وأبي عمرو وعاصم مُسَوِّمِينَ بكسر الواو، وأما على قراءة الباقين مُسَوِّمِينَ بفتح الواو على أنه اسم مفعول فقيل:
[İbn Kesîr,] Ebû Amr ve Âsım'ın kıraatinde vav harfinin kesresiyle { مُسَوِّمِينَ } [şeklindedir]. Geri kalanların kıraatinde ise ism-i mef'ûl olarak vav harfinin fethasıyla { مُسَوَّمِينَ } [şeklinde okunmuştur ve bu kıraate göre] şöyle denilmiştir:
المراد به معلمين من جهة الله تعالى، وقيل مرسلين مطلقين، ومنه قولهم: ناقة سائمة أي مرسلة في المرعى، وإليه ذهب السدي، والمتبادر على هذه القراءة أن الإسامة لهم، وأما أنها كانت لخيلهم فغير ظاهر وَما جَعَلَهُ اللَّهُ أي الإمداد المفهوم من الفعل المقدر المدلول عليه بقوة الكلام كأنه قيل: فأمدكم الله تعالى بما ذكر وما جعل الله تعالى ذلك الإمداد إِلَّا بُشْرى لَكُمْ وقيل: الضمير للوعد بالإمداد، وقيل: للتسويم أو للتنزيل أو للنصر المفهوم من نصركم السابق ومتعلق البشارة غيره، وقيل: للإمداد المدلول عليه بأحد الفعلين، والكل ليس بشيء كما لا يخفى، والبشرى إما
Bununla kastedilen, Allah Teâlâ tarafından nişanlanmış/işaretlenmiş olmalarıdır. Bir görüşe göre de salıverilmiş, serbest bırakılmış demektir. Nitekim “nâkatün sâimetün” (ناقة سائمة) ifadesi, otlağa salınmış deve demektir; Süddî bu görüşe gitmiştir. Bu kıraate göre ilk akla gelen, nişanlama/salma fiilinin kendilerine ait olmasıdır; atlarına ait olması ise açık değildir. { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ } “Allah onu yapmadı”; yani kelamın gücünden anlaşılan ve takdir edilen fiilin delalet ettiği yardım demektir. Sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ zikredilen şeyle size yardım etti ve Allah Teâlâ o yardımı { إِلَّا بُشْرى لَكُمْ } “yalnızca size bir müjde olsun diye” kıldı. Zamirin yardımla ilgili vaade raci olduğu da söylenmiştir. Nişanlamaya, indirmeye veya önceki “size yardım etti” ifadesinden anlaşılan zafere raci olduğu ve müjdenin taalluk ettiği şeyin bundan başkası olduğu da söylenmiştir. İki fiilden birinin delalet ettiği yardıma raci olduğu da söylenmiştir; gizli olmadığı üzere bunların hiçbiri kayda değer bir şey değildir. Büşrâ (müjde) kelimesi ise ya...
مفعول له، وجعل- متعدية لواحد أو مفعول لها إن جعلت متعدية لاثنين، وعلى الأول الاستثناء مفرغ من أعم العلل أي وما جعل إمدادكم بإنزال الملائكة لشيء من الأشياء إلا للبشارة لكم بأنكم تنصرون، وعلى الثاني مفرغ من أعم المفاعيل أي وما جعله الله تعالى شيئا من الأشياء إِلَّا بُشْرى لَكُمْ.
...mef'ûlün leh'tir ve “ce'ale” (جعل) fiili tek mef'ûle müteaddidir; ya da iki mef'ûle müteaddi kabul edilirse onun [ikinci] mef'ûlüdür. Birinci ihtimale göre istisna, en genel illetlerden müferrağdır; yani “Meleklerin indirilmesi suretiyle size yardım edilmesi, zafer kazanacağınıza dair size bir müjde olmasından başka hiçbir şey için kılınmamıştır.” İkinci ihtimale göre ise en genel mef'ûllerden müferrağdır; yani “Allah Teâlâ onu { إِلَّا بُشْرى لَكُمْ } ‘ancak sizin için bir müjde’ kıldı, başka hiçbir şey kılmadı.”
والجملة ابتداء كلام غير داخل في حيز القول بل مسوق من جنابه تعالى لبيان أن الأسباب الظاهرة بمعزل عن التأثير بدون إذنه ﷾، فإن حقيقة النصر مختص به عز اسمه ليثق به المؤمنون ولا يقنطوا منه عند فقدان أسبابه وأماراته وهي معطوفة على فعل مقدر كما أشرنا إليه، ووجه الخطاب نحو المؤمنين تشريفا لهم وإيذانا بأنهم هم المحتاجون لما ذكر، وأما رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم فغني عنه بما منّ به عليه من التأييد الروحاني والعلم الرباني وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ أي ولتسكن قلوبكم بالإمداد فلا تخافوا كثرة عدد العدو وقلة عددكم وهذا إما معطوف على بُشْرى باعتبار الموضع وهو كالمعطوف عليه علة غائية للجعل إلا أنه نصب الأول لاجتماع شرائطه ولم ينصب الثاني لفقدانها، وقيل: للإشارة أيضا إلى أصالته في العلية وأهميته في نفسه كما في قوله تعالى:
Bu cümle, sözün kapsamına girmeyen yeni bir başlangıç kelamıdır (istînâf); bilakis zahirî sebeplerin O'nun (c.c.) izni olmaksızın tesir etmekten uzak olduğunu beyan etmek üzere Cenâb-ı Hak tarafından sevk edilmiştir. Zira zaferin hakikati yalnızca O'nun şanı yüce zâtına mahsustur; ta ki müminler O'na güvensinler ve sebepleri ile alâmetleri bulunmadığında O'ndan ümit kesmesinler. Bu cümle, işaret ettiğimiz gibi takdirî bir fiile matuftur. Hitabın müminlere yöneltilmesi, onlara bir şeref vermek ve zikredilen şeye onların muhtaç olduğunu bildirmek içindir. O'nun Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ise kendisine lütfedilen ruhanî teyit ve rabbânî ilim sebebiyle buna ihtiyaç duymaz. { وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ } “ve kalpleriniz bununla yatışsın diye”; yani bu yardımla kalpleriniz sükûnete kavuşsun, düşmanın sayıca çokluğundan ve sizin sayınızın azlığından korkmayasınız diye [böyle yaptı]. Bu [ifade], ya mahalli itibarıyla “büşrâ” lafzına matuftur ve matuf aleyh gibi kılmanın gâî illetidir; şu kadar var ki birincisi şartları bir araya geldiği için mansub kılınmış, ikincisi ise şartları bulunmadığı için [lâm ile] mansub kılınmamıştır. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi, illet olmasındaki asıllığına ve bizatihi önemine işaret etmek içindir:
لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [النحل: ٨] وإما متعلق بمحذوف معطوف على الكلام السابق أي ولتطمئن قلوبكم به، فعل ذلك وهو أولى من تقدير بشركم كما فعل أبو البقاء، والثاني متعين على الاحتمال الثاني في الأول.
{ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } “Onlara binesiniz diye ve bir zinet olarak [yarattı]” [en-Nahl: 8]. Ya da önceki kelama matuf olan mahzuf bir fiile mütealliktir; yani “ve kalpleriniz onunla yatışsın diye bunu yaptı” demektir. Bu, Ebu'l-Bekâ'nın yaptığı gibi “size müjdeledi” takdirinde bulunmaktan daha evladır. İkinci ihtimal ise birinci kısımdaki ikinci ihtimale göre taayyün eder.
وَمَا النَّصْرُ أي على الإطلاق فيندرج فيه النصر المعهود دخولا أوليا إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ المودع في الأسباب بمقتضى الحكمة قوة لا تأثر إلا به أو وَمَا النَّصْرُ المعهود إِلَّا مِنْ عنده ﷾ لا من الملائكة لأن قصارى أمرهم ما ذكر من البشارة وتقوية القلوب ولم يقاتلوا أو لأن قصارى أمرهم أنهم قاتلوا بتمكين الله تعالى لهم ولم يكن لهم فعل استقلالا ولو شاء الله تعالى ما فعلوا على أن مجرد قتالهم لا يستدعي النصر بل لا بد من انضمام ضعف المقابلين المقاتلين ولو شاء الله تعالى لسلطهم عليهم فحيث أضعف وقوى ومكن وما مكن وبه حصل النصر كان ذلك منه ﷾. والآية على هذا لا تكون دليلا لمن زعم أن المسببات عند الأسباب لا بها وقد مر تحقيقه فتذكر، وكذا لا دليل فيها على وقوع قتالهم ولا على عدمه لاحتمالها الأمرين، وبكل قال بعض.
{ وَمَا النَّصْرُ } “Zafer... değildir / Zafer yoktur”; yani mutlak manada zafer yoktur -ki bilinen zafer de öncelikli olarak buna dâhildir- { إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “ancak Allah katındandır”. O Allah ki, hikmetin gereği olarak sebeplere sadece kendisiyle tesir edebilecek bir güç tevdi etmiştir. Yahut bilinen zafer meleklerden değil, sadece O'nun (c.c.) katındandır; zira meleklerin işinin nihayeti zikredilen müjde ve kalpleri güçlendirmektir, onlar savaşmamışlardır. Yahut işlerinin nihayeti şudur: Onlar Allah Teâlâ'nın kendilerine imkân vermesiyle savaşmışlardır, müstakil olarak bir fiilleri olmamıştır; eğer Allah Teâlâ dileseydi yapamazlardı. Kaldı ki onların sırf savaşması zaferi gerektirmez; bilakis karşı tarafta savaşanların zayıflığının da buna eklenmesi gerekir. Şayet Allah Teâlâ dileseydi onları üzerlerine musallat ederdi. Dolayısıyla zayıflattığı, güçlendirdiği, imkân verdiği ve imkân vermediği ve zafer de bununla hâsıl olduğu için bu yardım O'ndan (c.c.) olmuştur. Ayet bu duruma göre, neticelerin sebepler vasıtasıyla değil de sebeplerin “yanında” meydana geldiğini iddia edenler için bir delil olmaz; bunun tahkiki geçmişti, hatırla! Aynı şekilde ayette meleklerin savaştığına veya savaşmadığına dair de bir delil yoktur; çünkü her iki ihtimale de açıktır ve her birini söyleyenler olmuştur.
والمختار ما روي عن مجاهد أن الملائكة لم يقاتلوا في غزواته صلى الله تعالى عليه وسلم إلا في غزوة بدر وإنما حضروا في بعضها بمقتضى ما علم الله تعالى من المصلحة مثل حضورهم حلق أهل الذكر، وربما أعانوا بغير القتال كما صنعوا في غزوة أحد على قول، فعن ابن إسحق أن سعد بن مالك كان يرمي في غزوة أحد وفتى شاب كان ينبل له كلما فني النبل أتاه به. وقال له: ارم أبا إسحاق ارم أبا إسحاق، فلما انجلت المعركة سأل عن ذلك الرجل فلم يعرف، وأنكر أبو بكر الأصم الإمداد بالملائكة، وقال: إن الملك الواحد يكفي في إهلاك سائر أهل الأرض كما فعل جبريل ﵇ بمدائن قوم لوط فإذا حضر هو مأمورا بالقتال فأي حاجة إلى مقاتلة الناس مع الكفار، وأيضا أي فائدة في إرسال سائر الملائكة معه وهو القوي الأمين، وأيضا إن أكابر الكفار الموجودين في غزوة القتال قاتل كل منهم من الصحابة معلوم ولم يعلم أن أحدا من الملائكة قتل أحدا منهم، وأيضا لو قاتلوا فإما أن يكونوا بحيث يراهم الناس أولا، وعلى الأول يكون المشاهد من عسكر الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم في غزوة بدر ألوفا عديدة ولم يقل بذلك أحد، وهو أيضا خلاف قوله تعالى: وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ [الأنفال: ٤٤] ولو كانوا في غير صورة ابن آدم لزم وقوع الرعب الشديد في قلوب الخلق ولم ينقل ذلك ولو كان لنقل البتة، وعلى الثاني يلزم حز الرؤوس وتمزيق البطون ونحو ذلك من الكفار من غير مشاهدة فاعل لهذه الأفعال ومثل هذا يكون من أعظم المعجزات وقد وقع بين جمعين سالم ومكسر فكان يجب أن يتواتر ويشتهر لدى الموافق والمخالف فحيث إنه لم يشتهر دل على أنه لم يكن،
Tercih edilen görüş, Mücâhid'den rivayet edildiğine göre meleklerin Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in gazvelerinden sadece Bedir Gazvesi'nde savaştıklarıdır. Bazı gazvelerde ise Allah Teâlâ'nın bildiği bir maslahat gereği, zikir ehlinin meclislerinde bulunmaları gibi sadece hazır bulunmuşlardır. Bir kavle göre Uhud Gazvesi'nde yaptıkları gibi bazen de fiilî savaş olmaksızın yardım etmişlerdir. İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre Sa'd b. Mâlik Uhud Gazvesi'nde ok atıyordu ve genç bir delikanlı ona ok getiriyordu; her ne zaman oku bitse ona getiriyor ve: “At ey Ebû İshâk, at ey Ebû İshâk!” diyordu. Savaş sona erdiğinde o adamı sordular, fakat kimse tanımadı. Ebû Bekir el-Esamm ise meleklerle yardım edilmesini inkâr etmiş ve şöyle demiştir: Cebrail aleyhisselâm'ın Lût kavminin şehirlerine yaptığı gibi, tek bir melek bütün yeryüzü halkını helak etmeye yeterlidir. O melek savaşmakla emrolunmuş vaziyette hazır bulunduğunda, insanların kâfirlerle savaşmasına ne hacet kalır? Ayrıca o, güçlü ve güvenilir (kaviy ve emîn) iken diğer meleklerin onunla birlikte gönderilmesinin ne faydası vardır? Yine savaş meydanında bulunan kâfirlerin ileri gelenlerinin her birini sahâbîlerden kimin öldürdüğü bellidir; meleklerden birinin onlardan birini öldürdüğü bilinmemektedir. Yine şayet savaşmış olsalardı, insanların onları görebileceği bir surette olmaları gerekirdi veya gerekmezdi. Birinci ihtimale göre Bedir Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ordusunda müşahede edilenlerin binlerce kişi olması gerekirdi; oysa bunu hiç kimse söylememiştir. Bu durum aynı zamanda Allah Teâlâ'nın { وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } “Onların gözlerinde sizi az gösteriyordu” [el-Enfâl: 44] kavline de aykırıdır. Eğer âdemoğlu suretinden başka bir surette olsalardı, insanların kalplerine şiddetli bir korkunun düşmesi gerekirdi; bu da nakledilmemiştir, şayet olsaydı mutlaka nakledilirdi. İkinci ihtimale göre ise kâfirlerin başlarının kesilmesi, karınlarının yarılması ve benzeri şeylerin, bu fiilleri yapan kimse görülmeksizin meydana gelmesi gerekirdi; böyle bir şey en büyük mucizelerden olurdu ve hezimete uğrayan ile uğramayan iki topluluk arasında vaki olmuş olurdu. Dolayısıyla hem taraftarlar hem de muhalifler nezdinde mütevatir ve meşhur olması gerekirdi. Meşhur olmadığına göre, vaki olmadığı anlaşılır.
وأيضا أنهم لو كانوا أجساما كثيفة وجب أن يراهم الكل وإن كانوا أجساما لطيفة هوائية تعذر ثبوتهم على الخيل انتهى.
Ayrıca eğer kesif cisimler olsalardı herkesin onları görmesi gerekirdi; şayet latif, havâî cisimler olsalardı atların üzerinde durabilmeleri imkânsız olurdu; [Esamm'ın sözü] bitti.
ولا يخفى أن هذه الشبه لا يليق إيرادها بقوانين الشريعة ولا بمن يعترف بأنه تعالى قادر على ما يشاء فعال لما يريد فما كان يليق بالأصم إلا أن يكون أخرس عن ذلك إذ نص القرآن ناطق بالإمداد، ووروده في الأخبار قريب من المتواتر فكأن الأصم أصم عن سماعه أو أعمى عن رؤية رباعه، وقد روى عبد بن عمير قال: لما رجعت قريش من أحد جعلوا يتحدثون في أنديتهم بما ظفروا ويقولون لم نر الخيل البلق ولا الرجال البيض الذين كنا نراهم يوم بدر، والتحقيق في هذا المقام كما قال بعض المحققين: إن التكليف ينافي الإلجاء وأنه تعالى شأنه وإن كان قادرا على إهلاك جميع الكفار في لحظة واحدة بملك واحد بل بأدنى من ذلك بل بلا سبب، وكذا وهو قادر على أن يجبرهم على الإسلام ويقسرهم لكنه سبحانه أراد إظهار هذا الدين على مهل وتدريج وبواسطة الدعوة وبطريق الابتداء والتكليف فلا جرم أجرى الأمور على ما أجرى فله الحمد على ما أولى وله الحكم في الآخرة والأولى، وبهذا يندفع كثير من تلك الشبه، وإهلاك قوم لوط ﵊ كان بعد انقضاء تكليفهم وهو حين نزول البأس فلا جرم أظهر الله تعالى القدرة وجعل عاليها سافلها، وفي غزوة أحد كان الزمان زمان تكليف فلا جرم أظهر الحكمة ليتميز الموافق عن المنافق والثابت عن المضطرب ولو أجرى الأمر فيها كما أجرى في بدر أشبه أن يفضي الأمر إلى حد الإلجاء ونافى التكليف ونوط الثواب والعقاب، ثم لا يخفى أن الملائكة إما أجسام لطيفة نورانية وإما أرواح شريفة قدسية.
