Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأخرج الترمذي عن عطاف بن خالد أنه قال: بلغني أنها لما نزلت صاح إبليس بجنوده وحثا على رأسه التراب ودعا بالويل والثبور حتى جاءته جنوده من كل بر وبحر فقالوا: ما لك يا سيدنا قال: آية نزلت في كتاب الله لا يضر بعدها أحدا من بني آدم ذنب قالوا: وما هي؟ فأخبرهم قالوا: نفتح لهم باب الأهواء فلا يتوبون ولا يستغفرون ولا يرون إلا أنهم على الحق فرضي منهم بذلك،

Tirmizî, İttâf b. Hâlid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bana ulaştığına göre bu ayet indiğinde İblis askerlerine çığlık attı, başına toprak saçtı ve feryat figan etti. Nihayet karadan ve denizden bütün askerleri yanına geldi ve: 'Neyin var ey efendimiz?' dediler. O da: 'Allah'ın Kitabı'nda öyle bir ayet indi ki bundan sonra Âdemoğlundan hiçbirine günah zarar veremez' dedi. Askerleri: 'O nedir?' diye sordular; o da kendilerine haber verdi. Bunun üzerine askerleri: 'Biz de onların önüne heva ve heves kapılarını açarız; böylece ne tövbe ederler ne de bağışlanma dilerler, üstelik kendilerini hak üzere görürler' dediler. İblis de onların bu fikrinden hoşnut oldu.

والموصول إما مفصول عما قبله على أنه مبتدأ، وقيل: إنه معطوف على ما قبله من صفات المتقين، وقوله سبحانه: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ اعتراض بينهما مشير إلى ما بينهما من التفاوت فإن درجة الأولين من التقوى أعلى وحظهم أوفى، أو على المتقين فيكون التفاوت أظهر وأكثر،- والفاحشة- الكبائر، وظلم النفس الصغائر قاله القاضي عبد الجبار الهمداني، وقيل: الفاحشة المعصية الفعلية، وظلم النفس المعصية القولية، وقيل:

İsmi mevsul (وَالَّذِينَ), ya mübteda (özne) olarak kendisinden öncesinden ayrılmıştır; ya da takva sahiplerinin önceki sıfatlarına matuftur. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah, ihsan sahiplerini sever” buyruğu ise ikisi arasında bir itirazî [cümle] olup aralarındaki derece farkına işaret eder; zira ilk grubun takva derecesi daha yüksek, nasipleri daha tamdır. Veyahut [muttakîlerin sıfatlarına değil de] { الْمُتَّقِينَ } lafzına matuftur ki bu durumda aralarındaki derece farkı daha açık ve daha çok olur. Kādî Abdülcebbâr el-Hemedânî: 'Fahişe büyük günahlar, nefse zulmetmek ise küçük günahlardır' demiştir. Bir görüşe göre fahişe fiilî günah, nefse zulüm ise kavlî (sözlü) günahtır. Bir diğer görüşe göre ise;

الفاحشة ما يتعدى، ومنه إفشاء الذنب لأنه سبب اجتراء الناس عليه ووقوعهم فيه وظلم النفس ما ليس كذلك، وقيل:

Fahişe, başkasına sirayet eden günahtır; günahı ifşa etmek de böyledir, zira bu durum insanların o günaha cüret etmesine ve içine düşmesine sebep olur; nefse zulüm ise böyle olmayan günahtır. Yine denilmiştir ki:

الفاحشة كل ما يشتد قبحه من المعاصي والذنوب وتقال لكل خصلة قبيحة من الأقوال والأفعال، وكثيرا ما ترد بمعنى

Fahişe, günah ve isyanların son derece çirkin olanlarının tamamıdır ve söz ve fiillerdeki her çirkin haslet için kullanılır. Çoğunlukla da

الزنا، وأصل الفحش مجاوزة الحدّ في السوء ومنه قول طرفة

Zina manasında kullanılır. Fahş (فُحْش) kelimesinin aslı, kötülükte haddi aşmaktır; Tarafe'nin şu sözü de bu kabildendir:

عقيلة مال الفاحش المتشدد

Aşırı cimrilik eden kişinin en değerli malı

يعني الذي جاوز الحد في البخل فلعل المراد منها هنا المعصية البالغة في القبح، والظلم الذنب مطلقا وذكره بعدها من ذكر العام بعد الخاص، وأو على الوجوه للتنويع ولا يرد أنه على بعض الوجوه الترديد بين الخاص والعام وقد توقف في قبوله لأنهم قالوا: إن هذا ترديد بين فرقتين من يستغفر للفاحشة ومن يستغفر لأي ذنب صدر عنه وكم بينهما، وجواب إِذا قوله تعالى شأنه: ذَكَرُوا اللَّهَ أي تذكروا حقه العظيم ووعيده، أو ذكروا العرض عليه، أو سؤاله عن الذنب يوم القيامة أو نهيه أو غفرانه وقيل: ذَكَرُوا جماله فاستحيوا وجلاله فهابوا، وقيل: ذَكَرُوا ذاته المقدسة عن جميع القبائح وأحبوا التقرب إليه بالمناسبة له بالتطهير من الذمائم، وعلى كل تقدير ليس المراد مجرد ذكر اسمه عز اسمه فَاسْتَغْفَرُوا أي طلبوا المغفرة منه تعالى لِذُنُوبِهِمْ كيفما كانت ومفعول فَاسْتَغْفَرُوا محذوف لفهم المعنى أي استغفروه، وليس المراد مجرد طلب المغفرة بل مع التوبة وإلا فطلب المغفرة مع الإصرار كالاستهزاء بالرب جل شأنه، ومن هنا قالت رابعة العدوية: استغفارنا هذا يحتاج إلى استغفار وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ اعتراض بين المعطوفين أو بين الحال وذيها، والتركيب على ما أفاده بعض المحققين يدل على أمور من جهة الله تعالى وأمور من جهة العبد.

Yani cimrilikte haddi aşan kimse demektir. Dolayısıyla burada fahişeden murat, belki de çirkinlikte son dereceye varmış günahtır. Zulüm ise mutlak manada günahtır ve onun fahişeden sonra zikredilmesi, özelden sonra genelin zikredilmesi kabilindendir. 'Ev' (أَوْ / veya) edatı ise [farklı yorum] vecihlerine göre çeşitlendirme (tenvî') içindir. Bazı vecihlere göre bunun genel ile özel arasında bir tereddüt olduğu ve bu tür ifadenin kabulünde duraksandığı yönündeki bir itiraz geçerli değildir; çünkü âlimler şöyle demişlerdir: Bu, iki fırka arasındaki bir ayrımdır: Biri fahişe bir günah işleyip bağışlanma dileyenler, diğeri ise kendisinden sadır olan herhangi bir günah için bağışlanma dileyenlerdir; bu ikisi arasında ise ne büyük fark vardır! { إِذا } edatının cevabı Allah Teâlâ'nın: { ذَكَرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anarlar” buyruğudur; yani O'nun yüce hakkını ve tehdidini hatırlarlar yahut O'nun huzuruna çıkarılacaklarını veya kıyamet gününde günahtan hesaba çekileceklerini veya O'nun yasaklamasını ya da bağışlamasını hatırlarlar. Bir görüşe göre: O'nun cemâlini hatırlayıp haya ederler, celâlini hatırlayıp heybet ve ürperti duyarlar. Yine denilmiştir ki: O'nun bütün çirkinliklerden münezzeh olan mukaddes Zatını hatırlarlar ve çirkinliklerden arınarak O'na uygun bir hâl ile yakınlaşmayı arzu ederler. Her halükârda murat, sadece Zatının ismini anmak değildir. { فَاسْتَغْفَرُوا } “hemen bağışlanma dilerler” yani her nasıl olursa olsun { لِذُنُوبِهِمْ } “günahları için” Allah Teâlâ'dan mağfiret talep ederler. { فَاسْتَغْفَرُوا } fiilinin mef'ûlü (tümleci), mana anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani 'O'ndan bağışlanma dilerler'. Burada kastedilen salt bağışlanma dileği değil, tövbe ile birlikte olandır; aksi takdirde [günaha] ısrarla birlikte bağışlanma dilemek, şanı yüce olan Rab ile alay etmek gibidir. Nitekim Râbia el-Adeviyye şöyle demiştir: 'Bizim bu istiğfarımız, bir başka istiğfara muhtaçtır.' { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } “Günahları Allah'tan başka kim bağışlar?” cümlesi, iki matuf arasında yahut hâl ile hâlin sahibi arasında yer alan bir itirazî [cümledir]. Bazı muhakkiklerin belirttiğine göre bu terkip, Allah Teâlâ cihetinden birtakım hususlara, kul cihetinden de birtakım hususlara delalet etmektedir.

أما الأول فعلى وجوه: أحدها دلالة اسم الذات بحسب ما يقتضيه المقام من معنى الغفران الواسع وإيراد التركيب على صيغة الإنشاء دون الإخبار بأن لم يقل وما يغفر الذنوب إلا الله تقرير لذلك المعنى وتأكيد له كأنه قيل:

İlkine gelince, bu birkaç vecih üzeredir: Birincisi; makamın gerektirdiği geniş mağfiret manası doğrultusunda Zat isminin delaletidir. Cümlenin 'Ve mâ yağfiru'z-zünûbe illallâh' denilmeyip ihbar (haber) yerine inşâ (soru) sîgasıyla getirilmesi, bu mananın takriri ve pekiştirilmesidir; sanki şöyle denilmiştir:

هل تعرفون أحدا يقدر على غفر الذنوب كلها صغيرها وكبيرها سالفها وغابرها غير من وسعت رحمته كل شيء، وثانيها تقديمه عن مكانه وإزالته عن مقرّه لأنه اعتراض بين المبتدأ وهو الَّذِينَ والخبر الآتي، ثم بين المعطوف والمعطوف عليه أو الحال وصاحبه للدلالة على شدة الاهتمام به والتنبيه على أنه كلما وجد الاستغفار لم يتخلف الغفران، وثالثها الإتيان بالجمع المحلى باللام إعلاما بأن التائب إذا تقدم بالاستغفار يتلقى بغفران ذنوبه كلها فيصير كمن لا ذنب له، ورابعها دلالة النفي بالحصر والإثبات على أنه لا مفزع للمذنبين إلا كرمه وفضله، وذلك أن من وسعت رحمته كل شىء لا يشاركه أحد في نشرها كرما وفضلا، وخامسها إسناد غفران الذنوب إلى نفسه سبحانه وإثباته لذاته المقدس بعد وجود الاستغفار وتنصل عبيده يدل على تحقق ذلك قطعا إما بحسب الوعد كما نقول، أو بحسب العدل كما يزعمه المعتزلة. وأما الثاني ففيه وجوه أيضا:

Küçüğüyle büyüğüyle, geçmişiyle geleceğiyle bütün günahları bağışlamaya, rahmeti her şeyi kuşatan Zât'tan başka güç yetirebilecek birini tanıyor musunuz? İkincisi; yerinden öne alınması ve asıl konumundan kaydırılmasıdır. Zira bu cümle, mübteda olan { الَّذِينَ } ile gelecek haber arasına; sonra da matuf ile matufun aleyh yahut hâl ile hâlin sahibi arasına giren bir itirazî cümledir; bu da konuya verilen aşırı öneme ve istiğfar bulunduğunda mağfiretin asla gecikmeyeceğine dikkat çekmek içindir. Üçüncüsü; 'el-' takısı almış çoğul [lafızla] (الذُّنُوبَ) getirilmesidir; bu da tövbe eden kimse istiğfarla yöneldiğinde bütün günahlarının bağışlanmasıyla karşılanacağını ve böylece hiç günahı olmayan kimse gibi olacağını bildirmek içindir. Dördüncüsü; hasr ve ispat yoluyla gelen nefiy (olumsuzluk) ifadesinin, günahkârlar için O'nun kerem ve lütfundan başka sığınak olmadığına delalet etmesidir. Çünkü rahmeti her şeyi kuşatan Zât'a, lütuf ve kerem olarak bu rahmeti yaymada hiç kimse ortak olamaz. Beşincisi; günahların bağışlanmasının sübhânehu ve teâlâ Zatına isnat edilmesi ve istiğfar ile kulların [günahtan] sıyrılıp vazgeçmesi gerçekleştikten sonra bunun mukaddes Zatına ispat edilmesi, bizim dediğimiz gibi vaat gereğince veya Mutezile'nin iddia ettiği gibi adalet gereğince bunun kesin olarak gerçekleşeceğine delalet eder. İkincisine (kul cihetine) gelince, bunda da birtakım vecihler vardır:

الأول إن في إبداء سعة الرحمة واستعجال المغفرة بشارة عظيمة وتطييبا للنفوس، والثاني أن العبد إذا نظر إلى هذه العناية الشديدة والاهتمام العظيم في شأن التوبة يتحرك نشاطه ويهتز عطفه فلا يتقاعد عنها، والثالث أن في ضمن معنى الاستغراق قلع اليأس والقنوط ولهذا علل سبحانه النهي في قوله تعالى: لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [الزمر: ٥٣] بقوله جل شأنه: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً [الزمر: ٥٣] والرابع أنه أطلقت الذنوب وعمت بعد ذكر الفاحشة وظلم النفس وترك مقتضى الظاهر ليدل به على عدم المبالاة في الغفران فإن الذنوب وإن كبرت فعفو الله تعالى أكبر، والخامس أن الاسم الجامع في التركيب كما دل على سعة الغفران بحسب المقام يدل أيضا مع إرادة الحصر على أنه تعالى وحده معه مصححات المغفرة من كونه عزيزا ليس فوقه أحد فيرد عليه حكمه وكونه حكيما يغفر لمن تقتضي حكمته غفرانه.

Birincisi; rahmetin genişliğinin ve mağfiretin çabukluğunun ortaya konmasında büyük bir müjde ve gönüllere ferahlık vardır. İkincisi; kul tövbe hususundaki bu son derece titiz ihtimamı ve büyük ilgiyi gördüğünde gayreti harekete geçer, şevki kabarır ve tövbeden geri durmaz. Üçüncüsü; istiğrâk (bütün günahları kapsama) manasının zımnında ümitsizliği ve yeisi kökünden söküp atmak vardır; bu sebepledir ki Allah Teâlâ: { لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } [Zümer: 53] “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” buyruğundaki nehyi, şânı yüce olanın: { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } [Zümer: 53] “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” buyruğuyla gerekçelendirmiştir. Dördüncüsü; fahişe ve nefse zulüm zikredildikten sonra 'günahlar' lafzı mutlak ve genel kılınmış, zâhirin gereği terk edilmiştir ki bununla mağfirette hiçbir sınır tanınmadığına delalet edilsin; zira günahlar ne kadar büyük olursa olsun Allah Teâlâ'nın affı daha büyüktür. Beşincisi; terkipteki câmi' isim (Allah lafza-i celâli), makam gereğince mağfiretin genişliğine delalet ettiği gibi, hasr iradesiyle birlikte, mağfireti mümkün kılan vasıfların yalnızca O'nda bulunduğuna da delalet eder; zira O Azîz'dir, O'nun üstünde hükmünü bozacak hiç kimse yoktur ve O Hakîm'dir, hikmeti kime bağışlanmayı gerektirirse onu bağışlar.

وقد التزم بعضهم كون- أل- في الذُّنُوبَ للجنس لتفيد الآية امتناع صدور مغفرة فرد منها من غيره تعالى، وهذا على ظنه لا تفيده الآية على تقدير إرادة كل الذُّنُوبَ وحينئذ يزداد أمر المبالغة، وأما جعل الجملة حالية

Bazıları, ayetin O'ndan başkasından tek bir ferdin dahi bağışlanmasının sadır olamayacağını ifade etmesi için { الذُّنُوبَ } kelimesindeki 'el-' takısının cins için olmasını zorunlu görmüşlerdir. Kendi zannına göre bu mana, günahların tamamının kastedilmesi durumunda ayetten anlaşılamaz; halbuki o zaman mübalağa daha da artar. Cümlenin hâl cümlesi kılınmasına gelince;

بتقدير قائلين ذلك فتعسف يذهب بكثير من هذه الوجوه اللطيفة كما لا يخفى، ومَنْ مبتدأ ويَغْفِرُ خبره والاسم الجليل بدل من المستكن في يغفر أو فاعل له وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا عطف على فَاسْتَغْفَرُوا أو حال من فاعله أي لم يقيموا أو غير مقيمين على الذي فعلوه من الذنوب فاحشة كانت أو ظلما أو على فعلهم، وأصل الإصرار الشد من الصر، وقيل: الثبات على الشيء، ومنه قول الحطيئة يصف الخيل:

Bunu söyleyenlerin [zihninde] takdir edilen 'şöyle diyerek' kaydıyla [hâl yapılması], gizli kalmayacağı üzere bu latif vecihlerin birçoğunu yok eden bir zorlamadır. { مَنْ } mübtedadır, { يَغْفِرُ } onun haberidir, lafza-i celâl ise 'yağfiru' içindeki gizli zamirden bedel yahut onun failidir. { وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا } “yaptıklarında bile bile ısrar etmezler” cümlesi, { فَاسْتَغْفَرُوا } üzerine matuftur yahut onun failinden hâldir; yani ister fahişe ister zulüm olsun, işledikleri günahlar üzerinde yahut yaptıkları fiil üzerinde durup kalmamışlardır / ısrar etmeyen kimselerdir. İsrârın (الإصرار) aslı, sıkıca bağlamak (صرّ) kökünden gelir; bir şey üzerinde sebat edip durmak da denilmiştir. Hutay'e'nin atları vasfederken söylediği şu söz bu kabildendir:

عوابس بالشعث الكماة إذا ابتغوا ... غلالتها بالمحصدات (أصرت)

Toz toprak içindeki zırhlı süvarilerin yüzleri asıktır; sağlam örülmüş dizginlerle onların koşmasını istediklerinde (kulaklarını dikip sebat ederler).

ويستعمل شرعا بمعنى الإقامة على القبيح من غير استغفار ورجوع بالتوبة، والظاهر أنه لا يصح إرادة هذا المعنى هنا لئلا يتكرر ما في المفهوم مع ما في المنطوق، فلعله فيه بمعنى الإقامة، وإذا حمل الاستغفار على مجرد طلب المغفرة فقط كان هذا مشيرا للتوبة التي هي ملاك الأمر إلا أنه قدم الاستغفار لأنه دال عليها في الظاهر، وإذا حمل على الحال الذي ينضم إليه التوبة كان هذا تصريحا ببعض ما أريد منه إشارة إلى الاعتناء به كما قالوا في ذكر الخاص بعد العام،

[İsrâr] şer'an, bağışlanma dilemeksizin ve tövbe ile dönmeksizin çirkin fiil üzerinde kalmaya devam etmek anlamında kullanılır. Zâhir olan şu ki; mantûktaki (açıkça söylenen) mana ile mefhumdaki (dolaylı) mananın tekrara düşmemesi için burada bu mananın kastedilmesi sahih olmaz. Dolayısıyla buradaki [isrâr], ısrarla üzerinde kalıp devam etmek anlamında olmalıdır. İstiğfar salt bağışlanma talebine hamletildiğinde bu [ısrar etmeme kaydı], işin esası olan tövbeye işaret eder; ancak istiğfar zâhiren tövbeye delalet ettiği için öne alınmıştır. Şayet [istiğfar], tövbenin de eklendiği hâle hamletilirse bu, özelin genelden sonra zikredilmesinde söyledikleri gibi, ona verilen öneme işaret etmek üzere murat edilenin bir kısmını açıkça ifade etmek olur.

أخرج البيهقي عن ابن عباس موقوفا «كل ذنب أصر عليه العبد كبير وليس بكبير ما تاب منه العبد»

Beyhakî, İbn Abbas'tan mevkuf olarak şöyle rivayet etmiştir: «Kulun üzerinde ısrar ettiği her günah büyüktür; kulun tövbe ettiği günah ise büyük değildir.»

وأخرج أحمد والبخاري في الأدب المفرد عن ابن عمر مرفوعا ارحموا ترحموا واغفروا يغفر لكم ويل لأقماع القول ويل للمصرين»

Ahmed ve Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de İbn Ömer'den merfu olarak rivayet etmiştir: «Merhamet edin ki merhamet olunasınız, bağışlayın ki bağışlanasınız. Söz hunilerine (sözü bir kulağından alıp öbüründen akıtanlara) yazıklar olsun! Israrcılara yazıklar olsun!»

وَهُمْ يَعْلَمُونَ قيل: الجملة حال من ضمير- استغفروا- وفيه بعد لفظي، والمشهور أنها حال من ضمير- أصروا- ومفعول يَعْلَمُونَ محذوف أي يعلمون قبح فعلهم، وقد ذكر أن الحال بعد الفعل المنفي وكذا جميع القيود قد يكون راجعا إلى النفي قيدا له دون المنفي مثل ما جئتك مشتغلا بأمورك بمعنى تركت المجيء مشتغلا بذلك، وقد يكون راجعا إلى ما دخله النفي مثل ما جئتك راكبا، ولهذا معنيان: أحدهما وهو الأكثر- أن يكون النفي راجعا إلى القيد فقط ويثبت أصل الفعل فيكون المعنى جئت غير راكب، وثانيهما أن يقصد نفي الفعل والقيد معا بمعنى انتفاء كل من الأمرين بالمعنى في المثال لا مجيء ولا ركوب، وقد يكون النفي متوجها للفعل فقط من غير اعتبار لنفي القيد وإثباته.

{ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bildikleri halde” buyruğunun, 'isteğferû' fiilinin zamirinden hâl olduğu söylenmiştir ki bunda lafzî bir uzaklık vardır. Meşhur olan ise 'esarrû' fiilinin zamirinden hâl olmasıdır. { يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani yaptıkları fiilin çirkinliğini bilirler. Menfî (olumsuz) fiilden sonra gelen hâlin ve aynı şekilde bütün kayıtların bazen menfî fiile değil de nefyin kendisine raci bir kayıt olabileceği zikredilmiştir; tıpkı 'İşlerinle meşgul olduğum için sana gelmedim' sözünde olduğu gibi ki 'bununla meşgul olarak gelmeyi terk ettim' manasındadır. Bazen de 'Sana binitli olarak gelmedim' sözünde olduğu gibi nefyin dâhil olduğu şeye raci olur. Bunun da iki manası vardır: Birincisi ve en yaygın olanı; nefyin yalnızca kayda raci olması ve asıl fiilin sabit kalmasıdır; bu takdirde mana 'Sana binitsiz olarak (yürüyerek) geldim' olur. İkincisi ise hem fiilin hem de kaydın birlikte nefyedilmesinin kastedilmesidir; yani örnekteki mana ile her iki husus da ortadan kalkmıştır: Ne gelme vardır ne de binit vardır. Bazen de nefiy, kaydın nefyedilmesi ya da ispatı dikkate alınmaksızın yalnızca fiile yönelik olur.

