine tâbi olanlarla birlikte çıktı. Gayret ve hamiyet duygusunu diri tutmak ve kaçmamak maksadıyla kadınlarını da yanlarına alarak çıktılar. İnsanların komutanı olan Ebû Süfyân, Hind bint Utbe ile; diğerleri de yine kadınlarıyla çıktılar. Nihayet Medine'nin karşısındaki vadinin kenarında, Kanât mevkiindeki bataklığın (Sebha) içinde yer alan Aynen tepesine gelip konakladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar onların konakladıkları yere indiklerini işitince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Rüyamda birtakım sığırların boğazlandığını gördüm; kılıcımın ucunda bir gedik gördüm ve elimi sağlam bir zırhın içine soktuğumu gördüm. Bunu Medine ile tevil ettim. Şayet Medine'de kalıp onları konakladıkları yerde bırakmayı uygun görürseniz [öyle yapalım]; zira orada kalırlarsa en kötü yerde kalmış olurlar, eğer üzerimize gelirlerse onlarla burada savaşırız.' Abdullah b. Übey b. Selûl'ün görüşü de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in görüşüyle birlikteydi; o da bu hususta onun gibi düşünerek düşmanın karşısına çıkılmamasını savunuyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de [şehirden] çıkmayı hoş görmüyordu. Bunun üzerine Uhud günü Allah Teâlâ'nın şehadetle şereflendirdiği kimseler ile Bedir gününe katılamamış diğer Müslümanlardan birtakım kimseler: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizi düşmanlarımızın karşısına çıkar; bizim onlardan korkup sindiğimizi ve acze düştüğümüzü sanmasınlar' dediler. Abdullah b. Übey b. Selûl ise: 'Ey Allah'ın Resûlü! Medine'de kal, onların karşısına çıkma. Vallahi biz buradan bir düşmanımızın karşısına ne zaman çıktıysak mutlaka bize bir zarar dokunmuştur; düşman üzerimize ne zaman geldiyse mutlaka ona galip gelmişizdir. Onları kendi hallerine bırak ey Allah'ın Resûlü! Şayet kalırlarsa...»

أقاموا بشر محبس وإن دخلوا قاتلهم الرجال من فوقهم وإن رجعوا رجعوا خائبين كما جاؤوا فلم يزل الناس برسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الذين كان من أمرهم حب لقاء القوم حتى دخل رسول الله ﷺ فلبس لأمة حربه وذلك يوم الجمعة حين فرغ من الصلاة ثم خرج عليهم وقد ندم الناس وقالوا: استكرهنا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ولم يكن لنا ذلك فإن شئت فاقعد صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: ما ينبغي لنبي إذا لبس لأمته أن يضعها حتى يقاتل فخرج ﷺ بألف من أصحابه وقد وعدهم الفتح أن يصبروا، واستعمل ابن أم مكتوم على الصلاة بالناس حتى إذا كان بالشوط بين المدينة وأحد انخذل عنه عبد الله بثلث الناس، وقال: أطاعهم وعصاني وما ندري علام نقتل أنفسنا هاهنا أيها الناس فرجع بمن تبعه من قومه من أهل النفاق والريب واتبعهم عبد الله بن عمرو بن حزام أخو بني سلمة يقول: يا قوم أذكركم الله تعالى أن تخذلوا قومكم ونبيكم عند ما حضر من عدوهم قال: لو نعلم أنكم تقاتلون لما أسلمناكم ولكنا لا نرى أنه يكون قتال فلما استعصوا عليه وأبوا إلا الانصراف قال: أبعدكم الله تعالى أعداء الله فسيغني الله تعالى عنكم نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم ومضى رسول الله ﷺ حتى سلك في حرة بني حارثة فذب فرس بذنبه فأصاب كلاب سيف فاستله فقال صلى الله تعالى عليه وسلم وكان يحب الفأل ولا يعتاف لصاحب السيف: شم سيفك فإني أرى السيوف ستسل اليوم ومضى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حتى نزل الشعب من أحد من عدوة الوادي إلى الجبل فجعل ظهره وعسكره إلى أحد وقال: لا يقاتل أحد حتى نأمره بالقتال وتعبأ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم للقتال ومشى على رجليه وجعل يصف أصحابه فكأنما يقوم بهم القدح إن رأى صدرا خارجا قال: تأخر وهو في سبعمائة رجل وأمر على الرماة عبد الله بن جبير وهو معلم يومئذ بثياب بيض وكانوا خمسين رجلا وقال: انضح الخيل عنا بالنبل لا يأتونا من خلفنا إن كان علينا أو لنا فاثبت مكانك لا يؤتين من قبلك وظاهر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بين درعين ودفع اللواء إلى مصعب بن عمير وتعبأت قريش وهم ثلاثة آلاف فيهم مائتا فرس قد جنبوها ووقع القتال وكان ذلك يوم السبت للنصف من شوال سنة- ثلاث من الهجرة- وكان ما كان»