Açıktır ki bu şüpheleri ileri sürmek, ne şeriat kurallarına ne de Allah Teâlâ'nın dilediği her şeye kâdir ve istediğini yapan olduğunu itiraf eden kimseye yakışır. Esamm'a yakışan ancak bu konuda dilsiz kesilmekti; zira Kur'an'ın nassı meleklerle yapılan yardımı açıkça beyan etmektedir ve bu konudaki haberlerin gelişi mütevatire yakındır. Sanki Esamm bunu işitmekten sağırlaşmış ya da onun izlerini görmekten körleşmiştir! Ubeyd b. Umeyr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş Uhud'dan döndüğünde meclislerinde kazandıkları zaferi konuşmaya başladılar ve: “Bedir günü gördüğümüz alaca atları ve beyaz adamları [bu defa] görmedik” dediler. Bu makamdaki tahkik, bazı muhakkiklerin dediği gibidir: Mükellefiyet (teklif), icbar ve mecbur bırakma (ilcâ) ile bağdaşmaz. Şânı yüce olan Allah, bütün kâfirleri tek bir anda, tek bir melekle, hatta bundan daha azıyla, hatta hiçbir sebep olmaksızın helak etmeye kâdirdir. Aynı şekilde onları İslâm'a zorlamaya ve boyun eğdirmeye de kâdirdir; fakat O Sübhânehu, bu dini teenniyle, tedricen, davet vasıtasıyla, imtihan ve mükellefiyet yoluyla ortaya çıkarmayı murad etmiştir. Bu sebeple işleri cereyan ettirdiği şekilde cereyan ettirmiştir. Bahşettiği nimetlerden ötürü O'na hamdolsun; âhirette de dünyada da hüküm O'nundur. İşte bununla bu şüphelerin birçoğu bertaraf edilmiş olur. Lût aleyhisselâm'ın kavminin helak edilmesi, tekliflerinin sona ermesinden sonra yani azabın indiği anda olmuştur; bu yüzden Allah Teâlâ kudretini izhar etmiş ve oranın altını üstüne getirmiştir. Uhud Gazvesi'nde ise zaman teklif zamanı idi; bu sebeple samimi olanla münafık, sebat edenle sarsılan birbirinden ayırt edilsin diye hikmetini izhar etmiştir. Şayet orada işi Bedir'deki gibi cereyan ettirseydi, işin mecbur bırakma (ilcâ) haddine varması kuvvetle muhtemel olurdu ve mükellefiyete, sevap ile cezanın bağlanmasına aykırı düşerdi. Sonra gizli değildir ki melekler ya latif, nuranî cisimlerdir ya da şerefli, kudsî ruhlardır.
وعلى التقديرين لهم الظهور في صور بني آدم مثلا من غير انقلاب العين وتبدل الماهية- كما قال ذلك العارفون من المحققين في ظهور جبريل ﵇ في صورة دحية الكلبي- ومثل هذا من وجه ولله تعالى المثل الأعلى ما صح من تجلي الله تعالى لأهل الموقف بصورة فيقول لهم: أنا ربكم فينكرونه فإن الحكم في تلك القضية صادق مع أن الله تعالى وتقدس وراء ذلك وهو سبحانه في ذلك التجلي باق على إطلاقه حتى عن قيد الإطلاق، ومن سلم هذا- ولا يسلمه إلا ذو قلب سليم- لم يشكل عليه الإمداد بالملائكة وظهورهم على خيول غيبية ثابتين عليها حسبما تقتضيه الحكمة الإلهية والمصلحة الربانية ولا يلزم من ذلك رؤية كل ذي بصر لهم لجواز إحداث أمر مانع عنها إما في الرائي أو في المرئي ولا مانع من أنهم يرون أحيانا ويخفون أحيانا ويرى البعض ويخفى البعض، وزمام ذلك بيد الحكيم العليم فما شاء كان وما لم يشأ لم يكن والشيء متى أمكن وورد به النص عن الصادق وجب قبوله ومجرد الاستبعاد لا يجدي نفعا ولو ساغ التأويل لذلك لزم تأويل أكثر هذه الشريعة بل الشرائع بأسرها وربما أفضى ذلك إلى أمر عظيم، فالواجب تسليم كل ممكن جاء به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وتفويض تفصيل ذلك وكيفيته إلى الله تعالى الْعَزِيزِ أي الغالب الذي لا يغالب فيما قضى به، وقيل: القادر على انتقامه من الكفار بأيدي المؤمنين وفي إجراء هذا الوصف هنا عليه تعالى إيذان بعلة اختصاص النصر به سبحانه الْحَكِيمِ أي الذي يضع الأشياء مواضعها ويفعل على ما تقتضيه الحكمة في سائر أفعاله ومن ذلك نصره للمؤمنين بواسطة إنزال الملائكة، وفي الإتيان بهذا الوصف رد على أمثال الأصم في إنكارهم ما نطقت به الظواهر فسبحانه من عليم حكيم وعزيز حليم لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا متعلق بقوله تعالى: وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وما بينهما تحقيق لحقيقته وبيان لكيفية وقوعه، وإلى ذلك ذهب جمع من المحققين وهو ظاهر على تقدير أن يجعل إِذْ تَقُولُ ظرفا- لنصركم- لا بدلا من إِذْ غَدَوْتَ لئلا يفصل بأجنبي ولأنه كان يوم أحد.
Her iki takdire göre de zâtın başkalaşması ve mahiyetin değişmesi söz konusu olmaksızın mesela âdemoğlu suretinde görünmeleri mümkündür -nitekim muhakkik arifler Cebrail aleyhisselâm'ın Dıhye el-Kelbî suretinde görünmesi hakkında böyle demişlerdir-. Bunun bir benzeri -Allah Teâlâ için en yüce misaller geçerlidir- sahih rivayette Allah Teâlâ'nın mahşer ehline bir surette tecelli edip onlara: “Ben sizin Rabbinizim” buyurması ve onların bunu inkâr etmesidir; zira o hadisedeki hüküm doğrudur, bununla birlikte Allah Teâlâ ve Tekaddes Hazretleri bunun ötesindedir ve O Sübhânehu bu tecellide mutlaklık kaydından dahi münezzeh olarak mutlaklığı üzere bâkidir. Bunu kabul eden bir kimseye -ki bunu ancak selim bir kalp sahibi kabul eder- meleklerle yardım edilmesi ve ilâhî hikmet ile rabbânî maslahatın gerektirdiği şekilde gaybî atlar üzerinde sabit durarak görünmeleri kapalı gelmez. Bundan, her göz sahibinin onları görmesi gerekmez; zira ya görende ya da görülende buna engel bir durumun yaratılması caizdir. Bazen görünüp bazen gizlenmelerine, bazılarının görüp bazılarının görmemesine hiçbir engel yoktur. Bunun dizgini Hakîm ve Alîm olanın elindedir; O'nun dilediği olur, dilemediği olmaz. Bir şey aklen mümkün olduğunda ve o konuda Sâdık olandan nass vârid olduğunda onu kabul etmek vaciptir; sırf akıldan uzak görmek hiçbir fayda vermez. Şayet bunun için tevil caiz olsaydı, bu şeriatın çoğunu, hatta bütün şeriatları tevil etmek gerekirdi ve bu da son derece vahim bir sonuca yol açardı. O halde vacip olan, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiği her mümkünü teslimiyetle kabul etmek, bunun detayını ve keyfiyetini Allah Teâlâ'ya havale etmektir. { الْعَزِيزِ } “Azîzdir”; yani hükmettiği şeyde kendisine galip gelinemeyen galiptir. Müminlerin eliyle kâfirlerden intikam almaya kâdir olandır da denilmiştir. Bu vasfın burada Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi, zaferin yalnızca O Sübhânehu'ya mahsus oluşunun illetini bildirmektedir. { الْحَكِيمِ } “Hakîmdir”; yani her şeyi yerli yerine koyan ve bütün fiillerinde hikmetin gerektirdiğine göre amel edendir. Melekleri indirmek suretiyle müminlere yardım etmesi de bundandır. Bu vasfın getirilmesinde, nassların zahirini inkâr eden Esamm gibilere bir reddiye vardır. O ne yüce Alîm ve Hakîm, ne yüce Azîz ve Halîm'dir! { لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerden bir kısmını kesip atmak/helak etmek için” [ifadesi], Allah Teâlâ'nın { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ } “Andolsun ki Allah size Bedir'de yardım etmişti” kavline mütealliktir. İkisi arasındaki kısımlar ise zaferin hakikatini tahkik ve nasıl vaki olduğunu beyandır. Bir grup muhakkik bu görüşe gitmiştir; bu görüş, araya yabancı bir cümlenin girmemesi için ve Uhud günü vaki olduğundan dolayı { إِذْ تَقُولُ } kavlinin { إِذْ غَدَوْتَ } kavlinden bedel değil, “nasarakum” için zarf kılınması takdirinde gayet açıktır.
والظاهر أن هذا في شأن بدر والمقصور على التعليل بما ذكر من البشرى والاطمئنان إنما هو الإمداد بالملائكة على الوجه المذكور فلا يقدح في تعليل أصل النصر بالقطع وما عطف عليه، وجوز أن يتعلق بما تعلق به الخبر في قوله
Zahir olan, bunun Bedir hakkında olduğudur. Zikredilen müjde ve tatmin oluş gerekçesiyle sınırlandırılan şey ise sadece mezkûr veçhile meleklerle yapılan yardımdır; dolayısıyla asıl zaferin kesip yok etme ve ona matuf olan şeylerle gerekçelendirilmesine halel getirmez. Sübhânehu'nun şu kavlindeki...
سبحانه: وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ على تقدير كونه عبارة عن النصر المعهود والمعلل بالبشارة والاطمئنان إنما هو الإمداد الصوري لا ما في ضمنه من النصر المعنوي الذي هو ملاك الأمر وعموده، وقيل: هو متعلق بنفس الصبر، واعترض عليه بأنه مع ما فيه من الفصل بين المصدر ومعموله بأجنبي هو الخبر مخل بسداد المعنى كيف لا ومعناه قصر النصر المخصوص المعلل بعلة معينة على الحصول من جهته تعالى، وليس المراد إلا قصر حقيقة النصر كما في الأول أو النصر المعهود كما في الثاني على ذلك، والقول بأنه متعلق بمحذوف والتقدير فعل ذلك التدبير، أو أمدكم بالملائكة ليقطع منقطع عن القبول، والقطع الإهلاك، والمراد من- الطرف- طائفة منهم قيل: ولم يعبر عن تلك الطائفة بالوسط بل بالطرف لأن أطراف الشيء يتوصل بها إلى توهينه وإزالته، وقيل: لأن الطرف أقرب إلى المؤمنين فهو كقوله تعالى: قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ [التوبة: ١٢٣] وقيل: للإشارة إلى أنهم كانوا أشرافا، ففي الأساس هو من أطراف العرب أي أشرافها، ولعل إطلاق الأطراف على الأشراف لتقدمهم في السير، ومن ذلك قالوا:
...{ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır” ifadesinde haberin taalluk ettiği şeye müteallik olması da caiz görülmüştür. Bu, zaferin bilinen zafer olması takdirine göredir; müjde ve tatmin oluşla gerekçelendirilen şey ise işin esası ve direği olan manevî zafer değil, sadece sûretâ yapılan yardımdır. Bizatihi sabır kelimesine müteallik olduğu da söylenmiştir; ancak masdar ile ma'mûlü arasının haber gibi yabancı bir ögeyle ayrılması bir yana, mananın sıhhatini bozduğu gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Nasıl bozmasın ki; bunun manası, belirli bir illetle gerekçelendirilmiş özel zaferin Allah Teâlâ katından meydana gelişe hasredilmesidir. Oysa kastedilen, birincisinde olduğu gibi zaferin hakikatini veya ikincisinde olduğu gibi bilinen zaferi buna hasretmektir. Mahzuf bir fiile müteallik olup takdirin “bu tedbiri yaptı” veya “kesip helak etsin diye size meleklerle yardım etti” şeklinde olduğu sözü ise kabulden uzaktır. Kat' (kesmek), helak etmektir. Taraf (طرف) ile kastedilen ise onlardan bir topluluktur. Şöyle denilmiştir: Bu topluluk için “vasat” (orta) değil de “taraf” tabiri kullanılmıştır; çünkü bir şeyin tarafları, onu zayıflatmaya ve ortadan kaldırmaya vasıtadır. Bir görüşe göre taraf müminlere daha yakın olduğu içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” [et-Tevbe: 123] kavli gibidir. Onların eşraf (ileri gelenler) olduğuna işaret etmek için olduğu da söylenmiştir. Nitekim Esâs'ta: “O Arapların etrâfındandır”, yani eşrafındandır, denilmiştir. Eşraf için etrâf tabirinin kullanılması, yürüyüşte önde olmalarından dolayı olabilir. Bundan dolayı şöyle demişlerdir:
الأطراف منازل الأشراف لا يرد أن الوسط أيضا يشعر بالشرف، فالمعنى ليهلك صناديد الذين كفروا ورؤساءهم المتقدمين فيهم بقتل وأسر، وقد وقع ذلك في بدر كما قال الحسن والربيع وقتادة، فقد قتل من أولئك سبعون وأسر سبعون، واعتبار ذلك في أحد حيث قتل فيه ثمانية عشر رجلا من رؤسائهم قول لبعضهم وقد استعبدوه كما أشرنا إليه أَوْ يَكْبِتَهُمْ أي يخزيهم قاله قتادة والربيع: ومنه قول ذي الرمة:
“Uçlar (etrâf), şereflilerin konaklarıdır.” Vasatın da şerefe delalet ettiği itirazı vârid olmaz. Mana şöyledir: İnkâr edenlerin ileri gelenlerini ve önde gelen reislerini öldürmek ve esir etmek suretiyle helak etsin. Hasan, Rebî' ve Katâde'nin dediği gibi bu durum Bedir'de vaki olmuştur; nitekim onlardan yetmiş kişi öldürülmüş ve yetmiş kişi esir edilmiştir. Reislerinden on sekiz kişinin öldürüldüğü Uhud'a hamledilmesi ise bazılarının görüşüdür; fakat işaret ettiğimiz gibi bunu uzak görmüşlerdir. { أَوْ يَكْبِتَهُمْ } “Yahut onları perişan etsin / alçaltsın”; yani onları rezil rüsvay etsin demektir; bunu Katâde ve Rebî' söylemiştir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bundandır:
لم أنس من شجن لم أنس موقفنا ... في حيرة بين مسرور ومكبوت
“Kederden unutamadım, şaşkınlık içinde sevinenle perişan olan arasındaki duruşumuzu unutamadım.”
وقال الجبائي والكلبي: أي يردهم منهزمين، وقال السدي: أي يلعنهم وأصل الكبت الغيظ والغم المؤثر، وقيل:
Cübbâî ve Kelbî: “Yani onları hezimete uğramış olarak geri çevirsin” demiştir. Süddî: “Yani onlara lanet etsin” demiştir. Kebt (كبت) kelimesinin aslı, tesir eden öfke ve kederdir. Bir görüşe göre...
صرع الشيء على وجهه، وقيل: إن كبته يكون بمعنى كبده أي أصاب كبده كراه بمعنى أصاب رئته، ومنه قول المتنبي:
...bir şeyi yüzüstü yere sermektir. “Kebetehû” (كبته) fiilinin “kebedehû” (كبده) yani akciğerine vurduğu gibi ciğerine isabet etti manasında olduğu da söylenmiştir. Mütenebbî'nin şu sözü de bundandır:
لأكبت حاسدا وأرى عدوا ... كأنهما وداعك الرحيل
“Hasetçinin ciğerini dağlayayım ve bir düşman göreyim ki, sanki ikisi senin gidişinle gerçekleşen bir vedadır.”
والآية محمولة على ذلك، ويؤيد هذا القول أنه قرئ أو يكبدهم، وأو للتنويع دون الترديد لوقوع الأمرين فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ أي فينهزموا منقطعي الآمال فالخيبة انقطاع الأمل، وفرقوا بينها وبين اليأس بأن الخيبة لا تكون إلا بعد الأمل واليأس يكون بعده وقبله، ونقيض الخيبة الظفر، ونقيض اليأس الرجاء لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ
Ayet buna hamledilir; nitekim bu görüşü «أو يكبدهم» şeklinde okunmuş olması da desteklemektedir. “Ev” (أو) edatı tereddüt için değil çeşitlendirme (tenvî) içindir; çünkü her iki durum da vaki olmuştur. { فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ } “Böylece umutları kırılmış olarak geri dönsünler”; yani emelleri kesilmiş olarak hezimete uğrasınlar. Haybe (خيبة), umudun kesilmesidir. Haybe ile ye's (ümitsizlik) arasını şöyle ayırmışlardır: Haybe ancak umuttan sonra olur; ye's ise umuttan sonra da önce de olur. Haybenin zıddı zafer, ye'sin zıddı ise recâdır (ümit). { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Senin elinde bu işten hiçbir şey yoktur”.
أخرج غير واحد «أن رباعية رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم السفلى اليمنى أصيبت يوم أحد أصابها عتبة بن أبي وقاص وشجه في وجهه فكان سالم مولى أبي حذيفة أو علي كرم الله تعالى وجهه يغسل الدم والنبي صلى الله تعالى عليه وسلم يقول: كيف يفلح قوم صنعوا هذا بنبيهم» فأنزل الله تعالى هذه الآية.
Birçok râvi şunu rivayet etmiştir: «Uhud günü Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sağ alt ön dişi kırıldı; onu Utbe b. Ebî Vakkâs kırdı ve yüzünü yaraladı. Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim veya Ali kerremallâhu teâlâ vechehû kanı yıkarken Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Peygamberlerine bunu yapan bir kavim nasıl felaha erer?” buyuruyordu.» Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وأخرج أحمد والبخاري والترمذي والنسائي وغيرهم عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يوم أحد: اللهم العن أبا سفيان اللهم العن الحارث بن هشام اللهم العن سهيل بن عمرو اللهم العن صفوان بن أمية فنزلت هذه الآية لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ إلخ فتيب عليهم كلهم،
Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî ve başkaları İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Uhud günü: “Allah'ım! Ebû Süfyân'a lanet et! Allah'ım! el-Hâris b. Hişâm'a lanet et! Allah'ım! Süheyl b. Amr'a lanet et! Allah'ım! Safvân b. Ümeyye'ye lanet et!” diye dua etti. Bunun üzerine { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Senin elinde bu işten hiçbir şey yoktur...” ayeti indi.» [Daha sonra] onların hepsinin tövbesi kabul edildi.
وعن الجبائي أنه صلى الله تعالى عليه وسلم استأذن يوم أحد أن يدعو على الكفار لما آذوه حتى أنه ﷺ صلى الظهر ذلك اليوم قاعدا من الجراح وصلى المسلمون وراءه قعودا فلم يؤذن له ونزلت هذه الآية،
Cübbâî'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Uhud günü kâfirler kendisine eziyet edince -öyle ki sallallâhu aleyhi ve sellem o gün yaralardan ötürü öğle namazını oturarak kılmış, Müslümanlar da arkasında oturarak kılmışlardı- onlara beddua etmek için izin istedi; ancak kendisine izin verilmedi ve bu ayet indi.