قيل: وهذه الآية لا يصح فيها أن يكون وهم يَعْلَمُونَ قيدا للنفي لعدم الفائدة لأن ترك الإصرار موجب للأجر والجزاء سواء كان مع العلم بالقبح أو مع الجهل بل مع الجهل أولى ولا يصح أيضا فيها أن يتوجه النفي إلى القيد فقط مع إثبات أصل الفعل إذ ليس المعنى على إثبات الإصرار ونفي العلم، وكذا لا يصح توجهه إلى الفعل والقيد معا إذ ليس المعنى على نفي العلم، والظاهر أن المناسب فيها توجهه إلى الفعل فقط من غير اعتبار لنفي القيد وإثباته، والمراد لم يصروا عالمين بمعنى أن عدم الإصرار متحقق البتة.

Denilmiştir ki: Bu ayette { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } ifadesinin nefyin kaydı olması faydasızlık sebebiyle sahih değildir; çünkü ısrarı terk etmek, çirkinliği bilmekle de olsa bilmemekle de olsa ecrin ve mükâfatın gerekçesidir, hatta bilmemekle [olması durumunda] daha evladır. Aynı şekilde asıl fiilin sübutuyla birlikte nefyin yalnızca kayda yönelmesi de burada sahih olmaz; zira mana ısrarın sübutu ve ilmin nefyi üzere değildir. Keza mananın ilmin nefyi üzerine olmaması sebebiyle fiil ve kaydın ikisine birden yönelmesi de sahih değildir. Zâhir olan odur ki, burada uygun olan; kaydın nefyi veya ispatı dikkate alınmaksızın nefyin yalnızca fiile yönelmesidir. Murat ise 'bile bile ısrar etmediler' yani ısrar etmeme durumunun kesin olarak gerçekleşmiş olmasıdır.

ولك أن تقول: لم لا يجوز أن يكون الحال هنا قيدا للنفي ويكون المعنى تركوا الإصرار على الذنب لعلمهم بأن الذنب قبيح فإن الحال قد يجيء في معرض التعليل.

Sen şöyle de diyebilirsin: Burada hâlin nefyin bir kaydı olması ve mananın 'günahın çirkin olduğunu bildikleri için günah üzerinde ısrarı terk ettiler' şeklinde olması niçin caiz olmasın? Zira hâl bazen gerekçelendirme (ta'lil) makamında da gelebilir.

وحديث إن ترك الإصرار موجب للأجر والجزاء سواء كان مع العلم بالقبح أو مع الجعل فلا دخل لمضمون الحال في إيجاب الأجر؟ مجاب عنه بأنه ليس المقصود من ذكر الحال تقييد الإصرار بها لإيجاب الأجر حتى يرد عليه ما ذكر بل المراد مدحهم بأن تركهم الإصرار على الذنب لأجل أن فيهم ما هو زاجر عنه وهو علمهم بقبح الذنب فيكون مدح لهم بأن من صفاتهم التحرز عن القبائح، وادعى بعض المتأخرين تعين كون الحال قيدا للمنفي وأن النفي راجع إلى القيد، والمعنى لم يكن لهم الإصرار مع العلم بقبح الجزاء لأن المصر مع عدم العلم بالقبح لا يحرم الجزاء وغير المصر لكسالة أو لعدم ميل الطبع لا يبلغه لأن الجزاء على الكف لا على العدم وإلا لكان لكل أحد أجزية لا تتناهى لعدم فعل قبائح لا تتنامى لم تخطر بباله، ولا يخفى ما في قوله: «وغير المصر» إلخ، وقوله: «لأن الجزاء» إلخ

'Israrı terk etmek, ister çirkinliği bilmekle isterse bilmemekle olsun ecir ve mükâfatı gerektirir; dolayısıyla hâlin içeriğinin ecrin gerekliliğinde bir dahli yoktur' sözüne gelince; buna şöyle cevap verilir: Hâlin zikredilmesinden maksat, ecri gerektirmesi için ısrarı onunla kayıtlamak değildir ki bu söylenen itiraz vârit olsun; bilakis murat, günahta ısrarı terk etmelerinin kendilerinde günahtan alıkoyan bir şey bulunmasından —ki o da günahın çirkinliğini bilmeleridir— kaynaklandığını belirterek onları övmektir. Böylece bu, onların sıfatlarından birinin de çirkinliklerden sakınmak olduğunu söyleyerek bir övgü olur. Son dönem âlimlerinden bazıları, hâlin menfî olan fiilin kaydı olmasının ve nefyin kayda raci olmasının zorunlu olduğunu iddia etmişlerdir. Mana da şudur: Cezanın çirkinliğini/büyüklüğünü bildikleri halde ısrar etmeleri onlar için söz konusu olmamıştır; çünkü çirkinliği bilmeden ısrar eden kimse mükâfattan mahrum kalmaz, tembellikten veya fıtratının meyletmemesinden ötürü ısrar etmeyen kimse ise ona ulaşamaz; zira mükâfat [günahtan] el çekmeyle (keff) ilgilidir, yokluk (adem) üzere değildir, aksi takdirde aklına bile gelmeyen sonsuz çirkinlikleri yapmadığı için herkes sonsuz mükâfatlara kavuşurdu. Onun: 'ısrar etmeyen kimse...' ve 'zira mükâfat...' şeklindeki sözlerindeki

من النظر، وكأن من جعله حالا من ضمير- استغفروا- أراد الفرار من هذه الدغدغة، وأنا أقول: إن الحال قيد للنفي ومتعلق العلم وليس هو القبح بل إنه يغفر لمن استغفر ويتوب على من تاب، وهو المروي عن مجاهد كما أخرجه جماعة عنه، وحكي عن الضحاك أيضا. والمعنى أنهم تركوا الإقامة على الذنب عالمين بأن الله تعالى يقبل التوبة من عباده ويغفر لهم، وهو إيذان بأنهم لا ييأسون من روح الله سبحانه ولا يرد على هذا دعوى عدم الفائدة كما أورد أولا إذ من المعلوم الذي لا شبهة فيه أن ترك الإصرار إنما يوجب الأجر إذا لم يكن معه يأس فإنه لا ييأس من روح الله إلا القوم الكافرون، ولعل مدحهم بأنهم يعلمون ذلك أولى من مدحهم بأنهم يعلمون قبح الفعل، وربما يقال: إن الجملة سيقت معترضة لذلك كما سيقت كذلك جملة وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ لما سيقت له، وأما جعلها معطوفة على جملة- لم يصروا- ورب شيء يصح تبعا ولا يصح استقلالا فليس بالذي تميل النفس إليه أُولئِكَ إشارة إلى المذكورين أخيرا باعتبار اتصافهم بما تقدم من الصفات الحميدة، والبعد للإشعار ببعد منزلتهم في الفضل، وإلى هذا ذهب المعظم، وقيل: هو إشارة إلى المذكورين وهم طائفة واحدة، وهو مبتدأ، وقوله تعالى: جَزاؤُهُمْ بدل اشتمال منه أو مبتدأ ثان، وقوله تعالى: مَغْفِرَةٌ خبر أُولئِكَ أو خبر المبتدأ الثاني، والجملة خبر الأول، وهذه الجملة خبر وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا إلخ على الوجه الأول، وادعى مولانا شيخ الإسلام أنه الأظهر الأنسب بنظم المغفرة المنبئة عن سابقة الذنب في سلك الجزاء إذ على الوجهين الأخيرين أُولئِكَ إلخ جملة مستأنفة مبينة لما قبلها كاشفة عن حال كلا الفريقين المحسنين والتائبين ولم يذكر ما هو من أوصاف الأولين ما في شائبة الذنب حتى يذكر في مطلع الجزاء الشامل لهما المفرة، وتخصيص الإشارة بالأخيرين مع اشتراكهما في حكم إعداد الجنة لهما تعسف ظاهر انتهى.

İncelemeye muhtaç yönler gizli değildir. Sanki bunu 'isteğferû' zamirinden hâl kılan kimse, bu kuşkudan kaçmak istemiştir. Ben ise derim ki: Hâl, nefyin kaydıdır ve ilmin taalluk ettiği husus fiilin çirkinliği değil, Allah'ın istiğfar edeni bağışlayacağı ve tövbe edenin tövbesini kabul edeceğidir; nitekim bir cemaatin Mücâhid'den rivayet ettiği ve Dahhâk'tan da nakledilen görüş budur. Mana şudur: Onlar, Allah Teâlâ'nın kullarından tövbeyi kabul ettiğini ve onları bağışladığını bilerek günah üzerinde durup kalmayı terk etmişlerdir. Bu da onların Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmediklerinin bir ilanıdır. Buna karşı, ilk başta ileri sürülen 'faydasızlık' iddiası da vârit olmaz; zira şüphe götürmez şekilde bilinmektedir ki ısrarı terk etmek ancak beraberinde ümitsizlik bulunmadığında ecir kazandırır; çünkü Allah'ın rahmetinden ancak kâfirler topluluğu ümit keser. Onların bunu bildikleriyle övülmeleri, fiilin çirkinliğini bildikleriyle övülmelerinden belki de daha evladır. Muhtemelen denilebilir ki: { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } cümlesi ne için sevk edilmişse, bu cümle de onun gibi itirazî olarak sevk edilmiştir. Cümlenin 'lem yusirrû' cümlesine matuf kılınmasına gelince —ki bazen bir şey tâbi olarak sahih olur da müstakil olarak sahih olmaz— bu, nefsin meylettiği bir görüş değildir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, geçen övgüye layık sıfatlarla nitelenmeleri bakımından en son zikredilenlere işarettir. Uzaklık [ifadesi], faziletteki mertebelerinin yüceliğini hissettirmek içindir; âlimlerin çoğunluğu bu görüşe meyletmiştir. Bir görüşe göre ise zikredilenlerin tamamına işarettir ve onlar tek bir taifedir. Bu lafız mübtedadır, Allah Teâlâ'nın: { جَزاؤُهُمْ } “onların mükâfatı” buyruğu ondan bedel-i iştimal yahut ikinci mübtedadır. Allah Teâlâ'nın: { مَغْفِرَةٌ } “bir bağışlanmadır” buyruğu ise { أُولئِكَ } lafzının haberi veya ikinci mübtedanın haberidir; bu cümle de birincinin haberidir. Bu cümle ise ilk veche göre { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا } ayetinin haberidir. Şeyhülislâm Efendimiz, geçmişteki bir günahı haber veren mağfiretin mükâfat dizisinde yer almasına en uygun ve en zâhir olanın bu vecih olduğunu iddia etmiştir; zira son iki veche göre { أُولئِكَ } cümlesi, kendisinden öncesini açıklayan, her iki fırkanın —ihsan sahipleri ve tövbe edenlerin— durumunu ortaya koyan müstakil yeni bir cümledir; halbuki birincilerin vasıfları arasında günah şaibesi taşıyan bir şey zikredilmemiştir ki her ikisini de kapsayan mükâfatın başında mağfiret zikredilsin. Cennetin her ikisi için de hazırlanmış olması hükmünde ortak oldukları halde işaretin sadece sonunculara tahsis edilmesi ise apaçık bir zorlamadır, demiştir.

والذي يشعر به ظاهر ما أخرجه ابن جرير عن الحسن أنه قرأ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ الآية ثم قرأ وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً الآية فقال: إن هذين النعتين لنعت رجل واحد أحد الوجهين الأخيرين اللذين أشار إليهما بل الأول منهما، وتكون هذه الإشارة كما قال صاحب القيل، وهذه المغفرة هي المغفرة التي أمر جميع المؤمنين من له ذنب ومن لا ذنب له منهم بالمسارعة إلى ما يؤدي إليها فلا يضر وقوعها في مطلع الجزاء مِنْ رَبِّهِمْ متعلق بمحذوف وقع صفة للمغفرة مؤكدة لما أفاده التنوين من الفخامة الذاتية بالفخامة الإضافية أي مغفرة عظيمة كائنة من جهته تعالى، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم للإشعار بعلة الحكم مع التشريف وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ عطف على مَغْفِرَةٌ والمراد بها جنات في ضمن تلك الجنة التي أخبر سبحانه أن عرضها السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وليس جنات وراءها على ما يقتضيه كلام صاحب القيل إلا أنه لم يكتف بإعداد ما وصف أولا تنصيصا على وصفها باشتمالها على ما يزيدها بهجة من الأنهار الجالية بعد وصفها بالسعة والإخبار بأنها جزاؤهم وأجرهم الذي لا بد بمقتضى الفضل أن يصل إليهم، وهذا فوق الإخبار بالأعداد أو مؤكد له فالتنوين للتعظيم على طرز ما ذكر في المعطوف عليه، وادعى شيخ الإسلام أن التنكير يشعر بكونها أدنى من الجنة السابقة، وإن ذلك مما يؤيد رجحان الوجه الأول الذي أشار إليه وفيه تردد خالِدِينَ فِيها حال مقدرة من الضمير المجرور في جَزاؤُهُمْ لأنه مفعول به معنى إذ هو في قوة يجزيهم الله جنات خالدين فيها، ولا مساغ لأن يكون حالا من جنات في اللفظ وهي لأصحابها في المعنى إذ هو في قوة يجزيهم الله جنات خالدين فيها، ولا مساغ لأن يكون حالا من جنات في اللفظ وهي المخصوص بالمدح محذوف أي ونعم أجر العاملين الجنة، وعلى ذلك اقتصر مقاتل، وذهب غير واحد أنه ذلك أي ما ذكر من المغفرة والجنات.

İbn Cerîr'in Hasan'dan rivayet ettiğinin zâhiri de buna işaret etmektedir; Hasan: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ } ayetini, ardından da { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } ayetini okumuş ve: 'Şüphesiz bu iki sıfat, tek bir kişinin sıfatıdır' demiştir. [Bu da] onun işaret ettiği son iki vecihten biridir, hatta birincisidir. Bu işaret ise diğer görüş sahibinin dediği gibi olur. Bu mağfiret, günahı olan ve olmayan bütün müminlerin, kendisini sağlayacak amellere koşmakla emrolundukları mağfirettir; dolayısıyla mükâfatın başında yer almasının bir sakıncası yoktur. { مِنْ رَبِّهِمْ } “Rableri tarafından”, mağfiret için sıfat konumunda olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; tenvinin ifade ettiği zâtî azameti izafî azametle teyit etmektedir; yani Allah Teâlâ cihetinden olan pek büyük bir mağfirettir. Rubûbiyet unvanının getirilmesi ve onların zamirine izafe edilmesi, şereflendirmeyle birlikte hükmün gerekçesini hissettirmek içindir. { وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “ve altından ırmaklar akan cennetlerdir” buyruğu { مَغْفِرَةٌ } üzerine matuftur. Bundan murat, diğer görüş sahibinin sözünün gerektirdiği gibi o cennetin ötesindeki başka cennetler değil, Allah Teâlâ'nın genişliğinin { السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “gökler ve yer” kadar olduğunu haber verdiği o cennetin kapsamındaki cennetlerdir. Ancak ilk başta vasfedilenlerin hazırlanmasıyla yetinilmemiş, genişlikle vasfedildikten sonra o cenneti güzelleştiren akan nehirleri içermesiyle vasfedildiği açıkça belirtilmiş ve bunun fazilet gereğince kendilerine mutlaka ulaşacak olan karşılıkları ve ecirleri olduğu haber verilmiştir. Bu ise hazırlamanın haber verilmesinden daha üstündür veya onu teyit edicidir. Dolayısıyla tenvin, matufun aleyhte zikredilen tarz üzere tazim (büyüklük) içindir. Şeyhülislâm, nekrelik (belirsizlik) takısının bu cennetlerin önceki cennetten daha alt derecede olduğunu hissettirdiğini ve bunun da işaret ettiği birinci vechin tercihini desteklediğini iddia etmiştir; fakat bunda duraksama vardır. { خالِدِينَ فِيها } “orada ebedî kalıcılar olarak”, { جَزاؤُهُمْ } lafzındaki mecrur zamirden mukadder bir hâldir; çünkü o, mana bakımından mef'ûldür, zira 'Allah onları orada ebedî kalıcılar olarak cennetlerle mükâfatlandırır' gücündedir. Lafızda cennetlerin hâli olması caiz değildir; mana bakımından ise sahiplerine aittir. Medhe tahsis edilen [mahsûs bi'z-zemm/medh] hazfedilmiştir; yani 'amel edenlerin mükâfatı olan cennet ne güzeldir'. Mukâtil bu kadarıyla yetinmiştir; pek çok âlim ise o mahsûsun, zikredilen mağfiret ve cennetler olduğu görüşüne varmıştır.

وفي الجملة على ما نص عليه بعض المحققين وجوه من المحسنات: أحدها أنها كالتذييل للكلام السابق

Bazı muhakkiklerin belirttiği üzere bu cümlede birtakım edebî güzellikler (bedîî sanatlar) vardır: Birincisi, önceki kelam için bir tezyil (fezleke/tamamlayıcı) gibidir;

فيفيد مزيد تأكيد للاستلذاذ بذكر الوعد، وثانيها في إقامة الأجر موضع ضمير الجزاء لأن الأصل وَنِعْمَ هو أي جزاؤهم إيجاب إنجاز هذا الوعد وتصوير صورة العمل في العمالة تنشيطا للعامل، وثالثها في تعميم العاملين وإقامته مقام الضمير الدلالة على حصول المطلوب للمذكورين بطريق برهاني.

Böylece vaadin zikredilmesiyle duyulan lezzeti daha da pekiştirir. İkincisi; mükâfat zamirinin yerine 'ecir' (الأجر) kelimesinin konulmasıdır; zira cümlenin aslı 'Ve ni'me hüve' yani 'onların mükâfatı ne güzeldir' şeklindedir. Bu vaadin yerine getirilmesini gerekli kılmak ve amel edeni şevke getirmek için ücret mukabili amel etme suretini tasvir etmektir. Üçüncüsü; 'amel edenler' ifadesinin genelleştirilmesi ve zamir yerine konulması, zikredilen kimseler için matlubun kesin delille sübut bulduğuna delalet eder.

ولمراد من الكلام السابق الذي جعل هذا كالتذييل له إما الكلام الذي في شأن التائبين، أو جميع الكلام السابق على الخلاف الذي ذكرناه آنفا، ومن ذهب إلى الأول قال: وكفاك في الفرق بين القبيلين وهما المتقون الذين أتوا بالواجبات بأسرها واجتنبوا المعاصي برمتها، والمستغفرون لذنوبهم بعد ما أذنبوا وارتكبوا الفواحش والظلم أنه تعالى فصل آية الأولين بقوله ﷾: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ المشعر بأنهم محسنون محبوبون عند الله تعالى، وفصل آية الآخرين بقوله جلا وعلا: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ المشعر بأن هؤلاء أجراء وأن ما أعطوا من الأجر جزاء لتداركهم بعض ما فوتوه على أنفسهم، وأين هذا من ذاك وبعيد ما بين السمك والسماك، ولا يخفى أنه على تقدير كون النعتين نعت رجل واحد كما حكي عن الحسن يمكن أن يقال: إن ذكر هذه الجملة عقيب تلك لما ذكره بعض المحققين وأي مانع من الاخبار بأنهم محبوبون عند الله تعالى وأن الله تعالى منجز ما وعدهم به ولا بدّ، وكونهم إذا أذنبوا استغفروا وتابوا لا ينافي كونهم محسنين أما إذا أريد من الإحسان الانعام على الغير فظاهر، وأما إذا أريد به الإتيان بالأعمال على الوجه اللائق- أو

Bu cümlenin tezyil kılındığı önceki kelamdan murat; ya tövbe edenlerin durumu hakkındaki kelamdır yahut az önce zikrettiğimiz ihtilafa göre önceki kelamın tamamıdır. Birinci görüşe giden kimse şöyle demiştir: İki zümre arasındaki farkı anlamak için şu sana yeter: Birinciler, vaciplerin tamamını yerine getiren ve günahların hepsinden sakınan muttakîlerdir; diğerleri ise günah işleyip fahişe ve zulüm irtikâp ettikten sonra günahları için bağışlanma dileyenlerdir. Nitekim Allah Teâlâ birincilerin ayetini: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan sahiplerini sever” buyruğuyla noktalamıştır ki bu onların Allah katında sevilen muhsinler olduğunu hissettirir. Diğerlerinin ayetini ise: { وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir” buyruğuyla noktalamıştır ki bu da onların birer ücretli çalışan olduğunu ve kendilerine verilen ecrin, kaçırdıkları bazı şeyleri telafi etmelerinin bir karşılığı olduğunu hissettirir. Nerede bu, nerede o! Yer ile gök (Semek ile Semâk) arası ne kadar da uzaktır! Gizli değildir ki, Hasan'dan nakledildiği gibi bu iki vasfın tek bir kişinin vasfı olması takdirinde şöyle denilebilir: Bu cümlenin diğerinin ardından zikredilmesi, bazı muhakkiklerin zikrettiği hikmetler içindir. Onların Allah katında sevildiğinin ve Allah Teâlâ'nın onlara vaat ettiğini mutlaka yerine getireceğinin haber verilmesine ne engel olabilir ki? Günah işlediklerinde bağışlanma dileyip tövbe etmeleri, onların muhsin olmalarına mani değildir. Şayet ihsandan başkasına iyilikte bulunmak kastediliyorsa bu açıktır. Eğer ihsandan amelleri layık olduğu veçhile yapmak kastolunuyorsa —yahut

أن تعبد الله تعالى كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك- كما صرح به في الصحيح

Sahih hadiste açıkça belirtildiği üzere: 'Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; her ne kadar sen O'nu görmesen de O seni görmektedir' [anlamı kastediliyorsa]—

فلأن ذلك لو نافى لزم أن لا يصدق المحسن إلا على نحو المعصوم ولا يصدق على من عبد الله تعالى وأطاعه مدة مديدة على أليق وجه وأحسنه ثم عصاه لحظة فندم أشد الندم واستغفر سيد الاستغفار ولا أظن أحدا يقول بذلك فتدبر.

Zira bu durum mani olsaydı, muhsin vasfının ancak masum (günahsız) kimseye uyması ve uzun bir süre Allah Teâlâ'ya en layık ve en güzel şekilde ibadet edip itaat eden, sonra bir an O'na isyan edip son derece pişman olan ve istiğfârın en yücesiyle bağışlanma dileyen kimseye uymaması gerekirdi. Hiç kimsenin bunu söyleyeceğini zannetmem; iyi düşün!