en kötü hapis yerinde kalmış olurlar; şayet şehre girerlerse erkekler onların tepelerinden onlarla savaşır; dönerlerse de geldikleri gibi elleri boş dönerler' dedi. Düşmanla karşılaşmayı arzulayan kimseler, nihayet Resûlullah ﷺ içeri girip zırhını giyinceye kadar onun başının etini yemeye devam ettiler. Bu, cuma günü namazdan çıkıldığı vakitte oldu. Sonra onların yanına çıktı; insanlar ise pişman olmuşlardı ve: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i zorladık, buna hakkımız yoktu; dilerseniz Medine'de kalın' dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Bir peygambere zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz.' Böylece ﷺ ashabından bin kişiyle birlikte yola çıktı; sabrettikleri takdirde onlara zafer vaat etmişti. İnsanlara namaz kıldırması için İbn Ümmi Mektûm'u Medine'de vekil bıraktı. Medine ile Uhud arasındaki Şavt mevkiine vardıklarında, Abdullah [b. Übey] insanların üçte biriyle birlikte ondan ayrılıp geri çekildi ve: 'Onlara itaat etti, bana isyan etti; ey insanlar, burada canımızı ne diye boş yere feda edeceğimizi bilmiyoruz' dedi. Kavminden nifak ve şüphe ehli olan tâbileriyle birlikte geri döndü. Benî Seleme'nin kardeşi Abdullah b. Amr b. Hizâm onların peşine düşerek: 'Ey kavmim! Düşmanları hazır bulunmuşken kavminizi ve Peygamberinizi yüzüstü bırakmaktan ötürü size Allah Teâlâ'yı hatırlatırım' diyordu. [İbn Übey]: 'Savaşacağınızı bilseydik sizi teslim etmezdik; fakat biz bir savaş olacağını sanmıyoruz' dedi. Ona karşı diretip geri dönmekte ısrar edince Abdullah: 'Allah sizi kahretsin ey Allah'ın düşmanları! Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i sizden müstağni kılacaktır' dedi. Resûlullah ﷺ yoluna devam edip Benî Hârise Harresi'nden geçti; bu sırada bir at kuyruğunu salladı ve bir kılıcın kabzasına değip kılıcı kınından sıyırdı. Uğura inanıp uğursuzluğa itibar etmeyen Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, kılıcın sahibine: 'Kılıcını kınına sok, zira bugün kılıçların kınından çekileceğini görüyorum' buyurdu. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ilerleyip vadinin kenarından dağa doğru Uhud Boğazı'na indi; sırtını ve ordusunu Uhud'a verdi ve: 'Biz emretmedikçe hiç kimse savaşa başlamasın' buyurdu. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem savaş düzeni aldı, yaya olarak yürüdü ve ashabını düzeltip saf yaptı; sanki okları düzeltir gibi onları hizaya sokuyordu, öne çıkmış bir göğüs görse: 'Geri çekil' diyordu; kendisi ise yedi yüz kişinin içindeydi. Okçuların başına o gün beyaz elbiseleriyle alamet koymuş olan Abdullah b. Cübeyr'i komutan tayin etti; onlar elli adamdılar. Ve: 'Süvarileri ok atarak bizden uzaklaştır; lehimize veya aleyhimize olsun arkamızdan üzerimize gelmesinler, sakın yerinden ayrılma, senin cihetinden üzerimize gelinmesin' buyurdu. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem iki zırhı üst üste giydi ve sancağı Mus'ab b. Umeyr'e verdi. Kureyş de savaş düzeni aldı; onlar üç bin kişiydiler ve yanlarında getirdikleri iki yüz at vardı. Savaş başladı; bu olay hicretin üçüncü yılı Şevval ayının ortasında cumartesi günü gerçekleşti ve olanlar oldu.»

وأشار الله تعالى إلى هذا اليوم بهذه الآية، والقول بأنها إشارة إلى يوم بدر كقول مقاتل بأنها إشارة إلى يوم الأحزاب خلاف ما عليه الجمهور وَاللَّهُ سَمِيعٌ لسائر المسموعات ويدخل ما وقع في هذه الغزوة من الأقوال دخولا أوليا عَلِيمٌ بسائر المعلومات ومنها ما في ضمائر القوم يومئذ، والجماعة اعتراض للإيذان بأنه قد قدر من الأقوال والأفعال ما لا ينبغي صدوره منهم، ومن ذلك قول أصحاب عبد الله بن جبير حين رأوا غلبة المسلمين على كفار قريش: قد غنم ونبقى نحن بلا غنيمة وجعلوا ينسلون رجلا فرجلا حتى أخلوا مراكزهم ولم يبق مع عبد الله سوى اثني عشر رجلا مع إيصاء رسول الله ﷺ بثبوتهم مكانهم إِذْ هَمَّتْ قيل: بدل من إذ غدوت مبين لما هو المقصود بالتذكير.

Allah Teâlâ bu ayetle bu güne işaret etmiştir. Mukātil'in Ahzâb gününe işaret ettiği yönündeki sözü gibi bunun Bedir gününe işaret olduğunu söylemek de cumhurun görüşüne aykırıdır. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Ve Allah her şeyi hakkıyla işitendir”; işitilen bütün şeyleri işitendir ve bu gazvede söylenen sözler de buna öncelikle dahildir. { عَلِيمٌ } “Hakkıyla bilendir”; bilinen bütün şeyleri bilendir ve o gün o topluluğun içlerinde gizledikleri de buna dahildir. Bu cümle, onlardan sadır olmaması gereken bazı söz ve fiillerin takdir edildiğini bildiren bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Müslümanların Kureyş kâfirlerine galip geldiğini gördüklerinde Abdullah b. Cübeyr'in arkadaşlarının: “Ganimet alındı, biz ganimetsiz mi kalacağız?” diyerek Resûlullah ﷺ'in yerlerinde sabit kalmaları yönündeki tembihine rağmen teker teker mevzilerini terk edip geride Abdullah ile birlikte sadece on iki adamın kalması bu kabildendir. { إِذْ هَمَّتْ } “Hani niyetlenmişti”; denildi ki: { إِذْ غَدَوْتَ } lafzından bedel olup hatırlatılması asıl kastedilen şeyi beyan etmektedir.