وقال محمد بن إسحاق. والشعبي لما رأى صلى الله تعالى عليه وسلم والمسلمون ما فعل الكفار بأصحابه وبعمه حمزة من جدع الأنوف والآذان وقطع المذاكير قالوا: لئن أدالنا الله تعالى منهم لنفعلن بهم مثل ما فعلوا بنا ولنمثلن بهم مثلة لم يمثلها أحد من العرب قط فنزلت،
Muhammed b. İshâk ve Şa'bî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve Müslümanlar, kâfirlerin ashabına ve amcası Hamza'ya burunlarını, kulaklarını kesmek ve tenasül uzuvlarını koparmak suretiyle yaptıklarını görünce: “Eğer Allah Teâlâ onlara karşı bize üstünlük verirse, onların bize yaptığının aynısını onlara yapacağız ve Araplardan hiçbirinin şimdiye kadar yapmadığı bir müsle (işkence) uygulayacağız” dediler; bunun üzerine bu ayet indi.
وعن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أراد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أن يدعو على المنهزمين عنه من أصحابه يوم أحد فنهاه الله تعالى عن ذلك وتاب عليهم ونزلت هذه الآية.
İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Uhud günü kendisini bırakıp hezimete uğrayan ashabına beddua etmek istedi; Allah Teâlâ onu bundan nehyetti, onların tövbelerini kabul etti ve bu ayet indi.
وهذا الروايات كلها متضافرة على أن الآية نزلت في أحد والمعول عليه منها أنها بسبب المشركين.
Bu rivayetlerin tümü ayetin Uhud hakkında indiği hususunda birbirini desteklemektedir; bunlardan itimat edileni ise müşrikler sebebiyle indiğidir.
وعن مقاتل أنها نزلت في أهل بئر معونة وذلك أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أرسل أربعين وقيل:
Mukâtil'den rivayet edildiğine göre bu ayet Bi'r-i Maûne ehli hakkında inmiştir. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, ashabının kurrâsından kırk -bir rivayette...
سبعين رجلا من قراء أصحابه وأمر عليهم المنذر بن عمرو إلى بئر معونة على رأس أربعة أشهر من أحد ليعلموا الناس القرآن والعلم فاستصرخ عليهم عدو الله عامر بن الطفيل قبائل من سليم من عصية ورعل وذكوان فأحاطوا بهم في رحالهم فقاتلوا حتى قتلوا من عند آخرهم إلا كعب بن زيد أخا بني النجار فإنهم تركوه وبه رمق فلما علم بذلك رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وجد وجدا شديدا وقنت عليهم شهرا يلعنهم فنزلت هذه الآية فترك ذلك،
...yetmiş- kişiyi göndermiş ve Uhud'dan dört ay sonra insanlara Kur'an ve ilim öğretmeleri için Münzir b. Amr'ı onların başına komutan tayin ederek Bi'r-i Maûne'ye yollamıştı. Allah'ın düşmanı Âmir b. et-Tufeyl, Süleym kabilelerinden Usayye, Ri'l ve Zekvân'ı onlara karşı kışkırttı; onlar da konakladıkları yerde sahâbîleri kuşattılar. Sahâbîler çarpıştılar ve Benî Neccâr'ın kardeşi Kâ'b b. Zeyd hariç -ki onu can çekişir bir halde bırakmışlardı- son ferdine kadar şehit edildiler. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bunu öğrenince son derece üzüldü ve bir ay boyunca onlara lanet okuyarak kunut yaptı. Bunun üzerine bu ayet indi ve Peygamber bunu terk etti.
والمعنى ليس لك من أمر هؤلاء شيء وإن قل أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ عطف إما على الأمر أو على شيء بإضمار أن أي ليس لك من أمرهم شيء أو من التوبة عليهم أو من تعذيبهم شيء، أو ليس لك من أمرهم شيء أو التوبة عليهم أو تعذيبهم، وفرقوا بين الوجهين بأنه على الأول سلب ما يتبع التوبة والتعذيب منه صلى الله تعالى عليه وسلم بالكلية من القبول والرد والخلاص من العذاب والمنع من النجاة.
Mana şöyledir: Pek az da olsa bu kimselerin işinden senin elinde hiçbir şey yoktur. { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } “Yahut onların tövbelerini kabul eder veya onlara azap eder” [ifadesi], ya “el-emr”e (işe) ya da gizli bir “en” ile “şey'en”e matuftur; yani “onların işinden, tövbelerinin kabul edilmesinden veya azap edilmelerinden senin elinde hiçbir şey yoktur” yahut “onların işi, tövbelerinin kabul edilmesi veya azap edilmeleri senin elinde değildir” demektir. Bu iki vecih arasını şöyle ayırmışlardır: Birincisine göre kabul, ret, azaptan kurtulma ve necatı engelleme gibi tövbe ve azabın peşinden gelen şeyler Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den tamamen nefyedilmiştir.
وعلى الثاني سلب نفس التوبة والتعذيب منه ﵊ يعني لا يقدر أن يجبرهم على التوبة ولا يمنعهم عنها ولا يقدر أن يعذبهم ولا أن يعفو عنهم فإن الأمور كلها بيد الله تعالى، وعلى التقديرين هو من عطف الخاص على العام- كما قال العلامة الثاني- لكن في مجيء مثل هذا العطف بكلمة أَوْ نظر، وتعقبه بعضهم بأن هذا إذا كان الأمر بمعنى الشأن- ولك أن تجعله بمعنى التكليف والإيجاب أي ليس ما تأمرهم به من عندك وليس الأمر بيدك ولا التوبة ولا التعذيب- فليس هناك عطف الخاص على العام، وفيه أن الحمل على التكليف تكلف، والحمل على الشأن أرفع شأنا.
İkinciye göre ise bizatihi tövbe ve azap etme yetkisi ondan aleyhisselâm nefyedilmiştir; yani o, onları ne tövbeye zorlayabilir ne tövbeden alıkoyabilir ne onlara azap edebilir ne de onları affedebilir; zira bütün işler Allah Teâlâ'nın elindedir. Her iki takdire göre de -Allâme-i Sânî'nin dediği gibi- bu, hâssın âmma atfı kabîlindendir. Ancak böyle bir atfın “ev” (أو) edatıyla gelmesinde duraksama vardır. Bazıları buna şu şekilde itiraz etmiştir: Bu durum, “el-emr” kelimesi “şân/durum” manasında olduğu takdirdedir; sen onu “teklif ve icap” manasında da kılabilirsin; yani “onlara emrettiğin şey senden değildir; emir, tövbe ve azap senin elinde değildir” demektir ve bu durumda hâssın âmma atfı söz konusu olmaz. Ancak buna karşılık denilir ki, teklif manasına hamletmek tekellüflüdür (zorlamadır), şân manasına hamletmek ise daha üstün bir mertebedir.
ونقل عن الفراء وابن الأنباري أن أَوْ بمعنى إلا أن، والمعنى ليس لك من أمرهم شيء إلا أن يتوب الله تعالى عليهم بالإسلام فتفرح، أو يعذبهم فتشتفي بهم وأيا ما كان فالجملة كلام مستأنف سيق لبيان بعض الأمور المتعلقة بغزوة أحد أو ما يشبهها إثر بيان ما يتعلق بغزوة بدر لما بينهما من التناسب من حيث إن كلا منهما مبني على اختصاص الأمر كله بالله تعالى ومبني على سلبه عمن سواه، وقيل: إن كل ما في هذه الآيات في غزوة أحد على ما أشرنا إليه، وقيل: إن قوله تعالى: أَوْ يَتُوبَ إلخ عطف على ينقلبوا أي يكون ثمرة خزيهم انقلابهم خائبين أو التوب عليهم أو تعذيبهم، أو عطف على يَكْبِتَهُمْ ولَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ اعتراض وسط بين المعطوف عليه المتعلق بالعاجل والمعطوف المتعلق بالآجل لتحقيق أن لا تأثير للمنصور إثر بيان أن لا تأثير للناصرين وتخصيص النفي برسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على طريق تلوين الخطاب للدلالة على الانتفاء من غيره من باب أولى وإنما خص الاعتراض بموقعه لأن ما قبله من القطع والكبت من مظان أن يكون فيه لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ولسائر مباشري القتال مدخل في الجملة، والمعنى أن مالك أمرهم على الإطلاق وهو الله تعالى نصركم عليهم ليهلكهم أو يكبتهم أو يتوب عليهم إن أسلموا أو يعذبهم إن أصروا، وليس لك من أمرهم شيء إن أنت إلا عبد مأمور بإنذارهم وجهادهم.
Ferrâ ve İbnü'l-Enbârî'den nakledildiğine göre “ev” (أو) edatı “illâ en” (ancak ... olması müstesna) manasındadır. Mana şöyledir: “Allah Teâlâ'nın İslâm ile onların tövbesini kabul edip senin sevinmen veya onlara azap edip senin ferahlaman müstesna, onların işinden senin elinde hiçbir şey yoktur.” Her nasıl olursa olsun bu cümle, Bedir Gazvesi ile ilgili hususların beyanının hemen ardından Uhud Gazvesi'ne veya benzerine taalluk eden bazı hususları beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir başlangıç kelamıdır (istînâf); zira her ikisi de bütün işlerin yalnızca Allah Teâlâ'ya mahsus olması ve O'ndan başkasından nefyedilmesi esasına dayanmaktadır. İşaret ettiğimiz üzere bu ayetlerdeki her şeyin Uhud Gazvesi hakkında olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın { أَوْ يَتُوبَ } kavli “yenkalibû”ya matuftur; yani onların rüsvaylığının meyvesi, umutları kırılmış olarak dönmeleri yahut tövbelerinin kabul edilmesi veya azap görmeleridir. Yahut { يَكْبِتَهُمْ } fiiline matuftur ve { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } ifadesi ise yardım edenlerin tesirinin olmadığını beyan ettikten sonra yardım edilenin de tesirinin olmadığını tahkik etmek üzere, dünya ile ilgili matuf aleyh ile âhiret ile ilgili matuf arasına girmiş bir itiraz (ara) cümlesidir. Nefyin Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e tahsis edilmesi, hitap şeklini değiştirmek (telvînü'l-hitâb) suretiyle başkalarından öncelikle nefyedildiğine delalet etmek içindir. İtiraz cümlesinin özellikle bu konuma yerleştirilmesi, kendisinden önceki kesip yok etme ve perişan etme hususlarında Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ve fiilen savaşan diğer kimselerin az çok bir dahli olabileceği zannına açık olması sebebiyledir. Mana şöyledir: Onların işinin mutlak sahibi olan Allah Teâlâ, onları helak etsin yahut perişan etsin yahut İslâm'a girerlerse tövbelerini kabul etsin yahut inkârda direnirlerse onlara azap etsin diye size yardım etmiştir; senin ise onların işinden elinde hiçbir şey yoktur, sen ancak onları uyarmak ve onlarla cihat etmekle emrolunmuş bir kulsun.
والمراد بتعذيبهم التعذيب الشديد الأخروي المخصوص بأشد الكفرة كفرا وإلا فمطلق التعذيب الأخروي متحقق في الفريقين الأولين وحمله على التعذيب الدنيوي بالأسر واستيلاء المؤمنين عليهم خلاف المتبادر من التعذيب عند الإطلاق كذا لا يلائم ظاهر قوله سبحانه: فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ فإنه في مقام التعليل لهذا التعذيب وأكثر ما
Onlara azap edilmesinden murad, kâfirlerin en azılılarına mahsus olan şiddetli âhiret azabıdır; aksi takdirde mutlak âhiret azabı ilk iki grupta da mevcuttur. Bunu esir edilmek ve müminlerin onlara galebe çalması gibi dünyevî azaba hamletmek ise mutlak bırakıldığında azaptan ilk anlaşılan manaya aykırıdır. Aynı şekilde bu, Sübhânehu'nun: { فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } “Çünkü onlar zâlimlerdir” kavlinin zahiriyle de uyuşmaz; zira bu ifade o azabın gerekçelendirilmesi makamındadır ve çoğu zaman...
يعلل به التعذيب الأخروي، نعم حمله على التعذيب الدنيوي أوفق بالمعنى الذي ذكره الفراء وابن الأنباري لأن التشفي في الغالب إنما يكون في الدنيا ونظم التوبة والتعذيب الأخروي في سلك العلة الغائية للنصر المترتبة عليه في الوجود من حيث إن قبول توبتهم فرع تحققها الناشئ من علمهم بحقية الإسلام بسبب غلبة أهله المترتبة على النصر الذي هو من الآيات الغر المحجلة وأن تعذيبهم المذكور شيء مسبب على إصرارهم على الكفر بعد تبين الحق على الوجه المذكور كما ينبئ عن ذلك قوله تعالى: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ [الأنفال: ٤٢] وإن فسر بالأسر مثلا كان أمر التسبب مكشوفا لا مرية فيه، واستشكلت هذه الآية بناء على أنها تدل على ما في بعض الروايات على أنه ﷺ كان فعل فعلا ومنع منه بأنه إن كان ذلك الفعل من الله تعالى فكيف منعه منه وإن لم يكن فهو قادح بالعصمة ومناف لقوله تعالى: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى [النجم: ٣] ، وأجيب بأن ما وقع كان من باب خلاف الأولى نظرا إلى منصبه ﷺ، والنهي المفهوم من الكلام من باب الإرشاد إلى اختيار الأفضل ولا يعد ذلك من الهوى في شيء بناء على القول بأنه يصح للنبي أن يجتهد ويعمل بما أدى إليه اجتهاد المأذون به.
...kendisiyle âhiret azabı gerekçelendirilir. Evet, dünyevî azaba hamletmek Ferrâ ve İbnü'l-Enbârî'nin zikrettiği manaya daha uygundur; çünkü gönül ferahlığı çoğunlukla dünyada olur. Tövbe ve âhiret azabının, varlıkta zafere terettüp eden zaferin gâî illeti dizisine dahil edilmesi şu açıdandır: Onların tövbesinin kabulü, İslâm ehline galebe çalınması sebebiyle İslâm'ın hak olduğunu bilmelerinden neşet eden tövbenin tahakkukunun bir fer'idir; bu galebe de en parlak mucizelerden olan zafere terettüp eder. Zikredilen azapları ise, mezkûr veçhile hak ortaya çıktıktan sonra küfürde ısrar etmelerinden kaynaklanan bir neticedir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunu haber vermektedir: { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “Helak olan apaçık bir delilden ötürü helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden ötürü yaşasın” [el-Enfâl: 42]. Şayet mesela esaret ile tefsir edilirse, sebep-sonuç ilişkisi şüpheye yer bırakmayacak şekilde açık olur. Bu ayet hakkında, bazı rivayetlerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir fiil işlediği ve bundan nehyedildiği delaletine dayanılarak şu müşkil ileri sürülmüştür: Eğer o fiil Allah Teâlâ'dan idiyse O'nu bundan nasıl nehyetti? Şayet O'ndan değil idiyse, bu durum ismet sıfatını zedeler ve Allah Teâlâ'nın: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى } “O hevasından konuşmaz” [en-Necm: 3] kavliyle çelişir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Vaki olan şey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamı nazara alındığında evlâ olana aykırı (hilâf-ı evlâ) kabilindendir. Sözden anlaşılan nehiy ise en faziletli olanı seçmeye irşad kabilindendir. Peygamber'in ictihad edebileceği ve izin verilmiş ictihadının ulaştığı neticeyle amel edebileceği görüşüne binaen bu durum asla heva ve hevesten sayılmaz.
وجوز أن يكون ذلك الفعل نفسه عن وحي وإذن من الله تعالى له صلى الله تعالى عليه وسلم به وأن النهي عن ذلك كان نسخا لذلك الإذن وأيّا ما كان لا ينافي العصمة الثابتة للأنبياء عليهم الصلاة والسلام فافهم.
O fiilin bizatihi Allah Teâlâ'nın vahyi ve O'nun Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e verdiği izinle olması ve bundan nehyedilmesinin de o iznin neshinden ibaret olması caiz görülmüştür. Her iki halde de peygamberler (aleyhimü's-salâtü ve's-selâm) için sabit olan ismet sıfatına halel gelmez; iyi anla!
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ كلام مستأنف سيق لبيان اختصاص ملكية جميع الكائنات به تعالى إثر بيان اختصاص طرف من ذلك به عز شأنه تقريرا لما سبق وتكملة له وتقديم الخبر للقصر، وَما عامة للعقلاء وغيرهم تغليبا أي له سبحانه ما في هذين النوعين، أو ما في هاتين الجهتين ملكا وملكا وخلقا واقتدارا لا مدخل لأحد معه في ذلك فالأمر كله له يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ أن يغفر له من المؤمنين فلا يعاقبه على ذنبه فضلا منه وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ أن يعذبه عدلا منه وإيثار كلمة مَنْ في الموضعين لاختصاص المغفرة والتعذيب بالعقلاء وتقديم المغفرة على التعذيب للإيذان بسبق رحمته تعالى على غضبه.
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”; önceki hususun bir teyidi ve tamamlayıcısı olarak, kâinattaki bir kısmın mülkiyetinin O'nun (c.c.) zâtına mahsus olduğunun beyan edilmesinin hemen ardından bütün varlıkların mülkiyetinin de Allah Teâlâ'ya mahsus olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir başlangıç kelamıdır (istînâf). Haberin öne geçirilmesi hasr (kasr) içindir. “Mâ” (ما) lafzı tağlîb yoluyla akıl sahiplerini ve diğerlerini kapsayan genel bir ifadedir; yani bu iki cins veya bu iki cihette bulunan her şey mülk, hâkimiyet, yaratılış ve kudret olarak O Sübhânehu'ya aittir. Bu konuda hiç kimsenin O'nunla bir ortaklığı yoktur; bütün emir O'nundur, dilediğini yapar ve istediği gibi hükmeder. { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “Dilediğini bağışlar”; müminlerden bağışlamayı dilediği kimseyi bir lütuf olarak günahından ötürü cezalandırmaz. { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “dilediğine de azap eder”; adaletinin bir gereği olarak azap etmeyi dilediği kimseye azap eder. Her iki yerde “men” (مَنْ) kelimesinin tercih edilmesi, bağışlanma ve azabın akıl sahiplerine mahsus olması sebebiyledir. Mağfiretin azaptan önce zikredilmesi ise Allah Teâlâ'nın rahmetinin gazabının önüne geçtiğini bildirmek içindir.