ثم إن في هذه الآيات- على ما ذهب إليه المعظم- دلالة على أن المؤمنين ثلاث طبقات، متقين وتائبين ومصرين، وعلى أن غير المصرين تغفر ذنوبهم ويدخلون الجنة، وأما أنها تدل على أن المصرين لا تغفر ذنوبهم ولا يدخلون الجنة كما زعمه البعض فلا لأن السكوت عن الحكم ليس بيانا لحكمهم عند بعض ودال على المخالفة عند آخرين وكفى في تحققها أنهم مترددون بين الخوف والرجاء وأنهم لا يخلون عن تعنيف أقله تعييرهم بما أذنبوه مفصلا- ويا له من فضيحة- وهذا ما لا بد منه على ما دلت عليه نصوص الكتاب والسنة وحينئذ لم يتم لهم المغفرة الكاملة كما للتائبين على أن مقتضى ما في الآيات أن الجنة لا تكون جزاء للمصر وكذلك المغفرة أما نفي التفضل بهما فلا، وهذا على أصل المعتزلة واضح للفرق بين الجزاء والتفضل وجوبا وعدم وجوب، وأما على أصل أهل السنة فكذلك لأن التفضل قسمان: قسم مترتب على العمل ترتب الشبع على الأكل يسمى أجرا وجزءا وقسم لا يترتب على العمل فمنه ما هو تتميم للأجر كما أو كيفا كما وعده من الأضعاف وغير ذلك، ومنه ما هو محض التفضل حقيقة واسما كالعفو عن أصحاب الكبائر ورؤية الله تعالى في دار القرار وغير ذلك مما لا يعلمه إلا الله تعالى قاله بعض المحققين، وذكر العلامة الطيبي أن قوله تعالى: وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ وردت خطابا لآكلي الربا من المؤمنين وردعا لهم عن الإصرار على ما يؤديهم إلى دركات الهالكين من الكافرين وتحريضا على التوبة والمسارعة إلى نيل الدرجات مع الفائزين من المتقين والتائبين، فإدراج المصرين في هذا المقام بعيد المرمى لأنه إغراء وتشجيع على الذنب لا زجر ولا ترهيب فبين بالآيات معنى المتقين للترغيب والترهيب ومزيد تصوير مقامات الأولياء ومراتبهم ليكون حثا لهم على الانخراط في سلكهم ولا بدّ من ذكر التائبين واستغفارهم وعدم الإصرار ليكون لطفا لهؤلاء وجميع الفوائد التي ذكرت في قوله ﷾: وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ تدخل في المعنى، فعلم من هذا أن دلالة وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا مهجورة لأن مقام التحريض والحث أخرج المصرين، والحاصل أن شرط دلالة المفهوم هنا منتف فلا يصح

Sonra âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre bu ayetlerde; müminlerin muttakîler, tövbekârlar ve ısrarcılar olmak üzere üç tabaka olduğuna ve ısrarcı olmayanların günahlarının bağışlanıp cennete gireceklerine delalet vardır. Bazılarının iddia ettiği gibi bu ayetlerin ısrarcıların günahlarının bağışlanmayacağına ve cennete girmeyeceklerine delalet etmesine gelince, bu doğru değildir; zira bir hüküm hakkında susulması, bazılarına göre onların hükmünün beyanı değildir, diğerlerine göre ise mefhum-ı muhalefete delalet eder. Bunun tahakkuku için, onların korku ile ümit arasında gidip gelmeleri ve en azı işledikleri günahların ayrıntılı olarak yüzlerine vurulup kınanması olan bir azardan uzak kalmamaları kâfidir —ki bu ne büyük bir rezilliktir!— Kitap ve Sünnet nasslarının delalet ettiği üzere bu kaçınılmazdır; bu durumda tövbekârlar için olduğu gibi onlar için tam bir mağfiret gerçekleşmiş olmaz. Kaldı ki ayetlerin gereği, cennetin ve keza mağfiretin ısrarcı için bir ceza (hak edilmiş karşılık) olmamasıdır; bunların bir lütuf olarak verilmesinin nefyi ise söz konusu değildir. Bu durum Mutezile'nin esasına göre açıktır; zira vacip olma ve olmama bakımından ceza ile lütuf arasında fark vardır. Ehl-i Sünnet'in esasına göre de böyledir; zira lütuf iki kısımdır: Birincisi, yemenin ardından tokluğun gelmesi gibi amele bağlı olan kısımdır ki buna ecir ve karşılık (ceza) denir. Diğeri ise amele bağlı olmayan kısımdır; bundan bir kısmı ecri kemiyet veya keyfiyet olarak kat kat vaat ettiği gibi tamamlayan lütuftur; bir kısmı da büyük günah sahiplerinin affedilmesi, karar yurdunda Allah Teâlâ'nın görülmesi ve Allah Teâlâ'dan başkasının bilmediği diğer şeyler gibi hem hakikat hem de isim olarak sırf lütuftur; bunu bazı muhakkikler söylemiştir. Allâme Tîbî şöyle zikretmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } buyruğu, müminlerden faiz yiyenlere bir hitap, onları kâfirlerden olan helak olmuşların derekelerine sürükleyecek şeyde ısrar etmekten bir caydırma ve muttakîler ile tövbekârlardan olan kazananlarla birlikte derecelere nail olmak için tövbeye ve acele etmeye bir teşviktir. Dolayısıyla bu makama ısrarcıların dâhil edilmesi hedeften uzaktır; zira bu, azarlama ve korkutma değil, günaha teşvik ve cesaretlendirme olur. Böylece ayetlerle rağbet ettirmek ve korkutmak, evliyanın makam ve mertebelerini daha fazla tasvir etmek amacıyla muttakîlerin manası açıklanmıştır ki onların safına girmeye bir teşvik olsun. Tövbe edenlerin, onların istiğfarlarının ve ısrarcı olmayışlarının zikredilmesi de bunlara bir lütuf olsun diye kaçınılmazdır. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } buyruğunda zikredilen bütün faydalar da bu manaya dâhildir. Buradan anlaşıldı ki, { وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا } ifadesinin [mefhum-ı muhalefet] delaleti terk edilmiştir; çünkü teşvik ve sevk etme makamı ısrarcıları dışarıda bırakmıştır. Hâsılı, burada mefhum delaletinin şartı ortadan kalkmıştır; dolayısıyla

الاحتجاج بذلك للمعتزلة أصلا قَدْ خَلَتْ أي مضت مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ أي وقائع في الأمم المكذبة أجراها الله تعالى حسب عادته، وقال المفضل: إن المراد بها الأمم، وقد جاءت السنة بمعنى الأمة في كلامهم، ومنه قوله:

Bununla Mutezile'nin delil getirmesi asla sahih olmaz. { قَدْ خَلَتْ } yani geçmiştir, { مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } yani Allah Teâlâ'nın âdeti gereğince yalanlayan ümmetler hakkında uyguladığı ibret dolu hadiseler [geçmiştir]. Mufaddal: 'Bundan murat ümmetlerdir; zira sünnet kelimesi onların dilinde ümmet manasında da gelmiştir' demiştir; nitekim şairin şu sözü bundandır:

ما عاين الناس من فضل كفضلكم ... ولا رأوا مثلكم في سالف السنن

İnsanlar sizin faziletiniz gibi bir fazilet görmedi / Geçmiş ümmetler içinde de sizin gibisine rastlamadı.

وقال عطاء: المراد بها الشرائع والأديان، فالمعنى قد مضت من قبلكم سنن وأديان نسخت، ولا يخفى أن الأول أنسب بالمقام لأن هذا إما مساق لحمل المكلفين أو آكلي الربا على فعل الطاعة أو على التوبة من المعصية أو على كليهما بنوع غير ما سبق- كما قيل- وإما عود إلى تفصيل بقية القصة بعد تمهيد مبادئ الرشد والصلاح وترتيب مقدمات الفوز والفلاح على رأي، وذكر مضي الأديان ليس له كثير ارتباط بذلك، وإن زعم بعضهم أن فيه تثبيتا للمؤمنين على دين النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لئلا يهنوا بقول اليهود إن دين موسى ﵇ لا ينسخ ولا يجوز النسخ على الله تعالى لأنه بداء وتحريضا لليهود وحثا على قبول دين الإسلام وإنذارا لهم من أن يقع عليهم مثل ما وقع على المكذبين وتقوية لقلوب المؤمنين بأنه سينصرهم على المكذبين، نعم إطلاق السنة على الشريعة أقرب من إطلاقها على الوقعة لأنها في الأصل الطريقة والعادة، ومنه قولهم: سنة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، والجار والمجرور إما متعلق بخلت أو بمحذوف وقع حالا من سُنَنٌ أي سنن كائنة من قبلكم فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ أي بأقدامكم أو بأفهامكم فَانْظُروا أي تأملوا.

Atâ ise: 'Murat, şeriatlar ve dinlerdir; mana, sizden önce neshedilmiş birtakım şeriatlar ve dinler geçmiştir demektir' demiştir. Gizli değildir ki birinci görüş makama daha uygundur; çünkü bu [ifade], söylenildiği gibi ya mükellefleri veya faiz yiyenleri taati işlemeye yahut günahtan tövbe etmeye ya da geçmişten farklı bir üslupla her ikisine birden sevk etmek içindir; yahut da bir görüşe göre doğruluk ve ıslahın ilkelerini hazırlayıp kurtuluş ve felahın mukaddimelerini sıraladıktan sonra kıssanın kalanının tafsilatına dönmektir. Dinlerin geçip gittiğinin zikredilmesinin ise bununla pek bir irtibatı yoktur; her ne kadar bazısı bunda müminleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dini üzerinde sebat ettirme gayesi olduğunu iddia etse de —tâ ki Yahudilerin 'Musa aleyhisselâm'ın dini neshedilmez, Allah hakkında nesh caiz değildir çünkü bu bedâdır (fikir değiştirmektir)' sözüyle gevşemesinler; hem Yahudileri İslam dinini kabule teşvik ve sevk etme, yalanlayanların başına gelenin kendi başlarına da gelmesinden onları sakındırma ve yalanlayanlara karşı kendilerine yardım edeceğine dair müminlerin kalplerini güçlendirme gayesi taşısın— Evet, sünnet lafzının şeriata ıtlakı, vakıaya (hadiseye) ıtlakından daha yakındır; çünkü o aslen yol ve âdettir; nitekim 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti' sözleri de bundandır. Câr ve mecrûr (مِنْ قَبْلِكُمْ) ya 'halet' fiiline müteallıktır ya da { سُنَنٌ } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'sizden önce var olan sünnetler' demektir. { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Öyleyse yeryüzünde gezin dolaşın” yani ayaklarınızla yahut akıllarınızla [gezin], { فَانْظُروا } “ve bakın” yani düşünün, ibret alın.

كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ أي آخر أمرهم الذي أدى إليه تكذيبهم لأنبيائهم، والفاء للإيذان بسببية الخلو للسير والنظر أو الأمر بهما، وقيل: المعنى على الشرط أي إن شككتم فَسِيرُوا إلخ، والخطاب على كل تقدير مساق للمؤمنين، وقال النقاش: للكفار- وفيه بعد- وكَيْفَ خبر مقدم- لكان- معلق لفعل النظر، والجملة في محل النصب بعد نزع الخافض لأن الأصل استعماله بالجار وتجريد الفعل عن تاء التأنيث لأن المرفوع مجازي التأنيث.

{ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “yalanlayanların akıbeti nasıl oldu!” yani peygamberlerini yalanlamalarının kendilerini sürüklediği işlerinin sonu [nasıl oldu]. Baştaki 'fâ' (فَ), geçmiş sünnetlerin bulunmasının gezmeye ve bakmaya veya bu ikisinin emredilmesine sebep olduğunu bildirmek içindir. Bir görüşe göre mana şart anlamındadır; yani 'eğer şüphe ediyorsanız gezin dolaşın...' demektir. Hitap her takdirde müminlere yöneliktir. Nakkâş: 'Kâfirlere yöneliktir' demiştir ki bunda uzaklık vardır. { كَيْفَ }, 'kâne'nin öne geçmiş haberidir ve bakma fiilini amelden alıkoymuştur (ta'lik etmiştir). Cümle, harf-i cer hazfedildikten sonra (nez'u'l-hâfız yoluyla) nasb mahallindedir; çünkü asıl olan fiilin harf-i cerle kullanılmasıdır. Merfu olan kelime (عاقِبَةُ) mecazî müennes olduğu için fiil müenneslik 'tâ'sından tecrit edilmiştir.

هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ الإشارة إما إلى القرآن- وهو المروي عن الحسن وقتادة- وخدش بأنه بعيد عن السياق. وإما إلى ما لخص من أمر الكفار والمتقين والتائبين، وقوله سبحانه: قَدْ خَلَتْ الآية اعتراض للحث على الإيمان والتقوى والتوبة- كما قيل- ووجه الاعتراض لدفع الاعتراض بأن المعترضة مؤكدة للمعترض فيه وهنا ليس كذلك بأن تلك الآيات واردة على سبيل الترغيب والترهيب لآكلي الربا وهذه الآية دلت على الترهيب ومعناه راجع إلى الترغيب بحسب التضاد كما أن بعض الآيات الواردة في الرحمن للوعيد تعدّ من الآلاء بحسب الزجر عن المعاصي فيتأتى التوكيد دون نقص، واعترض عليه بأنه تعسف. وإما إلى ما سلف من قوله سبحانه:

{ هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “Bu, insanlara bir açıklama, takva sahiplerine de bir hidayet ve bir öğüttür.” İşaret ya Kur'an'adır —ki Hasan ve Katâde'den rivayet edilen budur— fakat bunun siyakla bağdaşmadığı söylenerek tenkit edilmiştir; ya kâfirlerin, muttakîlerin ve tövbekârların özetlenen durumunadır; Allah Teâlâ'nın: { قَدْ خَلَتْ } ayeti ise —denildiği gibi— imana, takvaya ve tövbeye teşvik için bir itirazî [cümledir]. İtiraz cümlesinin itiraz edilen yeri pekiştirmesi gerektiği, burada ise durumun böyle olmadığı şeklindeki itirazı defetmek için itirazî cümlenin yönü şöyledir: O ayetler faiz yiyenler için rağbet ettirme ve korkutma yoluyla gelmiştir; bu ayet ise korkutmaya delalet etmiştir ve zıtlık gereğince manası rağbet ettirmeye racidir; tıpkı Rahmân Suresi'nde tehdit için gelen bazı ayetlerin günahlardan sakındırması bakımından nimetlerden sayılması gibi; böylece hiçbir eksiklik olmaksızın tekit hâsıl olur; ancak buna zorlama olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Veyahut işaret, Allah Teâlâ'nın geçmişteki şu buyruğunadır:

قَدْ خَلَتْ إلخ، وهو المروي عن أبي إسحاق، واختاره الطبري والبلخي، وكثير من المتأخرين- وأل- في الناس للعهد، والمراد بهم المكذبون، والظرف إما متعلق ببيان أو بمحذوف وقع صفة لهم أي هذا إيضاح لسوء عاقبة ما هم عليه من التكذيب فإن الأمر السابق وإن كان خاصا بالمؤمنين على المختار لكن العمل بموجبه غير مختص بهم ففيه حمل للمكذبين أيضا على أن ينظروا في عاقبة أسلافهم ليعتبروا بذلك، والموعظة ما يلين القلب ويدعو إلى التمسك بما فيه طاعة، والهدى بيان طريق الرشد ليسلك دون طريق الغي، والفرق بينه وبين البيان أن الثاني إظهار المعنى كائنا ما كان ولكون المراد به هنا ما كان عاريا عن الهدى والعظة خصه بالناس مع أن ظاهره شامل للمتقين.

{ قَدْ خَلَتْ } ayetinedir; Ebû İshak'tan rivayet edilen, Taberî, Belhî ve son dönem âlimlerinin çoğunun tercih ettiği görüş budur. { النَّاسِ } kelimesindeki 'el-' takısı ahd (belirlilik) içindir; onlardan murat da yalanlayanlardır. Zarf ya 'beyân' lafzına müteallıktır ya da onlara sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani bu, içinde bulundukları yalanlamanın kötü akıbetini gösteren bir açıklamadır; zira önceki emir muhtar olan görüşe göre müminlere özel olsa da onun gereğince amel etmek onlara has değildir; dolayısıyla bunda yalanlayanları da ibret alsınlar diye geçmişlerinin akıbetine bakmaya bir sevk etme vardır. Mev'iza (öğüt), kalbi yumuşatan ve içinde itaat bulunan şeye sarılmaya çağıran şeydir. Hüdâ (hidayet) ise sapıklık yoluna değil de gidilsin diye doğruluk yolunun açıklanmasıdır. Onunla beyân arasındaki fark şudur: Beyân, her ne olursa olsun manayı açığa çıkarmaktır; burada murat edilen hidayet ve öğütten yoksun olan açıklama olduğu için, zâhiri muttakîleri de kapsamasına rağmen onu 'insanlar' lafzına tahsis etmiştir.

والمراد بهم مقابل المكذبين وكأنه وضع موضع الضمير بناء على أن المعنى وزيادة بصيرة وموعظة لكم للإيذان بعلة الحكم فإن مدار ذلك كونه هدى وموعظة لهم إنما هو تقواهم وعدم تكذيبهم، وقدم بيان كونه بيانا للمكذبين مع أنه غير مسوق له على بيان كونه هدى للمتقين مع أنه المقصود بالسياق لأن أول ما يترتب على مشاهدة آثار هلاك أسلافهم ظهور حال أخلافهم، وأما الهدى فأمر مترتب عليه والاقتصار على الأمرين في جانب المتقين مع

Onlardan murat yalanlayanların karşısında olanlardır. Sanki mana 'size bir basiret artışı ve öğüttür' esasına dayandığı için hükmün illetini hissettirmek üzere zamir yerine konulmuştur; zira bunun onlara hidayet ve öğüt olmasının dayanağı ancak onların takvaları ve yalanlamayışlarıdır. Yalanlayanlar için bir beyan oluşunun zikri —her ne kadar söz onun için sevk edilmemiş olsa da— asıl siyakın maksadı olan muttakîler için hidayet oluşunun zikrinden öne geçirilmiştir; çünkü onların geçmişlerinin helak izlerini müşahede etmelerinin ardından ilk terettüp eden şey, kendilerinden sonrakilerin durumunun ortaya çıkmasıdır; hidayet ise buna bağlı olarak meydana gelen bir husustur. Muttakîler tarafında sadece iki hususla (hidayet ve mev'iza) yetinilmesi ise,

ترتبهما على البيان لما أنهما المقصد الأصلي، وقيل: أل في الناس للجنس.

Beyana terettüp etmeleriyle birlikte asıl maksat onların oluşundandır. Bir görüşe göre: { النَّاسِ } lafzındaki 'el-' takısı cins içindir.

والمراد بيان لجميع الناس لكن المنتفع به المتقون لأنهم يهتدون به وينتجعون بوعظه- وليس بالبعيد- وجوز بعضهم أن يراد من المتقين الصائرون إلى التقوى فيبقى الهدى والموعظة بلا زيادة، وأن يراد بهم ما يعمهم وغيرهم من المتقين بالفعل فيحتاج الهدى وما عطف عليه إلى اعتبار ما يعم الابتداء والزيادة فيه، ولا يخفى ما في الثاني من زيادة البعد لارتكاب خلاف الظاهر في موضعين، وأما الأول ففيه بعد من جهة الارتكاب في موضع واحد وهو وإن شارك ما قلناه من هذه الحيثية إلا أن ما ارتكبناه يهدي إليه في الجملة التنوين الذي في الكلمة ولا كذلك ما ارتكبوه بل اعتبار الكمال المشعر به الإطلاق ربما يأباه ولعله لمجموع الأمرين هان أمر نزع الخف.

Murat bütün insanlar için bir açıklama olmasıdır; fakat ondan faydalananlar muttakîlerdir, çünkü onlar onunla hidayet bulur ve öğüdünden yararlanırlar; bu da uzak bir görüş değildir. Bazıları, muttakîlerden takvaya erecek olanların kastedilmesini caiz görmüşlerdir; böylece hidayet ve mev'iza bir artış olmaksızın asıl haliyle kalır; yahut onlardan hem onları hem de fiilen muttakî olan diğerlerini kapsayan kimselerin kastedilmesini caiz görmüşlerdir ki bu durumda hidayet ve ona matuf olan kelime, hem başlamayı hem de onda artışı kapsayan bir mananın itibar edilmesine muhtaç olur. İkinci görüşte iki yerde zâhirin hilafına gidildiği için aşırı bir uzaklık bulunduğu gizli değildir. Birinciye gelince, tek bir yerde zâhirin hilafına gidilmesi yönünden onda da bir uzaklık vardır; gerçi o bu açıdan bizim dediğimizle ortak olsa da bizim benimsediğimiz manaya kelimedeki tenvin bir ölçüde delalet etmektedir; onların benimsediğine ise böyle bir delil yoktur, bilakis mutlak ifadenin hissettirdiği kemal manası belki de buna engeldir; muhtemelen her iki hususun toplamından ötürü zorlama hafiflemiştir.

وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا

{ وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } “Gevşemeyin ve üzülmeyin”

أخرج الواحدي عن ابن عباس أنه قال: «انهزم أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يوم أحد فبينما هم كذلك إذ أقبل خالد بن الوليد بخيل المشركين يريدون أن يعلوا عليهم الجبل فقال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: اللهم لا قوة لنا إلا بك اللهم ليس يعبدك بهذه البلدة غير هؤلاء النفر فأنزل الله تعالى هذه الآية وثاب نفر من المسلمين فصعدوا الجبل ورموا خيل المشركين حتى هزموهم»

Vâhidî, İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hezimete uğradı; onlar bu hâldeyken Hâlid b. Velîd müşriklerin süvarileriyle dağın tepesinden onların üzerine çıkmak isteyerek geldi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'ım! Senin yardımın olmadan bizim gücümüz yoktur. Allah'ım! Bu beldede şu topluluktan başka Sana ibadet eden kimse yoktur' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi; Müslümanlardan bir grup toparlanıp dağa çıktı ve müşriklerin süvarilerini ok yağmuruna tutarak onları hezimete uğrattı.»

وعن الزهري وقتادة أنها نزلت تسلية للمسلمين لما نالهم يوم أحد من القتل والجراح.

Zührî ve Katâde'den rivayet edildiğine göre bu ayet, Uhud günü Müslümanların başına gelen ölüm ve yaralanmalardan dolayı onlara bir teselli olarak inmiştir.

وعن الكلبي أنها نزلت بعد يوم أحد حين أمر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أصحابه رضي الله تعالى عنهم بطلب القوم. وقد أصابهم من الجراح ما أصابهم وقال صلى الله تعالى عليه وسلم: «لا يخرج إلا من شهد معنا بالأمس فاشتد ذلك على المسلمين فأنزل الله تعالى هذه الآية،

Kelbî'den rivayet edildiğine göre ise bu ayet, Uhud gününden sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına radıyallâhu anhüm düşmanı takip etmelerini emrettiğinde inmiştir. Halbuki onlara isabet eden yaralar isabet etmişti ve sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bizimle birlikte dün savaşta bulunanlardan başkası çıkmasın» buyurmuştu; bu durum Müslümanlara ağır gelince Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وأيّا ما كان فهي معطوفة على قوله تعالى: فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ بحسب اللفظ ومرتبطة به بحسب المعنى إن قلنا إنه عود إلى التفصيل، وبما تقدم من قصة أحد- إن لم نقل ذلك- وبه قال جمع، وجعلوا توسيط حديث الربا استطرادا أو إشارة إلى نوع آخر من عداوة الدين ومحاربة المسلمين، وبه يظهر الربط وقد مر توجيهه بغير ذلك أيضا.