وجوز أن يكون ظرفا- لتبوئ- أو- لغدوت- أو- لسميع عليم- على سبيل التنازع أو لهما معا في رأي، وليس المراد تقييد كونه سميعا عليما بذلك الوقت طائِفَتانِ مِنْكُمْ أي فرقتان من المسلمين وهما حيان من الأنصار بنو سلمة من الخزرج، وبنو حارثة من الأوس وكانا جناحي عسكر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قاله ابن عباس وجابر بن عبد الله والحسن وخلق كثير وقال الجبائي: همت طائفة من المهاجرين، وطائفة من الأنصار أَنْ تَفْشَلا أي تضعفا وتجبنا حين رأوا انخذال عبد الله بن أبيّ ابن سلول مع من معه عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم والمنسبك من أَنْ والفعل متعلق- بهمت- والباء محذوفة أي همت بالفشل وكان المراد به هنا لازمه لأن الفعل الاختياري الذي يتعلق الهم به والظاهر أن هذا الهم لم يكن عن عزم وتصميم على مخالفة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ومفارقته لأن ذلك لا يصدر مثله عن مؤمن بل كان مجرد حديث نفس ووسوسة كما في قوله:

Tenâzu' yoluyla { تُبَوِّئُ }, { غَدَوْتَ } veya { سَمِيعٌ عَلِيمٌ } fiil ve sıfatlarına zarf olması da caiz görülmüştür; bir görüşe göre ise her ikisine birden zarftır. Ancak O'nun Semî' ve Alîm oluşunun o vakitle sınırlandırılması kastedilmemiştir. { طائِفَتانِ مِنْكُمْ } “Sizden iki zümre”; yani Müslümanlardan iki fırka ki bunlar Ensâr'dan iki kabiledir: Hazrec'den Benî Seleme ve Evs'ten Benî Hârise. Bunlar Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ordusunun iki kanadı idiler; bunu İbn Abbâs, Câbir b. Abdillâh, Hasan ve pek çok kimse söylemiştir. Cübbâî ise: “Muhâcirlerden bir fırka ile Ensâr'dan bir fırka niyetlenmişti” demiştir. { أَنْ تَفْشَلا } “Korkup geri çekilmeye”; yani Abdullah b. Übey b. Selûl'ün beraberindekilerle birlikte Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i yüzüstü bırakıp ayrıldığını gördüklerinde gevşeklik ve korkaklık göstermeye niyetlenmişlerdi. «En» ve fiilden oluşan müevvel masdar { هَمَّتْ } fiiline müteallıktır ve bâ harfi hazfedilmiştir; yani korkup gevşemeye niyetlenmişlerdi. Burada hem (niyet) ile kastedilen şey onun lâzımıdır; zira niyetin taalluk ettiği fiil ihtiyarîdir. Zahir olan odur ki bu niyet, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e muhalefet edip ondan ayrılmaya dair kesin bir azim ve kararlılıktan kaynaklanmıyordu; zira bir müminden böylesi sadır olmaz; bilakis şu beyitte olduğu gibi sadece bir nefis konuşması ve vesveseden ibaretti:

أقول لها إذا جشأت وجاشت ... مكانك تحمدي أو تستريحي

“Korkup sarsıldığında ve heyecanlandığında nefsime derim ki: ... Dur yerinde, ya övülürsün ya da rahata erersin.”

ويؤيد ذلك قوله تعالى: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما أي ناصرهما والجملة اعتراض.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } “Hâlbuki Allah onların yardımcısı idi” kavli de bunu destekler. Bu cümle itiraziyyedir.

وجوز أن تكون حالا من فاعل هَمَّتْ أو من ضميره في تَفْشَلا مفيدة لاستبعاد فشلهما أو همهما مع كونهما في ولاية الله تعالى، وقرأ عبد الله «والله وليهم» بضمير الجمع على حد وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا [الحجرات: ٩] وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ أي عليه سبحانه لا على غيره كما يؤذن به تقديم المعمول، وإظهار الاسم الجليل للتبرك به والتعليل وأل في الْمُؤْمِنُونَ للجنس ويدخل فيه الطائفتان دخولا أوليا، وفي هذا العنوان إشعار بأن الإيمان بالله تعالى من موجبات التوكل عليه، وحذف متعلق التوكل ليفيد العموم أي ليتوكلوا عليه عز شأنه في جميع أمورهم جليلها وحقيرها سهلها وحزنها وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ بيان لما يترتب على الصبر والتقوى إثر بيان ما ترتب على عدمهما أو مساقة (١) لا يجاب التوكل على الله تعالى بتذكير ما يوجبه. وبدر- كما قال الشعبي- بئر لرجل من جهينة يقال له بدر فسميت به، وقال الواقدي: اسم للموضع، وقيل: للوادي وكانت- كما قال عكرمة- متجرا في الجاهلية.

{ هَمَّتْ } fiilinin fâilinden veya { تَفْشَلا } fiilindeki zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür; bu durumda Allah Teâlâ'nın velâyeti altında bulunmalarına rağmen gevşeklik göstermelerini veya buna niyetlenmelerini yadırgamayı ifade eder. Abdullah [b. Mes'ûd], { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Müminlerden iki zümre birbiriyle savaşırlarsa” [Hucurât 9] ayetinde olduğu gibi çoğul zamiriyle «والله وليهم» şeklinde okumuştur. { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler”; yani mef'ûlün öne alınmasının bildirdiği üzere başkasına değil, yalnızca O Sübhânehu'ya tevekkül etsinler. Lafza-i celâlin zâhir olarak getirilmesi teberrük ve ta'lîl (gerekçelendirme) içindir. { الْمُؤْمِنُونَ } kelimesindeki 'el' takısı cins içindir ve iki topluluk buna öncelikle dahildir. Bu unvanda, Allah Teâlâ'ya imanın O'na tevekkülü gerektiren şeylerden olduğuna bir ima vardır. Tevekkülün müteallakı ise umum ifade etsin diye hazfedilmiştir; yani O Şânı Yüce olan Allah'a büyük-küçük, kolay-zor bütün işlerinde tevekkül etsinler. { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ } “Andolsun ki siz Bedir'de... Allah size yardım etmişti”; sabır ve takvanın yokluğuna terettüp eden şeylerin beyanının hemen ardından, sabır ve takvaya terettüp eden şeyin beyanıdır veya tevekkülü gerektiren şeyi hatırlatarak Allah Teâlâ'ya tevekkülü vacip kılmak üzere sevk edilmiştir. Şa'bî'nin dediği gibi Bedir; Cüheyne kabilesinden Bedr adında bir adama ait bir kuyudur ve onun adıyla anılmıştır. Vâkıdî: “Bir mevkinin adıdır” demiştir; bir vadinin adı olduğu da söylenmiştir. İkrime'nin dediği gibi Câhiliye döneminde bir panayırdı.