وظاهر الآية يدل على أن مغفرة الله تعالى وتعذيبه غير مقيدين بشيء بل قد يدّعي أن التقييد مناف للسوق إذ هو لا ثبات أنه سبحانه المالك على الإطلاق فله أن يفعل ما يشاء لا مانع له من مشيئته ولو كانت مغفرته مقيدة بالتوبة وتعذيبه بالظلم لم يكن فاعلا لما يشاء بل لما تستدعيه التوبة أو الظلم، فالآية ظاهرة في نفي الوجوب على الله تعالى وأنه يجوز أن يغفر سبحانه للمذنب ويعذب المصلح- وهو مذهب الجماعة- وذهب المعتزلة إلى أن المغفرة مشروطة بالتوبة فمن لم يتب لا يجوز أن يغفر له أصلا، وتمسكوا في ذلك بوجهين: الأول الآيات والأحاديث الناطقة بوعيد العصاة، الثاني أن المذنب إذا علم أنه لا يعاقب على ذنبه كان ذلك تقريرا له وإغراء للغير عليه وهذا ينافي حكمة إرسال الرسل صلوات الله تعالى وسلامه عليهم، وحملوا هذه الآية على التقييد وخصوا أمثالها من المطلقات بالصغائر أو الكبائر المقرونة بالتوبة، وقالوا: إن المراد يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ إذا تاب وجعلوا القرينة على ذلك أنه تعالى عقب قوله سبحانه: أَوْ يُعَذِّبَهُمْ بقوله جل شأنه: فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ وهو دليل على أن الظلم هو السبب الموجب فلا تعذيب بدونه ولا مغفرة مع وجوده فهو مفسر لِمَنْ يَشاءُ وأيدوا كون المراد ذلك بما روي عن الحسن في الآية يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ بالتوبة ولا يشاء أن يغفر إلا للتائبين وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ ولا يشاء أن يعذب إلا للمستوجبين، وبما روي عن عطاء يَغْفِرُ لِمَنْ يتوب عليه وَيُعَذِّبُ مَنْ لقيه ظالما والجماعة تمسكوا بإطلاق الآيات، وأجابوا عن متمسك المخالف، أما عن الأول فبأن تلك الآيات والأحاديث على تقدير عمومها إنما تدل على الوقوع دون الوجوب، والنزاع فيه على أن كثرة النصوص في العفو تخصص المذنب المغفور عن عمومات الوعيد، وأما عن الثاني فبأن مجرد
Ayetin zahiri, Allah Teâlâ'nın bağışlamasının ve azap etmesinin hiçbir şeyle kayıtlı olmadığına delalet eder. Hatta kayıtlama yapmanın sözün sevk ediliş gayesine aykırı olduğu da iddia edilebilir; zira söz, O Sübhânehu'nun mutlak mâlik olduğunu, dilediğini yapabileceğini ve dilediğini yapmasına hiçbir engelin bulunmadığını ispat etmek içindir. Şayet O'nun mağfireti tövbe ile, azap etmesi de zulüm ile kayıtlı olsaydı, dilediğini yapan değil, tövbenin veya zulmün gerektirdiği şeyi yapan olurdu. Dolayısıyla ayet, Allah Teâlâ'ya hiçbir şeyin vacip olmadığını ve O Sübhânehu'nun günahkârı bağışlayıp iyi kimseye de azap edebileceğini açıkça göstermektedir -ki bu, Ehl-i Sünnet cemaatinin mezhebidir-. Mutezile ise mağfiretin tövbeye bağlı olduğu, dolayısıyla tövbe etmeyenin asla bağışlanmasının caiz olmadığı görüşüne gitmiş ve bu hususta iki delile tutunmuşlardır: Birincisi, günahkârlar hakkındaki tehditleri bildiren ayetler ve hadislerdir. İkincisi, günahkâr bir kimse günahından ötürü cezalandırılmayacağını bilirse, bu durum onun günahını onaylamak ve başkalarını da buna teşvik etmek olur; bu ise peygamberlerin (salavâtullâhi teâlâ ve selâmühû aleyhim) gönderilmesindeki hikmete aykırıdır. Onlar bu ayeti kayıtlı manaya hamletmişler ve bunun benzeri mutlak nassları küçük günahlara veya tövbeyle birlikte işlenen büyük günahlara tahsis etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Mana, “Tövbe ettiği takdirde { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } ‘dilediğini bağışlar’” demektir. Buna karine olarak da Allah Teâlâ'nın { أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } kavlinin ardından { فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } “Çünkü onlar zâlimlerdir” buyurmasını göstermişlerdir; bu da zulmün azabı gerektiren sebep olduğuna, dolayısıyla zulüm olmaksızın azap ve zulüm varken de mağfiret olmayacağına delildir. Dolayısıyla bu ifade { لِمَنْ يَشاءُ } kavlini tefsir etmektedir. Muradın bu olduğunu teyit etmek için Hasan'dan rivayet edilen şu söze tutunmuşlardır: “Ayetin manası: ‘Tövbe sebebiyle { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } dilediğini bağışlar; ancak tövbe edenlerden başkasını bağışlamayı dilemez. { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } Dilediğine azap eder; ancak azabı hak edenlerden başkasına azap etmeyi dilemez.’” Yine Atâ'dan rivayet edilen: “Tövbe eden kimseyi { يَغْفِرُ لِمَنْ } bağışlar, huzuruna zâlim olarak gelen kimseye de { وَيُعَذِّبُ مَنْ } azap eder” sözüne dayanmışlardır. Ehl-i Sünnet cemaati ise ayetlerin mutlaklığına tutunmuş ve muhalifin tutunduğu delillere şu şekilde cevap vermiştir: Birincisine cevap şudur: O ayet ve hadisler, umumi oldukları takdirde bile vücûba değil sadece vukuuna delalet eder; oysa ihtilaf vücûb konusundadır. Kaldı ki aftan bahseden nassların çokluğu, bağışlanan günahkârı tehdit umûmîliğinden tahsis eder. İkincisine gelince: Sırf...
جواز العفو لا يوجب ظن عدم العقاب فضلا عن الجزم به، وكيف يوجب جواز العفو العلم بعدم العقاب والعمومات الواردة في الوعيد المقرونة بغاية من التهديد ترجح جانب الوقوع بالنسبة إلى كل واحد وكفى به زاجرا فكيف يكون العلم بجواز العفو تقريرا وإغراء على الذنب مع هذا الزاجر وأيضا إن الكثير من المعتزلة خصوا مثل قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً [الزمر: ٥٣] بالصغائر فلو كان جواز العفو مستلزما كما زعموا للعلم بعدم العقاب لزم اشتراك الإلزام بأن يقال: إن المرتكب للصغائر إذا علم أنه لا يعاقب على ذنبه كان ذلك تقريرا له وإغراء للغير عليه وفيه من الفساد ما فيه، وما جعلوه قرينة على التقييد معارض بما يدل على الإطلاق أعني قوله: وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فإنه معطوف معنى على قوله جل اسمه:
...affın caiz olması, cezalandırmanın kesin olarak olmayacağını bilmek bir yana, olmayacağı zannını bile gerektirmez. Affın caiz olması nasıl cezalandırmanın olmayacağına dair kesin bilgi doğursun ki; son derece tehdit içeren genel vaîd nassları her bir fert için cezanın vuku bulması tarafını racih kılmaktadır ve bu da caydırıcı olarak yeterlidir! Böyle bir caydırıcı varken, affın caiz olduğunu bilmek nasıl günahı onaylamak ve ona teşvik etmek olsun? Ayrıca Mutezile'nin çoğu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” [ez-Zümer: 53] kavli gibi nassları küçük günahlara tahsis etmiştir. Eğer affın caiz olması iddia ettikleri gibi cezanın olmayacağını bilmeyi gerektirseydi, aynı bağlayıcı itirazın onlara da yöneltilmesi gerekirdi; şöyle ki: Küçük günah işleyen kimse, günahından ötürü cezalandırılmayacağını bildiğinde bu durum onun günahını onaylamak ve başkalarını da buna teşvik etmek olurdu; bunun ise ne kadar batıl olduğu ortadadır. Kayıtlama için karine kıldıkları şey ise mutlaklığa delalet eden ifadeyle yani: { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” kavliyle muaraza halindedir; zira bu ifade mana bakımından şânı yüce olanın şu kavline matuftur:
لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ويدل ذلك على أن له سبحانه التصرف المطلق وهو على خلاف ما يقولون حيث جعلوا تصرفه ومشيئته مقيدا بأن يكون على مقتضى الحكمة والحكمة تقتضي عدم غفران من لم يتب ولا يخفى أنه في حيز المنع لأن المشيئة والحكمة كلاهما من صفاته تعالى لا تتبع إحداهما الأخرى وبتقدير الاستتباع لا نسلم أن الحكمة تقتضي عدم غفران من لم يتب على أن تعقيب أَوْ يُعَذِّبَهُمْ بقوله ﷿: فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ لا يدل على أكثر من أن الظلم مفض إلى التعذيب ومن يمنع الإفضاء إنما المنع على أن يكون تفسيرا لِمَنْ يَشاءُ وأين الدلالة على أن كل ظلم كذلك ولا عموم للفظ ولا هو من قبيل مفهوم الصفة ليصلح متمسكا في الجملة، وما نقل عن الحسن وعطاء لا يعرف له سند أصلا ومن ادعاه فليأت به إن كان من الصادقين، ومما يدل على كذبه أن فيه حجرا على الرحمة الواسعة وتضييق مسالكها من غير دليل قطعي ولا يظن بمثل الحسن هذا القبيح سلمنا الصدق وعدم لزوم ما ذكر لكن قول الحسن ونحوه لا يترك له ظاهر الكتاب والحق أحق بالاتباع.
{ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Senin elinde bu işten hiçbir şey yoktur”. Bu da O Sübhânehu'nun mutlak tasarruf sahibi olduğuna delalet eder. Bu ise onların söylediğinin aksinedir; zira onlar O'nun tasarruf ve meşietini hikmetin gereğine uygun olma şartıyla kayıtlamışlar ve hikmetin de tövbe etmeyenin bağışlanmamasını gerektirdiğini iddia etmişlerdir. Gizli değildir ki bu menedilmiştir; zira meşiet de hikmet de Allah Teâlâ'nın sıfatlarındandır, biri diğerine tâbi değildir. Tâbi olduğu varsayılsa bile hikmetin tövbe etmeyenin bağışlanmamasını gerektirdiğini kabul etmeyiz. Kaldı ki { أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } ifadesinin ardından Azîz ve Celîl olanın { فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } buyurması, zulmün azaba götürücü olduğundan fazlasına delalet etmez. Buna götürücü olduğunu kimse inkâr etmez; inkâr edilen husus, bunun { لِمَنْ يَشاءُ } kavline bir tefsir olmasıdır. Her zulmün böyle olduğuna dair delil nerede vardır? Lafzın bir umûmiyeti yoktur ve bir delil teşkil edecek şekilde sıfatın mefhumu kabîlinden de değildir. Hasan ve Atâ'dan nakledilen rivayete gelince, bunun hiçbir senedi bilinmemektedir; kim bunu iddia ediyorsa şayet doğru sözlülerden ise senedini getirsin! Bunun asılsız olduğuna delalet eden hususlardan biri de kesin bir delil olmaksızın geniş rahmeti sınırlandırması ve yollarını daraltmasıdır; Hasan gibi bir zâta böyle çirkin bir şey yakıştırılamaz. Rivayetin doğru olduğunu ve zikredilen hususun gerekmediğini kabul etsek bile, Hasan ve benzerlerinin sözü için Kitab'ın zahiri terk edilmez; hak ise tâbi olunmaya daha lâyıktır.
فإن قال الخصم: نحن نتمسك في هذا المطلب بلزوم الخلف قلنا: يكون رجوعا إلى الاستدلال بالمعقول، وقد أذقناكم الموت الأحمر فيه لا بالآيات فتبقى دلالة هذه الآية على عمومها. وهو مطلوبنا هنا- على أن هذه الآية واردة في الكفار على أكثر الروايات، ومعتقد الجماعة أن المغفرة في حقهم مشروطة بالتوبة من الكفر والرجوع إلى الإيمان كما يفصح عن قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨، ١١٦] وليسوا محل خلاف بين الطائفتين فمن استدل بها من المعتزلة على غرضه الفاسد فقد ضل سواء السبيل.
Eğer hasım: “Biz bu meselede Allah'ın vaadinden dönmesinin (hulf) imkânsızlığına tutunuyoruz” derse, deriz ki: Bu durumda ayetlerle değil, akılla istidlal etmeye dönülmüş olur ki biz aklî delillerde size zaten kızıl ölümü tattırmıştık; dolayısıyla bu ayetin delaleti umumîliği üzere bâki kalır. Burada bizim aradığımız da budur. Kaldı ki bu ayet, rivayetlerin çoğuna göre kâfirler hakkında vârid olmuştur; Ehl-i Sünnet cemaatinin itikadına göre ise onlar hakkında mağfiret, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ: 48, 116] kavlinin açıkça beyan ettiği üzere küfürden tövbe edip imana dönme şartına bağlıdır. Kâfirler iki taife arasında ihtilaflı bir konu değildir; dolayısıyla bu ayeti fasit gayesi için delil getiren Mutezile mensubu, şüphesiz doğru yoldan sapmıştır.
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ تذييل مقرر لمضمون قوله تعالى: يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ مع زيادة، وفي تخصيص التذييل به إشارة إلى ترجيح جهة الإحسان والإنعام، وفيه ما يؤيد مذهب الجماعة.
{ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; Allah Teâlâ'nın { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } kavlinin muhtevasını bir ziyadelikle pekiştiren bir fezlekedir (tezyîl). Fezlekenin bu vasıfla tahsis edilmesinde, ihsan ve in'am tarafının tercih edildiğine bir işaret vardır ve bunda Ehl-i Sünnet cemaatinin mezhebini teyit eden bir husus bulunmaktadır.
هذا «ومن باب الإشارة» لَيْسُوا سَواءً من حيث الاستعداد وظهور الحق فيهم مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ الذين ظهرت فيهم نقوش الكتاب الإلهي الأزلي أُمَّةٌ قائِمَةٌ بالله تعالى له يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ أي يظهرون للمستعدين ما فاض عليهم من الأسرار آناءَ اللَّيْلِ أوقات ليل الجهالة وظلمة الحيرة وَهُمْ يَسْجُدُونَ أي يخضعون لله تعالى ولا يحدث فيهم الأنانية إنهم عالمون وأن من سواهم جاهلون يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أي بالمبدأ والمعاد وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ حسبما اقتضاه الشرع ولكون ما تقدم نظرا للخصوص لأن إيداع الأسرار عند الأحرار، وهذا بالنظر إلى العموم لأن الشريعة أوسع دائرة من الحقيقة قدم وأخر وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ من تكميل أنفسهم وغيرهم وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ القائمين بحقوق الحق والخلق وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يقربكم إلى الله تعالى فَلَنْ يُكْفَرُوهُ
İşte bu, [işarî tefsir kabilindendir]. «İşaret yoluyla [tefsire gelince]»: İstidat ve hakkın kendilerinde zuhuru bakımından { لَيْسُوا سَواءً } “Onlar bir değildirler”. { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden”; ezelî ilâhî Kitab'ın nakışları kendilerinde zuhur edenlerden, { أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “dimdik ayakta duran bir topluluk vardır”; Allah Teâlâ ile ve O'nun için kâim olan, { يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini okurlar”; yani kendilerine taşan sırları istidat sahiplerine izhar ederler, { آناءَ اللَّيْلِ } “gece vakitlerinde”; cehalet gecesi ve hayret karanlığı vakitlerinde, { وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “onlar secdeye kapanırlar”; yani Allah Teâlâ'ya boyun eğerler ve kendilerinde “biz âlimiz, başkaları ise cahildir” şeklinde bir benlik duygusu meydana gelmez. { يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve âhiret gününe inanırlar”; yani başlangıca ve dönüşe [inanırlar], { وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “iyiliği emrederler, kötülükten nehyederler”; şeriatın iktizasına göre amel ederler. Önceki husus havassa yönelik olduğu için -zira sırların tevdî edilmesi hür kimselere mahsustur-, bu husus ise avama yönelik olduğu için -çünkü şeriat hakikatten daha geniş bir dairedir- biri öne alınmış, diğeri sonraya bırakılmıştır. { وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Hayırlarda yarışırlar”; kendi nefislerini ve başkalarını kemale erdirmek hususunda [koşuşurlar], { وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İşte onlar salihlerdendir”; Hakk'ın ve halkın haklarını yerine getirenlerdendir. { وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Onlar ne hayır işlerlerse”; sizi Allah Teâlâ'ya yaklaştıracak ne hayır yaparlarsa, { فَلَنْ يُكْفَرُوهُ } “asla karşılıksız bırakılmayacaktır”;
فقد جاء «من تقرب إليّ شبرا تقربت إليه ذراعا ومن تقرب إليّ ذراعا تقربت إليه باعا ومن أتاني يمشي أتيته هرولة»
Nitekim şöyle vârid olmuştur: «Kim bana bir karış yaklaşırsa, ben ona bir arşın yaklaşırım; kim bana bir arşın yaklaşırsa, ben ona bir kulaç yaklaşırım; kim bana yürüyerek gelirse, ben ona koşarak varırım.»