Her nasıl olursa olsun bu ayet, lafız bakımından Allah Teâlâ'nın: { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } buyruğuna matuftur; şayet onun tafsilata dönüş olduğunu söylersek mana bakımından da ona bağlıdır; eğer bunu söylemezsek Uhud kıssasından geçen kısımlara bağlıdır. Bir grup bu görüşü benimsemiş ve faiz konusunun araya girmesini bir istitrad (araya girme) yahut dine düşmanlığın ve Müslümanlarla savaşmanın başka bir türüne işaret kılmışlardır; irtibat bununla da ortaya çıkmaktadır, nitekim bunun başka türlü izahı da geçmişti.

ومن الناس من جعل ارتباط هذه الآية لفظا بمحذوف أي كونوا مجدين ولا تهنوا، ومضى على الخلاف وهو تكلف مستغنى عنه، والوهن- الضعف أي لا تضعفوا عن قتال أعدائكم والجهاد في سبيل الله تعالى بما نالكم من الجراح وَلا تَحْزَنُوا على ما أصبتم به من قتل الأعزة وقد قتل في تلك الغزوة خمسة من المهاجرين حمزة بن عبد المطلب ومصعب عن بن عمير صاحب راية رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وعبد الله بن جحش ابن عمة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وعثمان بن شماس وسعد مولى عتبة رضي الله تعالى عنهم، وسبعون من الأنصار، وقيل:

İnsanlardan bazıları bu ayetin lafız bakımından mahzuf bir ifadeye bağlı olduğunu kabul etmiştir; yani 'gayretli olun ve gevşemeyin' demektir ve ihtilaf üzere devam etmiştir; fakat bu, ihtiyaç duyulmayan bir külfettir. Vehen (الوهن), zayıflıktır; yani aldığınız yaralardan ötürü düşmanlarınızla savaşmaktan ve Allah Teâlâ yolunda cihattan zaaf göstermeyin. { وَلا تَحْزَنُوا } “ve üzülmeyin” yani aziz bildiğiniz kimselerin öldürülmesinden dolayı başınıza gelenlere [üzülmeyin]. O gazvede Muhacirler'den beş kişi şehit edilmişti: Hamza b. Abdilmuttalib, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sancaktarı Mus'ab b. Umeyr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in halasının oğlu Abdullah b. Cahş, Osman b. Şemmâs ve Utbe'nin azatlısı Sa'd radıyallâhu anhüm; Ensar'dan ise yetmiş kişi şehit olmuştu. Bir görüşe göre:

لا تَحْزَنُوا على ما فاتكم من الغنيمة ولا يخفى بعده والظاهر أن حقيقة النهي غير مرادة هنا بل المراد التسلية والتشجيع وإن أريدت الحقيقة فلعل ذلك بالنسبة إلى ما يترتب على الوهن والحزن من الآثار الاختيارية أي لا تفعلوا ما يترتب على ذلك وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ جملة حالية من فاعل الفعلين أي والحال أنكم الْأَعْلَوْنَ الغالبون دون أعدائكم فإن مصيرهم مصير أسلافهم المكذبين فهو تصريح بعد الإشعار بالغلبة والنصر.

{ لا تَحْزَنُوا } “üzülmeyin”, elinizden kaçırdığınız ganimete [üzülmeyin demektir]; bunun uzaklığı ise gizli değildir. Zâhir olan odur ki, burada nehyin hakiki manası murat edilmemiştir; bilakis teselli ve cesaretlendirme murat edilmiştir. Şayet hakiki mana kastedilmişse, bu belki de gevşeklik ve hüzünden doğan ihtiyarî (iradî) sonuçlara göredir; yani bu duruma bağlı olan sonuçları yapmayın. { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “eğer inanıyorsanız üstün gelecek olanlar sizlersiniz” cümlesi, iki fiilin failinden hâl cümlesidir; yani sizler düşmanlarınıza karşı galip ve üstün durumda iken [gevşemeyin]; zira onların sonu, yalanlayan geçmişlerinin sonu gibidir. Dolayısıyla bu, galibiyet ve zaferi hissettirdikten sonra açıkça ifade etmektir.

حكى القرطبي أنهم لم يخرجوا بعد ذلك إلا ظفروا في كل عسكر كان في عهده ﵊ وكذا في كل عسكر كان بعد، ولو لم يكن فيه إلا واحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم. أو المراد والحال أنكم أعلى منهم شأنا فإنكم على الحق وقتالكم لإعلاء كلمة الله تعالى وقتلاكم في الجنة وأنهم على الباطل وقتالهم لنصرة كلمة الشيطان وقتلاهم في النار، واشتراكهم على هذا في العلو بناء على الظاهر وزعمهم، وإذا أخذ العلو بمعنى الغلبة لا يحتاج إلى هذا لما أن الحرب سجال وأن العاقبة للمتقين، وقيل: المراد وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ حالا منهم حيث أصبتم

Kurtubî şöyle nakletmiştir: Onlar bundan sonra Peygamber aleyhisselâm'ın devrindeki bütün ordularda ve keza ondan sonraki —içinde sahâbeden radıyallâhu anhüm sadece bir kişi dahi bulunsa— bütün ordularda her sefere çıktıklarında mutlaka zafere ulaştılar. Veyahut murat şudur: Sizler konumca onlardan daha üstün durumda iken [gevşemeyin]; zira siz hak üzeresiniz ve savaşınız Allah'ın kelimesini yüceltmek içindir, ölüleriniz ise cennettedir; onlar ise batıl üzerindedir ve savaşları şeytanın kelimesine yardım etmek içindir, ölüleri de cehennemdedir. Buna göre üstünlükte onların ortaklığı zâhire ve onların zannına göredir. Şayet üstünlük galibiyet manasında alınırsa buna ihtiyaç kalmaz; çünkü savaş nöbetleşedir ve akıbet muttakîlerindir. Denilmiştir ki: { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } ifadesinden murat; Bedir günü onlara verdiğiniz zararın, onların bugün size verdiği zarardan daha büyük olması hasebiyle onların hâlidir.

منهم يوم بدر أكبر مما أصابوا منكم اليوم، ومن الناس من جوز كون الجملة لا محل لها من الإعراب وجعلها معترضة بين النهي المذكور، وقوله سبحانه: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ لأنه متعلق به معنى وإن كان الجواب محذوف أي- إن كنتم مؤمنين فلا تهنوا ولا تحزنوا- فإن الإيمان يوجب قوة القلب ومزيد الثقة بالله تعالى وعدم المبالاة بأعدائه، ولا يخفى أن دعوى التعلق مما لا بأس بها لكن الحكم- بكون تلك الجملة معترضة- معترض بالبعد، ويحتمل أن يكون هذا الشرط متعلقا- بالأعلون- والجواب محذوف أيضا أي إن كنتم مؤمنين- فأنتم الأعلون- فإن الإيمان بالله تعالى يقتضي العلو لا محالة، ويحتمل أن يراد بالإيمان التصديق بوعد الله تعالى بالنصرة والظفر على أعداء الله تعالى، ولا اختصاص لهذا الاحتمال بالاحتمال الأخير من احتمالي التعلق كما يوهمه صنيع بعضهم، وعلى كل تقدير المقصود من الشرط هنا تحقيق المعلق به كما في قول الأجير: إن كنت عملت لك فأعطني أجري، أو من قبيل قولك لولدك:

İnsanlardan bazıları cümlenin iraptan mahalli olmadığını caiz görmüş ve zikredilen nehiy ile Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız” buyruğu arasında itirazî [cümle] kılmışlardır; çünkü cevap mahzuf olsa da mana bakımından ona bağlıdır; yani 'eğer inanıyorsanız gevşemeyin ve üzülmeyin'; zira iman, kalbin kuvvetli olmasını, Allah Teâlâ'ya güvenin artmasını ve O'nun düşmanlarına aldırış etmemeyi gerektirir. Bağlantı iddiasında bir beis olmadığı gizli değildir; fakat bu cümlenin itirazî olduğuna hükmetmek uzaklıkla tenkit edilmiştir. Bu şartın 'el-a'levn' lafzına müteallık olması ve cevabın da mahzuf bulunması muhtemeldir; yani 'eğer inanıyorsanız üstün olanlar sizsiniz'; zira Allah Teâlâ'ya iman şüphesiz üstünlüğü gerektirir. İmandan muradın, Allah Teâlâ'nın düşmanlarına karşı yardım ve zafer vaadini tasdik etmek olması da muhtemeldir; bu ihtimal, bazılarının tutumunun vehmettirdiği gibi bağlantının son ihtimaline has değildir. Her takdirde buradaki şarttan maksat, bir işçinin 'Eğer sana çalıştıysam ücretimi ver' sözünde veya senin evladına:

إن كنت ابني فلا تعصني، وحمل بعضهم الشرط على التعليل أي لا تهنوا ولا تحزنوا لأجل كونكم مؤمنين، أو وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ لأجل ذلك، والقول بأن المراد إن بقيتم على الإيمان ليس له كمال ملاءمة للمقام إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ قرأ حمزة والكسائي، وابن عياش عن عاصم بضم القاف، والباقون بالفتح، وهما لغتان- كالدف والدف، والضعف والضعف- وقال الفراء: القرح بالفتح الجراحة، وبالضم ألمها، ويقرأ بضم القاف والراء على الاتباع- كاليسر واليسر، والطنب والطنب- وقرأ أبو السمال بفتحهما وهو مصدر قرح يقرح إذا صار له قرحة والمعنى إن نالوا منكم يوم أحد فقد نلتم منهم قبله يوم بدر، ثم لم يضعف ذلك قلوبهم ولم يثبطهم عن معاودتكم بالقتال وأنتم أحق بأن لا تضعفوا فإنكم ترجون من الله تعالى ما لا يرجون، والمضارع على ما ذهب إليه العلامة التفتازاني لحكاية الحال لأن المساس مضى، وأما استعمال- إن- فبتقدير كان أي إن كان مسكم قرح، وإِنْ لا تتصرف في- كان- لقوة دلالته على المضي، أو على ما قيل: إن إِنْ قد تجيء لمجرد التعليق من غير نقل فعله من الماضي إلى المستقبل، وما وقع في موضع جواب الشرط ليس بجواب حقيقة لتحققه قبل هذا الشرط، بل دليل الجواب، والمراد إن كان مسكم قرح فذلك لا يصحح عذركم وتقاعدكم عن الجهاد بعد لأنه قد مس أعداءكم مثله وهم على ما هم عليه، أو يقال: إن مسكم قرح فتسلوا فقد مس القوم قرح مثله، والمثلية باعتبار كثرة القتلى في الجملة فلا يرد أن المسلمين قتلوا من المشركين يوم بدر سبعين وأسروا سبعين، وقتل المشركون من المسلمين يوم أحد خمسة وسبعين وجرحوا سبعين، والتزم بعضهم تفسير القرح بمجرد الانهزام دون تكثير القتلى فرارا من هذا الإيراد، وأبعد بعض في توجيه الآية وحملها على ما لا ينبغي أن يحمل عليه كلام الله تعالى، فقال: الأوجه أن يقال: إن المراد إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فلا تهنوا لأنه مَسَّ الْقَوْمَ أي الرجال قَرْحٌ مِثْلُهُ والقرح للرجال لا للنساء فمن هو من زمرة الرجال ينبغي أن لا يعرض عما هو سمته بل ينبغي أن يسعى له، وبهذا يظهر بقاء وجه التعبير بالمضارع وأنه على ظاهره، وكذا يندفع ما قيل: إن قرح القوم لم يكن مثل قرحهم ولا يحتاج إلى ما تقدم من الجواب.

'Eğer benim oğlumsan bana isyan etme' demen kabilinden, kendisine bağlanan şeyin gerçekleşmesini pekiştirmektir. Bazıları şartı ta'lil (gerekçe) manasına hamletmiştir; yani 'mümin olduğunuz için gevşemeyin ve üzülmeyin' veya 'bunun sebebiyle üstün olanlar sizlersiniz'. Kastedilenin 'eğer iman üzere kalırsanız' şeklinde olduğu görüşünün ise makama tam bir uygunluğu yoktur. { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” ayetini Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle İbn Ayyâş kāf harfinin zammesiyle (قُرْحٌ / kurh), diğerleri ise fetha ile (قَرْحٌ / karh) okumuşlardır. Bunlar iki lehçedir; tıpkı 'deff' ve 'düff', 'da'f' ve 'du'f' gibi. Ferrâ: 'Fetha ile olan karh yara, zamme ile olan kurh ise onun acısıdır' demiştir. Kāf ve râ harflerinin ikisinin birden zammesiyle ittiba üzere de okunur; tıpkı 'yüsr' ve 'yüsür', 'tünb' ve 'tünüb' gibi. Ebü's-Semmâl ise her ikisinin fethasıyla (قَرَحٌ) okumuştur ki bu, çıban çıktığında kullanılan 'kareha yakrahu' fiilinin masdarıdır. Mana şudur: Uhud günü onlar size bir zarar verdilerse, daha önce Bedir günü siz de onlara bir zarar vermiştiniz; sonra bu durum onların kalplerini zayıflatmadı ve sizinle tekrar savaşmaktan onları alıkoymadı; siz ise gevşememeye daha layıksınız, zira siz Allah Teâlâ'dan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız. Allâme Teftâzânî'nin benimsediği görüşe göre muzâri (geniş/şimdiki zaman) fiil hikâye-i hâl (geçmişi canlandırma) içindir, çünkü dokunma hadisesi geçmiştir. 'İn' (إِنْ) edatının kullanılmasına gelince; 'kâne' takdiriyledir, yani 'eğer size bir yara dokunmuş idiyse'; 'in' edatı geçmişe delaletinin kuvvetinden dolayı 'kâne' fiilinde değişiklik yapamaz. Veyahut denildiği üzere 'in' edatı, fiilini geçmişten geleceğe nakletmeksizin sırf bağlama (ta'lik) için de gelebilir. Şartın cevabı makamında vaki olan şey, bu şarttan önce gerçekleşmiş olduğu için hakikatte cevap değil, cevabın delilidir. Murat şudur: Eğer size bir yara dokunduysa bu, bundan sonra cihaddan geri kalmanız ve mazeret ileri sürmeniz için geçerli bir sebep olamaz; çünkü düşmanlarınıza da içinde bulundukları [batıl] hâle rağmen benzeri dokunmuştur. Yahut şöyle denilir: Eğer size bir yara dokunduysa teselli bulun; zira o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. Benzerlik, genel olarak ölülerin çokluğu itibarıyladır; dolayısıyla Müslümanların Bedir günü müşriklerden yetmiş kişiyi öldürüp yetmiş kişiyi esir aldığı, müşriklerin ise Uhud günü Müslümanlardan yetmiş beş kişiyi şehit edip yetmiş kişiyi yaraladığı şeklindeki bir itiraz vârit olmaz. Bazıları bu itirazdan kaçmak için 'karh' kelimesini ölülerin çokluğu değil de sadece hezimet olarak tefsir etmeyi zorunlu görmüşlerdir. Bazıları da ayeti tevil etmede çok uzaklaşmış ve onu Allah Teâlâ'nın kelamının hamledilmemesi gereken bir manaya çekerek şöyle demiştir: En uygunu şöyle denilmesidir: Murat; { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ } gevşemeyin, çünkü { مَسَّ الْقَوْمَ } yani [hakiki] erkeklere { قَرْحٌ مِثْلُهُ } benzer bir yara dokunmuştur; yara ise kadınlara değil erkeklere göredir; dolayısıyla erkekler zümresinden olan kimsenin kendi şanına yakışan şeyden yüz çevirmemesi, aksine onun için gayret etmesi gerekir. Böylece fiilin muzâri olarak getirilme gerekçesi zâhirine uygun şekilde kalır ve keza o topluluğun yarasının onların yarasına benzer olmadığı yönündeki itiraz da defedilmiş olur ve geçen cevaba ihtiyaç kalmaz.

وقيل: إن كلا المسين كان في أحد فإن المسلمين نالوا منهم قبل أن يخالفوا أمر رسول الله ﷺ فإنهم قتلوا منهم نيفا وعشرين رجلا أحدهم صاحب لوائهم، وجرحوا عددا كثيرا وعقروا عامة خيلهم بالنبل، وقيل: إن ذلك القرح الذي مسهم أنهم رجعوا خائبين مع كثرتهم وغلبتهم بحفظ الله تعالى للمؤمنين.

Denilmiştir ki: İki yara dokunması da Uhud'da gerçekleşmiştir; zira Müslümanlar Resûlullah'ın ﷺ emrine muhalefet etmeden önce onlara zarar vermişlerdi; nitekim onlardan biri sancaktarları olmak üzere yirmi küsur adam öldürmüşler, pek çoğunu yaralamışlar ve atlarının çoğunu oklarla saf dışı bırakmışlardı. Bir diğer görüşe göre; onlara dokunan bu yara, çokluklarına ve galibiyetlerine rağmen Allah Teâlâ'nın müminleri koruması sebebiyle elleri boş olarak geri dönmeleridir.

وَتِلْكَ الْأَيَّامُ اسم الإشارة مشار به إلى ما بعده كما في الضمائر المبهمة التي يفسرها ما بعدها نحو- ربه رجلا- ومثله يفيد التفخيم والتعظيم، والْأَيَّامُ بمعنى الأوقات لا الأيام العرفية، وتعريفها للعهد إشارة إلى أوقات الظفر والغلبة الجارية فيما بين الأمم الماضية والآتية، ويوما بدر وأحد داخلان فيها دخولا أوليا.

{ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ } “Ve işte o günler”, işaret ismi kendisinden sonrasına işaret etmektedir; tıpkı kendisinden sonrasının açıkladığı 'rabbehü racülen' gibi müphem zamirlerde olduğu gibi. Bunun benzeri tazim ve yüceltme ifade eder. { الْأَيَّامُ } lafzı örfî günler değil, vakitler manasındadır; belirlilik (ahd) takısı ise geçmiş ve gelecek ümmetler arasında cereyan eden zafer ve galibiyet vakitlerine işarettir. Bedir ve Uhud günleri de öncelikli olarak buna dâhildir.

نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ نصرفها بينهم فنديل لهؤلاء مرة ولهؤلاء أخرى كما وقع ذلك يوم بدر ويوم أحد، والمداولة نقل الشيء من واحد إلى آخر، يقال: تداولته الأيدي إذا انتقل من واحد إلى واحد، والنَّاسِ عام، وفسره ابن سيرين بالأمراء، واسم الإشارة مبتدأ، والْأَيَّامُ خبره، ونُداوِلُها في موضع الحال، والعامل فيها معنى الإشارة أو خبر بعد خبر، ويجوز أن تكون الْأَيَّامُ صفة أو بدلا أو عطف بيان، ونُداوِلُها هو الخبر، وبَيْنَ النَّاسِ ظرف لنداولها، وجوز أن يكون حالا من الهاء، وصيغة المضارع الدالة على التجدد والاستمرار للإعلام بأن تلك المداولة سنة مسلوكة فيما بين الأمم قاطبة إلى أن يأتي أمر الله تعالى ومن كلامهم: الأيام دول، والحرب سجال، وفي هذا ضرب من التسلية للمؤمنين، وقرئ- يداولها.

{ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “onları insanlar arasında evirip çeviririz” yani onları aralarında döndürürüz; tıpkı Bedir ve Uhud günlerinde vaki olduğu gibi bir kere bunlara zafer veririz, bir kere diğerlerine. Müdâvele (المداولة), bir şeyi birinden diğerine aktarmaktır; elden ele dolaştığında 'tedâvelethü'l-eydî' denilir. { النَّاسِ } lafzı geneldir; İbn Sîrîn onu 'emirler / yöneticiler' olarak tefsir etmiştir. İşaret ismi mübteda, { الْأَيَّامُ } onun haberidir; { نُداوِلُها } ise hâl konumundadır, onda amel eden ise işaretin manasıdır yahut haberden sonra gelen ikinci haberdir. { الْأَيَّامُ } kelimesinin sıfat, bedel veya atf-ı beyân olması, { نُداوِلُها } cümlesinin de haber olması caizdir. { بَيْنَ النَّاسِ } ise 'nüdâvilühâ' fiilinin zarfıdır; 'hâ' zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür. Yenilenme ve sürekliliğe delalet eden muzâri sîgası, bu nöbetleşmenin Allah Teâlâ'nın emri gelinceye kadar istisnasız bütün ümmetler arasında takip edilen bir sünnet olduğunu bildirmek içindir. Arapların kelamında: 'Günler nöbetleşedir ve savaş da sıralıdır' denilmiştir. Bunda müminler için bir nevi teselli vardır. [Bu fiil] 'yüdâvilühâ' şeklinde de okunmuştur.

وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا تعليل لما هو فرد من أفراد مطلق المداولة المشار إليها فيما قبل، وهي المداولة المعهودة الجارية بين فريقي المؤمنين والكافرين، واللام متعلقة بما دل عليه المطلق من الفعل المقيد بالوقوع بين الفريقين المذكورين أو بنفس الفعل المطلق باعتبار وقوعه بينهما، والجملة معطوفة على علة أخرى لها معتبرة إما على الخصوص والتعيين للدلالة المذكورة عليها كأنه قيل: نُداوِلُها بينكم وبين عدوكم ليظهر أمركم وليعلم، وإما على العموم والإبهام للتنبيه على أن العلل غير منحصرة فيما عد من الأمور، وأن العبد يسوءه ما يجري عليه ولا يشعر بما لله في طيه من الألطاف، كأنه قيل: نجعلها دولا بينكم لتكون حكما وفوائد جمة وَلِيَعْلَمَ إلخ، وفيه من تأكيد التسلية ما لا يخفى، وتخصيص البيان بعلة هذا الفرد من مطلق المداولة دون سائر أفرادها الجارية بين بقية الأمم تعيينا أو إبهاما لعدم تعلق الغرض العلمي ببنيانها، ولك أن تجعل المحذوف المبهم عبارة عن علل سائر أفرادها للإشارة إجمالا إلى أن كل من أفرادها له علة داعية في الظاهر إليه كأنه قيل: نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ كافة ليكون كيت وكيت من الحكم الداعية إلى تلك الأفراد وَلِيَعْلَمَ إلخ، فاللام الأولى متعلقة بالفعل المطلق باعتبار تقييده بتلك الأفراد، والثانية باعتبار تقييده بالفرد المعهود- قاله مولانا شيخ الإسلام.

{ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ve Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması için”, daha önce işaret edilen mutlak müdâvelenin (nöbetleşmenin) fertlerinden bir ferdin illetidir (gerekçesidir) ki o da müminler ile kâfirler fırkası arasında cereyan eden bilinen müdâveledir. Lâm harf-i cerri, mutlak fiilin delalet ettiği, zikredilen iki fırka arasında vuku bulmakla kayıtlı fiile veya aralarında vuku bulması bakımından mutlak fiilin bizzat kendisine mütealliktir. Cümle ise, onun muteber olan başka bir illetine atfedilmiştir; ya mezkûr delaletten ötürü hususi ve muayyen olarak [atfedilmiştir] ki sanki şöyle denilmiştir: 'Durumunuzun ortaya çıkması ve [Allah'ın] bilmesi için [o günleri] sizinle düşmanınız arasında evirip çeviririz.' Ya da illetlerin zikredilen hususlarla sınırlı olmadığını, kulun başına gelen şeyden hoşlanmasa da Allah'ın onun altında gizlediği lütufları hissedemeyeceğini tenbih etmek için umumi ve müphem olarak [atfedilmiştir] ki sanki şöyle denilmiştir: 'Pek çok hikmet ve faydalar olsun diye ve [Allah'ın] bilmesi vb. [hususlar gerçekleşsin] diye o günleri aranızda nöbetleşe kılarız.' Bunda teselliyi tekit etme hususunda gizli olmayan bir incelik vardır. Bu beyanın, diğer ümmetler arasında cereyan eden sair fertlerine değil de -muayyen ya da müphem olsun- mutlak müdâvelenin bu ferdinin illetine tahsis edilmesi, ilmi gayenin onların beyanına taalluk etmemesindendir. Müphem mahzuf illeti, onların her bir ferdinin zahirde kendisini gerektiren bir illeti olduğuna icmâli olarak işaret etmek üzere, sair fertlerin illetlerinden ibaret kılman da mümkündür; sanki şöyle denilmiştir: 'O fertleri gerektiren hikmetlerden şunlar şunlar olsun diye ve [Allah'ın] bilmesi vb. [gerçekleşsin] diye o günleri bütün insanlar arasında evirip çeviririz.' Bu durumda birinci lâm, o fertlerle kayıtlanması bakımından mutlak fiile; ikincisi ise bilinen fertle kayıtlanması bakımından [fiile] müteallik olur; bunu Mevlânâ Şeyhülislâm söylemiştir.

وجوزوا أن يكون الفعل معطوفا على ما قبله باعتبار المعنى كأنه قيل: داولت بينكم الأيام لأن هذه عادتنا وَلِيَعْلَمَ إلخ، وقيل: إن الفعل المعلل به محذوف ويقدر مؤخرا، والتقدير وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا فعل ذلك ومنهم من زعم زيادة الواو وهو من ضيق المجال، والكلام من باب التمثيل أي ليعاملكم معاملة من يريد أن يعلم المخلصين الثابتين على الإيمان من غيرهم. والعلم فيه مجاز عن التمييز من باب إطلاق اسم السبب على المسبب أي ليميز الثابتين على الإيمان من غيرهم. وحمل العلم على التمييز في حال التمثيل تطويل من غير طائل، واختار غير واحد حمل العلم على التعلق التنجيزي المترتب عليه الجزاء. وقد تقدم بعض الكلام على ذلك في البقرة.

Fiilin mâna bakımından kendisinden öncekine matuf olmasını da caiz görmüşlerdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Günleri aranızda evirip çevirdim, çünkü bu bizim âdetimizdir ve [Allah'ın] bilmesi vb. [içindir].' Denildi ki: Kendisine illet kılınan fiil mahzuftur ve sonra takdir edilir; takdiri ise şöyledir: 'Allah iman edenleri bilsin diye bunu yaptı.' Onlardan vâv harfinin zâid olduğunu iddia edenler de olmuştur ki bu, alanın daralmasındandır (zoraki bir tevildir). Söz temsil kabilindendir; yani O'nun, iman üzere sebat gösteren ihlaslı kimseleri diğerlerinden bilmek (ayırt etmek) isteyen birinin muamelesiyle size muamele etmesi içindir. Buradaki 'ilim', sebebin adının müsebbebe verilmesi kabilinden temyizden (ayırt etmekten) mecazdır; yani iman üzere sebat edenleri diğerlerinden ayırt etmesi içindir. Temsil durumunda ilmi temyize hamletmek faydasız bir uzatmadır. Pek çok müfessir ise ilmi, üzerine cezanın terettüp ettiği tencîzî taalluka hamletmeyi tercih etmiştir. Buna dair bazı açıklamalar Bakara suresinde geçmişti.

وبالجملة لا يرد لزوم حدوث العلم الذي هو صفة قائمة بذاته تعالى وإطلاق الإيمان مع أن المراد هو الرسوخ والإخلاص فيه للإشعار بأن اسم الإيمان لا ينطلق على غيره.

Hülasa, Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim bir sıfat olan ilmin hâdis (sonradan meydana gelmiş) olması gerekmez. Muradın onda sebat ve ihlas olmasına rağmen 'iman'ın mutlak zikredilmesi ise, iman isminin bundan başkasına layık olmadığına işaret etmek içindir.

وزعم بعضهم أن التقدير ليعلم الله المؤمن من المنافق إلا أنه استغنى بذكر أحدهما عن الآخر ولا حاجة إليه، ومثله القول بحذف المضاف أي صبر الذين، والالتفات إلى الغيبة بإسناده إلى الاسم الجليل لتربية المهابة والإشعار بأن صدور كل واحد مما ذكر بصدد التعليل من أفعاله تعالى باعتبار منشأ معين من صفاته التي استجمعها هذا الاسم الأعظم مغاير لمنشأ الآخر وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ جمع شهيد وهو قتيل المعركة وأراد بهم شهداء أحد كما قاله الحسن وقتادة وابن إسحاق، و «من» ابتدائية أو تبعيضية متعلقة- بيتخذ- أو بمحذوف وقع حالا من شُهَداءَ، وقيل: جمع شاهد أي ويتخذ منكم شهودا معدلين بما ظهر من الثبات على الحق والصبر على الشدائد وغير ذلك من

Bazıları takdirin 'Allah mümini münafıktan bilsin diye' şeklinde olduğunu, ancak birinin zikriyle yetinilerek diğerinin bırakıldığını ileri sürmüşlerdir; fakat buna ihtiyaç yoktur. Aynı şekilde 'iman edenlerin sabrını' takdirinde muzafın hazfedildiğini söylemek de böyledir. Lafza-i celâle isnat edilerek gaibe iltifat yapılması, mehabet hissini pekiştirmek ve taalluk bağlamında zikredilen hususların her birinin Allah Teâlâ'nın fiillerinden sadır olmasının, bu İsm-i Âzam'ın cem ettiği sıfatlarından muayyen bir kaynağa dayanması bakımından diğerinin kaynağından farklı olduğuna işaret etmek içindir. { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinsin”, şehidin çoğuludur; o da savaş meydanında öldürülen kimsedir. Hasan, Katâde ve İbn İshâk'ın dediği gibi bunlarla Uhud şehitleri kastedilmiştir. 'Min' harf-i cerri ibtidâiyye veya teb'îziyyedir; 'yettehize' fiiline veya { شُهَداءَ } lafzından hâl olan mahzufa mütealliktir. Denildi ki: 'Şâhid'in çoğuludur; yani hak üzere sebat, şiddetlere sabır ve bunun dışındaki

شواهد الصدق ليشهدوا على الأمم يوم القيامة، و «من» على هذا بيانية لأن تلك الشهادة وظيفة الكل كما يشير إليه قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [البقرة: ١٤٣] ويؤيد الأول ما أخرجه ابن أبي حاتم عن عكرمة قال: لما أبطأ على النساء الخبر خرجن يستخبرن فإذا رجلان مقتولان على دابة أو على بعير فقالت امرأة من الأنصار: من هذان؟ قالوا: فلان وفلان أخوها وزوجها أو زوجها وابنها فقالت: ما فعل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم؟ قالوا: حي قالت: فلا أبالي يتخذ الله تعالى من عباده الشهداء ونزل القرآن على ما قالت: ويَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وكنى بالاتخاذ عن الإكرام لأن من اتخذ شيئا لنفسه فقد اختاره وارتضاه فالمعنى ليكرم أناسا منكم بالشهادة وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ أي يبغضهم، والمراد من الظالمين إما المنافقون كابن أبيّ وأتباعه الذين فارقوا جيش الإسلام على ما نقلناه فيما قبل فهم في مقابلة المؤمنين فيما تقدم المفسر بالثابتين على الإيمان الراسخين فيه الذين توافق ظواهرهم بواطنهم، وإما بمعنى الكافرين المجاهرين بالكفر، وأيّا ما كان فالجملة معترضة لتقرير مضمون ما قبلها، وفيها تنبيه على أنه تعالى لا ينصر الكافر على الحقيقة وإنما يغلبه أحيانا استدراجا له وابتلاء للمؤمن، وأيضا لو كانت النصرة دائما للمؤمنين لكان الناس يدخلون في الإيمان على سبيل اليمن والفأل، والمقصود غير ذلك وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا أي ليطهرهم من الذنوب ويصفيهم من السيئات.

sıdk şahitlerinden ortaya çıkan şeylerle sizden âdil şahitler edinsin ki kıyamet gününde ümmetler aleyhine şahitlik etsinler. Buna göre 'min' harfi beyâniyyedir; zira Allah Teâlâ'nın şu kavlinin işaret ettiği üzere bu şahitlik herkesin vazifesidir: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “Böylece sizi, insanlara şahitler olasınız diye vasat bir ümmet kıldık” [Bakara 143]. Birinci görüşü, İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiği şu haber desteklemektedir: Kadınlara haber gecikince haber almak için çıktılar; bir de baktılar ki bir binek veya deve üzerinde öldürülmüş iki adam var. Ensardan bir kadın: 'Bu ikisi kim?' dedi. 'Falan ve falan; onun kardeşi ve kocası (veya kocası ve oğlu)' dediler. Kadın: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptı?' dedi. 'Hayatta' dediler. Kadın: 'Öyleyse gam yemem, Allah Teâlâ kullarından şehitler edinir' dedi ve Kur'an onun söylediği gibi indi: { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinsin”. Edinmek (ittihâz) lafzı ile ikram kastedilerek kinaye yapılmıştır; zira bir kimse kendisi için bir şey edindiğinde onu seçmiş ve beğenmiş demektir; binaenaleyh mânası 'içinizden bazı insanlara şehadetle ikram etsin' demektir. { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez” yani onlara buğzeder. Zalimlerden murat; ya daha önce naklettiğimiz üzere İslâm ordusundan ayrılan İbn Übey ve tebaası gibi münafıklardır ki bunlar yukarıda geçen, zâhirleri bâtınlarına uygun düşen imanda sebatkâr ve onda rüsuh sahibi kimseler olarak tefsir edilen müminlerin mukabilindedir; ya da küfrünü açıkça sergileyen kâfirler mânasındadır. Her iki durumda da bu cümle, kendisinden öncekilerin muhtevasını teyit eden bir itiraziyedir (ara cümledir). Onda, Allah Teâlâ'nın kâfire hakikatte yardım etmediğine, bilakis onu istidrac kabilinden ve mümine imtihan olsun diye bazen galip getirdiğine tenbih vardır. Ayrıca eğer zafer daima müminlerin olsaydı, insanlar imana uğur ve hayır beklentisiyle girerlerdi; oysa kastedilen bundan başkadır. { وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ve bir de Allah, iman edenleri arındırsın” yani onları günahlardan temizlesin ve kötülüklerden tasfiye etsin [diyedir].

وأصل التمحيص كما قال الخليل: تخليص الشيء من كل عيب. يقال: محصت الذهب إذا أزلت خبثه.

Tathîrin (temizlemenin) aslı, Halîl'in dediği gibi: Bir şeyi her türlü ayıptan kurtarmaktır. Altının cürufunu giderdiğinde 'mahastu'z-zehebe' denilir.

والجملة معطوفة على يَتَّخِذَ وتكرير اللام للاعتناء بهذه العلة. ولذلك أظهر الاسم الجليل في موضع الإضمار أو لتذكير التعليل لوقوع الفضل بينهما بالاعتراض. وهذه الأمور الثلاثة- كما قال مولانا شيخ الإسلام- علل للمداولة المعهودة باعتبار كونها على المؤمنين قدمت في الذكر لأنها المحتاجة إلى البيان. ولعل تأخير العلة الأخيرة عن الاعتراض لئلا يتوهم اندراج المذنبين في الظالمين. أو لتقترن بقوله ﷿: وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ لما بينهما من المناسبة حيث إن في كل من التمحيص والمحق- إزالة إلا أن في الأول إزالة الآثار وإزاحة الأوضار، وفي الثاني إزالة العين وإهلاك النفس، وأصل- المحق- تنقيص الشيء قليلا قليلا ومنه المحاق والمعنى ويهلك الكافرين، ولا يبقى منهم أحدا ينفخ النار. وهذا علة للمداولة باعتبار كونها عليهم. والمراد منهم هنا طائفة مخصوصة وهم الذين حاربوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يوم أحد وأصروا على الكفر فإن الله تعالى محقهم جميعا، وقيل: يجوز أن يكون هذا علة للمداولة باعتبار كونها على المؤمنين أيضا فإن الكفار إذا غلبوا أحيانا اغتروا وأوقعهم الشيطان في أو حال الأمل ووسوس لهم فبقوا مصرين على الكفر فأهلكهم الله تعالى بذنوبهم وخلدهم في النار.

Cümle { يَتَّخِذَ } fiiline matuftur ve lâm harfinin tekrarı bu illete ihtimam gösterildiğindendir. Bu sebeple izmar (zamir) makamında İsm-i Celil zâhir kılınmıştır; yahut ara cümle ile aralarına fasıla girmesi sebebiyle illet bildirmeyi hatırlatmak içindir. Mevlânâ Şeyhülislâm'ın dediği gibi bu üç husus, müminlerin aleyhine olması bakımından bilinen müdâvelenin illetleridir ve beyana muhtaç oldukları için zikirde öne alınmışlardır. Son illetin ara cümleden sonraya tehir edilmesi ise günahkârların zalimler arasına dâhil olduğu zannedilmesin diyedir. Yahut aralarındaki münasebetten ötürü Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavliyle bir arada bulunsun diyedir: { وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirleri helak etsin [diye]”; zira hem temhis (arındırma) hem de mahk (helak) lafzında bir izale mânası vardır; ancak birincisinde izlerin giderilmesi ve kirlerin temizlenmesi, ikincisinde ise varlığın ortadan kaldırılması ve canın helak edilmesi vardır. Mahk (helak) kelimesinin aslı, bir şeyi azar azar eksiltmektir; ayın görünmez hâli olan 'mehâk' da bundandır. Mânası: Kâfirleri helak etsin ve onlardan ateşi üfleyecek kimse bırakmasın [diyedir]. Bu, aleyhlerine olması bakımından müdâvelenin illetidir. Buradaki kâfirlerden murat hususi bir taifedir; onlar da Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşan ve küfürde ısrar edenlerdir; nitekim Allah Teâlâ onların hepsini helak etmiştir. Denildi ki: Bunun müminlerin aleyhine olması bakımından da müdâvelenin illeti olması caizdir; zira kâfirler bazen galip geldiklerinde gururlanırlar, şeytan onları kuruntu bataklığına düşürüp vesvese verir, onlar da küfürde ısrarcı kalırlar; bunun üzerine Allah Teâlâ onları günahları sebebiyle helak eder ve cehennemde ebedî kılar.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ خطاب للمنهزمين يوم أحد وهو كلام مستأنف لبيان ما هي الغاية القصوى من المداولة والنتيجة لما ذكر من العلل الثلاث الأول، و «أم» منقطعة مقدرة ببل وهمزة الاستفهام الإنكاري وكونها متصلة وعديلها مقدر تكلف، والإضراب عن التسلية ببيان العلل فيما لقوا من الشدة إلى تحقيق أنها من مبادئ الفوز بالمطلب الأسنى والمقام الأعلى، والمعنى بل لا ينبغي منكم أن تظنوا أنكم تدخلون الجنة وتفوزون بنعيمها وما أعد الله تعالى لعباده فيها وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ حال من ضمير تَدْخُلُوا مؤكدة للإنكار فإن رجاء الأجر من غير عمل ممن يعلم أنه منوط به مستبعد عند العقول، ولهذا قيل:

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?”, Uhud günü hezimete uğrayanlara bir hitaptır; müdâvelenin nihai gayesinin ne olduğunu ve zikredilen ilk üç illetin neticesini beyan etmek için müstear kılınmış yeni bir sözdür (istînâftır). 'Em' (أَمْ) munkatıadır; 'bel' (bilakis) ve inkârî istifham hemzesi takdirindedir; muttasıla olması ve denginin mukadder sayılması tekellüftür. Çektikleri zorluktaki illetlerin beyanı ile yapılan teselliden, bu zorlukların en yüce maksada ve en yüksek makama ulaşmanın vesilelerinden olduğunu tahkike geçiş vardır (ıdrâb). Mânası: Bilakis sizin cennete gireceğinizi, onun nimetlerine ve Allah Teâlâ'nın kulları için orada hazırladığı şeylere kavuşacağınızı sanmanız uygun düşmez. { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ } “Allah, içinizden cihat edenleri bilip ortaya çıkarmadan”, { تَدْخُلُوا } fiilinin zamirinden hâldir ve inkârı tekid etmektedir; zira karşılığın amele bağlı olduğunu bilen birinden amelsiz mükâfat umması akıllar nezdinde uzak bir ihtimaldir; nitekim şöyle denilmiştir:

ترجو النجاة ولم تسلك مسالكها ... إن السفينة لا تجري على اليبس

Kurtuluş umuyorsun da onun yollarına girmiyorsun ... Muhakkak ki gemi karada yürümez.

وورد عن شهر بن حوشب طلب الجنة من غير عمل ذنب من الذنوب، وانتظار الشفاعة بلا سبب نوع من الغرور، وارتجاء الرحمة ممن لا يطاع حمق وجهالة، ونفي العلم باعتبار تعلقه التنجيزي كما مر في الإثبات على رأي.

Şehr b. Havşeb'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Amelsiz cennet istemek günahlardan bir günahtır; sebepsiz şefaat beklemek bir nevi aldanmadır; itaat edilmeyenden rahmet ummak ise ahmaklık ve cehalettir.' Bir görüşe göre, ilmin nefyi (olumsuzlanması), ispatta geçtiği üzere onun tencîzî taalluku itibarıyladır.

ويجوز أن يكون الكلام كناية عن نفي تحقق ذلك لأن نفي العلم من لوازم نفي التحقق إذ التحقق ملزوم علم الله تعالى، ونفي اللازم لازم نفي الملزوم وكثيرا ما يقال: ما علم الله تعالى في فلان خيرا ويراد ما فيه خير حتى يعلمه، وهل يجري ذلك في نفي علمنا أم لا؟ فيه تردد والذي قطع به صاحب الانتصاف الثاني، وإيثار الكناية على التصريح للمبالغة في تحقيق المعنى المراد- وهو عدم تحقق الجهاد الذي هو سبب للفوز الأعظم منهم- لما أن الكلام عليها كدعوى الشيء ببينة، وفي ذلك رمز أيضا إلى ترك الرياء، وأن المقصود علم الله تعالى لا الناس، وإنما وجه النفي إلى الموصوفين مع أن المنفي هو الوصف الذي هو الجهاد للمبالغة في بيان انتفاء ذلك، وعدم تحققه أصلا وكيف تحقق صفة بدون موصوف، وفي اختيار لَمَّا على لم إشارة إلى أن الجهاد متوقع منهم فيما يستقبل بناء على ما يفهم من كلام سيبويه أن لَمَّا تدل على توقع الفعل المنفي بها، وقد ذكر الزجاج أنه إذا قيل: قد فعل فلان فجوابه- لما يفعل، وإذا قيل: فعل؟ فجوابه لم يفعل، فإذا قيل: لقد فعل، فجوابه ما فعل كأنه قال: والله لقد فعل فقال المجيب:

Bu sözün, onun gerçekleşmesinin nefyinden kinaye olması da caizdir; zira ilmin nefyi gerçekleşmenin nefyinin lâzımlarındandır, çünkü gerçekleşme Allah Teâlâ'nın ilminin melzumudur; lâzımın nefyi ise melzumun nefyini gerektirir. Sıkça 'Allah falandan bir hayır bilmedi' denir ve bununla 'onda hayır yok ki bilsin' mânası murat edilir. Bu durum bizim ilmimizin nefyinde geçerli midir değil midir? Bunda tereddüt vardır; el-İntisâf sahibinin kesin olarak belirttiği ikinci durumdur (geçerli olmadığıdır). Kinayenin açık ifadeye tercih edilmesi, murat edilen mânanın -ki o da kendilerinden en büyük kurtuluşun sebebi olan cihadın tahakkuk etmemiş olmasıdır- tahkikindeki mübalağa içindir; zira kinaye ile ifade etmek, bir şeyi deliliyle iddia etmek gibidir. Bunda ayrıca riyayı terk etmeye ve maksadın insanların değil, Allah Teâlâ'nın ilmi olduğuna da bir işaret vardır. Nefyolunan şey sıfat -ki o da cihattır- olduğu halde nefiy mevsûflara yöneltilmiştir; bu da onun büsbütün ortadan kalktığını ve asla gerçekleşmediğini beyanda mübalağa içindir; nitekim mevsûf olmadan sıfat nasıl tahakkuk edebilir? { لَمَّا } edatının 'lem' edatına tercih edilmesinde, Sîbeveyhi'nin sözünden anlaşıldığı üzere { لَمَّا } edatının kendisiyle nefyedilen fiilin gelecekte beklenildiğine delalet etmesine binaen, cihadın ileride onlardan beklendiğine bir işaret vardır. Züccâc şöyle zikretmiştir: 'Falan yaptı' (قد فعل) denildiğinde cevabı 'henüz yapmadı' (لما يفعل) olur; 'yaptı mı?' (فعل؟) denildiğinde cevabı 'yapmadı' (لم يفعل) olur; 'muhakkak ki yaptı' (لقد فعل) denildiğinde cevabı 'yapmadı' (ما فعل) olur; sanki 'Vallahi muhakkak yaptı' demiştir de cevap veren:

والله ما فعل، وإذا قيل: هو يفعل يريد ما يستقبل، فجوابه لا يفعل، وإذا قيل: سيفعل، فجوابه لن يفعل، فقول أبي حيان:

'Vallahi yapmadı' demiştir. Geleceği kastederek 'yapıyor/yapar' (هو يفعل) denildiğinde cevabı 'yapmaz' (لا يفعل) olur; 'yapacaktır' (سيفعل) denildiğinde cevabı 'asla yapmayacaktır' (لن يفعل) olur. Dolayısıyla Ebû Hayyân'ın şu sözü:

إن القول بأن لَمَّا تدل على توقع الفعل المنفي بها فيما يستقبل لا أعلم أحدا من النحويين ذكره غير متعدّ به، نعم هذا التوقع هنا غير معتبر في تأكيد الإنكار، وقرئ «ويعلم» بفتح الميم على أن أصله يعلمن بنون خفيفة فحذفت في الدرج، وقد أجازوا حذفها إما بشرط ملاقاة ساكن بعدها أو مطلقا، ومن ذلك قوله:

' { لَمَّا } edatının gelecekte nefyedilen fiilin beklentisine delalet ettiğini nahivcilerden birinin zikrettiğini bilmiyorum' sözü dikkate alınmaz. Evet, buradaki bu beklenti inkârın tekit edilmesinde muteber değildir. [Fiil], aslı 'ya'lemenne' (يعلمن) şeklinde hafif nun ile olup vasıl halinde hazfedilmiş kabul edilerek mimin fethasıyla 've ya'leme' şeklinde de okunmuştur. Nahivciler bu nunun hazfini ya kendisinden sonra bir sâkinin gelmesi şartına bağlamışlar ya da mutlak olarak caiz görmüşlerdir; şu beyitte olduğu gibi:

إذا قلت قدني قال بالله حلفة ... لتغني عني ذا أنائك أجمعا

'Bana yeter' dediğimde 'Allah'a yemin olsun ki / bana olan şu kabındaki her şeyi fazlasıyla verirsin' dedi.