وقال قتادة: إن بدرا ماء بين مكة والمدينة التقى عليه النبي صلى الله تعالى عليه وسلم والمشركون وكان أول قتال قاتله النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وكان ذلك في السابع عشر من شهر رمضان يوم الجمعة سنة اثنتين من الهجرة، والباء بمعنى- في- أي نصركم الله في بدر وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ حال من مفعول نَصَرَكُمُ وأَذِلَّةٌ جمع قلة لذليل، واختير على ذلائل ليدل على قلتهم مع ذلتهم، والمراد بها عدم العدة لا الذل المعروف فلا يشكل دخول النبي صلى الله تعالى عليه وسلم في هذا الخطاب إن قلنا به، وقيل: لا مانع من أن يراد المعنى المعروف ويكون المراد وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ في أعين غيركم وإن كنتم أعزة في أنفسكم، وقد تقدم الكلام على عددهم وعدد المشركين إذ ذاك فَاتَّقُوا اللَّهَ باجتناب معاصيه والصبر على طاعته ولم يصرح بالأمر بالصبر اكتفاء بما سبق وما لحق مع الاشعار- على ما قيل- بشرف التقوى وأصالتها وكون الصبر من مبادئها اللازمة لها وفي ترتيب الأمر بها على الاخبار بالنصر إعلام بأن نصرهم المذكور كان بسبب تقواهم فمعنى قوله تعالى:

Katâde şöyle demiştir: “Bedir, Mekke ile Medine arasında bir su başıdır; Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile müşrikler orada karşılaştılar ve bu, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in yaptığı ilk savaştı.” Bu savaş hicretin ikinci yılı Ramazan ayının on yedisinde cuma günü vaki olmuştu. Bâ harfi 'fî' (içinde) manasındadır; yani Allah size Bedir'de yardım etti. { وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } “Siz zayıf/çaresiz durumda iken”; { نَصَرَكُمُ } fiilinin mef'ûlünden hâldir. { أَذِلَّةٌ }, 'zelîl' kelimesinin cemi kılletidir (azlık çoğuludur); azlıklarıyla beraber düşkünlüklerini göstermek için 'zelâil' yerine bu kelime seçilmiştir. Buradaki zilletten murat bilinen zillet değil, teçhizat ve sayı azlığıdır; dolayısıyla bu hitaba Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in dahil olduğunu söylesek bile bir müşkillik doğmaz. Denildi ki: Bilinen mananın murat edilmesine bir engel yoktur; bu takdirde mana: “Siz kendi nefsinizde aziz olsanız da başkalarının gözünde zayıf ve çaresiz idiniz” şeklinde olur. O zamanki Müslümanların ve müşriklerin sayılarına dair açıklama daha önce geçmişti. { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “O hâlde Allah'tan sakının”; O'na isyandan kaçınarak ve taatine sabrederek sakının. Sabır emri, öncekiler ve sonrakilerle iktifa edildiğinden ötürü açıkça zikredilmemiştir; bununla birlikte —denildiği gibi— takvanın şerefine, asıllığına ve sabrın onun ayrılmaz esaslarından olduğuna bir ima vardır. Takva emrinin zafer haberinin peşinden getirilmesinde, zikredilen zaferin onların takvaları sebebiyle olduğunu bildirme manası vardır. Allah Teâlâ'nın şu kavlinin manası da şudur:

لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ لعلكم تقومون بشكر ما أنعم به عليكم من النصر القريب بسبب تقواكم إياه، ويحتمل أن يكون كناية أو مجازا عن نيل نعمة أخرى توجب الشكر كأنه قيل: فاتقوا الله لعلكم تنالون نعمة من الله تعالى فتشكرونه عليها فوضع الشكر موضع الإنعام لأنه سبب له ومستعد إياه إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ ظرف لنصركم، والمراد به وقت ممتد وقدم عليه الأمر بالتقوى إظهارا لكمال العناية، وقيل: بدل ثان من إِذْ غَدَوْتَ وعلى الأول يكون هذا القول ببدر، وعلى ذلك الحسن وغيره.

{ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz”; O'ndan sakınmanız sebebiyle size yakın olan bu zafer nimetine karşı şükrü eda edersiniz. Bunun, şükrü gerektiren başka bir nimete kavuşmaktan kinâye veya mecaz olması da muhtemeldir; sanki şöyle denilmiştir: “Allah'tan sakının ki Allah Teâlâ'dan bir nimete nail olasınız da O'na şükredesiniz.” Şükür, nimete sebep olduğu ve onu hazırladığı için in'âm (nimet verme) yerine konulmuştur. { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Hani sen müminlere diyordun”; «nasarakum» fiiline zarftır ve onunla geniş bir zaman murat edilmiştir; tam bir ihtimam göstermek maksadıyla takva emri onun önüne geçirilmiştir. { إِذْ غَدَوْتَ } lafzından ikinci bedel olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşe göre bu söz Bedir'de vaki olmuştur; Hasan ve başkaları bu görüştedir.

وأخرج ابن أبي شيبة، وابن المنذر، وغيرهما عن الشعبي أن المسلمين بلغهم يوم بدر أن كرز بن جابر المحاربي يريد أن يمد المشركين فشق ذلك عليهم فأنزل الله تعالى أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ إلخ فبلغت كرزا الهزيمة فلم يمد المشركين وعلى الثاني يكون القول بأحد وكان مع اشتراط الصبر والتقوى عن المخالفة ولم يوجدا منهم فلم يمدوا، ونسب ذلك إلى عكرمة وقتادة في إحدى الروايتين عنه.