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ أي الذين اتقوا ما يحجبهم عنه فيتجلى لهم بقدر زوال الحجاب
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir”; yani kendilerini O'ndan perdeleyen şeylerden sakınanları hakkıyla bilir; böylece perdenin kalktığı nispette onlara tecelli eder.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا واحتجبوا عن الحق برؤية الأغيار أَشْرَكُوا بِاللَّهِ تعالى ما لا وجود له في عير ولا نفير لَنْ تُغْنِيَ لن تدفع عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ أي عذابه شَيْئاً من الدفاع لأنها من جملة أصنامهم التي عبدوا وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ وهي الحجاب والبعد عن الحضرة هُمْ فِيها خالِدُونَ لاقتضاء صفة الجلال مع استعدادهم ذلك ثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler”; masivayı görmekle Hak'tan perdelenenler ve azda da çokta da hiçbir varlığı olmayan şeyleri Allah Teâlâ'ya ortak koşanlar var ya, { لَنْ تُغْنِيَ } asla defedemeyecektir, { عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ } “ne malları ne de evlatları onları Allah'tan [kurtaramaz]”; yani O'nun azabından, { شَيْئاً } “hiçbir şeyi” savamaz; zira bunlar taptıkları putları cümlesindendir. { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “İşte onlar ateş ehlidirler”; ateş ise perdelenmek ve ilâhî huzurdan uzak kalmaktır; { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır”; celâl sıfatının gereği ve onların istidatları bunu iktiza ettiği için. { مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının misali”;
الفانية الدنية ولذاتها السريعة الزوال طلبا للشهوات ومحمدة الناس لا يطلبون به وجه الله تعالى مَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ
şehvetlerin ve insanların övgüsünün peşinde koşarak harcadıkları, onunla Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmedikleri şu fâni, değersiz ve lezzetleri çabuk yok olan dünya hayatında yaptıkları harcamaların misali, { كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ } “içinde dondurucu bir soğuk bulunan bir rüzgârın misali gibidir”;
أي برد شديدصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ
yani şiddetli bir soğuk [bulunan bir rüzgârın misali gibidir ki], { أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “kendi nefislerine zulmetmiş bir topluluğun ekinine isabet etmiştir”;
بالشرك والكفرأَهْلَكَتْهُ
şirk ve küfürle [kendilerine zulmetmişlerdir], { فَأَهْلَكَتْهُ } “ve onu helak etmiştir”;
عقوبة لهم من الله تعالى لظلمهم ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ
zulümlerinden ötürü Allah Teâlâ'dan onlara bir ceza olarak [helak etmiştir]. { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara zulmetmedi”;
بإهلاك حرثهم لكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
ekinlerini helak etmekle zulmetmedi, { وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat onlar kendilerine zulmediyorlar”;
لسوء استعدادهم الغير المقبول يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً أي خاصة تطلعونه على أسراركم مِنْ دُونِكُمْ كالمنكرين المحجوبين إذ المحبة الحقيقية لا تكون إلا بين الموحدين لكونها ظل الوحدة ولا تكون بين المحجوبين لكونهم في عالم التضاد والظلمة ولا يتأتى الصفاء والوفاق الذي هو ثمرة المحبة في ذلك العالم فلذا ترى محبة غير أهل الله تعالى تدور على الأغراض ومن هنا تتغير لأن اللذات النفسانية لا تدوم فإذا كان هذا حال المحجوبين بعضهم مع بعض فكيف تتحقق المحبة بينهم وبين من يخالفهم في الأصل والوصف، وأنى يتجانس النور والظلمة، وكيف يتوافق مشرق ومغرب؟!
makbul olmayan kötü istidatları sebebiyle [zulmetmektedirler]. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً } “Ey iman edenler! Sırdaş edinmeyin”; yani sırlarınıza muttali kılacağınız özel dostlar edinmeyin, { مِنْ دُونِكُمْ } “sizden başkasını”; inkârcı ve perdelenmiş kimseler gibi olanları. Zira gerçek muhabbet ancak tevhid ehli arasında olur; çünkü muhabbet vahdetin gölgesidir. Perdelenmiş kimseler arasında ise gerçek muhabbet olamaz; zira onlar zıtlık ve karanlıklar âlemindedirler ve muhabbetin meyvesi olan safiyet ve uyuşma o âlemde meydana gelemez. Bu sebeple Allah ehli olmayanların muhabbetinin şahsî çıkarlar etrafında döndüğünü görürsün; bu yüzden nefsanî lezzetler devam etmediği için muhabbetleri de değişir. Perdelenmiş kimselerin birbirleriyle olan durumu bu iken, asılda ve vasıfta kendilerine muhalif olanlarla aralarında muhabbet nasıl gerçekleşebilir? Nur ile karanlık nasıl türdeş olabilir ve doğu ile batı nasıl uyuşabilir?!
أيها المنكح الثريا سهيلا ... عمرك الله كيف يلتقيان
“Ey Süreyyâ yıldızını Süheyl ile evlendiren kimse! Allah aşkına söyle, onlar nasıl bir araya gelebilirler?
هي شامية إذا ما استقلت ... وسهيل إذا استقل يماني
O (Süreyyâ) doğduğu zaman Şamlıdır (kuzeylidir), Süheyl ise doğduğu zaman Yemenlidir (güneylidir).”
ففي الحقيقة بينهما عداوة حقيقية وبعد كلي إلى حيث لا تتراءى ناراهما، وآثار ذلك ظاهرة كما بين الله تعالى بقوله سبحانه: قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ لامتناع إخفاء الوصف الذاتي وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ لأنه المنشأ لذلك فهو نار وذاك شرار وهو جبل والظاهر غبار قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ وهي العلامات الدالة على المحبة والعداوة وأسبابهما إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ وتفهمون من فحوى الكلام ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ بمقتضى ما عندكم من التوحيد لأن الموحد يحب الناس كلهم بالحق للحق ويرى الكل مظهرا لحبيبه جل شأنه فيرحم الجميع ويعلم أن البعض منهم قد اشتغل بباطل نظرا إلى بعض الحيثيات وابتلي بالقدر، وهذا لا ينافي ما قدمنا آنفا عند التأمل وَلا يُحِبُّونَكُمْ بمقتضى الحجاب والظلمة التي ضربت عليهم وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ أي جنسه كُلِّهِ لما أنتم عليه من التوحيد المقتضي لذلك وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ بذلك للاحتجاب بما هم عليه وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا لما فيهم من النفاق المستجلب للأغراض العاجلة وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ الكامن في صدورهم إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ كآثار تجلي الجمال تَسُؤْهُمْ ويحزنوا لها وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ أي ما يظنون أنه سيئة كآثار تجلي الجلال يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا على ما ابتليتم به وتثبتوا على التوحيد وَتَتَّقُوا الاستعانة بالسوى لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً لأن الصابر على البلاء المتوكل على الله تعالى المستعين به المعرض عمن سواه ظافر بطلبته غالب على خصمه محفوف محفوظ بعناية الله تعالى، والمخذول من استعان بغيره وقصده سواه كما قيل:
Hakikatte ikisi arasında gerçek bir düşmanlık ve ateşlerinin birbirini göremeyeceği kadar tam bir uzaklık vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda açıkladığı gibi bunun izleri apaçıktır: { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür”; zâtî vasfın gizlenmesi imkânsız olduğu için. { وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ } “Göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür”; çünkü asıl kaynak orasıdır; o bir ateştir, ağızdan çıkan ise kıvılcımdır; o bir dağdır, dışa vuran ise tozdur. { قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ } “Biz ayetleri size açıkladık”; yani sevgiye, düşmanlığa ve bunların sebeplerine delalet eden işaretleri [açıkladık], { إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “eğer akıl erdiriyorsanız”; sözün gelişinden anlıyorsanız. { ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz”; sahip olduğunuz tevhidin gereği olarak. Çünkü muvahhid, Hakk için Hakk ile bütün insanları sever, herkesi Habîb'inin -şânı yücedir- bir tecelligâhı olarak görür, bu yüzden herkese merhamet eder ve bazılarının belirli açılardan bâtıl ile meşgul olduğunu ve kaderle imtihan edildiğini bilir. Derin düşünüldüğünde bu durum az önce zikrettiğimiz şeyle çelişmez. { وَلا يُحِبُّونَكُمْ } “onlar ise sizi sevmezler”; üzerlerine çekilen perde ve karanlığın gereği olarak. { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ } “ve kitaba inanırsınız”; yani onun cinsine, { كُلِّهِ } “tamamına”; üzerinizde bulunduğunuz ve bunu gerektiren tevhid sebebiyle. Onlar ise içinde bulundukları perdelenmişlik yüzünden buna inanmazlar. { وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا } “Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler”; peşin menfaatleri celbeden içlerindeki nifak sebebiyle. { وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ } “Kendi başlarına kaldıklarında ise öfkeden size karşı parmaklarını ısırırlar”; göğüslerinde gizlenen öfkeden ötürü. { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ } “Size bir iyilik dokunursa”; cemâl tecellisinin eserleri gibi, { تَسُؤْهُمْ } “bu onları üzer”; ve buna kederlenirler. { وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ } “ve size bir kötülük isabet ederse”; yani celâl tecellisinin eserleri gibi onların kötülük sandığı bir şey isabet ederse, { يَفْرَحُوا بِها } “buna sevinirler”. { وَإِنْ تَصْبِرُوا } “Eğer sabrederseniz”; imtihan edildiğiniz şeylere [sabredip] tevhid üzere sebat ederseniz, { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”; Allah'tan başkasından yardım istemekten sakınırsanız, { لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } “onların hilesi size hiçbir zarar veremez”. Çünkü belaya sabreden, Allah Teâlâ'ya tevekkül eden, O'ndan yardım dileyen ve O'ndan başkasından yüz çeviren kimse arzusuna nail olur, hasmına galip gelir ve Allah Teâlâ'nın inayetiyle kuşatılıp korunur. Yüzüstü bırakılan kimse ise O'ndan başkasından yardım dileyen ve başkasına yönelen kimsedir; nitekim şöyle denilmiştir:
من استعان بغير الله في طلب ... فإن (ناصره عجز وخذلان)
“Kim bir talepte Allah'tan başkasından yardım dilerse, şüphesiz onun (yardımcısı acziyet ve yüzüstü bırakılmaktır).”
إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ من المكايد مُحِيطٌ فيبطلها ويطفئ نارها لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ لله تعالى تحت ظل الكبرياء والعظمة لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ذلك وبالشكر تزاد النعم إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ لما رأيت من حالهم أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ على صيغة اسم الفاعل السكينة عليكم، أو مُنْزَلِينَ على صيغة اسم المفعول من جانب الملكوت إليكم بَلى إِنْ تَصْبِرُوا على صدمات تجليه سبحانه
{ إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah onların yaptıklarını”; kurdukları tuzakları, { مُحِيطٌ } “kuşatıcıdır”; dolayısıyla onları boşa çıkarır ve ateşlerini söndürür. { لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } “Andolsun ki siz pek zayıf ve çaresiz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti”; kibriyâ ve azamet gölgesi altında Allah Teâlâ için zelil bir vaziyette idiniz. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz”; buna şükredesiniz diye; zira şükürle nimetler artırılır. { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Hani sen müminlere diyordun”; onların hâlini gördüğünde: { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ } “Rabbinizin indirilen üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?”; ism-i fâil kalıbında [münzilîn olarak] size sekîneti indirenler, yahut ism-i mef'ûl kalıbında [münzelîn olarak] melekût âleminden size indirilenler. { بَلى إِنْ تَصْبِرُوا } “Evet! Eğer sabrederseniz”; O'nun (Subhânehu) tecellisinin sarsıntılarına karşı sabrederseniz,
وَتَتَّقُوا من سواه وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا أي بلا بطء يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ على صيغة الفاعل أي معلمين أرواحكم بعلائم الطمأنينة، أو مُسَوِّمِينَ على صيغة المفعول بعمائم بيض، وهي إشارة إلى الأنوار الإلهية الظاهرة عليهم، وتخصيص- الخمسة آلاف- بالذكر لعله إشارة إلى إمداد كل لطيفة من اللطائف الخمس بألف والألف إشارة إلى الإمداد الكامل حيث إنها نهاية مراتب الأعداد وشرط ذلك بالصبر والتقوى لأن النصر على الأعداء- وأعدى أعدائك نفسك التي بين جنبيك- لا يكون إلا عند تقوى القلب وكذا سائر جنود الروح بل والروح نفسها أيضا بتأييد الحق والتنور بنور اليقين فتحصل المناسبة بين القلب مثلا وبين ملكوت السماء وبذلك التناسب يستنزل قواها وأوصافها في أفعاله وربما يستمد من قوى قهرها على من يغضب عليه وذلك عبارة عن نزول الملائكة وهذا لا يكون إلا بالصبر على تحمل المكروه طلبا لرضا الله تعالى والتقوى من مخالفة أمر الحق والميل إلى نحو النفع الدنيوي واللذات الفانية.
{ وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”; O'ndan başkasından [sakınırsanız], { وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا } “ve onlar hemen şu anda üzerinize gelseler”; yani gecikmeksizin, { يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ } “Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder”; ism-i fâil kalıbında [müsevvimîn olarak] yani ruhlarınızı itminan işaretleriyle işaretleyenler, yahut ism-i mef'ûl kalıbında [müsevvemîn olarak] üzerlerindeki ilahî nurlara işaret eden beyaz sarıklarla nişanlanmış olanlar. "Beş bin" sayısının tahsis edilmesi, muhtemelen beş letâiften her birine bin melek ile imdat edilmesine işarettir; bin sayısı da sayı mertebelerinin nihayeti olması hasebiyle tam bir imdada işarettir. Bu yardım sabır ve takvaya bağlanmıştır; çünkü düşmanlara karşı zafer -ki en azılı düşmanın iki yanın arasındaki nefsindir- ancak kalbin takvasıyla ve aynı şekilde ruhun diğer ordularının, hatta ruhun bizzat kendisinin Hakk'ın teyidi ve yakîn nuruyla nurlanmasıyla mümkün olur. Böylece örneğin kalp ile sema melekûtu arasında bir münasebet hasıl olur; bu münasebetle sema melekûtunun güçleri ve vasıfları kulun fiillerine iner. Hatta bazen gazap ettiği kimseye karşı melekûtun kahır kuvvetlerinden مدد alır; işte bu durum meleklerin inişinden ibarettir. Bu da ancak Allah Teâlâ'nın rızasını talep ederek hoşlanılmayan şeylere tahammülde sabretmek ve Hakk'ın emrine muhalefet etmekten, dünyevî menfaate ve fâni lezzetlere meyletmekten sakınmakla gerçekleşir.
وأما إذا جزع وهلع ومال إلى الدنيا فلا يحصل له ذلك لأن النفس حينئذ تستولي عليه وتحجبه بظلمة صفاتها عن النور فلم تبق تلك المناسبة وانقطع المدد ولم تنزل الملائكة، وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ أي إلا لتستبشروا به فيزداد نشاطكم في التوجه إلى الحق وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ فيتحقق الفيض بقدر التصفية وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لا من عند الملائكة فلا تحتجبوا بالكثرة عن الوحدة وبالحق عن الحق فالكل منه تعالى وإليه الْعَزِيزِ فلا يعجزه الظهور بما شاء وكيف شاء الْحَكِيمِ الذي ستر نصره بصور الملائكة لحكمة لِيَقْطَعَ أي يهلك طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وهم أعداء الله تعالى أَوْ يَكْبِتَهُمْ يخزيهم ويذلهم فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ فيرجعوا غير ظافرين بما أملوا لَيْسَ لَكَ من حيث أنت مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ وكله لك من حيثية أخرى أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إذا أسلموا فتفرح لأنك المظهر للرحمة الواسعة وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ لأجلك فتشتفي بهم من حيث أنهم خالفوا الأمر الذي بعثت به إلى الناس كافة فإنهم ظالمون بتلك المخالفة وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ من عالم الأرواح وَما فِي الْأَرْضِ من عالم الطبيعيات يتصرف فيهما كيفما يشاء ويختار يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ لأن له التصرف المطلق في الملك والملكوت وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ كثير المغفرة والرحمة نسأل الله تعالى أن يغفر لنا ويرحمنا يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا ابتداء كلام مشتمل على أمر ونهي وترغيب وترهيب تتميما لما سلف من الإرشاد إلى ما هو الأصلح في أمر الدين وفي باب الجهاد، ولعل إيراد النهي عن الربا بخصوصه هنا لما أن الترغيب في الإنفاق في السراء والضراء الذي عمدته الإنفاق في سبيل الجهاد متضمن للترغيب في تحصيل المال فكان مظنة مبادرة الناس إلى طرق الاكتساب ومن جملتها بل أسهلها الربا فنهوا عنه، وقدمه على الأمر اعتناء به وليجيء ذلك الأمر بعد سدّ ما يخدشه، وقال القفال: يحتمل أن يكون هذا الكلام متصلا بما قبله من جهة أن أكثر أموال المشركين قد اجتمعت من الربا وكانوا ينفقون تلك الأموال على العساكر وكان من الممكن أن يصير ذلك داعيا للمسلمين إلى الاقدام عليه كي يجمعوا الأموال وينفقوها على العساكر أيضا ويتمكنوا من الانتقام من عدوهم، فورد النهي عن ذلك رحمة عليهم ولطفا بهم، وقيل: إنه تعالى شأنه لما ذكر أن له التعذيب لمن يشاء والمغفرة لمن يشاء وصل ذلك بالنهي عما لو فعلوه لاستحقوا عليه العقاب- وهو الربا- وخصه بالنهي لأنه كان شائعا إذ ذاك وللاعتناء بذلك لم يكتف بما دل على تحريمه مما في سورة البقرة بل صرح بالنهي وساق الكلام له أولا وبالذات إيذانا بشدة الحظر.