على رواية فتح اللام وقيل: إن فتح الميم لاتباع اللام ليبقى تفخيم اسم الله عز اسمه، ومِنْكُمْ حال من الَّذِينَ ومن فيه للتبعيض، فيؤذن بأن الجهاد فرض كفاية وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ نصب بإضمار إن، وقيل: بواو الصرف، والكلام على طرز- لا تأكل السمك وتشرب اللبن- أي أم حسبتم أن تدخلوا الجنة، والحال أنه لم يتحقق منكم الجهاد والصبر أي الجمع بينهما، وإيثار الصابرين على الذين صبروا للإيذان بأن المعتبر هو الاستمرار على الصبر وللمحافظة على رؤوس الآي، وقيل: الفعل مجزوم بالعطف على المجزوم قبله وحرك لالتقاء الساكنين بالفتحة للخفة والاتباع، ويؤيد ذلك قراءة الحسن وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ بكسر الميم، وقرئ «ويعلم» بالرفع على أن الواو للاستئناف أو للحال بتقدير وهو يعلم، وصاحب الحال الموصول كأنه قيل: ولما تجاهدوا وأنتم صابرون وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ خطاب لطائفة من المؤمنين لم يشهدوا غزوة بدر لعدم ظنهم الحرب حين خرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إليها فلما وقع ما وقع ندموا فكانوا يقولون: ليتنا نقتل كما قتل أصحاب بدر ونستشهد كما استشهدوا فلما أشهدهم الله تعالى أحدا لم يلبث إلا من شاء الله تعالى منهم.

Bu, lâmın fethası rivayetine göredir. Denildi ki: Mimin fethası, Azîz olan Allah'ın isminin lafzen tefhimi (kalın okunması) baki kalsın diye lâmın harekesine tâbi kılınmasındandır. { مِنْكُمْ } lafzı { الَّذِينَ } kelimesinden hâldir; buradaki 'min' teb'îz içindir; bu da cihadın farz-ı kifâye olduğunu bildirir. { وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “ve sabredenleri de bilip [ortaya çıkarmadan]”, 'en' takdiriyle mansuptur; sarf vâvı ile [mansup olduğu da] söylenmiştir. Söz 'Balık yiyip de süt içme' tarzındadır; yani 'Cihat ve sabır -yani ikisinin bir arada bulunması- sizden tahakkuk etmemişken cennete gireceğinizi mi sandınız?' demektir. Sabredenlerin devamlılığının muteber olduğunu bildirmek ve ayet sonlarının uyumunu korumak için 'sabredenler' ifadesi 'sabretmiş olanlar' ifadesine tercih edilmiştir. Denildi ki: Fiil, kendisinden önceki meczuma atıfla meczumdur; iki sakinin karşılaşmasından ötürü hafiflik ve uyum için fetha ile harekelenmiştir. Hasan'ın mimin kesresiyle { وَيَعْلَمِ الصَّابِرِينَ } kıraati de bunu destekler. Fiil, istînâf için veya 've hüve ya'lemu' (O bildiği halde) takdiriyle hâl için olan vâv üzere 've ya'lemu' şeklinde merfû olarak da okunmuştur; hâl sahibi ise mevsûldür; sanki şöyle denilmiştir: 'Sizler sabredenler olarak henüz cihat etmemişken...' { وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } “Andolsun ki siz ölümü temenni ediyordunuz”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktığında savaş olacağını zannetmedikleri için Bedir Gazvesi'nde bulunmayan müminlerden bir taifeye hitaptır. Olanlar olup bitince pişman oldular ve şöyle diyorlardı: 'Keşke Bedir ehlinin öldürüldüğü gibi biz de öldürülseydik, onların şehit olduğu gibi biz de şehit olsaydık!' Allah Teâlâ onları Uhud'da hazır bulundurunca Allah'ın diledikleri müstesna durup sebat gösteremediler.

فالمراد بالموت هنا الموت في سبيل الله تعالى وهي الشهادة ولا بأس بتمنيها ولا يرد أن في تمني ذلك تمني غلبة الكفار لأن قصد المتمني الوصول إلى نيل كرامة الشهداء لا غير، ولا يذهب إلى ذلك وهمه كما أن من يشرب دواء النصراني مثلا يقصد الشفاء لا نفعه ولا ترويج صناعته، وقد وقع هذا التمني من عبد الله بن رواحة من كبار الصحابة ولم ينكر عليه، ويجوز أن يراد بالموت الحرب فإنها من أسبابه، وبه يشعر كلام الربيع وقتادة فحينئذ المتمني الحرب لا الموت مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ متعلق ب تَمَنَّوْنَ مبين لسبب إقدامهم على التمني أي من قبل أن تشاهدوا وتعرفوا هوله، وقرئ بضم اللام على حذف المضاف إليه ونية معناه وأن تلقوه حينئذ بدل من الموت بدل اشتمال أي كنتم تمنون الموت أن تلقوه من قبل ذلك، وقرئ: «تلاقوه» من المفاعلة التي تكون بين اثنين وما لقيك فقد لقيته، ويجوز أن يكون من باب سافرت والضمير عائد إلى الموت، وقيل: إلى العدو المفهوم من الكلام وليس بشيء فَقَدْ

Burada ölümden murat, Allah Teâlâ yolunda ölümdür ki o da şehadettir ve onu temenni etmekte bir beis yoktur. Bunu temenni etmenin kâfirlerin galibiyetini temenni etmek anlamına geldiği itirazı vârit olmaz; zira temenni edenin maksadı yalnızca şehitlerin kerametine nail olmaktır, başka bir şey değildir; vehmi de bu tarafa kaymaz. Tıpkı Hristiyan bir hekimin ilacını içen kimsenin onun menfaatini ve mesleğini yaymayı değil, yalnızca şifayı kastetmesi gibi. Sahabenin büyüklerinden Abdullah b. Revâha bu temennide bulunmuş ve bu ona kınanmamıştır. Ölümden muradın onun sebeplerinden olduğu için savaş olması da caizdir; Rebî' ve Katâde'nin sözü de bunu hissettirmektedir; bu durumda temenni edilen şey ölüm değil, savaştır. { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ } “onunla karşılaşmadan önce”, { تَمَنَّوْنَ } fiiline müteallik olup temenniye cüret etmelerinin sebebini beyan etmektedir; yani onun dehşetini görüp tanımadan önce [temenni ediyordunuz]. Muzafun ileyhin hazfedilip mânasının niyet edilmesiyle lâmın zammesiyle [kablu şeklinde de] okunmuştur. Bu durumda { أَنْ تَلْقَوْهُ } ifadesi { الْمَوْتَ } lafzından bedel-i iştimal olur; yani 'bundan önce ölümle karşılaşmayı temenni ediyordunuz'. İki kişi arasında cereyan eden müşâreke babından 'telâkavhu' (تلاقوه) şeklinde de okunmuştur; sana kavuşan şeyle sen de kavuşmuşsundur. 'Sâfertu' babından olması da caizdir. Zamir ölüme râcidir; sözden anlaşılan düşmana raci olduğu da söylenmiştir ancak bir kıymeti yoktur. { فَقَدْ } “İşte”

رَأَيْتُمُوهُ أي ما تمنيتموه من الموت بمشاهدة أسبابه أو أسبابه، والفاء فصيحة كأنه قيل: إن كنتم صادقين في تمنيكم ذلك فقد رأيتموه، وإيثار الرؤية على الملاقاة إما للإشارة إلى انهزامهم أو للمبالغة في مشاهدتهم له كتقييد ذلك بقوله سبحانه وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ لأنه في موضع الحال من ضمير المخاطبين أي رأيتموه معاينين له، وهذا على حد قولك: رأيته وليس في عيني علة أي رأيته رؤية حقيقية لا خفاء فيها ولا شبهة، وقيل: تَنْظُرُونَ بمعنى تتأملون وتتفكرون أي وأنتم تتأملون الحال كيف هي، وقيل: معناه وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ إلى محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، وعلى كل حال فالمقصود من هذا الكلام عتاب المنهزمين على تمنيهم الشهادة وهم لم يثبتوا حتى يستشهدوا، أو على تمنيهم الحرب وتسببهم لها تم جبنهم وانهزامهم لا على تمني الشهادة نفسها لأن ذلك مما لا عتاب عليه كما وهم وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ

{ رَأَيْتُمُوهُ } “onu gördünüz” yani sebeplerini müşahede ederek ölümden temenni ettiğiniz şeyi veya onun sebeplerini gördünüz. Fâ harfi fasîhadır; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer bu temenninizde sadık idiyseniz, işte onu gördünüz.' Karşılaşmak (mülâkât) yerine görmenin (rü'yet) tercih edilmesi, ya hezimetlerine işaret etmek ya da Sübhânehu Teâlâ'nın { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “bakıp dururken” kavliyle kayıtlandığı gibi onu müşahede etmelerindeki mübalağa içindir; zira bu ifade muhatapların zamirinden hâl konumundadır; yani 'onu bizzat görerek müşahede ettiniz'. Bu, senin 'Gözümde bir illet olmaksızın onu gördüm' yani 'onu hiçbir kapalılık ve şüphe olmaksızın hakiki bir görüşle gördüm' demen gibidir. Denildi ki: { تَنْظُرُونَ }, ibretle bakıp düşünüyorsunuz mânasındadır; yani 'hâlin nasıl olduğunu düşünüp dururken'. Denildi ki: Mânası 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bakıp dururken' demektir. Her halükârda bu sözün maksadı; şehit oluncaya kadar sebat göstermedikleri halde şehadeti temenni ettikleri için, yahut savaşı temenni edip ona sebep olduktan sonra korkaklık gösterip hezimete uğradıkları için kaçanları azarlamaktır; yoksa vehmedildiği gibi bizzat şehadeti temenni ettikleri için değildir, zira bu azarlanacak bir şey değildir. { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed, ancak bir elçidir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir”.

روي أنه لما التقى الفئتان يوم أحد وحميت الحرب قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من يأخذ هذا السيف بحقه ويضرب به العدو حتى ينحني؟ فأخذه أبو دجانة سماك بن خرشة الأنصاري ثم تعمم بعمامة حمراء وجعل يتبختر ويقول:

Rivayet edildiğine göre Uhud günü iki ordu karşılaşıp savaş kızışınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu kılıcı hakkıyla kim alır ve eğrilinceye kadar onunla düşmana vurur?' buyurdu. Bunun üzerine Ebû Dücâne Simâk b. Haraşe el-Ensârî kılıcı aldı, sonra kırmızı bir sarık sarındı, çalımlı çalımlı yürümeye başladı ve şöyle diyordu:

أنا الذي عاهدني خليلي ... ونحن بالسفح لدى النحيل

Ben o kimseyim ki dostum benimle ahitleşti ... Biz dağın eteğinde hurmalıkların yanındayken

أن لا أقوم الدهر في الكبول ... أضرب بسيف الله والرسول

Ebediyen safların gerisinde durmayacağıma ... Allah'ın ve Resulü'nün kılıcıyla vuracağıma!

فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إنها لمشية يبغضها الله تعالى ورسوله إلا في هذا الموضع فجعل لا يلقى أحدا إلا قتله وقاتل علي كرم الله تعالى وجهه قتالا شديدا حتى التوى سيفه وأنزل الله تعالى النصر على المسلمين وأدبر المشركون فلما نظر الرماة إلى القوم قد انكشفوا والمسلمون ينتهبون الغنيمة خالفوا أمر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلا قليلا منهم فانطلقوا إلى العسكر فلما رأى خالد بن الوليد قلة الرماة واشتغال الناس بالغنيمة ورأى ظهورهم خالية صاح في خيله من المشركين وحمل على أصحاب رسول الله ﷺ من خلفهم في مائتين وخمسين فارسا ففرقوهم وقتلوا نحوا من ثلاثين رجلا ورمى عبد الله بن قميئة الحارثي رسول الله ﷺ بحجر فكسر رباعيته وشج وجهه الكريم وأقبل يريد قتله فذب عنه مصعب بن عمير صاحب الراية رضي الله تعالى عنه حتى قتله ابن قميئة.

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu öyle bir yürüyüştür ki Allah Teâlâ ve Resulü bu makam hariç ona buğzeder' buyurdu. Ebû Dücâne karşılaştığı herkesi öldürmeye başladı. Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- de kılıcı bükülünceye kadar şiddetle savaştı. Allah Teâlâ Müslümanlara zafer indirdi ve müşrikler arkalarını dönüp kaçtılar. Okçular düşmanın dağıldığını ve Müslümanların ganimeti yağmaladığını görünce, pek azı müstesna Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet edip ordugâha koştular. Hâlid b. Velîd okçuların azaldığını, insanların ganimetle meşgul olduğunu ve arkalarının açık kaldığını görünce, müşrik süvarilerine seslendi ve iki yüz elli süvariyle Resûlullah'ın ﷺ ashabına arkalarından hücum etti; onları darmadağın ettiler ve otuz kadar adam öldürdüler. Abdullah b. Kamîe el-Hârisî, Resûlullah'a ﷺ bir taş atıp ön dişini kırdı ve mübarek yüzünü yardı, sonra onu öldürmek kastıyla yöneldi; sancaktar Mus'ab b. Umeyr radıyallâhu teâlâ anh İbn Kamîe onu öldürünceye kadar Resûlullah'ı savundu.

وقيل: إن الرامي عتبة بن أبي وقاص فرجع وهو يرى أنه قتل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: إني قتلت محمدا وصرخ صارخ لا يدري من هو حتى قيل: إنه إبليس ألا إن محمدا قد قتل فانكفأ الناس وجعل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يدعو: إليّ عباد الله فاجتمع إليه ثلاثون رجلا فحموه حتى كشفوا عنه المشركين ورمى سعد بن أبي وقاص حتى اندقت سية قوسه ونثل له رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كنانته وكان يقول ارم فداك أبي وأمي وأصيبت يد طلحة بن عبيد الله فيبست وعين قتادة حتى وقعت على وجنته فأعادها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فعادت كأحسن ما كانت فلما انصرف رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أدركه أبيّ بن خلف الجمحي وهو يقول: لا نجوت إن نجوت فقال القوم: يا رسول الله ألا يعطف عليه رجل منا، فقال: دعوه حتى إذا دنا منه تناول رسول الله ﷺ الحربة من الحارث بن الصمة ثم استقبله فطعنه في عنقه وخدشه خدشة فتدهدى من فرسه وهو يخور كما يخور الثور وهو يقول: قتلني محمد وكان أبي قبل ذلك يلقى رسول الله ﷺ فيقول: عندي رمكة أعلفها كل يوم فرق ذرة أقتلك عليها ورسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقول له: بل أنا أقتلك إن شاء الله تعالى فاحتمله أصحابه وقالوا: ليس عليك بأس فقال: بلى لو كانت هذه الطعنة بربيعة ومضر لقتلهم أليس قال لي: أقتلك؟ فلو بزق على بعد تلك المقالة قتلني فلم يلبث إلا يوما حتى مات بموضع يقال له سرف. ولما فشا في الناس أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قد قتل قال بعض المسلمين: ليت لنا رسولا إلى عبد الله بن أبيّ فيأخذ لنا أمانا من أبي

Taşı atanın Utbe b. Ebî Vakkâs olduğu da söylenmiştir. İbn Kamîe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürdüğünü zannederek geri döndü ve: 'Muhammed'i öldürdüm!' dedi. Kim olduğu bilinmeyen bir münâdi -ki İblis olduğu da söylenmiştir- 'Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!' diye bağırdı. Bunun üzerine insanlar darmadağın oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bana gelin ey Allah'ın kulları!' diye çağırmaya başladı. Yanında otuz adam toplandı ve müşrikleri ondan uzaklaştırıncaya kadar onu korudular. Sa'd b. Ebî Vakkâs yayının ucu kırılıncaya kadar ok attı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ok torbasını onun önüne boşaltıyor ve: 'At, anam babam sana feda olsun!' buyuruyordu. Talha b. Ubeydullah'ın eli vuruldu ve kurudu; Katâde'nin gözü darbe alıp yanağının üzerine düştü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu yerine koydu ve eskisinden daha güzel oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri döndüğünde Übey b. Halef el-Cumehî: 'Eğer o kurtulursa ben kurtulmayayım!' diyerek ona yetişti. Topluluk: 'Yâ Resûlallah, içimizden bir adam ona doğru yönelmesin mi?' dedi. 'Bırakın onu' buyurdu; nihayet Übey yaklaşınca Resûlullah ﷺ Hâris b. Sımme'den kargıyı aldı, sonra ona doğru yönelip boynuna bir darbe vurdu ve onu hafifçe çizdi. Übey, öküzün böğürdüğü gibi böğürerek atından yuvarlandı ve: 'Muhammed beni öldürdü!' diyordu. Übey bundan önce Resûlullah'a ﷺ rastlar ve: 'Benim bir kısrağım var, her gün ona bir ölçek darı yediriyorum, senin üzerinde seni öldüreceğim' derdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: 'Bilakis inşallah seni ben öldüreceğim' buyururdu. Arkadaşları onu taşıyıp: 'Sende bir şey yok' dediler. Übey: 'Hayır, bu darbe Rebîa ve Mudar kabilelerine vurulsaydı onları öldürürdü! O bana: Seni öldüreceğim dememiş miydi? O sözden sonra üzerime tükürseydi beni öldürürdü' dedi. Aradan sadece bir gün geçti ve Serif denilen yerde öldü. İnsanlar arasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü haberi yayılınca bazı Müslümanlar: 'Keşke Abdullah b. Übey'e giden bir elçimiz olsaydı da Ebû

سفيان، وبعضهم جلسوا وألقوا بأيديهم. وقال أناس من أهل النفاق إن كان محمد قد قتل فالحقوا بدينكم الأول، فقال أنس بن النضر عم أنس بن مالك: إن كان محمد قد قتل فإن رب محمد لم يقتل وما تصنعون بالحياة بعد رسول الله ﷺ؟ فقاتلوا على ما قاتل عليه وموتوا على ما مات عليه ثم قال: اللهم إني أعتذر إليك مما قال هؤلاء- يعني المسلمين- وأبرأ إليك عما قال هؤلاء- يعني المنافقين- ثم شد بسيفه فقاتل حتى قتل رضي الله تعالى عنه.

Süfyân'dan bizim için emannâme alsaydı' dediler; bazısı da oturup ellerini bıraktılar. Münafıklardan bazıları ise: 'Şayet Muhammed öldürüldüyse eski dininize dönün' dediler. Bunun üzerine Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. Nadr şöyle dedi: 'Eğer Muhammed öldürüldüyse, Muhammed'in Rabbi öldürülmedi ya! Resûlullah'tan ﷺ sonra yaşayıp da ne yapacaksınız? Onun savaştığı şey uğrunda savaşın ve onun öldüğü hâl üzere ölün!' Sonra şöyle dedi: 'Allah'ım, şunların -yani Müslümanların- dediklerinden ötürü Senden af dilerim, şunların -yani münafıkların- dediklerinden de Sana sığınırım!' Sonra kılıcını sıyırıp öldürülünceye kadar savaştı -radıyallâhu teâlâ anh-.

وروي أن أول من عرف رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كعب بن مالك قال: عرفت عينيه تحت المغفر تزهران فناديت بأعلى صوتي يا معشر المسلمين أبشروا هذا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأشار إليّ أن اسكت فانحازت إليه طائفة من أصحابه رضي الله تعالى عنهم فلامهم النبي صلى الله تعالى عليه وسلم على الفرار فقالوا: يا رسول الله فديناك بآبائنا وأبنائنا أتانا الخبر بأنك قتلت فرعبت قلوبنا فولينا مدبرين» فأنزل الله تعالى هذه الآية

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk tanıyan Ka'b b. Mâlik oldu; şöyle dedi: 'Miğferin altından parıldayan iki gözünü tanıdım ve sesimin çıktığı kadar: Ey Müslümanlar topluluğu, müjdeler olsun, işte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem! diye bağırdım.' Bana susmamı işaret etti. Ashabından -radıyallâhu teâlâ anhüm- bir taife onun yanına toplandı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kaçtıkları için onları kınadı. Onlar: 'Yâ Resûlallah, babalarımız çocuklarımız sana feda olsun; senin öldürüldüğün haberi bize ulaştı, kalplerimize korku düştü ve arkamızı dönüp kaçtık' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

ومُحَمَّدٌ علم لنبينا صلى الله تعالى عليه وسلم منقول من اسم المفعول من حمد المضاعف لغة سماه به جده عبد المطلب السابع ولادته لموت أبيه قبلها ولما سئل عن ذلك قال لرؤية رآها: رجوت أن يحمد في السماء والأرض، ومعناه قبل النقل من يحمد كثيرا وضده المذمم،

{ مُحَمَّدٌ } lafzı Nebimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in özel ismidir; lügatte şeddeli 'hamide' fiilinin ism-i mef'ûlünden nakledilmiştir. Babası doğumundan önce vefat ettiği için dedesi Abdülmuttalib doğumunun yedinci gününde ona bu ismi vermiştir. Bunun sebebi sorulduğunda gördüğü bir rüyaya binaen: 'Gökte ve yerde övülmesini umdum' demiştir. Nakledilmeden önceki mânası 'çokça övülen kimsedir', zıddı ise 'müzemmem'dir (çokça kınanandır).

وفي الخبر أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «ألم تروا كيف صرف الله تعالى عني لعن قريش وشتمهم يشتمون مذمما وأنا محمد» .

Hadiste rivayet edildiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ'nın Kureyş'in lanetini ve sövgüsünü benden nasıl çevirdiğini görmüyor musunuz? Onlar 'Müzemmem'e sövüyorlar, oysa ben Muhammed'im».

وقد جمع هذا الاسم الكريم من الأسرار ما لا يحصى حتى قيل: إنه يشير إلى عدة الأنبياء كإشارته إلى المرسلين منهم عليهم الصلاة والسلام وعبر عنه صلى الله تعالى عليه وسلم بهذا الاسم هنا لأنه أول أسمائه وأشهرها وبه صرخ الصارخ، وهو مرفوع على الابتداء وخبره ما بعد إلا ولا عمل- لما- بالاتفاق لانتقاض نفيه بإلا، واختلفوا في القصر هل هو قصر قلب أم قصر إفراد؟ فذهب العلامة الطيبي وجماعة إلى أنه قصر قلب لأنه جعل المخاطبون بسبب ما صدر عنهم من النكوص على أعقابهم عند الإرجاف بقتل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كأنهم اعتقدوا أن محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم، ليس حكمه حكم سائر الرسل المتقدمة في وجوب اتباع دينهم بعد موتهم بل حكمه على خلاف حكمهم فأنكر الله تعالى عليهم ذلك وبين أن حكم النبي صلى الله تعالى عليه وسلم حكم من سبق من الأنبياء صلوات الله تعالى وسلامه عليهم أجمعين في أنهم ماتوا وبقي أتباعهم متمسكين بدينهم ثابتين عليه فتكون جملة قَدْ خَلَتْ إلخ صفة لرسول منبئة عن كونه صلى الله تعالى عليه وسلم في شرف الخلو فإن خلو مشاركيه في منصب الرسالة من شواهد خلوه لا محالة كأنه قيل: قد خلت من قبله أمثاله فسيخلو كما خلوا، والقصر منصب على هذه الصفة فلا يرد أنه يلزم من قصر القلب أن يكون المخاطبون منكرين للرسالة لأن ذلك ناشئ من الذهول عن الوصف، وقيل: الجملة في موضع الحال من الضمير في رسول والانصباب هو الانصباب.