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve başkaları Şa'bî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Bedir günü Müslümanlara Kürz b. Câbir el-Muhâribî'nin müşriklere yardım getirmek istediği haberi ulaştı; bu durum onlara ağır geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } ayetini indirdi. Kürz'e ise hezimet haberi ulaştı ve müşriklere yardım etmedi. İkinci görüşe göre bu söz Uhud'da söylenmiştir ve sabır ile muhalefetten sakınma şartına bağlanmıştı; fakat onlardan bu şartlar gerçekleşmeyince kendilerine meleklerle yardım edilmedi. Bu görüş, kendisinden gelen rivayetlerin birinde İkrime ve Katâde'ye nispet edilmiştir.

أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ الكفاية سد الحاجة وفوقها الغنى بناء على

{ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ } “Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?” Kifâyet (الْكِفَايَةُ), ihtiyacı gidermektir; gınâ (zenginlik/yettiğinden fazlasına sahip olma) ise onun da üstündedir. [Bu tanım],

أنه الزيادة على نفي الحاجة، والإمداد في الأصل إعطاء الشيء حالا بعد حال، ويقال مد في السير إذا استمر عليه، وامتد بهم السير إذا طال واستمر، وعن بعضهم ما كان بطريق التقوية والإعانة يقال فيه أمده يمده إمدادا وما كان بطريق الزيادة يقال فيه: مده مدا، وقيل: يقال: مده في الشر وأمده في الخير والهمزة لإنكار أن لا يكفيهم ذلك، وأتي بلن لتأكيد النفي بناء على ما ذهب إليه البعض، وفيه إشعار بأنهم كانوا حينئذ كالآيسين من النصر لقلة عددهم وعددهم، وفي التعبير بعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير المخاطبين ما لا يخفى من اللطف وتقوية الإنكار، وأَنْ يُمِدَّكُمْ في تأويل المصدر فاعل- بيكفيكم ومِنَ الْمَلائِكَةِ بيان أو صفة لآلاف أو لما أضيف إليه ومُنْزَلِينَ صفة لثلاثة آلاف، وقيل: حال من الملائكة وفي وصفهم بذلك إشارة إلى أنهم من أشرف الملائكة وقد أنزلوا على ما ذكره الشيخ الأكبر قدس سره من السماء الثالثة وذكر سر ذلك في الفتوحات، وقرئ مُنْزَلِينَ بالتشديد للتكثير أو للتدريج، وقرئ مبنيا للفاعل من الصيغتين على معنى مُنْزَلِينَ الرعب في قلوب أعدائكم أو النصر لكم والجمهور على كسر التاء من ثلاثة، وقد أسكنت في الشواذ ووقف عليها بإبدالها هاء أيضا على أنه أجرى الوصل مجرى الوقف فيهما ويضعف ذلك أن المضاف والمضاف إليه كالشيء الواحد بَلى إيجاب لما بعد لَنْ أي بلى يَكْفِيَكُمْ ذلك ثم وعدهم الزيادة بالشرط فقال ﷾: إِنْ تَصْبِرُوا على مضض الجهاد وما أمرتم به وَتَتَّقُوا ربكم بالاجتناب عن معاصيه وعدم المخالفة له وَيَأْتُوكُمْ أي المشركون أو أصحاب كرز كما قال الشعبي.

çünkü o, ihtiyacın giderilmesinin üzerine bir ziyadeliktir. İmdâd lafzının aslı, bir şeyi peyderpey vermektir. Yolculuğa devam edildiğinde “medde fi's-seyr”, yolculuk uzayıp devam ettiğinde “imtedde bihimü's-seyr” denir. Bazı âlimlerden nakledildiğine göre takviye ve yardım yoluyla olana “emaddehû-yümiddühû-imdâden”, artırma yoluyla olana ise “meddehû-medden” denir. Şerde “medde”, hayırda ise “emadde” denildiği de söylenmiştir. Başındaki hemze, bunun kendilerine yetmeyeceğinin inkârı içindir. Bazılarının benimsediği üzere nefyi pekiştirmek için «len» getirilmiştir; bunda onların sayı ve teçhizat azlığından ötürü o anda adeta zaferden ümit kesmiş gibi olduklarına bir ima vardır. Muhatapların zamirine izâfe edilerek Rubûbiyyet unvanıyla hitap edilmesindeki lütuf ve inkârı kuvvetlendirme manası gizli değildir. { أَنْ يُمِدَّكُمْ }, masdar teviliyle { يَكْفِيَكُمْ } fiilinin fâilidir. { مِنَ الْمَلائِكَةِ } lafzı beyan veya «âlâf» kelimesine ya da onun muzâfün ileyhine sıfattır. { مُنْزَلِينَ } ise “üç bin” kelimesinin sıfatıdır; meleklerden hâl olduğu da söylenmiştir. Onların bununla nitelenmesinde meleklerin en şereflilerinden olduklarına işaret vardır. Şeyh-i Ekber kuddise sırruhû'nun zikrettiğine göre üçüncü kat semadan indirilmişlerdir ve bunun sırrını el-Fütûhât'ta zikretmiştir. { مُنْزَلِينَ } kelimesi çokluk veya tedricilik için şeddeli olarak «منزّلين» şeklinde de okunmuştur; düşmanlarınızın kalplerine korku veya size zafer “indirenler” manasında her iki sîgadan fâil olarak («مُنزِلين / مُنزِّلين») da okunmuştur. Cumhur, { ثَلاثَةِ } lafzındaki tâ'nın kesresiyle okumuştur; şaz kıraatlerde sâkin kılınmış ve vaslın vakıf yerine konulması esasına dayanılarak durulduğunda he harfine dönüştürülerek de okunmuştur; ancak muzâf ile muzâfün ileyh tek bir şey gibi olduğundan bu zayıftır. { بَلى } “Evet!”; «len» edatından sonra gelen menfîliği müsbete çevirir; yani “Evet, bu size yetecektir”. Sonra bir şarta bağlı olarak onlara artırmayı vaat edip Şânı Yüce olan Allah şöyle buyurdu: { إِنْ تَصْبِرُوا } “Eğer sabrederseniz” cihadın meşakkatine ve emrolunduğunuz şeylere, { وَتَتَّقُوا } günahlardan kaçınarak ve O'na muhalefet etmeyerek Rabbinizden sakınırsanız, { وَيَأْتُوكُمْ } “ve onlar üzerinize gelirlerse”; yani Şa'bî'nin dediği gibi müşrikler veya Kürz'ün adamları üzerinize gelirlerse,