Fakat sızlanır, sabırsızlık gösterir ve dünyaya meylederse bu durum onun için hasıl olmaz; çünkü nefis o takdirde ona galebe çalar ve sıfatlarının karanlığı ile onu nurdan perdeler. Böylece o münasebet kalmaz, yardım kesilir ve melekler inmez. { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ } “Allah bunu sırf size bir müjde olsun”; yani bununla müjdelenip sevinesiniz ve Hakk'a yönelme şevkiniz artsın, { وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ } “ve bununla kalpleriniz itminana ersin diye yaptı”; böylece arınma nispetinde feyiz gerçekleşsin. { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır”; meleklerin katından değil. Öyleyse çokluk sebebiyle vahdetten, hakikatin suretleri sebebiyle bizzat Hakk'tan perdelenmeyiniz; zira her şey Allah Teâlâ'dandır ve O'na dönecektir. { الْعَزِيزِ } “Mutlak güç sahibidir”; dilediği şekilde ve dilediği surette zuhur etmekten aciz kalmaz. { الْحَكِيمِ } “Hikmet sahibidir”; bir hikmete binaen zaferini melekler suretinde örtmüştür. { لِيَقْطَعَ } “Helak etsin diye”; { طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerden bir kısmını”; ki onlar Allah Teâlâ'nın düşmanlarıdır. { أَوْ يَكْبِتَهُمْ } “Yahut onları perişan etsin”; rezil ve zelil kılsın, { فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ } “böylece umduklarına nail olamadan hüsran içinde geri dönsünler”. { لَيْسَ لَكَ } “Senin için yoktur”; sen olman hasebiyle, { مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “bu işten hiçbir şey”; başka bir açıdan bakıldığında ise işin tamamı senindir. { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Ya onların tövbesini kabul eder”; Müslüman olduklarında, böylece sevinirsin; zira sen geniş rahmetin mazharısın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik”. { أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } “Yahut onlara azap eder”; senin hatırın için; bütün insanlara ulaştırmak üzere gönderildiğin emre muhalefet etmeleri sebebiyle onlardan ötürü gönlün ferahlar, çünkü onlar bu muhalefetleriyle zâlimdirler. { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ } “Göklerde ne varsa Allah'ındır”; ruhlar âleminden, { وَما فِي الْأَرْضِ } “ve yerde ne varsa”; tabiatlar âleminden. O, her ikisinde dilediği ve seçtiği gibi tasarruf eder. { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “O, dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder”; zira mülk ve melekûtta mutlak tasarruf O'na aittir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; mağfireti ve rahmeti boldur. Allah Teâlâ'dan bizi bağışlamasını ve bize merhamet etmesini niyaz ederiz. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا } “Ey iman edenler! Faizi yemeyin”; din hususunda ve cihad konusunda en uygun olanı gösteren önceki irşatları tamamlamak üzere emir, nehiy, tergib (teşvik) ve terhibi (sakındırmayı) içeren yeni bir söz başlangıcıdır. Burada özellikle faizin yasaklanmasının zikredilmesi, muhtemelen bollukta ve darlıkta infak etmeye -ki bunun esası cihad yolunda infaktır- teşvikin mal kazanmaya teşviki de içermesi sebebiyledir. Zira bu durum insanların kazanç yollarına ve bu yolların arasında, hatta en kolayı olan faize yönelmelerine zemin hazırlayabilirdi; bu yüzden faizden nehyedildiler. Kendisine verilen ehemmiyetten ötürü ve o emir, onu zedeleyecek şey bertaraf edildikten sonra gelsin diye nehiy emirden önce getirilmiştir. el-Kaffâl şöyle demiştir: Bu sözün önceki kısımla bağlantılı olması muhtemeldir; çünkü müşriklerin mallarının çoğu faizden toplanmıştı ve onlar bu malları ordulara harcıyorlardı. Bu durumun, Müslümanların da mal toplayıp ordulara harcamak ve düşmanlarından intikam alabilmek için faize cüret etmelerine sebep olması mümkündü; bu yüzden onlara bir merhamet ve lütuf olarak bundan nehiy vârid oldu. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ dilediğine azap etme ve dilediğini bağışlama yetkisinin kendisinde olduğunu zikredince, yaptıkları takdirde cezayı hak edecekleri bir fiilden -ki o da faizdir- nehyetmeyi buna bağlamıştır; o dönemde çok yaygın olduğu için özellikle bunu nehyetmiştir. Bu konuya verilen ehemmiyet sebebiyle, Bakara Suresi'ndeki haram kılındığına delalet eden ifadelerle yetinmeyip nehyi açıkça zikretmiş ve yasağın şiddetini bildirmek için sözü bizzat ve öncelikli olarak buna sevk etmiştir.
والمراد من الأكل الأخذ، وعبر به عنه لما أنه معظم ما يقصد به ولشيوعه في المأكولات مع ما فيه من زيادة
Buradaki "yeme"den maksat almaktır; faizden elde edilenin çoğu boğaza gittiği için ve yenilen şeylerde yaygın olması sebebiyle, ayrıca son derece çirkin olduğunu belirtmek için bu lafızla ifade edilmiştir.
التشنيع، وقد تقدم الكلام في الربا أَضْعافاً مُضاعَفَةً حال من الربا- والأضعاف- جمع ضعف وضعف الشيء مثله، وضعفاه مثلاه، وأضعافه أمثاله، وقال بعض المحققين: الضعف اسم ما يضعف الشيء كالثني اسم ما يثنيه من ضعفت الشيء بالتخفيف فهو مضعوف- على ما نقله الراغب- بمعنى ضعفته، وهو اسم يقع على العدد بشرط أن يكون معه عدد آخر فأكثر والنظر فيه إلى فوق بخلاف الزوج فإن النظر فيه إلى ما دونه فإذا قيل: ضعف العشرة لزم أن تجعلها عشرين بلا خلاف لأنه أول مراتب تضعيفها، ولو قال: له عندي ضعف درهم لزمه درهمان ضرورة الشرط المذكور كما إذا قيل: هو أخو زيد اقتضى أن يكون زيد أخاه وإذا لزم المزاوجة دخل في الإقرار، وعلى هذا له ضعفا درهم منزل على ثلاثة دراهم وليس ذلك بناء على ما يتوهم أن ضعف الشيء موضوعه مثلاه وضعفيه ثلاثة أمثاله، بل ذلك لأن موضوعه المثل بالشرط المذكور.
Faizle ilgili açıklama daha önce geçmişti. { أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “kat kat katlanmış olarak”; er-Ribâ lafzından hâldir. el-Ed'âf (الأضعاف), dı'f (ضعف) kelimesinin çoğuludur. Bir şeyin dı'fı onun bir misli, dı'fânı iki misli, ed'âfı ise katları demektir. Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Dı'f, bir şeyi iki katına çıkaran şeyin adıdır; nitekim el-isnâ (الثني) da bir şeyi ikiye katlayanın adıdır. [Râgıb'ın naklettiğine göre] hafif okunuşla za'aftü'ş-şey'e (ضعفت الشيء) denir, o şey mad'ûf (مضعوف) olur; yani katladım demektir. Bu, yanında başka bir sayı veya daha fazlası bulunması şartıyla bir sayıya verilen isimdir ve burada yukarıya doğru bakılır; zevc (çift) kelimesinde ise aşağıya bakılır. Dolayısıyla "onun dı'fı" denildiğinde ihtilafsız olarak onu yirmi yapman gerekir; çünkü bu, onun katlanmasının ilk mertebesidir. Şayet bir kimse "Falancanın bende bir dirhemin dı'fı kadar alacağı vardır" dese, zikredilen şartın zorunluluğu gereği iki dirhem ödemesi gerekir; nitekim "O, Zeyd'in kardeşidir" denildiğinde Zeyd'in de onun kardeşi olması gerekir ve birliktelik gerekince bu ikrara dâhil olur. Buna binaen "onun bende bir dirhemin iki dı'fı (ضعفا درهم) vardır" sözü üç dirheme hamledilir. Bu durum, bir şeyin dı'fının onun iki misli, iki dı'fının ise üç misli için vaz'edildiği zannına dayanmaz; bilakis zikredilen şartla birlikte dı'f kelimesinin misil anlamı için vaz'edilmiş olmasından kaynaklanır.
وهذا معزى الفقهاء في الأقارير والوصايا، ومن البين أنهم ألزموا في ضعفي الشيء ثلاثة أمثاله ولو كان موضوع الضعف المثلين لكان الضعفان أربعة أمثال- وليس مبناه العرف العامي بل الموضوع اللغوي- كما قال الأزهري.
Fakihlerin ikrarlar ve vasiyetlerdeki dayanağı da budur. Apaçıktır ki onlar bir şeyin iki dı'fını üç misli olarak bağlayıcı kılmışlardır. Eğer dı'f kelimesi iki misil için vaz'edilmiş olsaydı, iki dı'f dört misil olurdu. Ezherî'nin dediği gibi bunun dayanağı avamın örfü değil, lügat vaz'ıdır.
ومن هنا ظهر أنه لو قال: له الضعفان درهم ودرهم أو الضعفان من الدراهم لم يلزم إلا درهمان كما لو قال الأخوان، ثم قال والحاصل أن تضعيف الشيء ضم عدد آخر إليه وقد يزاد وقد ينظر إلى أول مراتبه لأنه المتيقن، ثم إنه قد يكون الشيء المضاعف مأخوذا معه فيكون ضعفاه ثلاثة وقد لا يكون فيكون اثنين وهذا كله موضوع له في اللغة لا العرف، وليس هذه الحال لتقييد المنهي عنه ليكون أصل الربا غير منهي بل لمراعاة الواقع، فقد روى غير واحد أنه كان الرجل يربي إلى أجل فإذا حل قال للمدين: زدني في المال حتى أزيدك بالأجل فيفعل وهكذا عند كل أجل فيستغرق بالشيء الضعيف ما له بالكلية فنهوا عن ذلك ونزلت الآية، وقرئ- «مضعفة» - بلا ألف مع تشديد العين.
Buradan anlaşıldı ki, eğer bir kimse "Onun [bende] iki dı'fı, bir dirhem ve bir dirhemi vardır" yahut "dirhemlerden iki dı'fı vardır" derse, tıpkı "iki kardeş" dediğindeki gibi ancak iki dirhem gerekir. Sonra şöyle dedi: Hâsılı, bir şeyi katlamak ona başka bir sayı eklemektir; bazen artırılır, bazen de kesin olanı olduğu için ilk mertebesine bakılır. Sonra katlanan şey kendisiyle birlikte alınmış olabilir, bu durumda iki dı'fı üç olur; bazen de öyle olmaz, iki olur. Bütün bunlar örfte değil lügatte bu anlam için vaz'edilmiştir. Buradaki hâl kaydı, faizin aslı yasak değilmiş gibi yasaklanan şeyi sınırlandırmak için değil, vakıayı gözetmek içindir. Nitekim birden fazla kişi rivayet etmiştir ki: Adam belli bir vadeye kadar faizle borç verirdi; vade gelince borçluya 'Malı artır ki ben de sana vadeyi artırayım' derdi, o da öyle yapardı. Her vadede böyle yapılarak katlanan şey borçlunun bütün malını yutardı. İşte bundan menedildiler ve ayet indi. [Bir kıraatte] ayn harfi şeddeli ve elifsiz olarak «مضعفة» şeklinde de okunmuştur.
وَاتَّقُوا اللَّهَ أي فيما نهيتم عنه ومن جملته أكل الربا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي لكي تفلحوا أو راجين الفلاح، فالجملة حينئذ في موضع الحال قيل: ولا يخفى أن اقتران الرجاء بالتخويف يفيد أن العبد ينبغي أن يكون بين الرجاء والخوف فهما جناحاه اللذان يطير بهما إلى (١) حضائر القدس وَاتَّقُوا النَّارَ أي احترزوا عن متابعة المرابين وتعاطى ما يتعاطونه من أكل الربا المفضي إلى دخول النار الَّتِي أُعِدَّتْ أي هيئت لِلْكافِرِينَ وهي الطبقة التي اشتد حرها وتضاعف عذابها وهي غير النار التي يدخلها عصاة أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم فإنها دون ذلك، وفيه إشارة إلى أن أكلة الربا على شفا حفرة الكفرة، ويحتمل أن يقال: إن النار مطلقا مخلوقة للكافرين معدّة لهم أولا وبالذات، وغيرهم يدخلها على وجه التبع فالصفة ليست للتخصيص، وإلى هذا ذهب الجل من العلماء، روي عن الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه أنه كان يقول: إن هذه الآية هي أخوف آية في القرآن حيث أوعد الله تعالى المؤمنين بالنار المعدّة للكافرين إن لم يتقوه في اجتناب محارمه وليس بنص في التخصيص وَأَطِيعُوا اللَّهَ في جميع ما أمركم به ونهاكم عنه فلا يتكرر مع الأمر بالتقوى السابق وَالرَّسُولَ أي الذي شرع لكم الدين وبلغكم الرسالة فإن طاعته طاعة الله تعالى.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; yani yasaklandığınız şeylerde, faiz yemek de bunlardan biridir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz”; yani kurtuluşa eresiniz diye veya kurtuluşu umarak. Bu durumda cümle hâl konumundadır. Şöyle denilmiştir: Ümidin korkuyla birlikte zikredilmesinin, kulun ümit ile korku arasında bulunması gerektiğini ifade ettiği gizli değildir; zira bu ikisi, kulun kudsiyet bahçelerine (١) doğru kendileriyle uçtuğu iki kanadıdır. { وَاتَّقُوا النَّارَ } “Ateşten sakının”; yani faiz yiyenlere uymaktan ve faiz yiyenlerin yaptığı, cehenneme girmeye sebep olan faiz yeme işine kalkışmaktan sakının. { الَّتِي أُعِدَّتْ } “Ki o hazırlanmıştır”; { لِلْكافِرِينَ } “kâfirler için”. Bu, sıcağı pek şiddetli ve azabı katmerli olan tabakadır ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin âsilerinin gireceği ateşten başkadır; zira o bunun altındadır. Bunda, faiz yiyenlerin küfür çukurunun kenarında olduğuna bir işaret vardır. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Ateş mutlak olarak kâfirler için yaratılmış, öncelikle ve bizzat onlar için hazırlanmıştır; kâfirlerin dışındakiler ise oraya tâbi olarak girerler. Dolayısıyla bu sıfat tahsis için değildir. Âlimlerin ekserisi bu görüşe meyletmiştir. İmam-ı Âzam'dan radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Bu ayet, Kur'an'daki en çok korkutan ayettir; zira Allah Teâlâ, haramlarından kaçınarak kendisinden sakınmadıkları takdirde müminleri kâfirler için hazırlanmış olan ateşle tehdit etmiştir.' Bu da tahsis konusunda kesin bir nass değildir. { وَأَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin”; size emrettiği ve yasakladığı her şeyde. Böylece önceki takva emriyle bir tekrar oluşmaz. { وَالرَّسُولَ } “ve Peygamber'e [itaat edin]”; yani size dini meşru kılan ve risaleti tebliğ eden kimseye; zira ona itaat, Allah Teâlâ'ya itaattir.
لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أي لكي تنالوا رحمة الله تعالى أو راجين رحمته، وعقب الوعيد بالوعد ترهيبا عن المخالفة وترغيبا في الطاعة، قال محمد بن إسحاق: هذه الآية معاتبة للذين عصوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حين أمرهم بما أمرهم في أحد ولعلهم الرماة الذين فارقوا المركز وَسارِعُوا عطف على أطيعوا أو اتقوا.
{ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz”; yani Allah Teâlâ'nın rahmetine nail olasınız diye yahut O'nun rahmetini umarak [bunu yapın]. Karşı gelmekten sakındırmak ve itaate teşvik etmek amacıyla tehdidin (vaîd) hemen ardından vaad (müjde) getirilmiştir. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bu ayet, Uhud'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine emrettiği şeyleri emrettiğinde ona karşı gelenlere -ki onlar muhtemelen mevzilerini terk eden okçulardır- yönelik bir azarlamadır/sitemdir. { وَسارِعُوا } “Ve koşuşun / yarışın” [ifadesi ise], “itaat edin” veya “sakının” [emirlerine] matuftur.
وقرأ نافع وابن عامر بغير واو على وجه الاستئناف وهي قراءة أهل المدينة والشام، والقراءة المشهورة قراءة أهل مكة والعراق أي بادروا وسابقوا، وقرئ بالأخير إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ أي أسبابهما من الأعمال الصالحة، وعن علي كرم الله تعالى وجهه سارعوا إلى أداء الفرائض، وعن ابن عباس إلى الإسلام، وعن أبي العالية إلى الهجرة، وعن أنس بن مالك إلى التكبيرة الأولى، وعن سعيد بن جبير إلى أداء الطاعات، وعن يمان إلى الصلوات الخمس وعن الضحاك إلى الجهاد، وعن عكرمة إلى التوبة، والظاهر العموم ويدخل فيه سائر الأنواع، وتقديم المغفرة على الجنة لما أن التخلية مقدمة على التحلية، وقيل: لأنها كالسبب لدخول الجنة، ومِنْ متعلقة بمحذوف وقع نعتا- لمغفرة- والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير المخاطبين لإظهار مزيد اللطف بهم ووصف المغفرة بكونها من الرب دون الجنة تعظيما لأمرها وتنويها بشأنها وسبب نزول الآية على ما
Nâfi ve İbn Âmir istinaf yoluyla vâv'sız olarak [سارعوا şeklinde] okumuşlardır; bu Medine ve Şam ehlinin kıraatidir. Meşhur kıraat ise Mekke ve Irak ehlinin kıraatidir; yani acele edin ve yarışın demektir. Sonuncusuyla da [سابقوا şeklinde de] okunmuştur. { إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve bir cennete”; yani bunların sebepleri olan salih amellere. Ali kerremallâhu vecheh'den: "Farzları eda etmeye koşuşun", İbn Abbas'tan: "İslam'a", Ebu'l-Âliye'den: "Hicrete", Enes b. Mâlik'ten: "İlk tekbire", Saîd b. Cübeyr'den: "İtaatleri yerine getirmeye", Yemân'dan: "Beş vakit namaza", Dahhâk'tan: "Cihada", İkrime'den: "Tövbeye" şeklinde rivayet edilmiştir. Zahir olan umum ifade etmesidir ve diğer bütün türler de buna dâhildir. Mağfiretin cennetten önce zikredilmesi, tahliyenin (arınmanın) tahliyeden (süslenmeden) önce gelmesi sebebiyledir. Cennete girişin sebebi mesabesinde olduğu için böyle yapıldığı da söylenmiştir. { مِنْ } edatı, { مَغْفِرَةٍ } kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Muhatapların zamirine izafe edilerek Rablık unvanına yer verilmesi onlara yönelik lütfun fazlalığını göstermek içindir. Cennet için değil de mağfiret için Rabden oluş vasfının zikredilmesi, onun şanını yüceltmek ve önemini belirtmek içindir. Ayetin nüzul sebebi ise şöyledir:
أخرجه عبد بن حميد وغيره عن عطاء بن أبي رباح «أن المسلمين قالوا: يا رسول الله بنو إسرائيل كانوا أكرم على الله تعالى منا كانوا إذا أذنب أحدهم ذنبا أصبحت كفارة ذنبه مكتوبة في عتبة داره اجدع أنفك اجدع أذنك افعل كذا وكذا فسكت صلى الله تعالى عليه وسلم فنزلت هذه الآيات إلى قوله تعالى: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ الآية فقال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: ألا أخبركم بخير من ذلكم ثم تلاها عليهم»
Abd b. Humeyd ve başkalarının Atâ b. Ebî Rebâh'tan rivayet ettiğine göre: «Müslümanlar dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! İsrailoğulları Allah Teâlâ katında bizden daha değerliydi; onlardan biri bir günah işlediğinde sabahleyin evinin kapı eşiğinde günahının kefareti yazılı olurdu: Burnunu kes, kulağını kes, şöyle şöyle yap!' Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Onlar ki çirkin bir hayâsızlık işledikleri ya da kendilerine zulmettikleri zaman...” ayetine kadar olan bu ayetler indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?' buyurdu ve ardından onlara bu ayetleri okudu.»
والتنوين في مغفرة للتعظيم ويؤيده الوصف، وكذا في جَنَّةٍ ويؤيده أيضا وصفها بقوله سبحانه: عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ والمراد كعرض السموات فهو على حد قوله:
{ مغفرة } kelimesindeki tenvin tazim (yüceltme) içindir, niteleme de bunu desteklemektedir. Aynı şekilde { جَنَّةٍ } kelimesindeki tenvin de böyledir ve Allah Subhânehu'nun şu vasfı da bunu teyit etmektedir: { عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Genişliği gökler ve yer kadardır”; yani göklerin genişliği gibidir. Bu durum şairin şu sözü kabilindendir:
حسبت بغام راحلتي عناقا ... وما هي ويب غيرك بالعناق
“Binek devemin sesini genç bir dişi devenin sesi sandım, oysa -yazıklar olsun sana- o hiç de genç bir dişi devenin sesi değildir.”
فإنه أراد كصوت عناق، والعرض أقصر الامتدادين، وفي ذكره دون ذكر الطول مبالغة، وزاد في المبالغة بحذف أداة التشبيه وتقدير المضاف فليس المقصود تحديد عرضها حتى يمتنع كونها في السماء بل الكلام كناية عن غاية السعة بما هو في تصور السامعين، والعرب كثيرا ما تصف الشيء بالعرض إذا أرادوا وصفه بالسعة، ومنه قولهم: أعرض في المكارم إذا توسع فيها، والمراد من السَّماواتُ وَالْأَرْضُ السموات السبع والأرضون السبع، فعن ابن عباس من طريق السدي أنه قال: تقرن السموات السبع والأرضون السبع كما تقرن الثياب بعضها ببعض فذاك عرض الجنة، والأكثرون على أنها فوق السموات السبع تحت العرش وهو المروي عن أنس بن مالك، وقيل: إنها في السماء الرابعة وإليه ذهب جماعة، وقيل: إنها خارجة عن هذا العالم حيث شاء الله تعالى، ومعنى كونها في السماء أنها في جهة العلو ولا مانع عندنا أن يخلق الله تعالى في العلو أمثال السموات والأرض بأضعاف مضاعفة. ولا ينافي هذا خبر أنها في السماء الرابعة إن صح، ولا ما حكي عن الأكثر لأن ذلك مثل قولك: في الدار بستان إذا كان له باب منها يشرع إليه مثلا فإنه لا ينافي خروج البستان عنها، وعلى هذا التأويل لا ينافي الخبر أيضا كون عرض الجنة كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [الحديد: ٢١] من غير حاجة إلى القول بأنه ليس المراد من السَّماواتُ السموات السبع كما قيل به.
Zira o, 'genç dişi devenin sesi gibi' demek istemiştir. En (العرض), iki boyuttan kısa olanıdır; uzunluğun değil de genişliğin zikredilmesinde bir mübalağa vardır. Benzetme edatının hazfedilmesi ve muzafın takdir edilmesiyle mübalağa daha da artırılmıştır. Dolayısıyla maksat, cennetin semada bulunmasına engel teşkil edecek şekilde onun enini sınırlandırmak değildir; bilakis bu ifade dinleyicilerin zihnindeki tasavvur üzerinden nihai genişlikten kinayedir. Araplar bir şeyi genişlikle nitelemek istediklerinde çok defa onu en (عرض) ile nitelerler; cömertlikte geniş davrandığında 'cömertlikte enli oldu (أعرض في المكارم)' demeleri bundandır. { السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } ifadesinden maksat, yedi kat gök ve yedi kat yerdir. Nitekim İbn Abbas'tan Süddî yoluyla rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Yedi kat gök ve yedi kat yer elbiselerin birbirine eklenmesi gibi birbirine eklenir, işte cennetin eni o kadardır.' Çoğunluk âlimlere göre cennet yedi kat göğün üstünde, Arş'ın altındadır; Enes b. Mâlik'ten rivayet edilen de budur. Bir topluluk onun dördüncü semada olduğu görüşüne gitmiştir. Allah Teâlâ'nın dilediği yerde olmak üzere bu âlemin dışında olduğu da söylenmiştir. Cennetin semada olmasının anlamı, yücelik cihetinde olmasıdır. Bize göre Allah Teâlâ'nın yücelik cihetinde göklerin ve yerin kat kat fazlası misallerini yaratmasına hiçbir engel yoktur. Bu durum, sahih ise dördüncü semada olduğuna dair habere de çoğunluktan nakledilen görüşe de zıt değildir. Zira bu, örneğin evin içinden kendisine açılan bir kapısı olduğunda 'evde bir bahçe vardır' demene benzer ki bu söz bahçenin evin sınırları dışında olmasına engel teşkil etmez. Bu yoruma göre, söz konusu haber { كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } [Hadîd: 21] ayetinde cennetin genişliğinin gök ve yerin genişliği gibi olduğu ifadesine de zıt düşmez; iddia edildiği gibi { السَّماواتُ } kelimesinden maksadın yedi kat gök olmadığını söylemeye de gerek kalmaz.
ومن الناس من ذهب إلى أنها في السماء تحت العرش أو الرابعة إلا أن هذا العرض إنما يكون يوم القيامة حيث يزيد الله تعالى فيها ما يزيد.
İnsanlardan bazıları cennetin Arş'ın altında semada veya dördüncü semada olduğu, ancak bu genişliğin sadece kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın onda dilediği kadar artırma yapacağı zaman gerçekleşeceği görüşüne varmıştır.
وحكي ذلك عن أبي بكر أحمد بن علي قيل: وبذلك يدفع السؤال بأنه إذا كان عرض الجنة «كعرض السماء والأرض» فأين تكون النار، ووجه الدفع أن ذلك يوم القيامة، وأما الآن فهي دون ذلك بكثير، ويوم يثبت لها ذلك لا تكون فيه السموات والأرض كهذه السموات والأرض المشبه بعرضهما عرضها، ولا يخفى أن القول بالزيادة في السعة يوم القيامة وإن سلم إلا أن كونها اليوم دون هذه السموات والأرض بكثير في حيز المنع ولا يكاد يقبل، والسؤال المذكور أجاب عنه رسول الله ﷺ بغير ذلك.
Bu görüş Ebû Bekir Ahmed b. Ali'den nakledilmiştir. Denildi ki: 'Cennetin genişliği gök ve yerin genişliği kadar ise cehennem nerede olur?' sorusu bununla savuşturulur. Savuşturma yönü şudur: Bu durum kıyamet günündedir; şu anda ise cennet bundan çok daha küçüktür; bu genişliğin ona sübut bulacağı gün ise gökler ve yer genişlikleri cennetin genişliğine benzetilen şu gökler ve yer gibi olmayacaktır. Gizli değildir ki, kıyamet gününde genişliğin artacağı görüşü kabul edilse bile, bugün bu göklerden ve yerden çok daha küçük olduğu iddiası menedilmiştir ve neredeyse kabul edilemez. Zikredilen soruya Resûlullah ﷺ ise bundan başka bir şekilde cevap vermiştir.
فقد أخرج ابن جرير عن التنوخي رسول هرقل قال: «قدمت على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بكتاب هرقل، وفيه: إنك كتبت تدعوني إلى جنة عرضها السموات والأرض فأين النار؟ فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: سبحان الله فأين الليل إذا جاء النهار؟
Nitekim İbn Cerîr, Herakliyus'un elçisi et-Tenûhî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Herakliyus'un mektubuyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna vardım. Mektupta şöyle yazıyordu: 'Sen beni genişliği gökler ve yer kadar olan bir cennete çağırıyorsun; o hâlde cehennem nerede?' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sübhânallah! Gündüz geldiği zaman gece nerede olur?' buyurdu.»
ولعل المقصود من الجواب إسقاط المسألة وبيان أن القادر على أن يذهب الليل حيث شاء قادر على أن يخلق النار حيث شاء، وإلى ذلك يشير خبر أبي هريرة رضي الله تعالى عنه، وذهب أبو مسلم الأصفهاني إلى أن العرض هاهنا ليس مقابل الطول بل هو من قولك عرضت المتاع للبيع، والمعنى أن ثمنها لو بيعت كثمن السموات والأرض، والمراد بذلك عظم مقدارها وجلالة قدرها وأنه لا يساويها شيء وإن عظم، فالعرض بمعنى ما يعرض من الثمن في مقابلة المبيع وربما يستغني على هذا عن تقدير ذلك المضاف، ولا يخفى أنه على ما فيه من البعد خلاف المأثور عن السلف الصالح من أن المراد وصفها بأنها واسعة أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ أي هيئت للمطيعين لله تعالى ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم وإنما أضيفت إليهم للإيذان بأنهم المقصودون بالذات وإن دخول غيرهم كعصاة المؤمنين والأطفال والمجانين بطريق التبع وإذا حملت التقوى في غير هذا الموضع، وأما فيه فبعيد على التقوى عن الشرك لا ما يعمه وسائر المحرمات لم نستغن عن هذا القول أيضا لأن المجانين مثلا لا يتصفون بالتقوى حقيقة ولو كانت عن الشرك كما لا يخفى.
Muhtemelen cevaptan maksat, soruyu hükümsüz kılmak ve geceyi dilediği yere götürmeye kadir olan zâtın cehennemi de dilediği yerde yaratmaya kadir olduğunu açıklamaktır. Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu anh haberi de buna işaret etmektedir. Ebû Müslim el-İsfahânî ise buradaki en (عرض) kelimesinin boyun (uzunluğun) zıddı olmadığını, bilakis 'malı satışa arz ettim' sözünden geldiğini savunmuştur. Anlam şudur: Eğer o satılsaydı bedeli göklerin ve yerin bedeli kadar olurdu. Bundan maksat da onun miktarının büyüklüğü, kadrinin yüceliği ve ne kadar büyük olursa olsun hiçbir şeyin ona denk olamayacağıdır. Dolayısıyla arz, satılan mala karşılık sunulan bedel anlamındadır; bu takdirde muzafı takdir etmeye de ihtiyaç kalmaz. Gizli değildir ki bu görüş, uzaklığı bir yana, Selef-i Sâlihîn'den nakledilen cennetin geniş olarak nitelendirildiği yönündeki mütevâtir anlayışa aykırıdır. { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için hazırlanmıştır”; yani Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem itaat edenler için hazırlanmıştır. Cennetin onlara izafe edilmesi, onların bizzat kastedilen kimseler olduğunu; müminlerin âsileri, çocuklar ve deliler gibi diğerlerinin girişinin ise tâbi olma yoluyla gerçekleşeceğini bildirmek içindir. Takva bu makamın dışında -bu makamda ise uzaktır- sadece şirkten sakınmaya hamledilip diğer haramları kapsayacak şekilde tutulmazsa bile yine bu açıklamaya muhtaç oluruz; çünkü deliler -gizli olmadığı üzere- şirkten sakınma şeklinde olsa dahi hakiki anlamda takva ile nitelenemezler.
وجوز أن يكون هناك جنات متفاوتة وإن هذه الجنة للمتقين الموصوفين بهذه الصفات لا يشاركهم فيها غيرهم لا بالذات ولا بالتبع، ولعلها الفردوس المصرح بها في
Farklı derecelerde cennetlerin bulunması ve bu cennetin, bu sıfatlarla nitelenen müttakilere mahsus olup ne bizzat ne de dolaylı olarak başkalarının onlara ortak olamaması da caiz görülmüştür. Bu cennet,
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إذا سألتم الله الجنة فاسألوه الفردوس»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'tan cennet istediğiniz zaman Firdevs'i isteyin» buyruğunda açıkça zikredilen Firdevs cenneti olabilir.
وفيه تأمل، والآية ظاهرة في أن الجنة مخلوقة الآن كما يدل عليه الفعل الماضي، وجعله من باب وَنُفِخَ فِي الصُّورِ [الكهف: ٩٩، يس: ٥١، الزمر: ٦٨، ق: ٢٠] خلاف الظاهر ولا داعي إليه كما بين في محله، ومثل ذلك أُعِدَّتْ السابق في حق النار، وأما دلالة الآية على أن الجنة خارجة عن هذا العالم بناء على أنها تقتضي أن الجنة أعظم منه فلا يمكن أن يكون محيطا بها ففيه نظر كما يرشدك إليه النظر فيما تقدم.
Bunda düşünülecek noktalar vardır. Ayet, mazi fiilin delalet ettiği üzere cennetin şu anda yaratılmış olduğuna açıktır. Bunu { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } [Kehf: 99, Yâsîn: 51, Zümer: 68, Kâf: 20] kabilinden saymak zahire aykırıdır ve yerinde açıklandığı üzere buna bir gerekçe de yoktur. Ateş hakkında daha önce geçen { أُعِدَّتْ } lafzı da böyledir. Ayetin, cennetin bu âlemden daha büyük olmasını gerektirdiği ve dolayısıyla bu âlemin onu kuşatamayacağı gerekçesine dayanılarak cennetin bu âlemin dışında olduğuna delalet etmesine gelince, bunda da incelenecek yönler vardır; nitekim daha önce geçen açıklamalar sana bunu gösterecektir.
والجملة في موضع جر على أنها صفة لجنة، وجوز أن تكون في موضع نصب على الحالية منها لأنها قد وصفت، وجوز أيضا أن تكون مستأنفة قال أبو البقاء: ولا يجوز أن تكون حالا من المضاف إليه لثلاثة أمور: أحدها أنه لا عمل له وما جاء من ذلك متأول على ضعفه، والثاني أن العرض هنا لا يراد به المصدر الحقيقي بل المسافة، والثالث أن ذلك يلزم منه الفصل بين الحال وصاحبها الَّذِينَ يُنْفِقُونَ في محل الجرّ على أنه نعت للمتقين مادح لهم، وقيل: مخصص أو بدل أو بيان أو في محل نصب على إضمار الفعل أو رفع على إضمار هم ومفعول يُنْفِقُونَ محذوف ليتناول كل ما يصلح للإنفاق المحمود أو متروك بالكلية كما في قولهم: فلان يعطي.
Bu cümle, { جَنَّةٍ } kelimesine sıfat olarak cer mahallindedir; nitelenmiş olduğu için ondan hâl olarak nasb mahallinde olması da caiz görülmüştür. İstînâfiye olması da caizdir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: Üç sebepten ötürü muzafun ileyhten hâl olması caiz değildir: Birincisi, onun amil olmamasıdır ve bu hususta vârid olanlar zayıflığıyla tevil edilmiştir; ikincisi, buradaki arz kelimesinden hakiki masdar değil mesafe kastedilmektedir; üçüncüsü ise bundan hâl ile sâhibu'l-hâl arasının ayrılması lâzım gelir. { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ } “Onlar ki infak ederler”; müttakileri övücü bir sıfat olarak cer mahallindedir. Tahsis edici, bedel veya beyân olduğu; yahut bir fiil takdiriyle nasb veya 'onlar' (هم) takdiriyle ref mahallinde olduğu da söylenmiştir. { يُنْفِقُونَ } fiilinin mef'ûlü, övgüye layık her türlü infakı kapsasın diye hazfedilmiştir yahut 'falanca ihsanda bulunur' sözünde olduğu gibi büsbütün terk edilmiştir.
فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ أي في اليسر والعسر قاله ابن عباس وقيل: في حال السرور والاغتمام، وقيل: في الحياة وبعد الموت بأن يوصي، وقيل: فيما يسر كالنفقة على الولد والقريب وفيما يضر كالنفقة على الأعداء، وقيل:
{ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ } “Bollukta ve darlıkta”; yani genişlikte ve sıkıntıda; bunu İbn Abbas söylemiştir. Sevinç ve keder hâlinde olduğu da söylenmiştir. Hayatta iken ve vasiyet etmek suretiyle ölümden sonra olduğu da söylenmiştir. Çocuğa ve akrabaya harcamak gibi sevindiren şeylerde ve düşmanlara harcamak gibi sıkıntı veren şeylerde olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
في ضيافة الغني والإهداء إليه وفيما ينفقه على أهل الضر ويتصدق به عليهم، وأصل السراء الحالة التي تسر والضراء الحالة التي تضر، والمتبادر ما قاله الحبر، والمراد إما ظاهرهما أو التعميم كما عهد في أمثاله أي إنهم لا يخلون في حال ما بإنفاق ما قدروا عليه من كثير أو قليل. وقد روي عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها تصدقت بحبة عنب، وعن بعض السلف أنه تصدق ببصلة،
Zengine ikram etmek ve ona hediye vermek ile ihtiyaç sahiplerine harcamak ve onlara sadaka vermek hususundadır. es-Serrâ' (السراء) kelimesinin aslı sevindiren durum, ed-Darrâ' (الضراء) kelimesinin aslı ise sıkıntı veren durumdur. Akla ilk gelen mana ise İbn Abbas'ın söylediğidir. Maksat ya bu ikisinin zahiri ya da benzerlerinde adet olduğu üzere genellemedir; yani onlar hiçbir hâlde az veya çok güç yetirebildikleri şeyleri infak etmekten geri durmazlar. Nitekim Âişe'den radıyallâhu anhâ bir üzüm tanesi sadaka verdiği, selef-i sâlihînden bazılarının da bir soğan sadaka verdiği rivayet edilmiştir.
وفي الخبر «اتقوا النار ولو بشق تمرة، وردوا السائل ولو بظلف محرق»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Yarım hurma ile de olsa ateşten korunun ve yanmış bir koyun tırnağı ile de olsa isteyeni geri çevirmeyin.»
وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ أصل الكظم شدّ رأس القربة عند امتلائها، ويقال: فلان كظيم أي ممتلئ حزنا، والْغَيْظَ هيجان الطبع عند رؤية ما ينكر، والفرق بينه وبين الغضب على ما قيل: إن الغضب يتبعه إرادة الانتقام البتة، ولا كذلك الغيظ، وقيل:
{ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } “Öfkelerini yutanlar”; kazm (الكظم) kelimesinin aslı, su tulumu dolduğunda ağzını bağlamaktır. 'Falanca kazîmdir' denilir, yani hüzünle doludur. el-Gayz (الْغَيْظَ) ise hoşlanılmayan bir şey görüldüğünde tabiatın galeyana gelmesidir. Denildiğine göre onunla gazap arasındaki fark şudur: Gazabın peşinden muhakkak intikam iradesi gelir, gayzda ise böyle değildir. Şöyle de denilmiştir:
الغضب ما يظهر على الجوارح والبشرة من غير اختيار والغيظ ليس كذلك وقيل: هما متلازمان إلا أن الغضب يصح إسناده إلى الله تعالى والغيظ لا يصح فيه ذلك.
Gazap, ihtiyarsız olarak azalar ve yüzde ortaya çıkan şeydir; gayz ise öyle değildir. Şöyle de denilmiştir: İkisi birbirini gerektirir; ancak gazabın Allah Teâlâ'ya isnadı sahihtir, gayzın isnadı ise sahih değildir.
والمراد والمتجرعين للغيظ الممسكين عليه عند امتلاء نفوسهم منه فلا ينقمون ممن يدخل الضرر عليهم ولا يبدون له ما يكره بل يصبرون على ذلك مع قدرتهم على الإنقاذ والانتقام وهذا هو الممدوح،
Maksat; nefisleri öfkeyle dolduğu zaman öfkesini yutan, onu içinde tutan, kendilerine zarar veren kimseden intikam almayan, ona hoşlanmayacağı şeyi açığa vurmayan, aksine uygulamaya ve intikam almaya güçleri yettiği hâlde buna sabreden kimselerdir; övülen de budur.
فقد أخرج عبد الرزاق وابن جرير عن أبي هريرة مرفوعا «من كظم غيظا وهو يقدر على إنفاذه ملأ الله تعالى قلبه أمنا وإيمانا» .
Nitekim Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Ebû Hüreyre'den merfû olarak şunu rivayet etmişlerdir: «Kim gereğini yapmaya gücü yettiği hâlde bir öfkesini yutarsa, Allah Teâlâ onun kalbini emniyet ve iman ile doldurur.»
وأخرج أحمد عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من كظم غيظا وهو قادر على أن ينفذه دعاه الله تعالى على رؤوس الخلائق حتى يخيره الله تعالى من أي الحور شاء»
Ahmed b. Hanbel de Enes'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kim gereğini yapmaya gücü yettiği hâlde bir öfkesini yutarsa, Allah Teâlâ dilediği huriyi seçmesi için onu mahlûkatın başları üzerinde çağırır.»
وفي الأول جزاء من جنس العمل، وفي الثاني ما هو من توابعه، وهذا الوصف معطوف على ما قبله والعدول إلى صيغة الفاعل هنا للدلالة على الاستمرار، وأما الإنفاق فحيث كان أمرا متجددا عبر عنه بما يفيد التجدد والحدوث وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ أي المتجاوزين عن عقوبة من استحقوا مؤاخذته إذا لم يكن في ذلك إخلال بالدين، وقيل: عن المملوكين إذا أساؤوا، والعموم أولى.
Birinci hadiste amelin cinsinden bir ceza/mükâfat, ikincisinde ise onun gereklerinden olan bir mükâfat vardır. Bu vasıf kendinden öncekine matuftur; burada süreklilik ifade etmesi için fâil sıygasına geçilmiştir. İnfaka gelince, o yenilenen bir durum olduğu için teceddüt ve hudûs ifade eden sıyga ile getirilmiştir. { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “ve insanları affedenler”; yani dinde bir zaafiyet oluşturmadığı takdirde, cezalandırmayı hak ettikleri kimseleri cezalandırmaktan vazgeçenler. Kötülük yaptıklarında köleleri affedenler olduğu da söylenmiştir; ancak genel anlam verilmesi daha evladır.
أخرج ابن جرير عن الحسن «أن الله تعالى يقول يوم القيامة: ليقم من كان له على الله تعالى أجر فلا يقوم إلا إنسان عفا» ،
İbn Cerîr, Hasen'den rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ kıyamet gününde şöyle buyurur: 'Allah Teâlâ katında ecri olan ayağa kalksın!' Bunun üzerine sadece affetmiş olan kimseler ayağa kalkar.»
وأخرج الطبراني عن أبيّ بن كعب أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «من سره أن يشرف له البنيان وترفع له الدرجات فليعف عمن ظلمه ويعط من حرمه ويصل من قطعه» .
Taberânî, Übey b. Ka'b'dan rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Binasının yükseltilmesini ve derecelerinin artırılmasını isteyen kimse, kendisine zulmedeni affetsin, kendisini mahrum bırakana versin ve kendisiyle bağını koparanla irtibat kursun.»
وأخرج الديلمي في مسند الفردوس عن أنس بن مالك في الآية «إن هؤلاء في أمتي قليل إلا من عصم الله تعالى وقد كانوا كثيرا في الأمم التي مضت»
Deylemî, Müsnedü'l-Firdevs'te Enes b. Mâlik'ten bu ayet hakkında şunu rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ'nın korudukları müstesna, ümmetimde bunlar pek azdır; geçmiş ümmetlerde ise pek çok idiler.»
والاستثناء منقطع إن كانت القلة على ظاهرها ومتصل إن كانت بمعنى العدم، وكون بعض الخصائص كثيرا في الأمم السابقة لا يقتضي تفضيلهم على هذه الأمة من كل الوجوه ومن ظن ذلك تكلف في توجيه الحديث بأن المراد أن الكاظمين الغيظ في أمتي قليل إلا بعصمة الله تعالى لغلبه الغيظ عليهم، وقد كانوا كثيرا في الأمم السالفة لقلة حميتهم ولذا كان الأمر بالمعروف النهي عن المنكر فيما بينهم قليلا ولما تمرنت هذه الأمة في الغضب لله تعالى والتزموا الاجتناب عن المداهنة صار إنفاذ الغيظ عادتهم فلا يكظمون إذا ابتلوا إلا بعصمة الله تعالى، فالقليل في الخبر هم الذين يكظمون لقلة الحمية وهم الكثيرون في الأمم السالفة فلا اختصاص لهم بمزية ليتوهم تفضيلهم على هذه الأمة ولو من بعض الوجوه، ولا يخفى أن هذا التوجيه مما تأباه الإشارة والعبارة، وأحسن منه بل لا نسبة أن الكثرة نظرا إلى مجموع الأمم لا بالنسبة إلى كل أمة أمة ولا يضر قلة وجود الموصوفين بتلك الصفة فينا بالنظر إلى مجموع الخلائق من لدن آدم ﵇ إلى أن بعث نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم لأن هذه الأمة بأسرها قليلة بالنظر إلى مجموع الأمم فضلا عن خيارها فتدبر، وفي ذكر هذين الوصفين كما قال بعض المحققين: إشعار بكمال حسن موقع عفوه ﵊ عن الرماة وترك مؤاخذتهم بما فعلوا من مخالفة أمره صلى الله تعالى عليه وسلم وندب له ﵊ إلى ترك ما عزم عليه من مجازاة المشركين بما فعلوا بحمزة رضي الله تعالى عنه حتى
Eğer azlık zahir anlamında ise istisna munkatıdır; yokluk anlamında ise muttasıldır. Bazı hususiyetlerin geçmiş ümmetlerde çok bulunması, onların her bakımdan bu ümmete üstün kılınmasını gerektirmez. Bunu zanneden kimse hadisi tevil etmekte tekellüfe düşerek şöyle demiştir: 'Ümmetimde öfkesini yutanlar, öfkenin onlara galebe çalması sebebiyle Allah Teâlâ'nın koruması olmaksızın azdır. Geçmiş ümmetlerde ise gayret ve hamiyetlerinin azlığından ötürü çok idiler; bu sebeple aralarında emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker azdı. Bu ümmet Allah Teâlâ için öfkelenme hususunda talim görüp dalkavukluktan kaçınmayı ilke edindiğinde öfkeyi uygulamak onların âdeti hâline geldi; bu yüzden imtihan edildiklerinde ancak Allah Teâlâ'nın korumasıyla öfkelerini yutarlar. Dolayısıyla hadiste az olanlar, hamiyet azlığı sebebiyle öfkesini yutanlardır ki geçmiş ümmetlerde çok olanlar da onlardır; binaenaleyh herhangi bir yönden dahi olsa bu ümmete üstün tutuldukları zannına kapılacak bir meziyete sahip değillerdir.' Gizli değildir ki bu tevil lafzın ve işaretin reddettiği bir yorumdur. Bundan daha güzeli, hatta kıyaslanamayacak kadar üstün olanı şudur: Çokluk, her bir ümmete göre değil, geçmiş ümmetlerin bütününe göredir. Âdem aleyhisselâm'dan Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesine kadar geçen yaratılmışların bütününe nispetle bu vasıfla nitelenenlerin aramızda az bulunması zarar vermez; çünkü bu ümmet, seçkinleri bir yana, bütünüyle dahi geçmiş ümmetlerin yekûnuna göre azdır; bunu iyi düşün. Bazı muhakkiklerin dediği gibi bu iki vasfın zikredilmesinde, Peygamber'in aleyhisselâm okçuları affetmesinin ve sallallâhu aleyhi ve sellem emrine muhalefet ederek yaptıklarından ötürü onları muaheze etmemesinin mükemmel bir güzellikte yerini bulduğuna; ayrıca Hamza'ya radıyallâhu anh yaptıkları şeyden ötürü müşriklere karşı
قال: «حين رآه مثل به لأمثلن بسبعين مكانك»
onu bu hâlde gördüğünde: «Senin yerine onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım (organlarını keseceğim)» buyurarak niyetlendiği cezayı terk etmeye aleyhisselâm teşvik edildiğine işaret vardır.
ولعل التعبير هنا بصيغة الفاعل أيضا دون الفعل لأن العفو أشبه بالكظم منه بالإنفاق وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ تذييل لمضمون ما قبله- وال- إما للجنس والمذكورون داخلون فيه دخولا أوليا وإما للعهد وعبر عنهم بالمحسنين على ما قيل: إيذانا بأن النعوت المعدودة من باب الإحسان الذي هو الإتيان بالأعمال على الوجه اللائق الذي هو حسنها الوصفي المستلزم لحسنها الذاتي
Burada da fiil yerine fâil sıygasıyla ifade edilmesi, muhtemelen affetmenin infaktan ziyade öfkeyi yutmaya daha çok benzemesindendir. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan edenleri sever”; kendisinden önce geçenlerin içeriği için bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür). Baştaki el- (ال) takısı ya cins içindir ve zikredilen kimseler ona öncelikle dâhildir; ya da ahd içindir. Onların muhsinler olarak ifade edilmesi, denildiğine göre, sayılan vasıfların ihsan kabilinden olduğunu bildirmek içindir; ihsan ise amelleri layık olduğu veçhile yerine getirmektir ki bu da amelin zâtî güzelliğini gerektiren vasfî güzelliğidir.
وقد فسره النبي صلى الله تعالى عليه وسلم- بأن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك-
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu şöyle tefsir etmiştir: «Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir.»
ويمكن أن يقال: الإحسان
Şöyle denilmesi de mümkündür: İhsan,
هنا بمعنى الإنعام على الغير على وجه عار عن وجوه القبح، وعبر عنهم بذلك للإشارة إلى أنهم في جميع تلك النعوت محسنون إلى الغير لا في الإنفاق فقط.
burada çirkinlik yönlerinden uzak bir şekilde başkasına iyilik ve ikramda bulunmak anlamındadır. Onların bu vasıfla ifade edilmesi, sadece infakta değil, bütün bu vasıflarda başkalarına ihsanda bulunduklarına işaret etmek içindir.
ومما يؤيد كون الإحسان هنا بمعنى الإنعام ما
Burada ihsanın ikram ve iyilik anlamında olduğunu destekleyen hususlardan biri de şudur:
أخرجه البيهقي أن جارية لعلي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما جعلت تسكب عليه الماء ليتهيأ للصلاة فسقط الإبريق من يدها فشجه فرفع رأسه إليها فقالت: إن الله تعالى يقول وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ فقال لها: قد كظمت غيظي قالت: وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ قال: قد عفا الله تعالى عنك قالت:
Beyhakî'nin rivayet ettiğine göre, Ali b. el-Hüseyin'in radıyallâhu anhümâ bir cariyesi namaz için hazırlık yapsın diye üzerine su döküyordu; ibrik elinden düştü ve başını yardı. Ali b. el-Hüseyin başını ona doğru kaldırdı; cariye: 'Şüphesiz Allah Teâlâ: { وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } “Öfkelerini yutanlar” buyuruyor' dedi. Bunun üzerine ona: 'Öfkemi yuttum' dedi. Cariye: '{ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “ve insanları affedenler”' dedi. O da: 'Allah Teâlâ seni affetsin' dedi. Cariye:
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ قال: اذهبي فأنت حرة لوجه الله تعالى،
“{ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan edenleri sever”” deyince, 'Haydi git, Allah Teâlâ'nın rızası için hürsün' dedi.
ورجح بعضهم العهد على الجنس بأنه أدخل في المدح وأنسب بذكره قبل قوله تعالى: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ من تتمة ما نزل حين قال المسلمون لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «بنو إسرائيل كانوا أكرم على الله تعالى منا» إلخ على ما أشرنا إليه فيما تقدم، وعن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه ذكر عند رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حال بني إسرائيل فنزلت هذه الآية ولم يذكر صدر الآية.
Bazıları, övgüde daha beliğ olması ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan önce zikredilmesine daha uygun düşmesi sebebiyle ahd anlamını cins anlamına tercih etmiştir: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Onlar ki çirkin bir hayâsızlık işledikleri ya da kendilerine zulmettikleri zaman...”. Daha önce işaret ettiğimiz üzere bu kısım, Müslümanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «İsrailoğulları Allah Teâlâ katında bizden daha değerliydi...» dedikleri zaman inen kısmın tamamlayıcısıdır. İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında İsrailoğullarının hâli zikredilmiş ve bu ayet inmiştir; ayetin baş tarafını ise zikretmemiştir.
وفي رواية الكلبي «أن رجلين أنصاريا وثقيفا آخى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بينهما فكانا لا يفترقان فخرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في بعض مغازيه وخرج معه الثقفي وخلف الأنصاري في أهله وحاجته فكان يتعاهد أهل الثقفي فأقبل ذات يوم فأبصر امرأة صاحبه قد اغتسلت وهي ناشرة شعرها فوقعت في نفسه فدخل ولم يستأذن حتى انتهى إليها فذهب ليلثمها فوضعت كفها على وجهها فقبل ظاهر كفها ثم ندم واستحيا فأدبر راجعا فقالت: سبحان الله تعالى خنت أمانتك وعصيت ركب ولم تصل إلى حاجتك قال: وندم على صنيعته فخرج يسيح في الجبال ويتوب إلى الله تعالى من ذنبه حتى وافى الثقفي فأخبرته أهله بفعله فخرج يطلبه حتى دل عليه فوافقه ساجدا وهو يقول: رب ذنبي ذنبي قد خنت أخي فقال له: قم يا فلان فانطلق إلى رسول الله ﷺ فاسأله عن ذنبك لعل الله تعالى أن يجعل لك فرجا وتوبة فأقبل معه حتى رجع إلى المدينة وكان ذات يوم عند صلاة العصر نزل جبريل ﵇ بتوبته فتلا وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا إلى قوله ﷾ وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ فقال عمر رضي الله تعالى عنه:
Kelbî'nin rivayetinde ise şöyle geçmektedir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ensar'dan biri ile Sakîf'ten biri arasında kardeşlik bağı kurmuştu; bu iki kişi hiç ayrılmazlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazvelerinden birine çıktı, Sakîfli de onunla beraber çıktı ve Ensârî olanı ailesi ve ihtiyaçları için geride vekil bıraktı. Ensârî, Sakîfli'nin ailesinin ihtiyaçlarını görürdü. Bir gün geldi ve arkadaşının hanımını yıkanmış, saçlarını salmış vaziyette gördü; kadına karşı nefsinde bir meyil uyandı. İzin istemeden içeri girdi ve kadının yanına kadar vardı; onu öpmeye kalkıştı, kadın elini yüzüne koydu, o da elinin üstünü öptü. Sonra pişman oldu ve utandı, arkasını dönüp gitti. Kadın: 'Sübhânallah! Emanetine hıyanet ettin, Rabbine isyan ettin ve arzuna da ulaşamadın' dedi. Ensârî yaptığına son derece pişman oldu, dağlara çıkıp tövbe ederek dolaşmaya başladı. Nihayet Sakîfli döndü; hanımı ona Ensârî'nin yaptığını anlattı. Sakîfli onu aramaya çıktı, nihayet yeri gösterildi ve onu secdede 'Rabbim! Günahım, günahım! Kardeşime hıyanet ettim' derken buldu. Ona: 'Kalk ey filan, Resûlullah'a ﷺ gidelim, günahını ona sor; umulur ki Allah Teâlâ sana bir çıkış yolu ve tövbe nasip eder' dedi. Onunla birlikte Medine'ye dönünceye kadar geldi. Bir gün ikindi namazı vaktinde Cibrîl aleyhisselâm onun tövbesiyle indi ve { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا } ayetinden Allah Teâlâ'nın { وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!” buyruğuna kadar okudu. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh dedi ki:
يا رسول الله ألهذا الرجل خاصة أم للناس عامة؟ فقال ﵊: بل للناس عامة» .
“Ey Allah'ın Resûlü! Bu sadece bu adama mı özeldir, yoksa bütün insanlar için genel midir?” Peygamber aleyhisselâm: «Bilakis bütün insanlar için geneldir» buyurdu.»
وفي رواية عطاء عن ابن عباس أن تيهان التمار أتته امرأة حسناء تبتاع منه تمرا فضمها إلى نفسه وقبلها ثم ندم على ذلك فأتى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وذكر ذلك له فنزلت هذه الآية.
Atâ'nın İbn Abbas'tan rivayetinde ise; Teyhân et-Temmâr'a hurma satın almak üzere güzel bir kadın gelmiş, o da kadını kucaklayıp öpmüş, sonra buna pişman olup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek durumu anlatmış ve bunun üzerine bu ayet inmiştir.
وأنت تعلم أنه لا مانع من تعدد سبب النزول وأيا ما كان فبإطلاق اللفظ ينتظم ما فعله الرماة انتظاما أوليا،
Bilirsin ki nüzul sebebinin birden fazla olmasına hiçbir engel yoktur; her nasıl olursa olsun, lafzın mutlak oluşu gereğince okçuların yaptığı şey de öncelikli olarak bu hükmün kapsamına girer.