Bu mübarek isim sayılamayacak kadar çok sırrı toplamıştır; hatta onlardan mürsel olanlara işaret ettiği gibi peygamberlerin sayısına da işaret ettiği söylenmiştir -aleyhimüsseleme-. Burada ondan sallallâhu aleyhi ve sellem bu isimle bahsedilmesi, onun isimlerinin ilki ve en meşhuru olması ve bağıran münadinin bu isimle bağırmış olmasındandır. O mübtedâ olarak merfûdur; haberi ise 'illâ'dan sonraki kısımdır. Nefyi 'illâ' ile bozulduğu için 'mâ' edatının ittifakla ameli yoktur. Buradaki kasrın kasr-ı kalb mi yoksa kasr-ı efrâd mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Allâme Tîbî ve bir cemaat bunun kasr-ı kalb olduğu görüşüne varmışlardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü şayiası çıktığında ökçeleri üzerine geri dönmelerinden ötürü muhataplar, sanki vefatlarından sonra dinlerine tabi olmanın vacip oluşu hususunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünün diğer geçmiş peygamberlerin hükmü gibi olmadığını, bilakis onlardan farklı olduğunu itikat etmiş gibi kabul edilmişlerdir. Allah Teâlâ da onların bu tutumunu inkâr etmiş ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünün, kendilerinden sonra tebaalarının dinlerine sımsıkı sarılıp onda sebat göstererek vefat eden geçmiş peygamberlerin -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhim ecmaîn- hükmü gibi olduğunu beyan etmiştir. Dolayısıyla { قَدْ خَلَتْ } vb. cümlesi, Resul'ün sıfatı olup onun sallallâhu aleyhi ve sellem gelip geçme (vefat etme) şerefinde bulunduğunu bildirmektedir; zira risalet makamındaki ortaklarının gelip geçmiş olması, şüphesiz onun da gelip geçeceğinin delillerindendir; sanki şöyle denilmiştir: 'Ondan önce benzerleri gelip geçmiştir, onlar gibi o da gelip geçecektir.' Kasır bu sıfata yöneliktir; dolayısıyla kasr-ı kalbden muhatapların risaleti inkâr etmelerinin lazım geleceği itirazı vârit olmaz, zira bu durum sıfattan gaflet edilmesinden kaynaklanmıştır. Denildi ki: Cümle, Resul kelimesindeki zamirden hâl konumundadır ve kasrın yönelmesi aynı şekilde geçerlidir.

وذهب صاحب المفتاح إلى أنه قصر إفراد إخراجا للكلام على خلاف مقتضى الظاهر بتنزيل استعظامهم عدم بقائه ﷺ منزلة استبعادهم إياه وإنكارهم له حتى كأنهم اعتقدوا فيه وصفين الرسالة والبعد عن الهلاك فقصر على الرسالة نفيا للبعد عن الهلاك، واعترض بأنه يتعين على هذا جعل جملة قَدْ خَلَتْ مستأنفة لبيان أنه ﷺ ليس بعيدا عن عدم البقاء كسائر الرسل إذ على اعتبار الوصف لا يكون إلا قصر قلب لانصباب القصر عليه، وكون الجملة مستأنفة بعيد لمخالفته القاعدة في الجمل بعد النكرات، وأجيب بأن ذلك ليس بمتعين لجواز أن تكون صفة أيضا مؤكدة لمعنى القصر متأخرة عنه في التقدير، وقرأ ابن عباس- رسل- بالتنكير أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ الهمزة للإنكار والفاء استئنافية أو لمجرد التعقيب، والانقلاب على الأعقاب في الأصل الرجوع القهقرى، وأريد به الارتداد والرجوع إلى ما كانوا عليه من الكفر في المشهور، والغرض إنكار ارتدادهم عن الدين بخلوه صلّى الله عليه وسلم

Miftâh sahibi ise bunun bir kasr-ı efrâd olduğu görüşüne varmıştır; bu da sözün zahirin gerektirdiğinin hilafına çıkarılmasıyla olmuştur: Şöyle ki, onun ﷺ baki kalmayışını çok büyük bir hadise görmelerini, bunu imkânsız görmeleri ve inkâr etmeleri makamına indirgemişlerdir; öyle ki sanki onda risalet ve helakten uzak olma şeklinde iki vasıf olduğuna inanmışlar da helakten uzak olmayı nefyetmek üzere [vasfı] risalete hasretmiştir (kasretmiştir). Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durumda { قَدْ خَلَتْ } cümlesinin, diğer peygamberler gibi onun da ﷺ baki kalmaktan uzak olmadığını beyan eden müstear bir cümle (istînâf) kılınması gerekir; zira sıfat kabul edildiğinde, kasrın ona yönelmesinden ötürü kasr-ı kalbden başkası olamaz; cümlenin müstear olması ise nekrelerden sonra gelen cümleler kuralına muhalif olduğundan uzaktır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum zorunlu değildir; zira takdirde kasırdan sonra gelip onun mânasını tekit eden bir sıfat olması da caizdir. İbn Abbas { رُسُلٌ } kelimesini tenvinle nekre olarak okumuştur. { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?”, hemze inkâr içindir; fâ ise istînâfiyye veya sırf ta'kîb içindir. Ökçeleri üzerine dönmek (inqilâb ale'l-a'kâb) aslında gerisingeri dönmektir; meşhur olana göre bununla dinden dönmek (irtidat) ve eskiden üzerinde bulundukları küfre rücu etmek murat edilmiştir. Maksat, onun sallallâhu aleyhi ve sellem dünyadan ayrılmasıyla

بموت أو قتل بعد علمهم بخلو الرسل قبله وبقاء دينهم متمسكا به، واستشكل بأن القوم لم يرتدوا فكيف عبر بالانقلاب على الأعقاب المتبادر منه ذلك؟ وأجيب بأنه ليس المراد ارتدادا حقيقة وإنما هو تغليظ عليهم فيما كان منهم من الفرار والانكشاف عن رسول الله ﷺ وإسلامهم إياه للهلك، وقيل: الإنكار هنا بمعنى أنه لم يكن ذلك ولا ينبغي لا إنكار لما وقع، وقيل: هو إخبار عما وقع لأهل الردة بعد موته صلى الله تعالى عليه وسلم وتعريض بما وقع من الهزيمة لشبهه به.

kendisinden önceki peygamberlerin gelip geçtiğini ve dinlerinin bağlı kalınarak baki kaldığını bildikleri halde bir ölüm veya öldürülme sebebiyle dinden dönmelerini inkâr etmektir. O topluluğun irtidat etmediği, dolayısıyla ilk akla gelen bu mânayı ifade eden ökçeler üzerine dönmekle nasıl tabir edildiği sorusu ortaya atılmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Murat hakiki bir irtidat değildir; bilakis kaçmaları, Resûlullah'ın ﷺ etrafından dağılmaları ve onu helake terk etmeleri sebebiyle onlara yönelik bir kınama ve sert bir uyarıdır. Denildi ki: Buradaki inkâr, vuku bulanı inkâr değil, 'böyle bir şey olmadı ve olmamalıdır' mânasındadır. Denildi ki: Bu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra irtidat ehlinin başına gelenleri haber vermek ve hezimete uğramanın buna benzemesinden ötürü bir tarizde (dokundurmada) bulunmaktır.

وحمل بعضهم الانقلاب هنا على نقص الإيمان لا الكفر بعده احتجاجا بما

Bazıları buradaki dönmeyi (inkılâbı), sonrasında küfre girmek değil, imanın eksilmesi olarak yorumlamışlar ve şu rivayeti delil getirmişlerdir:

أخرجه ابن المنذر عن الزهري قال: «لما نزلت هذه الآية لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ [الفتح: ٤] قالوا: يا رسول الله قد علمنا أن الإيمان يزداد فهل ينقص؟ قال: إي والذي بعثني بالحق إنه لينقص قالوا: فهل لذلك دلالة في كتاب الله تعالى؟ قال: نعم، ثم تلا رسول الله ﷺ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ

İbnü'l-Münzir'in Zührî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şu ayet: { لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ } “İmanlarına iman katsınlar diye” [Fetih 4] indiğinde: 'Yâ Resûlallah, imanın arttığını öğrendik, peki eksilir mi?' dediler. 'Evet, beni hak ile gönderene yemin olsun ki o kesinlikle eksilir' buyurdu. 'Peki Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda buna bir delil var mıdır?' dediler. 'Evet' buyurdu ve ardından şu ayeti okudu: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?”».

والانقلاب نقصان لا كفر ولا يخفى أن هذا الخبر ليس من القوة إلى حيث يحتج به وإني لا أجد عليه طلاوة الأحاديث الصحيحة.

İnkılâp küfür değil, noksanlıktır. Ancak gizli değildir ki bu haber kendisiyle delil getirilecek kuvvete sahip değildir ve ben onda sahih hadislerin parlaklığını/tazeliğini bulamıyorum.

وذهب بعضهم إلى أن الفاء معلقة للجملة الشرطية بالجملة التي قبلها على معنى التسبب، والهمزة لإنكار ذلك أي لا ينبغي أن تجعلوا خلو الرسل قبله سببا لانقلابكم على أعقابكم بعد موته أو قتله بل اجعلوه سببا للتمسك بدينه كما هو حكم سائر الأنبياء ﵈ ففي انقلابكم على أعقابكم تعكيس لموجب القضية المحققة التي هي كوله رسولا يخلو كما خلت الرسل، وإيراد الموت بكلمة إن مع العلم البتة لتنزيل المخاطبين منزلة المترددين فيه لما ذكر من استعظامهم إياه، قال المولى: وهكذا الحال في سائر الموارد فإن كلمة إن في كلام الله تعالى لا تجري على ظاهرها أصلا ضرورة علمه تعالى بالوقوع أو اللاوقوع بل تحمل على اعتبار حال السامع، أو أمر آخر يناسب المقام، والمراد من- الموت- الموت على الفراش وبالقتل- الموت بواسطة نقض البنية وقدم تقدير الموت مع أن تقدير القتل هو الذي كاد يجر الموت الأحمر لما أن الموت في شرف الوقوع فزجر الناس عن الانقلاب عنده وحملهم على الثبات هناك أهم، ولأن الوصف الجامع في نفس الأمر بينه صلى الله تعالى عليه وسلم وبين الرسل عليهم الصلاة والسلام هو الموت دون القتل خلافا لمن زعمه مستدلا بما ورد من أكلة خيبر، وإن كان قد وقع فيهم قتل وموت وإنما ذكر القتل مع علمه سبحانه أنه لا يقتل لتجويز المخاطبين له وآية وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [المائدة: ٦٧] على تقدير نزولها قبل أحد يحتمل أنها لم تصل هؤلاء المنهزمين، وبتقدير وصولها احتمال أن لا تحضرهم قائم في مثل ذلك المقام الهائل، وقد غفل عمر رضي الله تعالى عنه عن هذه الآية يوم توفي رسول الله ﷺ.

Bazıları, fâ harfinin şart cümlesini sebep bildirme mânasıyla kendisinden önceki cümleye bağladığı, hemzenin ise bunu inkâr için olduğu görüşüne varmışlardır; yani peygamberlerin gelip geçmesini onun ölümü veya öldürülmesinden sonra ökçeleriniz üzerine dönmenize sebep kılmamanız, bilakis diğer peygamberlerin -aleyhimüsselâm- hükmünde olduğu gibi onun dinine sımsıkı sarılmaya sebep kılmanız gerekir; zira ökçeleriniz üzerine dönmenizde, peygamberlerin gelip geçtiği gibi onun da gelip geçecek bir elçi olduğu şeklindeki kesin hükmün gereğini tersyüz etme vardır. Kesin olarak bilinmesine rağmen ölümün 'in' (şayet) edatıyla getirilmesi, yukarıda zikredilen ölümü çok büyük bir hadise görmelerinden ötürü muhatapları onda tereddüt edenler makamına indirmek içindir. el-Mevlâ şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın kelamında diğer yerlerdeki durum da böyledir; zira Allah Teâlâ'nın vuku bulmayı veya bulmamayı kesin olarak bilmesi sebebiyle 'in' kelimesi O'nun kelamında asla zahirine göre cereyan etmez, bilakis muhatabın durumuna veya makama uygun başka bir hususa hamledilir.' Ölümden murat yatakta ölmektir; öldürülmekten (katl) murat ise bedenin yapısının bozulması vasıtasıyla ölmektir. Öldürülme takdiri kızıl ölümü (savaşı) neredeyse celbedecek olan şey olmasına rağmen ölüm takdirinin öne alınması, ölümün vuku bulmaya yakın olmasından ötürü onun anında insanların geri dönmesini engellemek ve onları orada sebat etmeye sevk etmenin daha mühim olmasındandır. Bir de işin aslında onun sallallâhu aleyhi ve sellem ile peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- arasındaki müşterek vasfın öldürülme değil ölüm olmasındandır; Hayber'deki zehirli et hadisesini delil getirerek aksini iddia edenlerin hilafına böyledir; her ne kadar onların arasında öldürülme ve ölüm vuku bulmuş olsa da. O'nun öldürülmeyeceğini Sübhânehu bilmesine rağmen öldürülmenin zikredilmesi, muhatapların bunu muhtemel görmelerindendir. { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide 67] ayetinin Uhud'dan önce indiği takdirde bu hezimete uğrayanlara ulaşmamış olması muhtemeldir; ulaştığı takdirde ise böylesi dehşetli bir makamda akıllarına gelmemiş olması ihtimali geçerlidir. Nitekim Resûlullah ﷺ vefat ettiği gün Ömer radıyallâhu teâlâ anh bu ayetten gafil kalmıştı.

فقد روى أبو هريرة أنه رضي الله تعالى عنه قام يومئذ فقال: إن رجالا من المنافقين يزعمون أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم توفي وإن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم والله ما مات ولكن ذهب إلى ربه كما ذهب موسى بن عمران فقد غاب عن قومه أربعين ليلة ثم رجع إليهم بعد أن قيل: قد مات والله ليرجعن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كما رجع موسى فليقطعن أيدي رجال وأرجلهم زعموا أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم مات، فخرج أبو بكر فقال: على رسلك يا عمر انصت فحمد الله تعالى وأثنى عليه ثم قال: أيها الناس من كان بعيد محمدا فإن محمدا قد مات ومن كان يعبد الله تعالى فإن الله تعالى حي لا يموت، ثم تلا هذه الآية وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ إلى آخرها فو الله لكأن الناس لم يعلموا أن هذه الآية نزلت حتى تلاها أبو بكر يومئذ فأخذها الناس من أبي بكر، وقال عمر: فو الله ما هو إلا أن سمعت أبا بكر تلاها فعقرت حتى وقعت إلى الأرض ما تحملني رجلاي وعرفت أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قد مات، والاعتذار باختصاص فهم آية العصمة بالعلماء من الصحابة وذوي البصيرة منهم مع ظهور معنى اللفظ كما اعتذر به الزمخشري لا يخفى ما فيه، وكون المراد منها العصمة من فتنة الناس

Nitekim Ebû Hüreyre rivayet etmiştir ki Ömer radıyallâhu teâlâ anh o gün ayağa kalkıp şöyle dedi: 'Münafıklardan birtakım adamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat ettiğini iddia ediyorlar. Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölmedi! Fakat Mûsâ b. İmrân'ın gittiği gibi Rabbine gitti; nitekim o da kavminden kırk gece kaybolmuş, sonra öldü denildikten sonra onların yanına dönmüştü. Vallahi Mûsâ'nın döndüğü gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de muhakkak dönecek ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldüğünü iddia eden adamların ellerini ve ayaklarını kesecektir!' Bunun üzerine Ebû Bekir çıktı ve: 'Sakin ol ey Ömer, sus!' dedi. Allah Teâlâ'ya hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle dedi: 'Ey insanlar! Kim Muhammed'e kulluk ediyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür; kim de Allah Teâlâ'ya kulluk ediyorsa bilsin ki Allah Teâlâ diridir, asla ölmez!' Sonra şu ayeti sonuna kadar okudu: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ } “Muhammed, ancak bir elçidir”. Vallahi sanki insanlar Ebû Bekir o gün okuyuncaya kadar bu ayetin indiğini bilmiyor gibiydiler; insanlar onu Ebû Bekir'den aldılar. Ömer şöyle dedi: 'Vallahi Ebû Bekir'in onu okuduğunu işitir işitmez dehşete kapıldım; öyle ki ayaklarım beni taşımaz oldu, yere yığıldım ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gerçekten vefat ettiğini anladım.' Lafzın mânası açık olmasına rağmen İsmet (korunma) ayetinin anlaşılmasını Zemahşerî'nin mazeret gösterdiği gibi sahabenin âlimlerine ve basiret sahiplerine tahsis etmek suretiyle mazeret aramanın tutarsızlığı ortadadır. Ondan muradın insanların fitnesinden

وإضلالهم لا يخفى بعده لأن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لا يظن به ذلك، وإنما يرد مثله في معرض الإلهاب والتعريض وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ بما فعل من الانقلاب لأنه تعالى لا تجوز عليه المضار شَيْئاً من الضرر وإن قل وإنما يضر نفسه بتعريضها للسخط والعذاب أو بحرمانها مزيد الثواب، ويشير إلى ذلك توجه النفي إلى المفعول فإنه يفيد أنه يضر غير الله تعالى وليس إلا نفسه وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ أي سيثيب الثابتين على دين الإسلام، ووضع الشاكرين موضع الثابتين لأن الثبات عن ذلك ناشيء عن تيقن حقيته وذلك شكر له، وفيه إيماء إلى كفران المنقلبين، وإلى

ve onları saptırmalarından korunma olmasının uzaklığı da gizli değildir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında böyle bir şey zannedilemez; böylesi ifadeler ancak gayrete getirme ve tariz sadedinde vârit olur. { وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ } “Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geriye dönerse, Allah'a asla zarar veremez”, yaptığı bu geri dönmeyle zarar veremez; çünkü Allah Teâlâ hakkında zararlar muhaldir. { شَيْئاً } “hiçbir şekilde”, ne kadar az olursa olsun hiçbir zarar veremez; o ancak nefsini gazaba ve azaba maruz bırakarak yahut onu sevabın fazlasından mahrum ederek sadece kendine zarar verir. Nefyin mef'ûle yönelmesi de buna işaret eder; zira bu, onun Allah Teâlâ'dan başkasına zarar vereceğini ifade eder ki o da kendi nefsinden başkası değildir. { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } “Ve Allah, şükredenleri mükâfatlandıracaktır” yani İslâm dini üzerinde sebat gösterenlere mükâfatını verecektir. Sabit olanların yerine 'şükredenler' ifadesinin konulması, bu sebatın dinin hak olduğuna kesin inanmaktan kaynaklanması ve bunun da O'na bir şükür olmasındandır. Bunda geri dönenlerin nankörlüğüne bir ima vardır. 'Şükredenler' ifadesinin

تفسير الشاكرين بالثابتين ذهب علي كرم الله تعالى وجهه وقد رواه عنه ابن جرير،

'sebat edenler' olarak tefsir edilmesine Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- gitmiştir ve İbn Cerîr bunu ondan rivayet etmiştir.

وكان يقول:

O şöyle diyordu:

الثابتون هم أبو بكر وأصحابه وأبو بكر رضي الله تعالى عنه أمير الشاكرين، وعن ابن عباس أن المراد بهم الطائعون من المهاجرين والأنصار، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار للإعلان بمزيد الاعتناء بشأن جزائهم واتصال هذا بما قبله اتصال الوعد بالوعيد.

'Sebat edenler Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır; Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh şükredenlerin önderidir.' İbn Abbas'tan ise bunlardan muradın Muhacirler ve Ensardan itaatkâr olanlar olduğu rivayet edilmiştir. İzmar (zamir) makamında İsm-i Celil'in zâhir kılınması, onların mükâfatlarının şanına ziyadesiyle ihtimam gösterildiğini ilan etmek içindir; bu cümlenin öncesine bağlanması ise vaadin vaîde bağlanması kabilindendir.

وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ استئناف سيق للحض على الجهاد واللوم على تركه خشية القتل مع قطع عذر المنهزمين خشية ذلك بالكلية. ويجوز أن يكون تسلية عما لحق الناس بموت النبي ﷺ وإشارة إلى أنه ﵇ كغيره لا يموت إلا بإذن الله تعالى فلا عذر لأحد بترك دينه بعد موته.

{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadan hiçbir nefis için ölmek yoktur”, cihada teşvik etmek, öldürülme korkusuyla onu terk etmeyi kınamak ve bu korkuyla hezimete uğrayanların mazeretlerini bütünüyle kesmek üzere sevk edilmiş yeni bir kelamdır (istînâf). Peygamber'in ﷺ vefatıyla insanlara isabet eden kederden ötürü bir teselli olması ve onun da aleyhisselâm başkaları gibi ancak Allah Teâlâ'nın izniyle öleceğine, dolayısıyla vefatından sonra dinini terk etme hususunda hiç kimsenin bir mazereti olamayacağına bir işaret olması da caizdir.

والمراد بالنفس الجنس وتخصيصها بالنبي ﵊ كما روي عن ابن إسحاق ليس بشيء، والموت هنا أعم من الموت حتف الأنف، والموت بالقتل كما سنحققه، وكانَ ناقصة اسمها أَنْ تَمُوتَ لِنَفْسٍ متعلق بمحذوف وقع خبرا لها، والاستثناء مفرغ من أعم الأسباب.

Nefisten murat cinstir; İbn İshâk'tan rivayet edildiği gibi onu Peygamber'e aleyhisselâm tahsis etmenin bir kıymeti yoktur. Buradaki ölüm, tahkik edeceğimiz üzere eceliyle ölmekten ve öldürülerek ölmekten daha umumidir. { كانَ } nâkısadır; ismi { أَنْ تَمُوتَ } ifadesidir; { لِنَفْسٍ } ise onun haberi olan mahzufa mütealliktir. İstisna ise sebeplerin en umumisinden yapılmış bir müferrağ istisnadır.

وذهب أبو البقاء إلى أن بإذن الله خبر كانَ ولِنَفْسٍ متعلق بها واللام للتبيين، ونقل عن بعضهم أن الجار متعلق بمحذوف تقديره الموت لنفس، وأَنْ تَمُوتَ تبيين للمحذوف، وحكي عن الزجاج وبعض عن الأخفش أن التقدير- وما كان نفس لتموت- ثم قدمت اللام وكل هذه الأقوال أوهن من الوهن لا سيما الأخير، والمعنى ما كان الموت حاصلا لنفس من النفوس مطلقا بسبب من الأسباب إلا بمشيئة الله تعالى وتيسيره. والإذن- مجاز عن ذلك لكونه من لوازمه، وظاهر التركيب يدل على أن الموت من الأفعال التي يقدم عليها اختيارا فقد شاع استعمال ما كان لزيد أن يفعل كذا فيما إذا كان ذلك الفعل اختياريا لكن الظاهر هنا متروك بأن يجعل ذلك من باب التمثيل بأن صور الموت بالنسبة إلى النفوس بصورة الفعل الاختياري الذي لا يقدم عليه إلا بالإذن.

Ebû'l-Bekâ, { بِإِذْنِ اللَّهِ } ifadesinin 'kâne'nin haberi olduğu, { لِنَفْسٍ } ifadesinin ona müteallik olduğu ve lâmın tebyîn için olduğu görüşüne varmıştır. Bazılarından câr ve mecrûrun 'el-mevtu linefsin' (ölüm bir nefis içindir) takdirinde bir mahzufa müteallik olduğu, { أَنْ تَمُوتَ } ifadesinin mahzufu açıklamakta olduğu nakledilmiştir. Züccâc'dan ve bazılarından Ahfeş'ten nakledildiğine göre takdir 'Ve mâ kânet nefsün li-temûte' (Hiçbir nefis ölecek değildi) şeklindedir, sonra lâm öne alınmıştır. Bütün bu görüşler zayıftan daha zayıftır, bilhassa sonuncusu. Mânası: Sebeplerden herhangi bir sebeple mutlak olarak nefislerden hiçbir nefis için Allah Teâlâ'nın dilemesi ve kolaylaştırması olmaksızın ölümün vuku bulması söz konusu değildir. İzin, onun lâzımlarından olması sebebiyle bundan mecazdır. Terkibin zâhiri, ölümün ihtiyari olarak yönelinen fiillerden olduğuna delalet eder; zira 'Zeyd için şöyle yapmak yoktur' terkibinin kullanımı o fiilin ihtiyari olduğu durumlarda yaygındır; fakat buradaki zâhir terk edilerek temsil kabilinden kılınır: Şöyle ki, ölüm nefislere nispetle ancak izinle yönelinebilen ihtiyari bir fiil suretinde tasvir edilmiştir.

والمراد عدم القدرة عليه أو بتنزيل إقدام النفوس على مبادئه كالقتال مثلا منزلة الإقدام عليه نفسه للمبالغة في تحقيق المرام فإن موتها لما استحال وقوعه عند إقدامها عليه أو على مبادئه وسعيها في إيقاعه فلأن يستحيل عند عدم ذلك أولى وأظهر، ويجوز على هذا أن يبقى الأذن على حقيقته ومفعوله مقدر للعلم به، والمراد بإذنه تعالى إذنه لملك الموت فإنه الذي يقبض روح كل ذي روح بشرا كان أولا شهيدا كان أو غير شهيد برا أو بحرا حتى قيل: إنه يقبض روح نفسه، واستثنى بعضهم أرواح شهداء البحر فإن الله تعالى هو الذي يقبضها بلا واسطة واستدل بحديث جويبر- وهو ضعيف جدا- وفيه من طريق الضحاك انقطاع، وذهب المعتزلة إلى أن ملك الموت إنما يقبض أرواح الثقلين دون غيرهم، وقال بعض المبتدعة: إنه يقبض الجميع سوى أرواح البهائم فإن أعوانه هم الذين يقبضونها ولا تعارض بين اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها [الزمر: ٤٢] ويَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السجدة: ١١] تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا [الأنعام:

Murat ise ona güç yetirilememesidir; yahut maksadı tahkikte mübalağa için nefislerin savaş gibi onun başlangıç sebeplerine yönelmesini bizzat ölümün kendisine yönelmesi makamına indirmektir; zira nefislerin bizzat ona veya sebeplerine yönelip onu gerçekleştirmeye çalıştıklarında ölümün vuku bulması imkânsız olunca, bu durum olmadığında imkânsız olması evleviyetle ve daha açıktır. Buna göre iznin hakiki mânasında kalması da caizdir ve mef'ûlü bilindiği için takdir edilmiştir. Allah Teâlâ'nın izninden murat; ölüm meleğine olan iznidir; zira ister insan olsun ister olmasın, ister şehit olsun ister gayri şehit olsun, karada olsun denizde olsun her can sahibinin ruhunu kabzeden odur; hatta kendi ruhunu da onun kabzedeceği söylenmiştir. Bazıları deniz şehitlerinin ruhlarını istisna etmişlerdir; zira Allah Teâlâ onların ruhlarını vasıtasız kabzeder. Buna Cuveybir'in -ki son derece zayıftır ve Dahhâk tarikiyle gelen kısmında inkıtâ vardır- hadisiyle delil getirmişlerdir. Mutezile, ölüm meleğinin başkalarının değil, sadece ins ve cinnin ruhlarını kabzettiği görüşüne varmıştır. Bazı bidat ehli ise şöyle demiştir: O, hayvanların ruhları hariç hepsini kabzeder; hayvanlarınkini ise onun yardımcıları kabzeder. { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, ölümleri anında nefisleri vefat ettirir” [Zümer 42], { يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “Sizi ölüm meleği vefat ettirir” [Secde 11] ve { تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } “Elçilerimiz onu vefat ettirir” [En'âm

٦١] لأن إسناد ذلك له تعالى بطريق الخلق والإيجاد الحقيقي، وإلى الملك لأنه المباشر له، وإلى الرسل لأنهم أعوانه المعالجون للنزع من العصب والعظم واللحم والعروق كِتاباً مصدر مؤكد لعامله المستفاد من الجملة السابقة

61] ayetleri arasında bir çelişki yoktur; zira bunun Allah Teâlâ'ya isnadı hakiki yaratma ve var etme yoluyladır, meleğe isnadı fiili bizzat üstlenen olması sebebiyledir, elçilere isnadı ise onların sinirlerden, kemikten, etten ve damarlardan canı çekip çıkarmakla meşgul olan yardımcıları olmasındandır. { كِتاباً } “yazılmış olarak”, önceki cümleden anlaşılan âmilini tekit eden bir mastardır.

والمعنى كتب ذلك الموت المأذون فيه كتابا مُؤَجَّلًا أي موقتا بوقت معلوم لا يتقدم ولا يتأخر، وقيل: حكما لازما مبرما وهو صفة كِتاباً ولا يضر التوصيف بكون المصدر مؤكدا بناء على أنه معلوم مما سبق وليس كل وصف يخرج عن التأكيد، ولك- لما في ذلك من الخفاء- أن تجعل المصدر لوصفه مبينا للنوع وهو أولى من جعله مؤكدا، وجعل مُؤَجَّلًا حالا من الموت لا صفة له لبعد ذلك غاية البعد فتدبر.

Mânası: Kendisine izin verilen o ölüm kesin bir yazı ile yazılmıştır. { مُؤَجَّلًا } “vakti belirlenmiş olarak” yani öne alınmayan ve ertelenmeyen malum bir vakitle vakitlendirilmiştir. Denildi ki: Gerekli ve kesin bir hükümdür; o { كِتاباً } kelimesinin sıfatıdır. Mastarın tekit edici olması önceki ifadeden bilinmesine binaen nitelenmesi tekit olmaya zarar vermez; zira her sıfat tekit olmaktan çıkarmaz. Bundaki kapalılıktan ötürü sıfatından dolayı mastarı nevi bildiren kılman da mümkündür ki bu onu tekit edici kılmaktan daha evladır. { مُؤَجَّلًا } lafzını ölümün sıfatı değil de hâli kılmak son derece uzak bir ihtimaldir, iyi düşün!

وقرئ «موجلا» بالواو بدل الهمزة على قياس التخفيف، وظاهر الآية يؤيد مذهب أهل السنة القائلين إن المقتول ميت بأجله أي بوقته المقدر له وأنه لو لم يقتل لجاز أن يموت في ذلك الوقت وأن لا يموت من غير قطع بامتداد العمر ولا بالموت بدل القتل إذ على تقدير عدم القتل لا قطع بوجود الأجل وعدمه فلا قطع بالموت ولا بالحياة، وخالف في ذلك المعتزلة فذهب الكعبي منهم إلى أن المقتول ليس بميت لأن القتل فعل العبد والموت فعل الله سبحانه أي مفعوله وأثر صفته، وأن للمقتول أجلين: أحدهما القتل والآخر الموت وأنه لو لم يقتل لعاش إلى أجله الذي هو الموت، وذهب أو الهذيل إلى أن المقتول لو لم يقتل لمات البتة في ذلك الوقت.

[Bu kelime], teshil kuralına göre hemze yerine vâv ile 'mûcelen' şeklinde de okunmuştur. Ayetin zâhiri; maktulün kendi eceliyle yani kendisi için takdir edilen vakitte öldüğünü, şayet öldürülmeseydi ömrün uzayacağına veya öldürülme yerine ölümün geleceğine dair kesin bir hüküm olmaksızın o vakitte ölmesinin de ölmemesinin de caiz olduğunu söyleyen Ehl-i Sünnet mezhebini desteklemektedir; zira öldürülmemesi takdirinde ecelin varlığına ve yokluğuna dair kesin bir bilgi yoktur, dolayısıyla ölüme de hayata da kesin hüküm verilemez. Mutezile bu hususta muhalefet etmiştir: Onlardan Kâ'bî, maktulün ölmüş (meyyit) olmadığı görüşüne varmıştır; çünkü öldürmek kulun fiilidir, ölüm ise Sübhânehu olan Allah'ın fiilidir yani O'nun mef'ûlü ve sıfatının eseridir; binaenaleyh maktulün iki eceli vardır: Biri öldürülme, diğeri ölümdür; şayet öldürülmeseydi ölüm olan eceline kadar yaşardı. Ebû'l-Hüzeyl ise maktulün şayet öldürülmeseydi o vakitte kesinlikle öleceği görüşüne varmıştır.

وذهب الجمهور منهم إلى أن القاتل قد قطع على المقتول أجله وأنه لو لم يقتل لعاش إلى أمد هو أجله الذي علم الله تعالى موته فيه لولا القتل، وليس النزاع بين الأصحاب والجمهور لفظيا كما رآه الأستاذ وكثير من المحققين حيث قالوا: إنه إذا كان الأجل زمان بطلان الحياة في علم الله تعالى لكان المقتول ميتا بأجله بلا خلاف من المعتزلة في ذلك إذ هم لا ينكرون كون المقتول ميتا بالأجل الذي علمه الله تعالى وهو الأجل بسبب القتل، وإن قيد بطلان الحياة بأن لا يترتب على فعل من العبد لم يكن كذلك بلا خلاف من الأصحاب فيه إذ هم يقولون بعدم كون المقتول ميتا بالأجل غير المرتب على فعل العبد لأنا نقول حاصل النزاع أن المراد بأجل المقتول المضاف إليه زمان بطلان حياته بحيث لا محيص عنه ولا تقدم ولا تأخر على ما يشير إليه قوله تعالى: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [يونس: ٤٩] ويرجع الخلاف إلى أنه هل تحقق ذلك في حق المقتول أم المعلوم في حقه أنه إن قتل مات وإن لم يقتل يعش كذا في شرح المقاصد، ولعله جواب باختيار الشق الأول، وهو أن المراد زمان بطلان الحياة في علم الله تعالى لكنه لا مطلقا بل على ما علمه تعالى وقدره بطريق القطع وحينئذ يصلح محلا للخلاف لأنه لا يلزم من عدم تحقق ذلك في المقتول كما يقوله المعتزلة تخلف العلم عن المعلوم لجواز أن يعلم تقدم موته بالقتل مع تأخر الأجل الذي لا يمكن تخلفه عنه، وقد يقال: إنه يمكن أن يكون جوابا باختيار شق ثالث وهو المقدر بطريق القطع إذ لا تعرض في تقرير الجواب للعلم والمقدر أخص من الأجل المعلوم مطلقا والفرق بينه وبين كونه جواب باختيار الأول لكن لا مطلقا اعتبار قيد العلم في الأجل الذي هو محل النزاع على تقدير اختيار الأول وعدم اعتباره فيه على اختيار الثالث وإن كان معلوما في الواقع أيضا فافهم، ثم إن أبا الحسين ومن تابعه يدعون الضرورة في هذه المسألة وكذا الجمهور في رأي البعض، وعند البعض الآخر هي عندهم استدلالية.

Onların cumhuru ise katilin maktulün ecelini kestiği ve şayet öldürülmeseydi katil olmasaydı Allah Teâlâ'nın onda öleceğini bildiği bir süreye kadar yaşayacağı görüşüne varmıştır. Üstadın ve pek çok muhakkikin gördüğü gibi ashabımız ile cumhur arasındaki ihtilaf lafzî değildir; nitekim onlar şöyle demişlerdir: 'Eğer ecel, Allah Teâlâ'nın ilminde hayatın sona erme zamanı ise maktul, Mutezile'nin bu hususta hiçbir ihtilafı olmaksızın kendi eceliyle ölmüş olurdu; zira onlar maktulün Allah Teâlâ'nın bildiği ecel ile -ki o da öldürülme sebebiyle olan eceldir- öldüğünü inkâr etmezler. Hayatın sona ermesi kulun bir fiiline terettüp etmemekle kayıtlanırsa, ashabımızın bunda hiçbir ihtilafı olmaksızın durum böyle olmazdı; zira onlar maktulün kulun fiiline bağlı olmayan ecel ile öldüğünü söylemezler.' Çünkü biz deriz ki: İhtilafın hülasası şudur: Maktulün kendisine izafe edilen ecelinden murat, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin işaret ettiği üzere asla kaçış olmayan, öne alınması ve ertelenmesi mümkün bulunmayan hayatının sona erme zamanıdır: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler” [Yûnus 49]. İhtilaf şuna dönmektedir: Bu durum maktul hakkında tahakkuk etmiş midir, yoksa onun hakkında bilinen şey öldürülürse öleceği, öldürülmezse yaşayacağı mıdır? Şerhu'l-Makâsıd'da böyledir. Belki de bu, birinci şıkkın tercih edilmesiyle verilen bir cevaptır ki o da muradın Allah Teâlâ'nın ilminde hayatın sona erme zamanı olduğudur; fakat mutlak olarak değil, bilakis Allah Teâlâ'nın kesin olarak bildiği ve takdir ettiği şekildedir. Bu takdirde ihtilaf mahalli olmaya elverişlidir; çünkü Mutezile'nin dediği gibi bunun maktulde tahakkuk etmemesinden ilmin maluma aykırı düşmesi gerekmez; zira kendisinden geri kalması mümkün olmayan ecelin tehir edilmesiyle birlikte öldürülmeyle ölümünün öne geçmesinin bilinmesi caizdir. Şöyle de denilebilir: Bu, üçüncü bir şıkkın tercih edilmesiyle bir cevap olabilir ki o da kesin olarak takdir edilendir; zira cevabın takririnde ilme değinilmemiştir ve takdir edilen şey mutlak olarak bilinen ecelden daha hastır. Bununla birinci şıkkın mutlak olmayarak tercih edilmesi arasındaki fark; birinci şıkkın tercih edilmesi takdirinde niza mahalli olan ecelde ilim kaydının muteber olması, üçüncü şıkkın tercih edilmesinde ise vakıada bilinmiş olsa bile onda bu kaydın muteber olmamasıdır, iyi anla! Sonra Ebû'l-Hüseyin ve ona tabi olanlar bu meselede zaruret olduğunu iddia ederler; keza bir kısmın görüşüne göre cumhur da böyledir; diğer bir kısmına göre ise bu onların nezdinde istidlâlîdir.

واحتجوا على مذهبهم بالأحاديث الواردة في أن بعض الطاعات تزيد في العمر وبأنه لو كان المقتول ميتا بأجله لم يستحق القاتل ذما ولا عقابا ولم يتوجه عليه قصاص ولا غرم دية ولا قيمة في ذبح شاة الغير لأنه لم يقطع أجلا ولم يحدث بفعله موتا، وبأنه ربما يقتل في الملحمة والحرب ألوف تقضي العادة بامتناع اتفاق موتهم في ذلك الوقت بآجالهم، وتمسك أبو الهذيل بأنه لو لم يمت المقتول لكان القاتل قاطعا لأجل قدره الله تعالى ومغيرا لأمر علمه وهو محال، والكعبي بقوله تعالى: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ حيث جعل القتل قسيما للموت بناء على أن المراد بالقتل المقتولية وأنها نفس بطلان الحياة وأن الموت خاص بما لا يكون على وجه القتل ومتى كان الموت غير القتل كان

Kendi mezheplerine, bazı taatlerin ömrü artırdığına dair vârit olan hadislerle ve şayet maktul kendi eceliyle ölmüş olsaydı katilin ne bir kınamayı ne de bir cezayı hak etmeyeceği, ona ne kısasın ne diyet ödemenin ne de başkasının koyununu kestiğinde tazminatın teveccüh etmeyeceği -çünkü o ne bir eceli kesmiş ne de fiiliyle bir ölüm meydana getirmiştir- gerekçesiyle ve bazen meydan savaşında âdeten o vakitte ecelleriyle ölümlerinin denk gelmesi imkânsız olan binlerce kişinin öldürülmesiyle delil getirmişlerdir. Ebû'l-Hüzeyl ise şayet maktul ölmeseydi katilin Allah Teâlâ'nın takdir ettiği bir eceli kesmiş ve O'nun bildiği bir işi değiştirmiş olacağı, bunun ise muhal olduğu gerekçesine; Kâ'bî ise Allah Teâlâ'nın { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse” kavline sarılmıştır; zira katlden muradın maktuliyet olduğu, bunun da hayatın bizzat sona ermesi olduğu ve ölümün قتل yoluyla olmayan durumlara mahsus bulunduğu esasına dayanarak öldürülmeyi ölümün mukabili kılmıştır; ölüm öldürülmekten başka olunca da

للمقتول أجلان: أحدهما القتل، والآخر الموت «وأجيب» عن متمسك الأولين الأول بأن تلك الأحاديث أخبار آحاد فلا تعارض الآيات القطعية كقوله تعالى: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [يونس: ٤٩] أو بأن المراد من أن الطاعة تزيد في العمر أنها تزيد فيما هو المقصود الأهم منه وهو اكتساب الكمالات والخيرات والبركات التي بها تستكمل النفوس الإنسانية وتفوز بالسعادة الأبدية، أو بأن العمر غير الأجل لأنه لغة الوقت، وأجل الشيء يقال لجميع مدته ولآخرها كما يقال أجل الدين شهران أو آخر شهر كذا، ثم شاع استعماله في آخر مدة الحياة، ومن هنا يفسر بالوقت الذي علم الله تعالى بطلان حياة الحيوان عنده على ما قررناه.

maktul için iki ecel söz konusu olur: Biri öldürülme, diğeri ölümdür. İlklerin birinci deliline şöyle cevap verilmiştir: Bu hadisler âhad haberlerdir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi kesin ayetlerle çelişemez: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler” [Yûnus 49]. Yahut taatin ömrü artırmasından muradın, insan nefsinin kendisiyle olgunlaştığı ve ebedî saadete ulaştığı kemalatı, hayırları ve bereketleri kazanmak olan ömrün en mühim gayesini artırması olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Yahut ömrün ecelden farklı olduğu şeklinde [cevap verilmiştir]; zira ecel lügatte vakittir; bir şeyin eceli hem bütün müddeti hem de son vakti için söylenir; nitekim 'borcun eceli iki aydır' veya 'filan ayın sonudur' denilir. Sonra hayat müddetinin sonunda kullanımı yaygınlaşmıştır; buradan hareketle takrir ettiğimiz üzere Allah Teâlâ'nın nezdinde canlının hayatının sona ereceğini bildiği vakit olarak tefsir edilir.

والعمر لغة مدة الحياة- كعمر زيد- كذا ومدة البقاء- كعمر الدنيا- وكثيرا ما يتجوز به عن مدة بقاء ذكر الناس الشخص للخير بعد موته، ومنه قولهم: ذكر الفتى عمره الثاني ومن هنا يقال لمن مات وأعقب ذكرا حسنا وأثرا جميلا: ما مات فلعله أراد صلى الله تعالى عليه وسلم أن تلك الطاعات تزيد في هذا العمر لما أنها تكون سببا للذكر الجميل، وأكثر ما ورد ذلك في الصدقة وصلة الرحم وكونهما مما يترتب عليهما ثناء الناس مما لا شبهة فيه قيل:

Ömür ise lügatte hayat müddetidir -Zeyd'in şu kadar ömrü gibi- ve varlık müddetidir -dünyanın ömrü gibi-. İnsanların bir şahsı vefatından sonra hayırla anma müddetinden de çokça mecaz yapılır; Arapların 'Kişinin hayırla anılması onun ikinci ömrüdür' sözü bundandır. Buradan hareketle vefat edip de geride güzel bir anı ve hoş bir iz bırakan kimse için 'O ölmedi' denilir; belki de o sallallâhu aleyhi ve sellem, bu taatler güzel bir yâda sebep olacağı için bu ömrün artacağını kastetmiştir; bunun en çok sadaka ve sıla-i rahim hakkında vârit olması ve bu ikisinin insanların övgüsünü celbeden hususlardan oluşunda hiçbir şüphe bulunmaması buna delildir. Denildi ki:

ولهذا لم يقل صلى الله تعالى عليه وسلم في ذلك إنه يزيد في الأجل، أو بأن الله تعالى كان يعلم أن هذا المطيع لو لم يفعل هذه الطاعة لكان عمره أربعين مثلا لكنه علم أنه يفعلها ويكون عمره سبعين سنة فنسبة هذه الزيادة إلى تلك الطاعة بناء على علم الله تعالى أنه لولاها لما كانت هذه الزيادة، ومحصل هذا أنه سبحانه قدر عمره سبعين بحيث لا يتصور التقدم والتأخر عنه لعلمه بأن طاعته تصير سببا لثلاثين فتصير مع أربعين من غير الطاعة سبعين، وليس محصل ذلك أنه تعالى قدره سبعين على تقدير وأربعين على تقدير حتى يلزم تعدد الأجل والأصحاب لا يقولون به.

Bu sebeple o sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta 'eceli artırır' buyurmamıştır. Yahut Allah Teâlâ bu itaatkâr kimsenin şayet bu taati yapmasaydı ömrünün meselâ kırk yıl olacağını biliyordu, fakat onu yapacağını ve ömrünün yetmiş yıl olacağını bildi; bu fazlalığın o taate nispet edilmesi, Allah Teâlâ'nın o taat olmasaydı bu fazlalığın olmayacağını bilmesine binaendir. Bunun hülasası şudur: Sübhânehu Teâlâ, taatinin otuz yıla sebep olacağını ve taatsiz kırk yılla birlikte yetmiş yıl olacağını bildiği için ömrünü kendisinden öne geçme ve sonraya kalma düşünülemeyecek şekilde yetmiş olarak takdir etmiştir. Bunun hülasası, ecelin birden fazla olması gerekecek şekilde Allah Teâlâ'nın bir takdire göre yetmiş, diğer takdire göre kırk takdir etmiş olması demek değildir; ashabımız bunu söylemez.