مِنْ فَوْرِهِمْ هذا أصل الفور مصدر من فارت القدر إذا اشتد غليانها ومنه «أن شدة الحر من فور جهنم» ويطلق على الغضب لأنه يشبه فور القدر وعلى أول كل شيء، ثم إنه استعير للسرعة، ثم أطلق على الحال التي لا بطء فيها ولا تراخي، والمعنى ويأتوكم في الحال ووصف بهذا التأكيد السرعة بزيادة التعيين والتقريب ونظم إتيانهم بسرعة في سلك شرطي الإمداد ومداريه مع تحقق الإمداد لا محالة أسرعوا أو أبطؤوا إيذانا بتحقق سرعة الإمداد لا لتحقيق أصله، أو لبيان تحققه على أي حال فرض على أبلغ وجه وآكده حيث علقه بأبعد التقادير ليعلم تحققه على سائرها بالأولى فإن هجوم الأعداء بسرعة من مظان عدم لحوق المد دعاة فمتى علق به تحقق الإمداد مع منافاته له أفاد تحققه لا محالة مع ما هو غير مناف له كذا قيل، وربما يفهم منه أن الإمداد المرتب على الشرط في قوله تعالى: يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ وقع لهم وفي ذلك ترديد وتردد لأن هذا الكلام إن كان في غزوة أحد فلا شبهة في عدم وقوع ذلك ولا بملك واحد لعدم وقوع الشرط ولذا وقعت الهزيمة وإن كان في غزوة بدر كما هو المعتمد فقد وقع الاختلاف في أنهم أمدوا بهذه الخمسة الآلاف أولا. فذهب الشعبي إلى أنهم أمدوا بغيرها ولم يمدوا بها بناء على تعليق الإمداد بها بمجموع الأمور الثلاثة وهي الصبر والتقوى وإيتاء أصحاب كرز وقد فقد الأمر الثالث كما نقلناه أولا فلم يوجد المجموع لانعدامه بانعدام بعض أجزائه فلم يوجد الإمداد المذكور كما صرح به الشعبي، نعم ذهب جمع إلى خلافه ولعله مبنى صاحب القيل لكن يبقى أن تفسير الفور بما فسر به غير متعين بل لم يوجد صريحا في كلام السلف، والذي ذهب إليه عكرمة ومجاهد وأبو صالح مولى أم هانئ أنه بمعنى الغضب فحينئذ تكون من للسببية أي يأتوكم بسبب غضبهم عليكم، والإشارة إما لتعظيم ذلك الغضب من حيث إنه شديد ومتمكن في القلوب، وإما لتحقيره من حيث إنه ليس على الوجه اللائق والطريق المحمود فإنه إنما كان على مخالفة المسلمين لهم في

{ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا } [ifadesine gelince]: Fevr (الفور) kelimesinin aslı, tencerenin kaynaması şiddetlendiğinde söylenen "fârati'l-kıdr" (فارت القدر) kökünden bir mastardır. « إِنَّ شِدَّةَ الحَرِّ مِنْ فَوْرِ جَهَنَّمَ » «Şüphesiz sıcağın şiddeti, cehennemin hararetindendir (kaynamasındandır)» hadisi de bu köktendir. Tencerenin kaynamasına benzediği için öfke hakkında ve her şeyin başlangıcı (ilk anı) hakkında da kullanılır. Daha sonra sürat için eğreti olarak (istiâre yoluyla) kullanılmış, ardından da içinde hiçbir yavaşlık ve gevşeklik bulunmayan durum için ıtlak olunmuştur. Anlamı ise, "derhal/hemen üzerinize gelirlerse" demektir. Bu tekit [yani "bu" (hâzâ) işaret zamiri], sürati daha da belirginleştirip yakınlaştırarak nitelemiştir. Onların süratle gelmelerinin -onlar ister acele etsinler ister yavaş davransınlar yardımın kesinlikle gerçekleşecek olmasına rağmen- yardımın iki şartı ve ekseni arasına dahil edilmesi; yardımın aslının gerçekleşeceğini değil, yardımın süratle gerçekleşeceğini bildirmek içindir; yahut takdir edilen her halükârda en beliğ ve en tekitli bir şekilde gerçekleşeceğini beyan etmek içindir. Zira bunu en uzak ihtimale bağlamıştır ki diğer ihtimallerde evleviyetle gerçekleşeceği bilinsin. Çünkü düşmanların süratle saldırması, adet üzere yardımın yetişemeyeceğinin zannedildiği durumlardandır. Dolayısıyla yardımın gerçekleşmesi, buna aykırı olmasına rağmen bu şarta bağlandığında, buna aykırı olmayan diğer durumlarda kesinlikle gerçekleşeceği anlaşılır. Böyle denilmiştir. Buradan, Yüce Allah'ın: { يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } “Rabbiniz size beş bin melekle yardım eder” buyruğunda şarta bağlanan yardımın onlar için gerçekleştiği anlaşılabilir; fakat bu hususta bir tereddüt ve ihtilaf vardır. Çünkü bu hitap eğer Uhud gazvesinde ise, şartın gerçekleşmemesi sebebiyle tek bir melekle dahi bu yardımın vuku bulmadığında ve bu yüzden hezimetin vuku bulduğunda hiçbir şüphe yoktur. Şayet muteber olan görüşe göre Bedir gazvesinde ise, bu beş bin melekle yardım olunup olunmadıkları hususunda ihtilaf vaki olmuştur. Şa‘bî, bu beş bin melekle değil, başkalarıyla yardım edildikleri görüşüne gitmiştir; çünkü [onun görüşü,] bu beş bin melekle yardım edilmesinin üç işin toplamına -yani sabır, takva ve Kürz'ün adamlarının gelmesine- bağlanması esasına dayanmaktadır. Daha önce aktardığımız üzere üçüncü husus gerçekleşmemiştir. Bir bütün, bazı parçalarının yok olmasıyla yok olacağından dolayı toplam gerçekleşmemiş, dolayısıyla Şa‘bî'nin açıkça belirttiği gibi söz konusu yardım da vuku bulmamıştır. Evet, bir topluluk bunun aksine hükmetmiştir ve meçhul kipiyle aktarılan sözün sahibinin dayanağı da muhtemelen budur. Fakat fevr (فور) kelimesinin bu şekilde tefsir edilmesi kesinleşmiş bir mana değildir; bilakis selefin sözlerinde bu şekilde sarih olarak bulunmamaktadır. İkrime, Mücâhid ve Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'in tercih ettiği görüşe göre bu kelime “öfke” anlamındadır. Bu takdirde “min” (من) harf-i cerri sebebiyye ifade eder; yani “size olan öfkeleri sebebiyle üzerinize gelirlerse” demektir. Buradaki işaret ise ya bu öfkenin kalplerde şiddetli ve kökleşmiş olması bakımından büyüklüğünü belirtmek içindir ya da layık ve övgüye değer bir şekilde olmaması bakımından onu tahkir etmek içindir. Zira bu [öfke], ancak Müslümanların kendilerine...

الدين وتسفيه آرائهم وذم آلهتهم أو على ما أوقعوا فيهم وحطموا رؤوس رؤسائهم يوم بدر، وإلى الثاني ذهب عكرمة- وهو مبني على أن هذا القول وقع في أحد.

dinde kendilerine muhalefet etmelerine, akıllarını kıt saymalarına ve ilahlarını yermelerine veya Bedir günü başlarına getirdiklerine ve reislerinin başlarını ezmelerine karşı duydukları bir öfkeydi. İkrime ikinci görüşe gitmiştir ve bu görüş, bu sözün Uhud'da söylendiği esasına dayanır.

وذهب ابن عباس فيما أخرجه عنه ابن جرير إلى تفسيره بالسفر أي ويأتوكم من سفرهم هذا، قيل: وهو مبني أيضا على ما بني عليه سابقه لأن الكفار في غزوة أحد ندموا بعد انصرافهم حيث لم يعبروا على المدينة وهموا بالرجوع فأوحى الله تعالى إلى نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم أن يأمر أصحابه بالتهيؤ إليهم، ثم قال: إن صبرتم على الجهاد واتقيتم وعادوا إليكم من سفرهم هذا أمدكم الله تعالى بخمسة آلاف من الملائكة فأخذوا في الجهاد وخرجوا يتبعون الكفار على ما كان بهم من الجراح فأخبر المشركين من مر برسول الله ﷺ أنه خرج يتبعكم فخاف المشركون إن رجعوا أن تكون الغلبة للمسلمين وأن يكون قد التأم إليهم من كان تأخر عنهم وانضم إليهم غيرهم فدسوا نعيما الأشجعي حتى يصدهم بتعظيم أمر قريش وأسرعوا بالذهاب إلى مكة وكفى الله تعالى المسلمين أمرهم والقصة معروفة، ثم إن تفسير الفور بالسفر مما لم نظفر به فيما بين أيدينا من الكتب اللغوية فلعل الفور بمعنى الحال التي لا بطء فيها وهذا التفسير بيان لحاصل المعنى، وذهب الحسن والربيع والسدي وقتادة وغيرهم أن من فَوْرِهِمْ بمعنى وجههم وليس بنص فيما ذهب إليه متأخرو المفسرين أصحاب القيل لأنه يحتمل أن يكون المراد من الوجه الجهة التي يقصدها المسافر، ويحتمل أن يكون من وجه الدهر بمعنى أوله اللهم إلا أن يقال: إنه وإن لم يكن نصا لكنه ظاهر قريب من النص لأن كون الوجه بمعنى الجهة المذكورة وإن جاء في اللغة إلا أن كون الفور كذلك في حيز المنع واحتمال كونه من وجه الدهر بمعنى أوله يرجع إلى ما قالوا فتدبر.

İbn Abbâs ise İbn Cerîr'in kendisinden rivayet ettiğine göre bunu “sefer” ile tefsir etmiştir; yani “bu seferlerinden hemen üzerinize gelirlerse” demektir. Denildi ki: Bu da bir öncekinin dayandığı esasa dayanır; zira kâfirler Uhud gazvesinde geri döndükten sonra Medine'yi istila etmediklerine pişman oldular ve geri dönmeye niyetlendiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e, ashabına onların üzerine gitmek için hazırlanmalarını emretmesini vahyetti ve sonra buyurdu ki: “Eğer cihada sabreder ve sakınırsanız, onlar da bu seferlerinden üzerinize dönerlerse Allah Teâlâ size beş bin melekle yardım eder.” Bunun üzerine Müslümanlar cihada koyuldular ve taşıdıkları yaralara rağmen kâfirlerin peşine düştüler. Resûlullah ﷺ'in yanından geçen bir kimse müşriklere: 'Muhammed sizin peşinize düştü' haberini verdi. Müşrikler geri dönerlerse zaferin Müslümanların olacağından, geride kalanların onlara katılmış olabileceğinden ve başkalarının da onlara eklenmiş olabileceğinden korktular. Kureyş'in gücünü büyüterek Müslümanları vazgeçirsin diye Nuaym el-Eşcaî'yi aralarına soktular ve kendileri hızla Mekke'ye yöneldiler; Allah Teâlâ da Müslümanları onların şerrinden korudu. Kıssa meşhurdur. Kaldı ki 'fevr' lafzının 'sefer' ile tefsir edilmesi elimizdeki lügat kitaplarında rastlamadığımız bir husustur; belki de fevr, içinde gecikme bulunmayan an manasındadır ve bu tefsir حاصل-ı mananın (neticenin) beyanıdır. Hasan, Rebî', Süddî, Katâde ve başkaları { مِنْ فَوْرِهِمْ } ifadesinin “onların yönelişleri/yüzleri” manasında olduğunu benimsemişlerdir; bu ise sonraki müfessirlerin (kîle sahiplerinin) benimsediği hususta açık bir nass değildir. Çünkü vech (yüz/yön) lafzından muradın yolcunun kastettiği cihet olması muhtemel olduğu gibi, “vechü'd-dehr” tabirinde olduğu gibi zamanın başlangıcı manasında olması da muhtemeldir. Ancak şöyle denilirse müstesna: Her ne kadar sarîh bir nass olmasa da nassa yakın derecede zahirdir; çünkü vechin zikredilen cihet manasına gelmesi dilde mevcut olsa bile fevr lafzının bu manaya gelmesi menedilmiştir, zamanın başlangıcı manasındaki “vechü'd-dehr”den olma ihtimali ise onların söylediklerine racidir; iyi düşün!

واعلم أن هذا الإمداد وقع تدريجا فكان أولا بألف، ثم صاروا ألفين، ثم صاروا ثلاثة آلاف، ثم صاروا خمسة آلاف لا غير فمعنى يمددكم بخمسة آلاف يمددكم بتمام خمسة آلاف، وإليه ذهب الحسن، وقال غيره: كانت الملائكة ثمانية آلاف فالمعنى يمددكم بخمسة آلاف أخر مُسَوِّمِينَ من التسويم وهو إظهار علامة الشيء، والمراد معلمين أنفسهم أو خيلهم، وقد اختلفت الروايات في ذلك، فعن عبد الله بن الزبير أن الزبير كانت عليه عمامة صفراء معتجرا بها فنزلت الملائكة وعليهم عمائم صفر، وأخرج ابن إسحاق. والطبراني عن ابن عباس أنه قال: كانت سيماء الملائكة يوم بدر عمائم بيض قد أرسلوها في ظهورهم، ويوم حنين عمائم حمر، وفي رواية أخرى عنه لكن بسند ضعيف أنها كانت يوم بدر بعمائم سود ويوم أحد بعمائم حمر.

Bil ki bu yardım tedricî olarak vaki olmuştur; önce bin melek idi, sonra iki bin oldu, sonra üç bin oldu, sonra da sadece beş bin oldu. Dolayısıyla “size beş bin melekle yardım eder” kavlinin manası “beş bine tamamlayarak yardım eder” demektir; Hasan bu görüşe gitmiştir. Başkaları ise şöyle demiştir: Melekler sekiz bin idi, mana ise “size diğer bir beş bin melekle yardım eder” şeklindedir. { مُسَوِّمِينَ } [veya «مُسَوَّمِينَ»] “nişanlı/alâmetli olarak”; tesvîm'den gelir ki bu da bir şeyin alâmetini ortaya çıkarmaktır. Murad, kendilerine veya atlarına nişan koymuş olmalarıdır. Bu hususta rivayetler farklılık göstermiştir: Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet edildiğine göre Zübeyr'in üzerinde sarı bir sarık vardı ve onu başına sarmıştı; melekler de üzerlerinde sarı sarıklarla indiler. İbn İshâk ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bedir günü meleklerin alâmeti arkalarına sarkıttıkları beyaz sarıklardı; Huneyn günü ise kırmızı sarıklardı.” Kendisinden zayıf bir senetle gelen başka bir rivayette ise Bedir günü siyah sarıklı, Uhud günü ise kırmızı sarıklı oldukları nakledilmiştir.

وأخرج ابن أبي شيبة وغيره عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: كانت سيماء الملائكة يوم بدر الصوف الأبيض في نواصي الخيل وأذنابها

İbn Ebî Şeybe ve başkaları Ali kerremallâhu teâlâ vechehû'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Bedir günü meleklerin alâmeti, atların alınlarına ve kuyruklarına takılan beyaz yündü.”

وكانوا كما قال الربيع على خيل بلق، وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي هريرة أنهم كانوا مسومين بالعهن الأحمر، وأخرج ابن جرير وغيره عن مجاهد أنه قال: كانوا معلمين مجزوزة أذناب خيولهم ونواصيها فيها الصوف والعهن، وأنت تعلم أنه لا مانع من أن يكونوا معلمين أنفسهم وخيولهم أيضا وذا على قراءة ابن كثير:

Rebî'in dediğine göre onlar alaca atlar üzerindeydiler. İbn Ebî Hâtim Ebû Hüreyre'den meleklerin kırmızı boyalı yünle nişanlanmış olduklarını rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve başkaları Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Onlar alâmetli idiler; atlarının kuyrukları ve alınları kesilmiş, üzerlerinde yün ve boyalı yün vardı.” Sen de bilirsin ki hem kendilerine hem de atlarına alâmet koymuş olmalarına hiçbir engel yoktur. Bu, İbn Kesîr'in kıraatine göredir: