والثاني بأن استحقاق الذم وللعقاب وتوجه القصاص أو غرم الدية مثلا على القاتل ليس بما يثبت في المحل من الموت بل هو بما اكتسبه وارتكبه من الإقدام على الفعل المنهي عنه الذي يخلق الله تعالى به الموت كما في سائر الأسباب والمسببات لا سيما عند ظهور أمارات البقاء وعدم ما يظن معه حضور الأجل حتى لو علم موت شاة بإخبار صادق معصوم، أو ظهرت الأمارات المفيدة لليقين لم يضمن عند بعض الفقهاء، والثالث بأن العادة منقوضة أيضا بحصول موت ألوف في وقت واحد من غير قتال ولا محاربة كما في أيام الوباء مثلا على أن التمسك بمثل هذا الدليل في مثل هذا المطلب في غاية السقوط، وأجيب عن متمسك أبي الهذيل بأن عدم القتل إنما يتصور على تقدير علم الله تعالى بأنه لا يقتل وحينئذ لا نسلم لزوم المحال وبأنه لا استحالة في قطع الأجل المقدر الثابت لولا القتل لأنه تقرير للمعلوم لا تغيير له، وعن متمسك الكعبي المخالف للمعتزلة والأشاعرة في إثبات الأجلين بأن القتل قائم بالقاتل وحال له لا للمقتول وإنما حاله الموت وانزهاق الروح الذي هو بإيجاد الله تعالى وإذنه ومشيئته وإرادة المقتولية المتولدة عن قتل القاتل بالقتل وهي حال المقتول إذ هي بطلان الحياة والتخصيص بما لا يكون على وجه القتل على ما يشعر به أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ خلاف مذهبه من إنكار القضاء والقدر في أفعال العباد إذ بطلان الحياة المتولد من قتل القاتل أجل قدره الله تعالى وعينه وحدده، معنى الآية- كما أشرنا إليه- أفإن مات حتف أنفه بلا سبب، أو مات بسبب القتل، فتدل على أن مجرد بطلان الحياة موت ومن هنا قيل: إن في المقتول معنيين قتلا هو من فعل الفاعل وموتا هو من الله تعالى وحده، وذهبت الفلاسفة إلى مثل ما ذهب إليه الكعبي من تعدد الأجل فقالوا: إن للحيوان أجلا طبيعيا بتحلل رطوبته وانطفاء حرارته الغريزيتين وآجالا اخترامية تتعدد بتعدد أسباب لا تحصى من الأمراض والآفات، وبيانه أن الجواهر التي غلبت عليها الأجزاء الرطبة ركبت مع الحرارة الغريزية فصارت لها بمنزلة الدهن للفتيلة المشعلة وكلما انتقصت تلك الرطوبات تبعتها الحرارة الغريزية في ذلك حتى إذا انتهت في الانتقاص وتزايد الجفاف انطفأت الحرارة
İkincisi: Kınanmayı ve cezayı hak ediş, katile kısasın yönelmesi yahut meselâ diyet ödemenin gerekmesi mahalde ölümün meydana gelmesinden ötürü değil, diğer sebep ve müsebbeblerde olduğu gibi Allah Teâlâ'nın kendisiyle ölümü yarattığı yasaklanmış fiile girişmeyi kazanıp işlemiş olmasındandır; bilhassa hayatta kalma emarelerinin mevcudiyeti ve ecelin geldiğine dair zannın bulunmadığı hallerde böyledir. Hatta doğru sözlü ve masum bir kimsenin haber vermesiyle bir koyunun öleceği bilinse veya kesinlik ifade eden emareler ortaya çıksa, bazı fakihlere göre tazmin gerekmez. Üçüncüsü: Âdet, meselâ veba günlerinde olduğu gibi, hiçbir çarpışma ve savaş olmaksızın aynı anda binlerce kişinin ölmesiyle de nakzedilmiştir. Kaldı ki böyle bir meselede bu tür bir delile tutunmak son derece temelsizdir. Ebü'l-Hüzeyl'in dayanağına şu şekilde cevap verilmiştir: Öldürmenin gerçekleşmemesi, ancak Allah Teâlâ'nın onun öldürülmeyeceğini bilmesi takdiriyle tasavvur edilebilir; bu durumda imkânsızın lazım geldiğini kabul etmeyiz. Ayrıca, öldürme olmasaydı sabit olan takdir edilmiş ecelin kesilmesinde bir imkânsızlık yoktur; zira bu malum olanın takriridir, değiştirilmesi değildir. İki ecelin varlığını ispat hususunda hem Mu'tezile'ye hem de Eş'arîler'e muhalefet eden el-Kâ'bî'nin dayanağına ise şu şekilde cevap verilmiştir: Öldürme katille kaimdir ve maktulün değil onun halidir. Maktulün hali ise ancak Allah Teâlâ'nın icadı, izni ve meşîetiyle olan ölüm ve ruhun çıkmasıdır; katilin öldürme fiiliyle öldürmesinden doğan maktul olma iradesidir ki bu da maktulün halidir, çünkü o hayatın son bulmasıdır. { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ } ifadesinin ihsas ettiği üzere öldürme şeklinde olmayan duruma tahsis etmek, onun kulların fiillerinde kaza ve kaderi inkâr eden mezhebine aykırıdır; zira katilin öldürmesinden doğan hayatın son bulması, Allah Teâlâ'nın takdir ettiği, tayin ve tahdit buyurduğu bir eceldir. Ayetin manası -işaret ettiğimiz üzere- şudur: 'O kendi eceliyle sebepsiz yere ölse veya öldürülme sebebiyle ölse...' Bu da hayatın sırf son bulmasının ölüm olduğuna delalet eder. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Maktulde iki mana vardır; biri failin fiilinden olan öldürülme, diğeri ise yalnızca Allah Teâlâ'dan olan ölümdür. Filozoflar da ecelin birden fazla oluşu hususunda Kâ'bî'nin gittiği yola gitmiş ve şöyle demişlerdir: Canlının, fıtrî neminin çözülmesi ve fıtrî hararetinin sönmesiyle gerçekleşen tabii bir eceli ve sayısız hastalıklardan ve afetlerden kaynaklanan sebeplerin çoğalmasıyla çoğalan ihtirâmî (vaktinden önce kesintiye uğratan) ecelleri vardır. Bunun açıklaması şudur: Nemli cüzlerin galip geldiği cevherler fıtrî hararetle birleşmiş ve yanan fitil için yağ mesabesinde olmuştur; bu nem azaldıkça fıtrî hararet de bunda ona tabi olur, nihayet nemin azalması son noktaya ulaşıp kuruluk arttığında hararet söner,
كانطفاء السراج عند نفاد دهنه فحصل الموت الطبيعي وهو مختلف بحسب اختلاف الأمزجة وهو في الإنسان في الأغلب تمام مائة وعشرين سنة.
tıpkı yağı biten kandilin sönmesi gibi; böylece tabii ölüm gerçekleşir. Bu da mizaçların farklılığına göre değişir ve insanda çoğunlukla tam yüz yirmi senedir.
وقد يعرض من الآفات مثل البرد المجمد والحرب المذوب وأنواع السموم وأنواع تفرق الاتصال وسوء المزاج ما يفسد البدن ويخرجه عن صلاحه لقبول الحياة إذ شرطها اعتدال المزاج فيهلك بسببه وهذا هو الأجل الاخترامي، ويردد ذلك أنه مبني على قواعدهم من تأثير الطبيعة والمزاج وهو باطل عندنا إذ لا تأثير إلا له سبحانه وتلك الأمور عندنا أسباب عادية لا عقلية كما زعموا، وادعى بعض المحققين أن النزاع بيننا وبين الفلاسفة كالنزاع بيننا وبين المعتزلة- على رأي الأستاذ- لفظي إذ هم لا ينكرون القضاء والقدر فالوقت الذي علم الله تعالى بطلان الحياة فيه بأي سبب كان واحد عندهم أيضا، وما ذكروه من الأجل الطبيعي نحن لا ننكره أيضا لكنهم يجعلون اعتدال المزاج واستقامة الحرارة والرطوبة ونحو ذلك شروطا حقيقية عقلية لبقاء الحياة ونحن نجعلها أسبابا عادية وذلك بحث آخر وسيأتي تتمة الكلام على هذه المسألة إذ الأمور مرهونة لأوقاتها ولكل أجل كتاب.
Bazen dondurucu soğuk, eritici sıcak, zehir çeşitleri, uzuvların birbirinden ayrılması türleri ve mizaç bozukluğu gibi afetler arız olur ki bunlar bedeni ifsat eder ve hayatı kabul etmeye elverişli olmaktan çıkarır; zira hayatın şartı mizacın itidalidir. Böylece beden bu sebeple helak olur ve bu da ihtirâmî eceldir. Bu görüşü çürüten husus, onların tabiat ve mizacın tesiri kaidelerine dayanmasıdır; bu ise bize göre batıldır, zira Sübhânehu Teâlâ'dan başka hiçbir müessir yoktur ve bu hususlar bize göre onların iddia ettiği gibi aklî değil, âdî (âdete dayalı) sebeplerdir. Bazı muhakkikler, bizimle filozoflar arasındaki ihtilafın -Üstad'ın görüşüne göre bizimle Mu'tezile arasındaki ihtilaf gibi- lafzî olduğunu iddia etmişlerdir; zira onlar kaza ve kaderi inkâr etmezler. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın hayatın hangi sebeple olursa olsun sona ereceğini bildiği vakit onlara göre de tektir. Onların zikrettiği tabii eceli biz de inkâr etmeyiz; ancak onlar mizacın itidalini, hararet ve nemin dengeli oluşunu ve benzerlerini hayatın bekası için hakiki ve aklî şartlar kılarlar, biz ise bunları âdî sebepler sayarız. Bu ise başka bir bahistir; bu meseleye dair kelamın tamamı ileride gelecektir, zira işler vakitlerine rehindir ve her ecelin bir yazısı vardır.
وَمَنْ يُرِدْ أي بعمله كالجهاد ثَوابَ الدُّنْيا كالغنيمة نُؤْتِهِ بنون العظمة على طريق الالتفات مِنْها أي شيئا من ثوابها إن شئنا فهو على حدّ قوله تعالى: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ [الإسراء: ١٨] وهذا تعريض بمن شغلتهم الغنائم يوم أحد عن مصلحة رسول الله ﷺ، وقد تقدم تفصيل ذلك.
{ وَمَنْ يُرِدْ } “Kim isterse”, yani cihat gibi ameliyle { ثَوابَ الدُّنْيا } “dünya mükâfatını”, yani ganimeti [isterse], { نُؤْتِهِ } “ona veririz” -iltifat yoluyla azamet nûnu ile-, { مِنْها } “ondan”, yani dilersek onun sevabından bir kısmını [veririz]. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu kabilindendir: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } “Kim acele olanı (dünyayı) isterse, orada ona, dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz” [el-İsrâ 18]. Bu, Uhud günü ganimetlerin kendilerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in maslahatından alıkoyduğu kimselere bir ta'rizdir (üstü kapalı sitemdir); bunun tafsilatı daha önce geçmişti.
وَمَنْ يُرِدْ أي بعمله كالجهاد أيضا والذب عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم.
{ وَمَنْ يُرِدْ } “Kim de isterse”, yani yine cihat ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i savunmak gibi ameliyle,
ثَوابَ الْآخِرَةِ مما أعد الله تعالى لعباده فيها من النعيم نُؤْتِهِ مِنْها أي من ثوابها ما نشاء حسبما جرى به قلم الوعد الكريم، وهذا إشارة إلى مدح الثابتين يومئذ مع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، والآية وإن نزلت في الجهاد خاصة لكنها عامة في جميع الأعمال وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ يحتمل أنه أريد بهم المريدون للآخرة، ويحتمل أنه أريد بهم جنس الشاكرين وهم داخلون فيه دخولا أوليا.
{ ثَوابَ الْآخِرَةِ } “ahiret mükâfatını”, yani Allah Teâlâ'nın kulları için orada hazırladığı nimetleri [isterse], { نُؤْتِهِ مِنْها } “ona da ondan veririz”, yani kerîm olan vaat kaleminin yazdığı üzere onun mükâfatından dilediğimizi veririz. Bu, o gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sebat edenleri övmeye bir işarettir. Ayet her ne kadar özellikle cihat hakkında inmiş olsa da bütün amellerde umumidir. { وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } “Şükredenleri ise mükâfatlandıracağız”; bunlarla ahireti isteyenlerin kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, şükredenler cinsinin kastedilmiş olması da muhtemeldir ve onlar buna öncelikle dahildirler.
والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبله ووعد بالمزيد عليه وفي تصديرها بالسين وإبهام الجزاء من التأكيد والدلالة على فخامة شأن الجزاء وكونه بحيث يضيق عنه نطاق البيان ما لا يخفى، وبذلك جبر اتحاد العبادتين في شأن الفريقين واتضح الفرق لذي عينين، وقرئت الأفعال الثلاثة بالياء.
Cümle, öncesinin muhtevasını perçinleyen bir fezleke ve ona ziyade bir vaattir. Cümlenin 'sin' harfiyle başlamasında ve mükâfatın müphem bırakılmasında tekit, mükâfatın şanının yüceliğine delalet ve onun beyan sınırlarına sığmayacak bir mahiyette oluşu gizli değildir. Böylece iki fırka hakkındaki iki ibadetin birliği telafi edilmiş ve iki gözü olan için fark açıklığa kavuşmuştur. Bu üç fiil yâ ile de okunmuştur.
هذا (ومن باب الإشارة) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً إما إشارة إلى الأمر بالتوكل على الله تعالى في طلب الرزق والانقطاع إليه، أو رمز إلى الأمر بالإحسان إلى عباد الله المحتاجين من غير طلب نفع منهم،
Bu [zahirî manadır]. (İşârî yönden ise): { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin”; bu ya rızık talebinde Allah Teâlâ'ya tevekkül etme ve O'na yönelme emrine bir işarettir yahut kendilerinden bir menfaat beklemeksizin muhtaç durumdaki Allah'ın kullarına ihsanda bulunma emrine bir remizdir.
فقد ورد في بعض الآثار أن القرض أفضل من الصدقة،
Nitekim bazı rivayetlerde borç vermenin sadakadan daha faziletli olduğu varid olmuştur.
أو إيماء إلى عدم طلب الأجر على الأعمال بأن يفعلها محضا لإظهار العبودية وَاتَّقُوا اللَّهَ من أكل الربا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي تفوزون بالحق وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ أي اتقوني في النار لأن إحراقها وعذابها مني، وهذا سرّ عين الجمع قالوا: ويرجع في الحقيقة إلى تجلي القهر وهو بظاهره تخويف للعوام والتخويف الأول للخواص، وقليل ما هم وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وهي ستر أفعالكم التي هي حجابكم الأعظم عن رؤية الحق وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وهي جنة توحيد الأفعال وهو توحيد عالم الملك، ولذا ذكر سبحانه السموات والأرض وذكر العرض دون الطول لأن الأفعال باعتبار السلسلة العرضية وهي توقف كل فعل على فعل آخر تنحصر في عالم الملك الذي تصل إليه أفهام الناس ويقدرونه، وأما باعتبار الطول فلا تنحصر فيه ولا يقدر قدرها إذ الفعل مظهر الوصف، والوصف مظهر الذات، والذات لا نهاية لها ولا حد وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ فالمحجوبون عن الذات والصفات لا يرون إلا هذه الجنة، وأما البارزون لله الواحد القهار
Yahut amelleri sırf kulluğu izhar etmek için yaparak onlar üzerine ecir talep etmemeye bir imadır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” -faiz yemekten sakının- { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa erersiniz”, yani Hakk'a ulaşıp kazanırsınız. { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının”, yani ateşte Benden sakının; zira onun yakması ve azabı Bendendir. Bu, aynü'l-cem'in sırrıdır. Dediler ki: Hakikatte bu, kahrın tecellisine racidir; zahiriyle avam için bir korkutmadır, ilk korkutma ise havas içindir ki onlar pek azdır. { وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya koşun”; o da Hakk'ı görmenize en büyük perde olan fiillerinizin örtülmesidir. { وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “ve genişliği göklerle yer kadar olan bir cennete [koşun]”; o da ef'âl tevhidi cennetidir ki o mülk âleminin tevhididir. Bu sebeple Sübhânehu gökleri ve yeri zikretmiş, uzunluğu değil genişliği zikretmiştir; çünkü fiiller, her fiilin diğer bir fiile bağlı olması demek olan arazî (enine) silsile itibarıyla insanların idraklerinin ulaştığı ve takdir edebildiği mülk âleminde münhasırdır. Boyuna (tûlî) silsile itibarıyla ise orada münhasır değildir ve kadrine güç yetirilemez; zira fiil sıfatın mazharı, sıfat zatın mazharıdır; zatın ise sonu ve sınırı yoktur. { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler”. Zattan ve sıfatlardan perdelenmiş olanlar bu cennetten başkasını görmezler. Vâhid ve Kahhâr olan Allah'a zahir olanlara gelince,
فعرض جنتهم عين طولها ولا حدّ لطولها فلا يقدر قدرها طولا وعرضا أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ حجب أفعالهم وترك نسبة الأفعال إلى غير الحق ﷻ، ويحتمل أنه سبحانه دعا خلقه على اختلاف مراتبهم إلى فعل ما يؤدي إلى المغفرة على اختلاف مراتبها فإن الذنب مختلف وذنب المعصوم قلة معرفته بربه بالنظر إلى عظمة جماله وجلاله في نفس الأمر.
onların cennetinin genişliği, uzunluğunun ta kendisidir; uzunluğunun ise sınırı yoktur, dolayısıyla uzunluğuna da genişliğine de paha biçilemez. { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için hazırlanmıştır”; yani fiillerini perdeleyen ve fiilleri Hak Teâlâ'dan başkasına nispet etmeyi terk edenler için hazırlanmıştır. Sübhânehu Teâlâ'nın mahlukatını, derecelerinin farklılığına göre mertebelerinin farklılığı ölçüsünde mağfirete ulaştıracak amellere davet etmiş olması da muhtemeldir; zira günah farklıdır ve masumun günahı, işin hakikatinde O'nun cemal ve celalinin azametine nispetle Rabbini tanımasının azlığıdır.
وفي الخبر عن سيد العارفين صلى الله تعالى عليه وسلم «سبحانك ما عرفناك حق معرفتك»
Ariflerin efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayette: «Seni tenzih ederiz, Seni hakkıyla tanıyamadık» buyrulmuştur.
فما عرفه العارفون من حيث هو وإنما عرفوه من حيث هم وفرق بين المعرفتين، ولهذا قيل: ما عرف الله تعالى إلا الله تعالى ودعاهم أيضا إلى ما يجرّهم إلى الجنة، والخطاب بذلك إن كان للعارفين فهو دعاء إلى عين الجمع ليتجلى لهم بالوسائط لبقائهم في المعرفة وفي الحقيقة معرفته قربته وجنته مشاهدته، وفي حقيقة الحقيقة هي الذات الجامع التي لا يصل إليها الأغيار، ومن هنا قيل: ليس في الجنة إلا الله تعالى وإن كان الخطاب بالنظر إلى آحاد المؤمنين فالمراد بها أنواع التجليات الجمالية أو ظاهرها الذي أفصح به لسان الشريعة ودعاؤهم إليه من باب التربية وجلب النفوس البشرية التي لم تفطم بعد من رضع ثدي اللذائذ إلى ما يرغبها في كسب الكمالات الإنسانية والترقي إلى ذروة المعارج الإلهية الذين ينفقون نفائس نفوسهم لمولاهم في السراء والضراء في حالتي الجمال والجلال، ويحتمل أن يراد الذين لا تمنعهم الأحوال المتضادة عن الإنفاق فيما يرضي الله تعالى لصحة توكلهم عليه سبحانه برؤية جميع الأفعال منه وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ الذي يعرض للإنسان بحسب الطبيعة البشرية وكظمهم له قد يكون بالشدّ عليه بوكاء التسليم والرضا وذلك بالنظر لمن هو في مقام جنة الصفات، وأما من دونهم فكظمهم دون هذا الكظم، وسبب الكظم أنهم يرون الجناية عليهم فعل الله تعالى وليس للخلق مدخل فيها وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ إما لأنهم في مقام توحيد الأفعال أو لأنهم في مقام توحيد الصفات وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ حسب مراتبهم في الإحسان وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أي كبيرة من الكبائر وهي رؤية أفعالهم المحرمة عليهم تحريم رؤية الأجنبيات بشهوة أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بنقصهم حقوقها والتثبط عن تكميلها ذَكَرُوا اللَّهَ أي تذكروا عظمته وعلموا أنه لا فاعل في الحقيقة سواه فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ أي طلبوا ستر أفعالهم عنهم بالتبري عن الحول والقوة إلا بالله وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ وهي رؤية الأفعال، أو النظر إلى سائر الأغيار إِلَّا اللَّهُ وهو الملك العظيم الذي لا يتعاظمه شيء وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا في غفلتهم ونقص حق نفوسهم وَهُمْ يَعْلَمُونَ حقيقة الأمر وأن لا فعل لغيره أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وهو ستره لوجودهم بوجوده وترقيهم من مقام توحيد الأفعال إلى ما فوقه وَجَنَّاتٌ أي أشياء خفية وهي جنات الغيب وبساتين المشاهدة والمداناة التي هي عيون صفات الذات تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أي تجري منها أنهار الأوصاف الأزلية خالِدِينَ فِيها بلا مكث ولا قطع، ولا خطر الزمان ولا حجب المكان ولا تغير وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ ومنهم الواقفون بشرط الوفاء في العشق على الحضرة القديمة بلا نقض للعهود ولا سهو في الشهود قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ بطشات ووقائع في الذين كذبوا الأنبياء في دعائهم إلى التوحيد فَسِيرُوا بأفكاركم فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا وتأملوا في آثارها لتعلموا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ أي آخر أمرهم ونهايته التي استدعاها التكذيب، ويحتمل أن يكون هذا أمرا للنفوس بأن تنظر إلى آثار القوى النفسانية التي في أرض الطبيعة لتعلم ماذا عراها وكيف انتهى حالها فلعلها ترقى بسبب ذلك عن حضيض اللحوق بها هذا أي كلام الله تعالى بَيانٌ لِلنَّاسِ يبين لهم حقائق أمور الكونين وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ يتوصل به إلى الحضرة الإلهية لِلْمُتَّقِينَ وهم أهل الله تعالى وخاصته.
Arifler O'nu olduğu veçhile tanıyamamış, ancak kendi bulundukları mertebe veçhile tanımışlardır; iki marifet arasında ise fark vardır. Bundan dolayı 'Allah Teâlâ'yı ancak Allah Teâlâ bilir' denilmiştir. Onları kendilerini cennete çekecek amellere de davet etmiştir. Bu hitap şayet ariflere yönelik ise, marifette baki kalmaları için vasıtalarla kendilerine tecelli etmesi adına aynü'l-cem'e bir davettir; hakikatte O'nun marifeti O'na yakınlıktır, cenneti ise O'nu müşahede etmektir. Hakikatin hakikatinde ise cennet, yabancıların ulaşamayacağı Câmi' Zat'tır. Buradan hareketle 'Cennette Allah Teâlâ'dan başkası yoktur' denilmiştir. Şayet hitap tek tek müminler itibarıyla ise, bundan murat cemalî tecellilerin çeşitleridir yahut şeriat lisanının açıkça ifade ettiği zahiridir; onları buna davet etmek ise bir terbiye kabilindendir ve lezzetler memesini emmekten henüz kesilmemiş beşerî nefisleri insanî kemalatı kazanmaya ve ilahî miracın zirvesine yükselmeye rağbet ettirecek şeylere çekmektir. { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ } “Onlar bollukta ve darlıkta” -cemal ve celal hallerinde- nefislerinin en değerli şeylerini Mevlâları uğrunda { يُنْفِقُونَ } “infak ederler”. Bütün fiilleri O'ndan görmeleri sebebiyle Sübhânehu'ya tevekküllerinin sıhhati dolayısıyla zıt hallerin kendilerini Allah Teâlâ'yı razı edecek şeylerde infak etmekten alıkoymadığı kimselerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. { وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } “Öfkelerini yutanlar”; bu, beşerî tabiat gereği insana arız olan öfkedir; onu yutmaları ise teslimiyet ve rıza bağıyla onu sıkıca bağlamak suretiyle olabilir ki bu, sıfatlar cenneti makamında bulunan kimse itibarıyladır. Onların altındakilere gelince, onların yutması bu yutmanın altındadır. Öfkeyi yutmanın sebebi ise kendilerine yapılan haksızlığı Allah Teâlâ'nın fiili olarak görmeleri ve bunda mahlukatın bir dahlinin bulunmamasıdır. { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “İnsanları affedenler”; ya ef'âl tevhidi makamında oldukları için yahut sıfât tevhidi makamında oldukları içindir. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan sahiplerini sever”, ihsandaki derecelerine göre. { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Onlar bir çirkinlik yaptıkları zaman”, yani büyük günahlardan birini işlediklerinde ki bu, yabancı kadınlara şehvetle bakmanın kendilerine haram kılınması gibi haram kılınan kendi fiillerini görmeleridir; { أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “yahut nefislerine zulmettiklerinde” -haklarını eksiltmek ve onları kemale erdirmekten geri durmak suretiyle-, { ذَكَرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anarlar”, yani O'nun azametini hatırlarlar ve hakikatte O'ndan başka hiçbir fail olmadığını bilirler; { فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “hemen günahları için bağışlanma dilerler”, yani Allah'tan başka güç ve kuvvet bulunmadığını ikrar edip teberri ederek fiillerinin kendilerinden örtülmesini talep ederler. { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ } “Günahları kim bağışlar” -ki o da fiilleri görmek yahut diğer masivaya bakmaktır- { إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başka?” O, hiçbir şeyin Kendisine büyük gelmediği azîm Hükümrandır. { وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا } “Ve yaptıklarında ısrar etmezler” -gafletlerinde ve nefislerinin hakkını eksiltmekte- { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bildikleri halde”, işin hakikatini ve O'ndan başka hiçbir fail olmadığını bildikleri halde. { أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onların mükâfatı Rablerinden bir bağışlanmadır”; bu da O'nun Kendi varlığıyla onların varlığını örtmesi ve onların ef'âl tevhidi makamından onun üstündekine yükselmesidir. { وَجَنَّاتٌ } “ve cennetlerdir”, yani gizli şeylerdir; bunlar da Zat'ın sıfatlarının pınarları olan gayb cennetleri, müşahede ve yakınlık bahçeleridir. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akan”, yani kendilerinden ezeli vasıfların ırmakları akan, { خالِدِينَ فِيها } “orada ebedî kalıcılar olarak”; duraksama ve kesinti olmaksızın, zaman tehlikesi, mekân perdeleri ve değişim bulunmaksızın. { وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!” Ahitleri bozmadan ve müşahedede gaflete düşmeden ezeli huzurda aşk içinde vefa şartıyla duranlar da onlardandır. { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir”; peygamberleri tevhide davetlerinde yalanlayan kimselere yönelik azap darbeleri ve vakalar geçmiştir. { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde gezin” -fikirlerinizle-, { فَانْظُروا } “ve bakın” -onların kalıntıları üzerinde ibretle düşünün ki bilesiniz- { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “yalanlayanların sonu nasıl oldu!” Yani yalanlamanın gerektirdiği son halleri ve akıbetleri nasıl oldu. Bunun, tabiat arzında bulunan nefsanî kuvvetlerin eserlerine bakıp onların başına ne geldiğini ve hallerinin nasıl son bulduğunu bilmeleri için nefislere bir emir olması da muhtemeldir; umulur ki bu sayede nefisler onlara katılma alçaklığından yukarı yükselirler. { هذا } “Bu” -yani Allah Teâlâ'nın kelamı- { بَيانٌ لِلنَّاسِ } “insanlar için bir açıklamadır”, iki âlemin durumlarının hakikatlerini onlara beyan eder; { وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “müttakiler için bir hidayet ve öğüttür”, ilahî huzura kendisiyle ulaşılan bir öğüttür; onlar da Allah Teâlâ'nın has kulları ve seçkinleridir.
واختلف الحال لاختلاف استعداد المستمعين للكلام إذ منهم قوم يسمعونه بأسماع العقول، ومنهم قوم يسمعونه
Kelamı dinleyenlerin istidatlarının farklılığı sebebiyle hal de farklı olmuştur; zira onlardan bir topluluk onu akıl kulaklarıyla işitir, bir topluluk ise
بأسماع الأسرار، وحظ الأولين منه الامتثال والاعتبار، وحظ الآخرين مع ذلك الكشف وملاحظة الأنوار وقد تجلى الحق فيه لخواص عباده ومقربي أهل اصطفائه فشاهدوا أنوارا تجلى وصفة قديمة وراء عالم الحروف تتلى وَلا تَهِنُوا أي لا تضعفوا في الجهاد وَلا تَحْزَنُوا على ما فاتكم من الفتح ونالكم من قتل الإخوان وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ في الرتبة إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أي موحدين حيث إن الموحد يرى الكل من مولاه فأقل درجاته الصبر إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ ولم يبالوا مع أنهم دونكم وَتِلْكَ الْأَيَّامُ أي الوقائع نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ فيوم لطائفة وآخر لأخرى وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا أي ليظهر علمه التفصيلي التابع لوقوع المعلوم وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وهم الذين يشهدون الحق فيذهلون عن أنفسهم وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ أي الذين ظلموا أنفسهم وأضاعوا حقها ولم يكملوا نشأتها وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا أي ليخلصهم من الذنوب والغواشي التي تبعدهم من الله تعالى بالعقوبة والبلية وَيَمْحَقَ أي يهلك الْكافِرِينَ بنار أنانيتهم أَمْ حَسِبْتُمْ أن تدخلوا الجنة أي تلجوا عالم القدس وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ أي ولم يظهر منكم مجاهدات تورث المشاهدات وصبر على تزكية النفوس وتصفية القلوب على وفق الشريعة وقانون الطريقة ليتجلى للأرواح أنوار الحقيقة وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ أي موت النفوس عن صفاتها مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ بالمجاهدات والرياضات فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ برؤية أسبابه وهي الحرب مع أعداء الله تعالى وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ أي تعلمون أن ذلك الجهاد أحد أسباب موت النفس عن صفاتها، ويحتمل أن يقال: إن الموقن إذا لم يكن يقينه ملكة تمنى أمورا وادعى أحوالا حتى إذا امتحن ظهر منه ما يخالف دعواه وينافي تمنيه، ومن هنا قيل:
sır kulaklarıyla işitir. Birincilerin bundan nasibi imtisal ve ibret almaktır; diğerlerinin nasibi ise bununla birlikte keşif ve nurları müşahede etmektir. Hak Teâlâ onda seçkin kullarına ve mukarreb ehline tecelli etmiş, onlar da tecelli nurlarını ve harfler âleminin ötesinde okunan kadîm bir sıfatı müşahede etmişlerdir. { وَلا تَهِنُوا } “Gevşemeyin”, yani cihatta zayıflık göstermeyin, { وَلا تَحْزَنُوا } “ve üzülmeyin”, elinizden kaçan zafere ve din kardeşlerinizin öldürülmesinden ötürü başınıza gelenlere; { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “sizler en üstünsünüz” -rütbe bakımından-, { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız”, yani muvahhid iseniz; nitekim muvahhid olan kimse her şeyi Mevlâsından görür, bu durumda onun en alt derecesi sabırdır. { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu”; onlar sizden aşağı oldukları halde aldırmadılar. { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ } “Ve o günleri” -yani vakaları- { نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “insanlar arasında döndürür dururuz”; bir gün bir zümreye, diğer gün ötekine. { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah iman edenleri bilsin diye”, yani bilinenin vukuuna tabi olan tafsilî ilmini izhar etsin diye; { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şahitler edinsin diye”; onlar Hakk'ı müşahede edip de kendilerinden geçenlerdir. { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez”, yani nefislerine zulmedip onun hakkını zayi eden ve onun yaratılışını kemale erdirmeyenleri. { وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ve Allah iman edenleri arındırsın diye”, yani onları ceza ve bela ile Allah Teâlâ'dan uzaklaştıran günahlardan ve perdelerden tertemiz kılsın diye; { وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirleri mahvetsin diye”, enaniyetlerinin ateşiyle helak etsin diye. { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” Yani kuds âlemine dahil olacağınızı mı? { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Allah sizden cihat edenleri ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan”; yani şeriat doğrultusunda ve tarikat kanunu üzere ruhlara hakikatin nurlarının tecelli etmesi için müşahedeleri netice veren mücahedeler ile nefislerin tezkiyesi ve kalplerin tasfiyesi üzerindeki sabır sizden zahir olmadan. { وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } “Andolsun ki siz ölümü temenni ediyordunuz”, yani nefislerin sıfatlarından ölmesini [temenni ediyordunuz], { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ } “onunla karşılaşmadan önce” -mücahedeler ve riyazetlerle-; { فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ } “işte onu gördünüz”, sebepleri olan Allah Teâlâ'nın düşmanlarıyla savaşı görmek suretiyle, { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “bakıp dururken”, yani bu cihatın nefsin sıfatlarından ölmesinin sebeplerinden biri olduğunu bilip dururken. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Yakîn sahibi kimsenin yakîni şayet meleke haline gelmemişse, birtakım şeyleri temenni eder ve bazı haller iddia eder; ta ki imtihan olunduğunda iddiasına aykırı ve temennisiyle çelişen durumlar ondan zuhur eder. Buradan hareketle şöyle denilmiştir:
وإذا ما خلا الجبان بأرض ... طلب الطعن وحده والنزالا
Korkak bir arazide tek başına kaldığında ... Tek başına mızrak savurmak ve er meydanına çıkmak ister.
ومتى رسخ ذلك اليقين وتمكن وصار ملكة ومقاما ولم يبق حالا لم يختلف الأمر عليه عند الامتحان، والآية تشير إلى توبيخ المنهزمين بأن يقينهم كان حالا ولم يكن مقاما وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أي أنه بشر كسائر إخوانه من المرسلين فكما خلوا من قبله سيخلو هو من بعدهم أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ ورجعتم القهقرى، والإشارة في ذلك إلى أنه تعالى عاتب من تزلزل لذهاب الواسطة العظمى عن البين وهو مناف لمشاهدة الحق ومعاينته، ولهذا قال الصديق الأكبر رضي الله تعالى عنه: من كان يعبد محمدا فإن محمدا قد مات ومن كان يعبد الله تعالى فإن الله تعالى حي لا يموت وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً لفنائه الذاتي وَسَيَجْزِي اللَّهُ بالإيمان الحقيقي الشَّاكِرِينَ بالإيمان التقليدي بأداء حقوقه من الائتمار بأوامر الشرع والانتهاء عن نواهيه وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ هذا الموت المعلوم، أو الموت عن أوصافها الدنية وأخلاقها الردية إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ومشيئته، أو جذبه بإشراق نوره وَمَنْ يُرِدْ بمقتضى استعداده ثَوابَ الدُّنْيا جزاء لعمله نُؤْتِهِ مِنْها حسبما تقتضيه الحكمة وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ جزاء لعمله نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ ولعلهم الذين لم يريدوا الثوابين ولم يكن لهم غرض سوى العبودية، وأبهم جزاءهم للإشارة إلى أنه أمر وراء العبارة- ولعله تجلى الحق لهم- وهذا غاية متمنى المحبين ونهاية مطلب السالكين، نسأل الله تعالى رضاه وتوفيقه وَكَأَيِّنْ كلام مبتدأ سيق توبيخا للمنهزمين أيضا حيث لم يستنوا بسنن الربانيين المجاهدين مع الرسل عليهم الصلاة والسلام مع أنهم أولى بذلك حيث كانوا خير أمة أخرجت للناس.
Bu yakîn kökleşip yerleştiğinde, meleke ve makam haline gelip sırf bir hal olarak kalmadığında ise imtihan anında durumu değişmez. Ayet, bozguncuların yakînlerinin bir makam değil, sırf bir hal olduğuna dair onları azarlamaya işaret etmektedir. { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed ancak bir elçidir; ondan önce de elçiler gelip geçmiştir”; yani o da diğer elçi kardeşleri gibi bir beşerdir; nitekim onlar kendisinden önce gelip geçtikleri gibi o da onlardan sonra geçip gidecektir. { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse ökçelerinizin üzerine gerisin geri mi döneceksiniz?” Bundaki işaret şudur: Allah Teâlâ, en büyük vasıtanın aradan çekilmesiyle sarsılan kimseyi muaheze etmiştir; bu ise Hakk'ı müşahede ve müayene etmeye aykırıdır. Nitekim es-Sıddîku'l-Ekber radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Kim Muhammed'e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür; kim de Allah Teâlâ'ya tapıyorsa şüphesiz Allah Teâlâ diridir, asla ölmez.' { وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً } “Kim ökçeleri üzerine gerisin geri dönerse, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez”, zati fenasından ötürü. { وَسَيَجْزِي اللَّهُ } “Ve Allah mükâfatlandıracaktır” -hakiki imanla- { الشَّاكِرِينَ } “şükredenleri” -şeriatın emirlerini tutup nehiylerinden kaçınmak suretiyle onun haklarını eda ederek taklidi imanla şükredenleri-. { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ } “Hiçbir kimse için ölmek yoktur” -bu bilinen ölümle yahut alçak vasıflarından ve kötü ahlakından ölmekle-, { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “ancak Allah'ın izniyle” -ve meşîetiyle yahut Kendi nurunu işrak ettirerek cezbetmesiyle-. { وَمَنْ يُرِدْ } “Kim isterse” -istidadının gereği olarak- { ثَوابَ الدُّنْيا } “dünya mükâfatını” -ameline karşılık olarak-, { نُؤْتِهِ مِنْها } “ona ondan veririz” -hikmetin iktiza ettiği kadarıyla-. { وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ } “Kim de ahiret mükâfatını isterse” -ameline karşılık olarak-, { نُؤْتِهِ مِنْها } “ona da ondan veririz”. { وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } “Şükredenleri ise mükâfatlandıracağız”; belki de bunlar iki mükâfatı da istemeyip kulluktan başka bir gayesi olmayan kimselerdir. Onların mükâfatını müphem bırakması, bunun sözün ötesinde bir iş olduğuna işaret etmek içindir -belki de bu, Hakk'ın onlara tecellisidir-; bu da muhiblerin en büyük temennisi ve sâliklerin en son gayesidir. Allah Teâlâ'dan rızasını ve muvaffakiyetini niyaz ederiz. { وَكَأَيِّنْ } “Nice...”; peygamberlerle (aleyhimüssalâtü vesselâm) birlikte cihat eden rabbânîlerin sünnetine uymadıkları için yine bozguncuları azarlamak üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır; halbuki onlar insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet oldukları için buna daha layıktılar.
وقد اختلف في هذه الكلمة فقيل: إنها بسيطة وضعت كذلك ابتداء والنون أصلية، وإليه ذهب ابن حيان.
Bu kelime hakkında ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: O, başlangıçtan itibaren bu şekilde vazedilmiş basit (kök) bir kelimedir ve nûn harfi aslidir; İbn Hayyân buna meyletmiştir.
وغيره، وعليه فالأمر ظاهر موافق للرسم، وقيل وهو المشهور: إنها مركبة من- أي- المنونة وكاف التشبيه، واختلف
Ve başkaları da [böyle demiştir]. Buna göre durum gayet açıktır ve hatta (yazılışa) uygundur. Meşhur olan diğer bir görüşe göre ise o, tenvinli 'eyy' (أَيْ) ile teşbih kâfından mürekkeptir. İhtilaf edildi
في- أي- هذه فقيل: هي أي التي في قولهم: أي الرجال، وقال ابن جني: إنها مصدر أوى يأوي إذا انضم واجتمع وأصله أوى فاجتمعت الواو والياء وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت وأدغمت مثل- طي وشي- وحدث فيها بعد التركيب معنى التكثير المفهوم من كم كما حدث في كذا بعد التركيب معنى آخر- فكم وكأين- بمعنى واحد قالوا:
bu 'eyy' hakkında; denildi ki: O, Arapların 'eyyü'r-ricâl' sözündeki 'eyy'dir. İbn Cinnî ise şöyle demiştir: O, bir araya gelip toplandığı zaman söylenen 'evâ ye'vî' (أَوَى يَأْوِي) fiilinin masdarıdır; aslı 'evyün' (أَوْيٌ) idi, vâv ile yâ yan yana geldi ve biri sakin olarak önce geçti, böylece -tıpkı 'tayy' ve 'şeyy' kelimelerinde olduğu gibi- kalbedilip idgam yapıldı. 'Kem' (كَمْ) kelimesinden anlaşılan çokluk (teksîr) manası, terkip edildikten sonra onda meydana geldi; tıpkı 'kezâ' (كَذَا) terkip edildikten sonra onda başka bir mana meydana geldiği gibi. Dolayısıyla 'kem' ile 'keeyyin' tek bir manadadır. Dediler ki:
وتشاركها في خمسة أمور: الإبهام والافتقار إلى التمييز، والبناء، ولزوم التصدير وإفادة التكثير وهو الغالب والاستفهام وهو نادر، ولم يثبته إلا ابن قتيبة، وابن عصفور، وابن مالك، واستدل عليه بقول أبيّ بن كعب لابن مسعود رضي الله تعالى عنهما: كائن تقرأ سورة الأحزاب آية فقال: ثلاثا وسبعين، وتخالفها في خمسة أمور أيضا، أحدها أنها مركبة في المشهور وكم بسيطة فيه خلافا لمن زعم أنها مركبة من الكاف وما الاستفهامية ثم حذفت ألفها لدخول الجار وسكنت للتخفيف لثقل الكلمة بالتركيب، والثاني أن مميزها مجرور بمن غالبا حتى زعم ابن عصفور لزوم ذلك ويرده نص سيبويه على عدم اللزوم، ومن ذلك قوله:
Ve beş hususta ona ortak olur: İbham, temyize ihtiyaç duyma, mebnîlik, cümlenin başında yer alma lüzumu ve çoğunlukla çokluk bildirme ile nadiren istifham bildirme. İstifham bildirdiğini yalnızca İbn Kuteybe, İbn Usfûr ve İbn Mâlik ispat etmiş ve buna Übeyy b. Ka'b'ın İbn Mes'ûd'a radıyallâhu anhümâ: 'Ahzâb sûresini kaç ayet okuyorsun?' deyip onun da: 'Yetmiş üç' demesini delil getirmiştir. Beş hususta da ona muhaliftir: Birincisi, meşhur görüşe göre keeyyin mürekkep, kem ise basittir; kem'in kâf ile istifhamiyye olan mâ'dan mürekkep olduğunu, sonra cer edatının girmesi sebebiyle elifinin hazfedildiğini ve terkiple kelime ağırlaştığı için tahfif amacıyla sakin kılındığını iddia edenin hilafına. İkincisi, temyizinin çoğunlukla 'min' ile mecrur olmasıdır; hatta İbn Usfûr bunun lazım olduğunu iddia etmiş, fakat Sîbeveyhi'nin lüzum bulunmadığına dair nassı bunu reddetmiştir. Şairin şu sözü bu kabildendir:
اطرد اليأس بالرجاء «فكائن ... ألما حم يسره بعد عسره»
Ümitle kov ümitsizliği «Nice ... acı vardır ki, zorluğunun ardından kolaylığı mukadder olmuştur»
والثالث أنها لا تقع استفهامية عند الجمهور، والرابع أنها لا تقع مجرورة خلافا لابن قتيبة وابن عصفور أجازا بكائن تبيع الثوب، والخامس أن خبرها لا يقع مفردا، وقالوا: إن بينها وبين- كذا- موافقة ومخالفة أيضا فتوافقها- كذا- في أربعة أمور: التركيب والبناء والإبهام والافتقار إلى التمييز، وتخالفها في ثلاثة أمور: الأول أنها ليس لها الصدر تقول: قبضت كذا وكذا درهما، الثاني أن تمييزها واجب النصب فلا يجوز جره بمن اتفاقا ولا بالإضافة خلافا للكوفيين أجازوا في غير تكرار ولا عطف أن يقال: كذا ثوب وكذا أثواب قياسا على العدد الصريح، ولهذا قال فقهاؤهم: إنه يلزم بقول القائل له عندي كذا درهم مائة، وبقوله: كذا دراهم ثلاثة، وبقوله: كذا كذا درهما أحد عشر، وبقوله: كذا درهما عشرون، وبقوله: كذا وكذا درهما أحد وعشرون حملا على المحقق من نظائرهن من العدد الصريح ووافقهم على هذا التفصيل- غير مسألتي الإضافة- المبرد والأخفش والسيرافي وابن عصفور، ووهم ابن السيد في نقل الإجماع على إجازة ما أجازه المبرد ومن ذكر معه، الثالث أنها لا تستعمل غالبا إلا معطوفا عليها كقوله:
Üçüncüsü, cumhura göre istifhamiyye olarak vaki olmamasıdır. Dördüncüsü, mecrur olarak vaki olmamasıdır; İbn Kuteybe ile İbn Usfûr'un 'Elbiseyi kaça satarsın?' ifadesine cevaz vermelerinin hilafına. Beşincisi, haberinin müfret olarak vaki olmamasıdır. Dediler ki: Onunla 'kezâ' (كَذَا) arasında da uygunluk ve farklılık vardır. 'Kezâ' ona dört hususta uyar: Terkip, mebnîlik, ibham ve temyize ihtiyaç duyma. Üç hususta ise ona muhalefet eder: Birincisi, onun cümle başı hakkı yoktur; 'Şu kadar şu kadar dirhem kabz ettim' dersin. İkincisi, temyizinin nasbı vaciptir; ittifakla 'min' ile cerri caiz olmadığı gibi izafetle de cerri caiz değildir; Kûfelilerin hilafına ki onlar, sarîh adede kıyasla tekrar ve atıf olmaksızın 'kezâ sevbin' ve 'kezâ esvâbin' denilmesini caiz görmüşlerdir. Bundan dolayı Kûfe fakihleri şöyle demişlerdir: Bir kimsenin 'Onun bende şu kadar dirhem alacağı var' sözüyle yüz dirhem; 'şu kadar dirhemler' sözüyle üç dirhem; 'şu kadar şu kadar dirhem' sözüyle on bir dirhem; 'şu kadar dirhem' sözüyle yirmi dirhem; 'şu kadar ve şu kadar dirhem' sözüyle yirmi bir dirhem lazım gelir; bu da sarîh sayıdaki benzerlerinin muhakkak olanına hamledilerek yapılmıştır. Bu tafsilatta -iki izafet meselesi müstesna- el-Müberred, el-Ahfeş, es-Sîrâfî ve İbn Usfûr da onlara muvafakat etmiştir. İbnü's-Sîd ise el-Müberred ve onunla zikredilenlerin caiz gördüğü hususların cevazına dair icma nakletmekle vehme düşmüştür. Üçüncüsü, o çoğunlukla ancak üzerine matuf bulunarak kullanılır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
عد النفس نعمى بعد بؤسك ذاكرا ... «كذا وكذا لطفا به نسي الجهد»
Sıkıntından sonra nimet say nefsi, anarak ... «Şöyle şöyle lütufları ki onlarla meşakkat unutulur»
وزعم ابن خروف أنهم لم يقولوا كذا درهما، وذكر ابن مالك أنه مسموع لكنه قليل قاله ابن هشام، ثم إن إثبات تنوين كَأَيِّنْ على القول المشهور في الوقف والخط على خلاف القياس لما أنه نسخ أصلها، وفيه لغات وكلها قد قرئ به: أحدها كَأَيِّنْ بالتشديد على الأصل وهي اللغة المشهورة، وبها قرأ الجمهور، والثانية- كائن- بألف بعدها همزة مكسورة من غير ياء على وزن كاعن كاسم الفاعل، وبها قرأ ابن كثير ومن ذلك قوله:
İbn Harûf onların 'kezâ dirhemen' demediklerini iddia etmiş; İbn Mâlik ise bunun işitildiğini fakat az olduğunu zikretmiştir, bunu İbn Hişâm söylemiştir. Sonra, meşhur kavle göre { كَأَيِّنْ } kelimesinin tenvininin vakıfta ve hatta sabit kılınması kıyasa aykırıdır; zira bu onun aslını iptal etmiştir. Bu kelimede lehçeler vardır ve hepsiyle de kıraat olunmuştur: Birincisi, asıl üzere şeddeli olarak { كَأَيِّنْ } kıraatidir ki meşhur lügat budur ve cumhur bununla okumuştur. İkincisi, 'kâin' (كائن) şeklinde eliften sonra yâ olmaksızın meksûr hemze iledir; fâil ismi gibi 'kâ'ın' (كاعن) veznindedir ve İbn Kesîr bununla okumuştur. Şairin şu sözü bu kabildendir:
«وكائن» لنا فضلا عليكم ومنة ... قديما ولا تدرون ما من منعم
«Ve nice» fazilet ve minnetimiz vardır üzerinizde ... eskiden beri, ama siz bilmezsiniz nimeti verenin kim olduğunu.
واختلف في توجيهها فعن المبرد أنها اسم فاعل من كان يكون وهو بعيد الصحة إذ لا وجه لبنائها حينئذ ولا لإفادتها التكثير، وقيل: أصلها المشددة فقدمت الياء المشددة على الهمزة وصار- كيئن- بكاف وياء مفتوحتين وهمزة مكسورة ونون ووزنه كعلف، ونظير هذا التصرف في المفرد تصرفهم في المركب كما ورد في لغة نادرة رعملي بتقديم الراء في لعمري ثم حذفت الياء الأولى للتخفيف فقلبت الثانية ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها أو حذفت الياء الثانية لثقلها بالحركة والتضعيف وقلبت الياء الساكنة ألفا كما في آية، ونظيره في حذف إحدى الياءين وقلب الأخرى ألفا طائي في النسبة إلى طيئ اسم قبيلة فإن أصله طييء بياءين مشددتين بينهما همزة فحذفت إحدى الياءين وقلبت الأخرى، والثالثة- كأي- بياء بعد الهمزة، وبها قرأ ابن محيصن، ووجهها أنها حذفت الياء الثانية وسكنت الهمزة
Bunun izahında ihtilaf edilmiştir: el-Müberred'den gelen rivayete göre o, 'kâne yekûnu' fiilinden ism-i fâildir; fakat bu sıhhatten uzaktır, zira bu durumda onun mebnî oluşunun da çokluk bildirmesinin de bir izahı yoktur. Denildi ki: Aslı şeddeli olandır; şeddeli yâ hemzenin önüne geçirildi ve مفتوح kâf ve yâ, meksûr hemze ve nûn ile 'key'in' (كيئن) haline geldi, vezni de 'ke'alifin' (كعلف) oldu. Müfretteki bu tasarrufun benzeri, nâdir bir lügatte 'le'amrî' yerine râ'nın öne geçirilmesiyle 'ra'amlî' denilmesi gibi mürekkepteki tasarruflarıdır. Sonra tahfif için birinci yâ hazfedildi, ikincisi ise harekeli olup mâkabli meftuh olduğu için elife dönüştürüldü; yahut ikinci yâ hareke ve şedde ile ağırlaştığı için hazfedildi ve sakin yâ tıpkı 'âyet' (آية) kelimesinde olduğu gibi elife dönüştürüldü. İki yâ'dan birinin hazfedilip diğerinin elife kalbedilmesinin benzeri, bir kabile ismi olan Tayyî'ye nispette 'Tâî' (طائي) denilmesidir; zira aslı aralarında hemze bulunan iki şeddeli yâ ile 'Tayyi'' (طييء) idi, iki yâ'dan biri hazfedildi ve diğeri dönüştürüldü. Üçüncüsü, hemzeden sonra bir yâ ile 'ke'eyy' (كأي) şeklindedir; İbn Muhaysın bununla okumuştur. Bunun izahı şudur: İkinci yâ hazfedilmiş ve hemze sakin kılınmıştır,
لاختلاط الكلمتين وجعلهما كالكلمة الواحدة كما سكنوا الهاء في لهو وفهو، وحركت الياء لسكون ما قبلها، والرابعة كيئن- بياء ساكنة بعدها همزة مكسورة والخامسة- كئن- بكاف مفتوحة وهمزة مكسورة ونون، ووزنه كع، وورد ذلك في قوله:
iki kelimenin kaynaşması ve tıpkı 'lehüve' ve 'fehüve'de hâ harfini sakin kıldıkları gibi tek bir kelime hükmüne getirilmesi sebebiyle [sakin kılınmıştır]; yâ ise mâkablinin sükûnundan ötürü harekelenmiştir. Dördüncüsü, sakin bir yâ'dan sonra meksûr hemze ile 'key'in' (كيئن) şeklindedir. Beşincisi, meftuh bir kâf, meksûr hemze ve nûn ile 'ke'in' (كئن) şeklindedir ve vezni 'ke'ın' (كع) gibidir; bu, şairin şu sözünde vârit olmuştur:
«كئن» من صديق خلته صادق الإخا ... أبان اختباري إنه لمداهن
Kardeşliğinde sadık sandığım «nice» dost vardır ki ... Tecrübem onun bir dalkavuk olduğunu ortaya çıkardı.
ووجهه أنه حذفت إحدى الياءين ثم حذفت الأخرى للتنوين أو حذفتا دفعة واحدة، واحتمل ذلك لما امتزج الحرفان والكاف لا متعلق لها لخروجها عن معناها، ومن قال به كالحوفي فقد تعسف، وموضعهما رفع بالابتداء، وقوله تعالى: مِنْ نَبِيٍّ تمييز له كتمييزكم، وقد تقدم آنفا الكلام في ذلك، ولعل المراد من النبي هنا الرسول وبه صرح الطبرسي قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ أي جموع كثيرة، وهو التفسير المشهور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، واستشهد له- كما رواه ابن الأنباري حين سأله نافع بن الأزرق- بقول حسان:
Bunun izahı şudur: İki yâ'dan biri hazfedilmiş, sonra diğeri de tenvin sebebiyle hazfedilmiştir yahut ikisi birden tek seferde hazfedilmiştir. İki harf kaynaştığı için bu caiz görülmüştür. Kâf'ın ise kendi manasından çıktığı için taalluk ettiği bir yer yoktur; el-Hûfî gibi bunu söyleyen kimse tekellüfe düşmüştür. Bu ikisinin mahalli mübteda olarak merfûdur. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ نَبِيٍّ } buyruğu ise tıpkı 'kem'in temyizi gibi onun temyizidir; buna dair açıklama az önce geçmişti. Burada nebîden murat belki de resûldür; et-Tabersî de bunu açıkça ifade etmiştir. { قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } “onunla birlikte birçok topluluk savaştı”, yani pek çok cemaatler [savaştı]; İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen meşhur tefsir budur. Nâfi' b. el-Ezrak sorduğunda İbnü'l-Enbârî'nin rivayet ettiği üzere Hassân'ın şu sözü buna şahit getirilmiştir:
وإذا معشر تجافوا عن القص ... د «أملنا عليهم ربّا»
Bir topluluk istikametten saptığında ... «Üzerlerine büyük bir cemaat saldık»
وعليه فهو منسوب إلى ربة بكسر الراء وكون الضم فيها لغة غير متحقق- وهي الجماعة- للمبالغة وخصها الضحاك بألف، وأخرج سعيد بن منصور عن الحسن أنهم العلماء الفقهاء، وأخرجه ابن جبير عن ابن عباس أيضا- وعليه فهو منسوب إلى الرب- كرباني على خلاف القياس كقراءة الضم، والموافق له الفتح- وبه قرئ- وقال ابن زيد: الرّبيون هم الأتباع والربانيون الولاة، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو ويعقوب «قتل» - بالبناء للمفعول، وفي خبر المبتدأ أوجه: أحدها أنه الفعل مع الضمير المستتر فيه الراجع إلى كَأَيِّنْ أو إلى نَبِيٍّ وحينئذ- فمعه ربيون- جملة حالية من الضمير، أو من نَبِيٍّ لتخصيصه معنى، أو مَعَهُ حال ورِبِّيُّونَ فاعله، وثانيها أنه جملة مَعَهُ رِبِّيُّونَ فحينئذ تكون جملة الفعل- مع- مرفوعه صفة لنبي، وثالثها أنه محذوف وتقديره مضى ونحوه، وحينئذ يجوز أن يكون الفعل صفة لنبي، ومَعَهُ رِبِّيُّونَ حالا على ما تقدم، ويجوز أن يكون الفعل مسندا لربيون فلا ضمير فيه والجملة صفة لنبي، ورابعها أن يكون رِبِّيُّونَ مرفوعا بالفعل فلا ضمير، والجملة هي الخبر.
Buna göre o, râ'nın kesresiyle 'ribbe' (ربّة) kelimesine mensuptur -zamme ile oluşunun bir lehçe olduğu ise tahakkuk etmemiştir-, o da mübalağa ifade eden cemaattir; Dahhâk bunu bin ile tahsis etmiştir. Saîd b. Mansûr'un el-Hasen'den rivayet ettiğine göre onlar fıkıh ehli âlimlerdir; İbn Cübeyr de bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Buna göre ise o -zamme kıraatinde olduğu gibi- 'rabbânî' kabilinden kıyasa aykırı olarak 'er-Rabb'e mensuptur; kıyasa uygun olanı ise fethadır ki bu şekilde de okunmuştur. İbn Zeyd şöyle demiştir: Ribbiyyûn tâbiler, Rabbâniyyûn ise yöneticilerdir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb meçhul sîgasıyla 'kutile' (قُتِلَ) şeklinde okumuşlardır. Mübtedanın haberinde vecihler vardır: Birincisi, { كَأَيِّنْ } veya { نَبِيٍّ } kelimesine dönen ve içinde müstetir bulunan zamirle birlikte fiildir; bu takdirde 'onunla beraber ribbiyyûn' ifadesi bu zamirden veya mana bakımından tahsis edildiği için { نَبِيٍّ } lafzından hâl cümlesidir yahut 'ma'ahû' hâl, 'ribbiyyûn' ise onun failidir. İkincisi, haberin 'ma'ahû ribbiyyûn' cümlesi olmasıdır; bu takdirde merfûu ile birlikte fiil cümlesi nebînin sıfatı olur. Üçüncüsü, haberin mahzuf olup takdirinin 'mazâ' (geçti gitti) ve benzeri olmasıdır; bu durumda fiilin nebî için sıfat, 'ma'ahû ribbiyyûn' ifadesinin de yukarıda geçtiği üzere hâl olması caizdir. Fiilin 'ribbiyyûn' lafzına müsned olması da caizdir, bu takdirde içinde zamir bulunmaz ve cümle nebî için sıfat olur. Dördüncüsü ise 'ribbiyyûn' lafzının fiille merfû olmasıdır; bu takdirde zamir yoktur ve cümlenin kendisi haberdir.
وقرئ- «قتل» - بالتشديد قال ابن جني: وحينئذ فلا ضمير في الفعل لما في التضعيف من الدلالة على التكثير وهو ينافي إسناده إلى الواحد، وأجيب بأنه لا يمتنع أن يكون فيه ضمير الأول لأنه في معنى الجماعة.
Ve şedde ile 'kuttile' (قُتِّلَ) şeklinde de okunmuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu durumda şeddede çokluk delaleti bulunması ve bunun da tekile isnat edilmesine aykırı olması sebebiyle fiilde zamir yoktur. Buna, birinciye dönen bir zamir bulunmasının imkânsız olmadığı, zira onun cemaat manasında olduğu şeklinde cevap verilmiştir.
واعترض بأنه خلاف الظاهر، ومن هنا قيل: إن هذه القراءة تؤيد إسناد- قتل- إلى- الربيين- ويؤيدها أيضا ما أخرجه ابن المنذر عن ابن جبير أنه كان يقول: ما سمعنا قط أن نبيا قتل في القتال، وقول الحسن وجماعة: لم يقتل نبي في الحرب قط ثم إن من ادعى إسناد القتل إلى النبي وأنه في الحرب أيضا على ما يشعر به المقام حمل النصرة الموعود بها في قوله تعالى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا [غافر: ٥١] على النصرة بإعلاء الكلمة ونحوه لا على الأعداء مطلقا لئلا تتنافى الآيتان، وهذا أحد أجوبة في هذا المقام تقدمت الإشارة إليها فتذكر، والتنوين في نَبِيٍّ للتعظيم.
Bunun zahire aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buradan hareketle denildi ki: Bu kıraat, öldürülmenin (kıtal/katl) 'ribbiyyûn'a isnat edilmesini teyit eder; İbnü'l-Münzir'in İbn Cübeyr'den onun şöyle dediğine dair yaptığı rivayet de bunu teyit eder: 'Biz bir peygamberin savaşta öldürüldüğünü asla işitmedik.' el-Hasen ve bir cemaatin 'Savaşta hiçbir peygamber asla öldürülmemiştir' sözü de böyledir. Sonra, öldürülmenin nebîye isnat edildiğini ve makamın ihsas ettiği üzere bunun savaşta olduğunu iddia eden kimse, iki ayetin birbiriyle çelişmemesi için Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz Biz elçilerimize yardım ederiz” [Mü'min 51] buyruğunda vaat edilen yardımı, mutlak surette düşmanlara karşı yardıma değil, kelimenin yüceltilmesi ve benzeri yardımlara hamletmiştir. Bu, bu makamda daha önce işaret edilen cevaplardan biridir, hatırla. { نَبِيٍّ } kelimesindeki tenvin tazim içindir.
وزعم الأجهوري أنه للتكثير فَما وَهَنُوا عطف على قاتلوا على أن المراد عدم الوهن المتوقع من القتال والتلبس بالشيء بعد ورود ما يستدعي خلافه وإن كان استمرارا عليه بحسب الظاهر لكنه بحسب الحقيقة كما قال مولانا شيخ الإسلام: صنع جديد، ومن هنا صح دخول الفاء المؤذنة بترتب ما بعدها على ما قبلها، ومن ذلك قولهم:
el-Echûrî bunun teksîr (çokluk) için olduğunu iddia etmiştir. { فَما وَهَنُوا } “gevşemediler”, 'kâtelû' (savaştılar) üzerine matuftur; buradaki murat, savaşın ve aksini gerektiren bir durum vuku bulduktan sonra bir işle meşgul olmanın beklenen gevşekliği vermemesidir. Her ne kadar zahir itibarıyla onda bir devamlılık olsa da hakikat itibarıyla Şeyhülislam efendimizin buyurduğu gibi yeni bir oluştur. Buradan hareketle sonrasının öncesine terettüp ettiğini bildiren fâ harfinin dahil olması sahih olmuştur. Arapların şu sözü bu kabildendir:
وعظته فلم يتعظ وزجرته فلم ينزجر، وأصل الوهن الضعف، وفسره قتادة وابن أبي مالك هنا بالعجز، والزجاج بالجبن أي فما عجزوا أو فما جبنوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ في أثناء القتال وهذا علة للمنفي لا للنفي، نعم يفهم
Ona vaaz ettim fakat öğüt almadı, onu menettim fakat vazgeçmedi. Vehnin aslı zayıflıktır; Katâde ve İbn Ebî Mâlik burada onu acziyetle, ez-Zeccâc ise korkaklıkla tefsir etmiştir; yani { لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü” -savaş esnasında- acze düşmediler yahut korkmadılar. Bu, nefiy için değil menfî (nefyedilen) için bir illettir. Evet,
المنفي من تقييد المثبت بهذا الظرف وما- موصولة أو موصوفة فإن جعل الضميران لجميع الربيين فهي عبارة عما عدا القتل من مكاره الحروب التي تعتري الكل، وإن جعلا للبعض الباقين بعد قتل الآخرين- وهو الأنسب- كما قيل:
müsbetin bu zarfla mukayyet kılınmasından menfî olan anlaşılır. 'Mâ' (ما) edatı mevsûle yahut mevsûfedir; şayet iki zamir ribbiyyûnun tamamına raci kılınırsa, bu ifade herkese arız olan savaş meşakkatlerinden katl dışındakilerden ibaret olur. Şayet diğerlerinin öldürülmesinden sonra geride kalanlara raci kılınırsa -ki denildiği üzere en münasip olanı budur-
بمقام توبيخ المنخذلين بعد ما استشهد الشهداء- فهي عبارة عن ذلك أيضا مع ما اعتراهم بعد قتل إخوانهم من نحو الخوف والحزن، هذا على القراءة المشهورة، وأما على القراءتين الأخيرتين أعني «قتل. وقتّل» - على صيغة المبني للمفعول مخففة ومشددة فقد قالوا: إن أسند الفعل إلى الظاهر فالضميران للباقين حتما والكلام حينئذ من قبيل- قتل بنو فلان إذا وقع القتل فيهم ولم يستأصلهم- وإن أسند إلى الضمير كما هو الظاهر الأنسب عند البعض بالتوبيخ على الانخذال بسبب الإرجاف بقتله صلى الله تعالى عليه وسلم.
şehitler şehit olduktan sonra geri duranları azarlama makamına binaen bu ifade, kardeşlerinin öldürülmesinden sonra kendilerine arız olan korku ve hüzün gibi hallerle birlikte yine bundan ibaret olur. Bu, meşhur kıraate göredir. Son iki kıraate, yani muhaffef ve müşedded olarak meçhul sîgasındaki 'kutile ve kuttile' kıraatlerine gelince; dediler ki: Şayet fiil zahir isme isnat edilirse iki zamir kesinlikle geride kalanlaradır ve kelam bu durumda 'öldürme içlerinde vuku bulup da köklerini kazımadığı zaman filanoğulları öldürüldü denilmesi' kabilindendir. Şayet o sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü şayiası sebebiyle geri durmayı azarlamaya bazılarına göre en münasip ve zahir olan veçhile zamire isnat edilirse,
وإليه ذهب قتادة والربيع وابن أبي إسحاق. والسدي- كما قيل- فهما للباقين أيضا إن اعتبر كون الربيين مع النبي في القتل وللجميع إن اعتبر كونهم معه في القتال وَما ضَعُفُوا أي ما فتروا عن الجهاد قاله الزجاج، وقيل: ما عراهم ضعف في الدين بأن تغير اعتقادهم لعدم النصر وَمَا اسْتَكانُوا أي ما ارتدوا عن بصيرتهم ولا عن دينهم قاله قتادة، وقيل: ما خضعوا لعدوهم، وإليه يشير كلام ابن عباس، وكثيرا ما يستعمل استكان بهذا المعنى، وكذا بمعنى تضرع، واختلف فيه هل هو من السكون فوزنه افتعل لأن الخاضع يسكن لمن خضع له فألفه للإشباع وهو كثير وليس بخطأ خلافا لأبي البقاء، ولا يختص بالشعر خلافا لأبي حيان، أو من الكون فوزنه استفعل وألفه منقلبة عن واو السين مزيدة للتأكيد كأنه طلب من نفسه أن يكون لمن قهره، وقيل: لأنه كالعدم فهو يطلب من نفسه الوجود.
Katâde, er-Rebî', İbn Ebî İshâk ve es-Süddî'nin gittiği yol da budur -denildiği gibi-; ribbiyyûnun nebî ile birlikte öldürülmede beraber oldukları kabul edilirse zamirler yine geriye kalanlar içindir, savaşta onunla beraber oldukları kabul edilirse hepsi içindir. { وَما ضَعُفُوا } “ve zafiyet göstermediler”, yani cihattan gevşeyip geri durmadılar, bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Denildi ki: Zaferin gecikmesi sebebiyle itikatlarının değişmesi şeklinde din hususunda kendilerine bir zafiyet arız olmadı. { وَمَا اسْتَكانُوا } “ve boyun eğmediler”, yani basiretlerinden ve dinlerinden dönmediler; bunu Katâde söylemiştir. Denildi ki: Düşmanlarına boyun eğip teslim olmadılar; İbn Abbâs'ın sözü de buna işaret etmektedir. 'İstekâne' kelimesi çoklukla bu manada ve aynı şekilde tezellül/tazarru manasında kullanılır. Kelimenin kökeni hususunda ihtilaf edilmiştir: Sükûndan mı gelmektedir; buna göre boyun eğen kimse kendisine boyun eğdiği zata karşı sakinleşip durulduğu için iftiâl (اِفْتَعَلَ) veznindedir, elifi ise işbâ' içindir ki bu çoktur ve Ebü'l-Bekâ'nın hilafına bir hata değildir; Ebû Hayyân'ın hilafına şiire de mahsus değildir. Yoksa kevn kökünden midir; buna göre istif'âl (اِسْتَفْعَلَ) veznindedir, elifi vâv harfinden dönüşmüştür, sîn tekit için ziyadedir; sanki kendisine galebe çalan kimse için var olmayı (kevn) kendisinden talep etmiştir. Denildi ki: Çünkü o yok hükmündedir, dolayısıyla kendisinden varlık talep etmektedir.
وجوز أن يكون من قول العرب: بات فلان- بكينة سوء- أي بحالة سوء، أو من- كان يكينه- إذا أذله، وعزي ذلك إلى الأزهري وأبي علي، وحينئذ فألفه منقلبة عن ياء، والجمهور على فتح الهاء من وَهَنُوا وقرئ بكسرها وهي لغة والفتح أشهر، وقرئ بإسكانها على تخفيف المكسور وفي الكلام تعريض لا يخفى وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ على مقاساة الشدائد ومعاناة المكاره في سبيله فينصرهم ويعظم قدرهم.
Arapların 'Filanca kötü bir halde (bekîneti sev'in) geceledi' sözünden yahut onu zelil kıldığı zaman söylenen 'kâne yekînuhû' (كَانَ يَكِينُهُ) ifadesinden gelmiş olması da caiz görülmüştür; bu görüş el-Ezherî ve Ebû Ali'ye nispet edilmiştir. Bu takdirde onun elifi yâ harfinden dönüşmüştür. Cumhur { وَهَنُوا } kelimesinin he harfini meftuh okumuştur; meksûr olarak da okunmuştur ki bir lehçedir, meftuh olanı ise daha meşhurdur; meksûr olanın tahfifi üzere sakin olarak da okunmuştur. Sözde gizli olmayan bir ta'riz vardır. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenleri sever”; Kendi yolunda zorluklara göğüs germeye ve meşakkatlere katlanmaya sabredenleri sever, böylece onlara yardım eder ve kadirlerini yüceltir.
والمراد بالصابرين إما الربيون، والإظهار في موضع الإضمار للتصريح بالثناء عليهم بالصبر الذي هو ملاك الأمر مع الإشعار بعلة الحكم، وإما ما يعمهم وغيرهم وهم داخلون في ذلك دخولا أوليا.
Sabredenlerden murat ya ribbiyyûndur; zamir yerine zahir ismin getirilmesi, hükmün illetini ihsas ettirmekle beraber işin esası olan sabır ile onları övmeyi açıkça ifade etmek içindir. Yahut onları ve başkalarını içine alan umumi manadır ve onlar buna öncelikle dahildirler.
والجملة على التقديرين تذييل لما قبلها، وقوله تعالى: وَما كانَ قَوْلَهُمْ كالتتميم والمبالغة في صلابتهم في الدين وعدم تطرق الوهن والضعف إليهم بالكلية، وهو معطوف على ما قبله، وقيل: كلام مبين لمحاسنهم القولية إثر بيان محاسنهم الفعلية، وقَوْلَهُمْ بالنصب خبر لكان واسمها المصدر المتحصل من أَنْ وما بعدها في قوله تعالى: إِلَّا أَنْ قالُوا والاستثناء مفرغ من أعم الأشياء أي- ما كان قولهم- في ذلك المقام واشتباك أسنة الشدائد والآلام إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا أي صغائرنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا أي تجاوزنا عن الحد، والمراد كبائرنا. وروي ذلك عن الضحاك، وقيل: الإسراف تجاوز في فعل ما يجب، والذنب عام فيه وفي التقصير، وقيل: إنه يقابل الإسراف وكلاهما مذموم، وسيأتي في هذه السورة إن شاء الله تعالى إطلاق الذنوب على الكبائر فافهم.
Her iki takdire göre de cümle öncesinin tezyîlidir (fezlekesidir). Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ قَوْلَهُمْ } “Onların sözü başka bir şey olmadı” buyruğu, dindeki sebatlarının ve vehim ile zayıflığın kendilerine hiçbir şekilde yol bulamadığının bir tamamlayıcısı ve mübalağası mesabesindedir; öncesine matuftur. Denildi ki: Fiilî güzelliklerinin beyanının hemen ardından kavlî güzelliklerini beyan eden bir kelamdır. { قَوْلَهُمْ } nasb ile 'kâne'nin haberidir; ismi ise Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ قالُوا } buyruğundaki 'en' ve sılasından hasıl olan masdardır. İstisna ise en genel şeylerden müferrağdır; yani o makamda, şiddetlerin ve acıların mızraklarının birbirine girdiği anda onların sözü { إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “'Ey Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla' demekten başka bir şey olmadı” -yani küçük günahlarımızı-, { وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } “'ve işimizdeki taşkınlığımızı [bağışla]'” -yani haddi aşmamızı, murat ise büyük günahlarımızdır-. Bu, Dahhâk'ten rivayet edilmiştir. Denildi ki: İsraf vacip olanı yapmadaki aşırılıktır; günah ise hem bunda hem de kusurda umumidir. Denildi ki: O israfın mukabilidir ve her ikisi de mezmumdur. Bu surede inşâallahu Teâlâ 'zünûb' lafzının büyük günahlara ıtlakı gelecektir, iyi anla.
والظرف متعلق بما عنده أو حال منه وإنما أضافوا ذلك إلى أنفسهم مع أن الظاهر أنهم برآء من التفريط في جنب الله تعالى هضما لأنفسهم واستقصارا لهمهم وإسنادا لما أصابهم إلى أعمالهم، على أنه لا يبعد أن يراد بتلك الذنوب وذلك الإسراف ما كان ذنبا وإسرافا على الحقيقة لكن بالنسبة إليهم، وحسنات الأبرار سيئات المقربين، وقيل: أرادوا من طلب المغفرة طلب قبول أعمالهم حيث إنه لا يجب على الله تعالى شيء، وفيه ما لا يخفى، وقدموا الدعاء بالمغفرة على ما هو الأهم بحسب الحال من الدعاء بقوله سبحانه: وَثَبِّتْ أَقْدامَنا أي عند جهاد أعدائك بتقوية
Zarf yanındakine müteallıktır yahut ondan hâldir. Zahir olan Allah Teâlâ'nın hakkındaki kusurdan berî olmaları iken bunu nefislerine nispet etmeleri; nefislerini kırmak, gayretlerini az görmek ve başlarına gelenleri kendi amellerine isnat etmek içindir. Kaldı ki bu günahlar ve bu israftan hakikatte günah ve israf olan, fakat onlara nispetle öyle sayılan şeylerin kastedilmiş olması da uzak bir ihtimal değildir; zira ebrarın iyilikleri mukarreblerin kötülükleridir. Denildi ki: Allah Teâlâ'ya hiçbir şey vacip olmadığı için mağfiret talebinden amellerinin kabulünü talep etmeyi murat etmişlerdir; bunda ise gizli olmayan bir tekellüf vardır. Mağfiret duasını, halin gereğine göre daha mühim olan Sübhânehu'nun şu buyruğundaki duanın önüne geçirmişlerdir: { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } “ve ayaklarımızı sabit kıl”, yani düşmanlarınla cihat ederken kalplerimizi takviye ederek
قلوبنا وإمدادنا بالمدد الروحاني من عندك وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ تقريبا له إلى حيز القبول فإن الدعاء المقرون بالخضوع الصادر عن زكاء وطهارة أقرب إلى الاستجابة.
ve katından ruhani bir medetle bizi destekleyerek; { وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et”. [Bunu mağfiret talebinin ardına koymaları], onu kabule daha yakın kılmak içindir; zira huşû ile birlikte olan, temizlik ve saflıktan doğan dua icabete daha yakındır.
ومن الناس من قال: المراد من- ثبت أقدامنا- ثبتنا على دينك الحق فيكون تقديم طلب المغفرة على هذا التثبيت من باب تقديم التخلية على التحلية وتقديمهما على طلب النصرة لما تقدم، وقيل: إنهم طلبوا الغفران أولا ليستحقوا طلب النصر على الكافرين بترجحهم بطهارتهم عن الذنوب عليهم وهم محاطون بالذنوب، وفي طلبهم النصر مع كثرتهم المفرطة التي دل عليها ما سبق إيذان بأنهم لا ينظرون إلى كثرتهم ولا يعوّلون عليها بل يسندون ثبات أقدامهم إلى الله تعالى ويعتقدون أن النصر منه ﷾، وفي الاخبار عنهم بأنه ما كان قولهم إلا هذا دون ما فيه شائبة جزع وخور وتزلزل من التعريض بالمنهزمين ما لا يخفى، وقرأ ابن كثير وعاصم في رواية عنهما برفع «قولهم» على أنه الاسم والخبر إن وما في حيزها أي ما كان قولهم شيئا من الأشياء إلا هذا القول المنبئ عن أحاسن المحاسن، قال مولانا شيخ الإسلام: وهذا كما ترى أقعد بحسب المعنى وأوفق بمقتضى المقام لما أن الأخبار بكون قولهم المطلق خصوصية قولهم المحكي عنهم مفصلا كما تفيده قراءتهما أكثر إفادة للسامع من الإخبار بكون خصوصية قولهم المذكور قولهم لما أن مصب الفائدة وموقع البيان في الجمل الخبرية هو الخبر، فالأحق بالخبرية ما هو أكثر إفادة وأظهر دلالة على الحدث وأوفر اشتمالا على نسب خاصة بعيدة من الوقوع في الخارج وفي ذهن السامع، ولا يخفى أن ذلك هاهنا في أن مع ما في حيزها أتم وأكمل، وأما ما تفيده الإضافة من النسبة المطلقة الإجمالية فحيث كانت سهلة الحضور خارجا وذهنا كان حقها أن تلاحظ ملاحظة إجمالية وتجعل عنوانا للموضوع لا مقصودا بالذات في باب البيان، وإنما اختار الجمهور ما اختار والقاعدة صناعية هي أنه إذا اجتمع معرفتان فالأعرف منهما أحق بالاسمية، ولا ريب في أعرفية أَنْ قالُوا لدلالته على جهة النسبة وزمان الحدث ولأنه يشبه المضمر من حيث إنه لا يوصف ولا يوصف به، وقَوْلَهُمْ مضاف إلى مضمر وهو بمنزلة العلم فتأمل انتهى.
İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: 'Ayaklarımızı sabit kıl' ifadesinden murat, bizi hak dinin üzerinde sabit kıl demektir; bu durumda mağfiret talebini bu sebata takdim etmek, tahliyeyi (arındırmayı) tahliyeye (süslemeye) takdim kabilinden olur; her ikisini zafer talebine takdim etmek ise yukarıda geçen sebeptendir. Denildi ki: Günahlardan arınmışlıklarıyla onlara üstün gelerek kâfirlere karşı zafer talep etmeyi hak etmek için önce mağfiret dilediler; zira kâfirler günahlarla kuşatılmış durumdadırlar. Geçen ifadelerin delalet ettiği aşırı çokluklarına rağmen yardım talep etmelerinde, çokluklarına bakmadıklarına ve ona güvenmediklerine, bilakis ayaklarının sebatını Allah Teâlâ'ya isnat ettiklerine ve zaferin Aziz ve Celil olan O'ndan olduğuna inandıklarına bir bildirim vardır. İçinde hiçbir sızlanma, zaaf ve sarsıntı şaibesi bulunmaksızın onların sözünün ancak bundan ibaret olduğunun haber verilmesinde, bozgunculara yönelik gizli olmayan bir ta'riz vardır. İbn Kesîr ve Âsım kendilerinden gelen bir rivayette 'kavlühüm' (قَوْلُهُمْ) kelimesini ref ile okumuşlardır; buna göre o 'kâne'nin ismi, haber ise 'en' ve sılasıdır; yani onların sözü, en güzel güzellikleri haber veren bu sözden başka hiçbir şey olmadı. Şeyhülislam efendimiz şöyle demiştir: 'Gördüğün gibi bu, mana bakımından daha sağlam ve makamın muktezasına daha uygundur; zira onların kıraatinin ifade ettiği üzere, onların mutlak sözünün kendilerinden tafsilatıyla hikâye edilen sözlerinin hususiyeti olduğunu haber vermek, dinleyen için zikredilen hususi sözlerinin onların sözü olduğunu haber vermekten daha çok fayda sağlar. Çünkü haber cümlelerinde asıl fayda merkezi ve beyan mahalli haberdir; dolayısıyla habere en layık olan şey, daha çok fayda veren, hadese delaleti daha zahir olan ve dış dünyada ile dinleyenin zihninde vuku bulması uzak özel nispetleri daha bol ihtiva edendir. Bunun burada 'en' ve sılasında daha tam ve mükemmel olduğu gizli değildir. İzafetin ifade ettiği mutlak ve icmali nispete gelince; hariçte ve zihinde hazır bulunması kolay olduğundan, onun icmali olarak mülahaza edilmesi ve beyan babında bizzat maksut değil, mevzunun unvanı kılınması gerekirdi. Cumhurun tercih ettiğini tercih etmesi ise nahiv kuralına dayanır: İki marife bir araya geldiğinde marifeliği daha üstün olan isimlendirilmeye (mübteda/isim olmaya) daha layıktır. { أَنْ قالُوا } ifadesinin nispet cihetine ve hadesin zamanına delalet etmesi, ayrıca vasıflanmaması ve kendisiyle vasıflanılmaması bakımından zamire benzemesi sebebiyle daha marife olduğunda şüphe yoktur; { قَوْلَهُمْ } ise zamire muzaftır ve alem mesabesindedir, iyi düşün!' Söz burada bitti.
وقال أبو البقاء: جعل ما بعد إلا اسما لكان، والمصدر الصريح خبرا لها أقوى من العكس لوجهين: أحدهما أن أَنْ قالُوا يشبه المضمر في أنه لا يوصف وهو أعرف، والثاني أن ما بعد إِلَّا مثبت، والمعنى كان قولهم ربنا اغفر لنا ذنوبنا إلخ دأبهم في الدعاء، وقال العلامة الطيبي: كأن المعنى ما صح ولا استقام من الربانيين في ذلك المقام إلا هذا القول وكأن غير هذا القول مناف لحالهم، وهذه الخاصية يفيدها إيقاع أَنْ مع الفعل اسما لكان، وتحقيقه ما ذكره صاحب الانتصاف من أن فائدة دخول كانَ المبالغة في نفي الفعل الداخل عليه بتعديد جهة فعله عموما باعتبار الكون وخصوصا باعتبار خصوصية المقال فهو نفي مرتين، ثم قال: فعلى هذا لو جعلت رب الجملة أَنْ قالُوا واعتمدت عليه وجعلت قَوْلَهُمْ كالفضلة حصل لك ما قصدته ولو عكست ركبت التعسف، ألا ترى إلى أبي البقاء كيف جعل الخبر نسيا منسيا في الوجه الثاني واعتمد على ما بعد إِلَّا انتهى.
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: İllâ'dan sonrasını 'kâne'nin ismi, sarîh masdarı da onun haberi kılmak iki vecihten ötürü aksinden daha kuvvetlidir: Birincisi, { أَنْ قالُوا } vasıflanmaması bakımından zamire benzer ve daha marifedir. İkincisi, { إِلَّا } edatından sonrası müsbettir; mana ise: 'Rabbimiz günahlarımızı bağışla... sözü onların duadaki âdeti idi' şeklindedir. Allâme et-Tîbî şöyle demiştir: Sanki mana; o makamda rabbânîlerden bu sözden başkası sadır olup istikamet bulmadı ve sanki bu sözün dışındakiler onların haline aykırı idi şeklindedir. Bu hususiyeti, fiille beraber 'en' edatının 'kâne'ye isim kılınması ifade eder. Bunun tahkiki, el-İntisâf sahibinin zikrettiği şu husustur: 'Kâne'nin dahil olmasının faydası, fiilin yapılış cihetini umumiyetle kevn itibarıyla ve hususiyetle sözün hususiyeti itibarıyla taaddüt ettirerek üzerine dahil olduğu fiilin nefyinde mübalağa yapmaktır; dolayısıyla bu iki kat bir nefiydir. Sonra şöyle dedi: Buna göre, cümlenin asıl unsurunu { أَنْ قالُوا } kılar ve ona dayanırsan, { قَوْلَهُمْ } lafzını da fazlalık (tamamlayıcı) gibi kılarsan kastettiğin manayı elde edersin; aksini yaparsan tekellüfe düşersin. Görmez misin Ebü'l-Bekâ ikinci vecihte haberi nasıl tamamen unutulmuş kıldı ve { إِلَّا } edatından sonrasına dayandı! Söz burada bitti.
ومنه يعلم ما في كلام مولانا شيخ الإسلام فإنه متى أمكن اعتبار جزالة المعنى مع مراعاة القاعدة الصناعية لا يعدل عن ذلك إلى غيره لا سيما وقد صرحوا بأن جعل الاسم غير الأعرف ضعيف، قال في المغني: واعلم أنهم حكموا لأن وإن- المقدرتين بمصدر معرف بحكم الضمير لأنه لا يوصف كما أن الضمير أيضا كذلك فلهذا قرأت السبعة ما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا [الجاثية: ٢٥] فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا [الأعراف: ٨٢، النمل:
Buradan Şeyhülislam efendimizin sözündeki durum anlaşılır; zira nahiv kaidesi gözetilerek mananın letafetini ve kuvvetini dikkate almak mümkün olduğunda bundan başkasına dönülmez; bilhassa daha az marife olanı isim kılmanın zayıf olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. el-Muğnî sahibi şöyle demiştir: 'Bil ki onlar, marife bir masdarla takdir edilen 'en' ve 'enne'ye zamir hükmü vermişlerdir; çünkü o da zamir gibi vasıflanmaz. Bu sebeple Yedi Kârî { ما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا } [el-Câsiye 25], { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا } [el-A'râf 82, en-Neml
٥٦، العنكبوت: ٢٤، ٢٩] والرفع ضعيف كضعف الاخبار بالضمير عما دونه في التعريف انتهى، وعلل بعضهم أعرفية المصدر المؤول بأنه لا ينكر.
56, el-Ankebût 24, 29] ayetlerini okumuşlardır; ref ise tanımlıkta kendisinden daha aşağı olandan zamirle haber verilmesinin zayıflığı gibi zayıftır.' Söz burada bitti. Bazıları ise müevvel masdarın daha marife oluşunu onun nekire kılınamaması ile illetlendirmiştir.
وقد اعترضوا على كل من تعليلي ابن هشام والبعض. أما الاعتراض على الأول فبأن كونه لا يوصف لا يقتضي تنزيله منزلة الضمير فكم اسم لا يوصف بل ولا يوصف به وليس بتلك المنزلة؟ وأجيب بأنه جاز أن يكون في ذلك الاسم مانع من جعله بمنزلة الضمير لأن عدم المانع ليس جزءا من المقتضي ولا شرطا في وجوده، وأما الاعتراض على الثاني فبأنه غير مسلم لأنه قد ينكر كما في وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى [يونس: ٣٧] أي افتراء قاله الشهاب.
Gerek İbn Hişâm'ın gerekse diğer bazılarının illetlendirmesine itiraz edilmiştir. Birincisine yapılan itiraza gelince: Onun vasıflanmaması zamir mesabesine indirilmesini iktiza etmez; nitekim vasıflanmayan, hatta kendisiyle vasıflanılmayan ve o mertebede olmayan nice isim vardır! Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu ismin zamir mesabesine konulmasına bir mani bulunması caizdir; zira maninin yokluğu muktezînin (gerektiricinin) bir cüzü veya onun varlığının bir şartı değildir. İkincisine yapılan itiraza gelince: O kabul edilemez; zira { وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى } “Bu Kur'an uydurulacak bir şey değildir” [Yûnus 37] ayetinde -yani 'iftirâen' (uydurma)- olduğu gibi bazen nekire kılınabilir, bunu Şihâb söylemiştir.
وأجيب بأن مراد من قال: إن المصدر المؤول لا ينكر أنه في مثل هذا الموضع لا ينكر لا أن الحرف المصدري لا يؤول بمصدر منكر أصلا، ويستأنس لذلك بتقييد المصدر بالمعرف في عبارة المغني حيث يفهم منها أن- أن، وإن- تارة يقدران بمصدر معرف وتارة بمصدر منكر وأنهما إذا قدرا بمصدر معرف كان له حكم الضمير، ومن هنا قال صاحب المطلع في معنى ذلك التعليل: إن قول المؤمنين إن اختزل عن الإضافة يبقى منكرا بخلاف أَنْ قالُوا بقي في كلام المغني أمور، الأول أن التقييد- بأن وإن- هل هو اتفاقي أم احترازي؟ الذي ذهب إليه بعض المحققين الأول: احتجاجا بأنه أطلق في الجهة السادسة من الباب الخامس أن الحرف المصدري وصلته في نحو ذلك معرفة فلا يقع صفة للنكرة ولم يخص- بأن وإن- وللذاهب إلى الثاني أن يقول فرق بين مطلق التعريف وكونه في حكم الضمير كما لا يخفى، وابن هشام قد أخذ المطلق في المطلق وقيد المقيد بالمقيد فلا بأس بإبقاء كلا العبارتين على ما يتراءى منهما. الثاني: أنه يفهم من ظاهره أن الأداتين لو قدرتا بمصدر منكر لا يكون في حكم الضمير وظاهر هذا أنه يجوز الوصف حينئذ وفيه تردد لأنه قد يقال: لا يلزم من عدم ثبوت مرتبة الضمير لذلك جواز الوصف لأن امتناع الوصف أعم من مرتبة الضمير، ونفي الأخص لا يستلزم نفي الأعم.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Müevvel masdarın nekire kılınamayacağını söyleyenin muradı, bunun gibi bir yerde nekire kılınamayacağıdır; yoksa masdar harfinin asla nekire bir masdarla tevil edilemeyeceği demek değildir. el-Muğnî'deki ifadede masdarın marife ile takyit edilmesi de buna karinedir; zira oradan 'en' ve 'enne'nin bazen marife bir masdarla bazen de nekire bir masdarla takdir edildiği ve marife bir masdarla takdir edildiklerinde onlar için zamir hükmü bulunacağı anlaşılır. Buradan hareketle el-Matla' sahibi bu talilin manası hakkında şöyle demiştir: Müminlerin sözü şayet izafetten soyutlanırsa nekire kalır, { أَنْ قالُوا } ise böyle değildir. el-Muğnî'nin sözünde geriye bazı hususlar kalmaktadır: Birincisi: 'En' ve 'enne' ile kayıtlamak ittifâkî midir yoksa ihtirâzî midir? Bazı muhakkiklerin gittiği görüş birincisidir; beşinci babın altıncı cihetinde böylesi yerlerde masdar harfi ile sılasının marife olduğunu, dolayısıyla nekireye sıfat olamayacağını mutlak olarak zikretmesini ve 'en' ile 'enne'ye tahsis etmemesini delil getirmişlerdir. İkinci görüşe giden kimse için ise şöyle demek mümkündür: Gizli olmadığı üzere mutlak marifelik ile zamir hükmünde olmak arasında fark vardır; İbn Hişâm mutlakı mutlakta almış, mukayyedi ise mukayyed ile kayıtlamıştır; dolayısıyla her iki ibarenin de zahirinde göründüğü üzere bırakılmasında bir beis yoktur. İkincisi: Zahirinden anlaşılan şudur ki, bu iki edat nekire bir masdarla takdir edilirse zamir hükmünde olmaz; bunun zahiri ise bu durumda vasıflamanın caiz olacağıdır. Bunda ise tereddüt vardır; zira şöyle denilebilir: Zamir mertebesinin bunun için sabit olmamasından vasfın cevazı gerekmez; çünkü vasıflamanın imtinası zamir mertebesinden daha a'mmdır (geneldir), daha ehâssın (özelin) nefyi ise daha a'mmın nefyini gerektirmez.
الثالث: أنه يفهم من كلامه أن المصدر المقدر المعرف بالإضافة سواء أضيف إلى ضمير أو غيره بمثابة الضمير ولم يصرح أحد من الأئمة بذلك لكن حيث إن ابن هشام ثقة وإمام في الفن ولم ينقل عن أئمته ما يخالفه يقبل منه ما يقول. الرابع: أن ما حكم به من أن الرفع ضعيف كضعف الاخبار بالضمير عما دونه في التعريف بينه وبين ما ذهب إليه ابن مالك من جواز الإخبار بالمعرفة عن النكرة المحضة في باب النواسخ بون عظيم، ويؤيد كلام ابن مالك قوله تعالى فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ [الأنفال: ٦٢] وكأنه لتحقيق هذا المقام ولما أشرنا إليه أولا في تحقيق معنى الآية قال المولى قدس سره: فتأمل فتأمل فَآتاهُمُ اللَّهُ أي بسبب قولهم ذلك كما تؤذن به الفاء ثَوابَ الدُّنْيا أي النصر والغنيمة قاله ابن جريج، وقال قتادة: الفتح والظهور والتمكن والنصر على عدوهم، قيل: وتسمية ذلك ثوابا لأنه مترتب على طاعتهم، وفيه إجلال لهم وتعظيم، وقيل: تسمية ذلك ثوابا مجاز لأنه يحاكيه.
Üçüncüsü: İbn Hişâm'ın sözünden, ister bir zamire isterse başka bir kelimeye izafe edilsin, izafetle marife kılınan mukadder masdarın zamir mesabesinde olduğu anlaşılmaktadır; oysa imamlardan hiçbiri bunu açıkça belirtmemiştir. Ancak İbn Hişâm güvenilir ve bu ilimde bir imam olduğundan ve imamlarından buna muhalif bir şey nakledilmediğinden, onun söylediği kabul edilir. Dördüncüsü: [İbn Hişâm'ın] ref'in, marifelik bakımından kendisinden daha aşağı derecedeki bir lafızdan zamir ile haber vermenin zayıf olması gibi zayıf olduğuna hükmetmesi ile İbn Mâlik'in nevâsih babında sırf nekireden marife ile haber vermenin caiz olduğu yönündeki görüşü arasında büyük bir uçurum vardır. İbn Mâlik'in sözünü, Yüce Allah'ın { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } “Şüphesiz Allah sana yeter” [el-Enfâl 62] buyruğu teyit etmektedir. Sanki bu makamı tahkik etmek ve ayetin anlamını tahkikte ilk başta işaret ettiğimiz husus için el-Mevlâ -kuddise sirruh- şöyle demiştir: 'İyi düşün, iyi düşün!' { فَآتاهُمُ اللَّهُ } yani fâ harfinin de hissettirdiği üzere bu sözleri sebebiyle [Allah] onlara verdi, { ثَوابَ الدُّنْيا } yani yardım ve ganimeti verdi; bunu İbn Cüreyc söylemiştir. Katâde ise: Fetih, üstünlük, güç-kuvvet ve düşmanlarına karşı zafer demiştir. Bunun 'sevap' olarak isimlendirilmesinin, onların itaatine terettüp etmesinden dolayı olduğu ve bunda onlara bir ikram ve tazim bulunduğu söylenmiştir. Bunun 'sevap' olarak adlandırılmasının, ona benzediği için mecaz olduğu da söylenmiştir.
واستشكل تفسير ابن جريج بأن الغنائم لم تحل لأحد قبل الإسلام بل كانت الأنبياء إذا غنموا مالا جاءت نار من السماء فأخذته فكيف تكون الغنيمة ثوابا دنيويا ولم يصل للغانمين منها شيء؟! وأجيب بأن المال الذي تأخذه النار غير الحيوان، وأما الحيوان فكان يبقى للغانمين دون الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فكان ذلك هو الثواب الدنيوي وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ أي وثواب الآخرة الحسن، وهو عند ابن جريج رضوان الله تعالى ورحمته، وعند قتادة هي الجنة، وتخصيص الحسن بهذا الثواب للإيذان بفضله ومزيته وأنه المعتد به عنده تعالى، ولعل تقديم ثواب الدنيا عليه مراعاة للترتيب الوقوعي. أو لأنه أنسب بما قبله من الدعاء بالنصر على الكافرين وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ تذييل مقرر لما قبله فإن محبة الله سبحانه للعبد مبدأ كل خير وسعادة، واللام إما للعهد ووضع الظاهر موضع المضمر إيذانا بأن ما حكي عنهم من باب الإحسان، وإما للجنس وهم داخلون فيه دخولا أوليا وفيه على كلا التقديرين ترغيب للمؤمنين في تحصيل ما حكي من المناقب الجليلة.
İbn Cüreyc'in bu tefsiri, ganimetlerin İslam'dan önce kimseye helal kılınmadığı, bilakis peygamberler bir mal ganimet aldıklarında gökten bir ateş gelip onu yaktığı, öyleyse ganimet alanların eline bundan hiçbir şey geçmemişken ganimetin nasıl dünyalık bir sevap olabileceği gerekçesiyle müşkil görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ateşin yaktığı mal canlı hayvanlar dışındakilerdi; hayvanlar ise peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm hariç ganimeti alanlara kalırdı; işte dünyalık sevap da buydu. { وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } yani 've ahiretin güzel sevabını [verdi]'. Bu da İbn Cüreyc'e göre Allah Teâlâ'nın rızası ve rahmetidir; Katâde'ye göre ise Cennet'tir. 'Güzel' (hüsn) vasfının bu sevaba tahsis edilmesi, onun faziletini, üstünlüğünü ve Yüce Allah katında asıl muteber olanın o olduğunu bildirmek içindir. Dünya sevabının ahiret sevabının önüne geçirilmesi, belki de vuku bulma sırasına riayet edildiğindendir ya da kâfirlere karşı yardım dilemeyi içeren önceki kısma daha uygun olmasındandır. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } kendisinden önceki manayı pekiştiren bir fezlekedir (tamamlayıcı cümledir); zira Allah Teâlâ'nın bir kulu sevmesi her türlü hayrın ve saadetin başlangıcıdır. Baştaki lâm ya ahd içindir ve onlardan nakledilenlerin ihsan kabilinden olduğunu bildirmek üzere zamir makamına zahir isim konulmuştur; ya da cins içindir ve onlar da bu cinse öncelikle dahildirler. Her iki ihtimale göre de bunda, nakledilen o yüce menkıbeleri elde etmeleri hususunda müminler için bir teşvik vardır.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا شروع في زجر المؤمنين عن متابعة الكفار ببيان مضارها إثر ترغيبهم في الاقتداء بأنصار الأنبياء ﵈ ببيان فضائله، وتصدير الخطاب بالنداء والتنبيه لإظهار الاعتناء بما في حيزه، ووصفهم بالإيمان لتذكيرهم بحال ينافي تلك الطاعة فيكون الزجر على أكمل وجه والمراد من الَّذِينَ كَفَرُوا إما المنافقون لأن
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا } Peygamberlerin yardımcılarına aleyhimüsselâm uymaya onların faziletlerini beyan ederek teşvik ettikten hemen sonra, kâfirlere uymanın zararlarını beyan ederek müminleri bundan menetmeye bir giriştir. Hitabın nida ve tenbih ile başlatılması, hitap kapsamında yer alan hususa verilen önemi göstermek içindir. Onların imanla nitelenmesi ise bu itaate aykırı olan durumlarını hatırlatmak içindir; böylece nehiy en mükemmel şekilde gerçekleşmiş olur. { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden murat; ya münafıklardır, çünkü
الآية نزلت- كما روي عن علي كرم الله تعالى وجهه- حين قالوا للمؤمنين عند الهزيمة:
Ayet -Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiği üzere- hezimet anında müminlere şöyle dediklerinde inmiştir:
ارجعوا إلى إخوانكم وادخلوا في دينهم
«Kardeşlerinize dönün ve onların dinine girin.»
والتعبير عنهم بذلك قصدا إلى مزيد التنفير عنهم والتحذير عن طاعتهم، وإما أبو سفيان وأصحابه وحينئذ فالمراد بإطاعتهم الاستكانة لهم وطلب الأمان منهم وإلى ذلك ذهب السدي، وإما اليهود والنصارى فالمراد حينئذ لا تنتصحوا اليهود والنصارى على دينكم ولا تصدقوهم بشيء في ذلك، وإليه ذهب ابن جريج، وحكي أنهم كانوا يلقون إليهم الشبه في الدين ويقولون: لو كان محمد صلى الله تعالى عليه وسلم نبيا حقا لما غلب ولما أصابه وأصحابه ما أصابهم وإنما هو رجل حاله كحال غيره من الناس يوما عليه ويوما له فنهوا عن الالتفات إليها، وإما سائر الكفار.
Onların böyle [kâfirler olarak] ifade edilmesi, onlardan daha çok nefret ettirmek ve onlara itaat etmekten sakındırmak maksadıyla yapılmıştır; ya da [kâfirlerden murat] Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır ki bu durumda onlara itaatten murat, onlara boyun eğmek ve onlardan eman dilemektir, es-Süddî bu görüşe gitmiştir; ya da Yahudiler ve Hristiyanlardır ki bu durumda murat, 'Dininiz hususunda Yahudi ve Hristiyanlardan nasihat istemeyin ve bu konuda onların hiçbir sözünü doğrulamayın' demektir, İbn Cüreyc bu görüşe gitmiştir ve onların [müminlerin] dinleri hususunda şüpheler attıkları ve 'Şayet Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hak bir peygamber olsaydı mağlup olmazdı, onun ve ashabının başına bu gelenler gelmezdi; o da diğer insanlar gibi bir kimsedir; bir gün onun aleyhine, bir gün onun lehine olur' dedikleri, dolayısıyla müminlerin bunlara kulak asmaktan nehyedildikleri nakledilmiştir; ya da [murat] diğer bütün kâfirlerdir.
وذهب إلى جواز ذلك بعض المتأخرين، وأتي بأن للإيذان بأن الإطاعة بعيدة الوقوع من المؤمنين. يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ أي يرجعوكم إلى أول أمركم وهو الشرك بالله تعالى والفعل جواب الشرط. وصح ذلك بناء على المأثور عن علي كرم الله تعالى وجهه مع أن الكلام معه في قوة إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا في قولهم: ارجعوا إلى إخوانكم وادخلوا في دينهم يدخلوكم في دينهم، ويؤول إلى قولك: إن تدخلوا في دينهم تدخلوا في دينهم وفيه اتحاد الشرط والجزاء بناء على أن الارتداد على العقب علم في انتكاس الأمر ومثل في الحور بعد الكور، وقيل: إن المراد بالإطاعة الهمّ بها والتصميم عليها أي إن تصمموا على إطاعتهم في ذلك تردوا وترجعوا إلى ما كنتم عليه من الكفر وهذا أبلغ في الزجر إلا أنه بعيد عن اللفظ، وجوز أن تكون جوابيته باعتبار كونه تمهيدا لقوله تعالى: فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ أي فترجعوا خاسرين لخير الدنيا وسعادة الآخرة وذلك أعظم الخسران بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ إضراب وترك للكلام الأول من غير إبطال والمعنى ليس الكفار أولياء فيطاعوا في شيء ولا ينصرونكم بل الله ناصركم لا غيره وهو مبتدأ وخبر، وقرئ بنصب الاسم الجليل على أنه مفعول لفعل محذوف، والمعنى فلا تطيعوهم بل أطيعوا الله مولاكم وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ لأنه القوي الذي لا يغلب والناصر في الحقيقة فينبغي أن يخص بالطاعة والاستعانة، والجملة معطوفة على ما قبلها.
Son dönem âlimlerinden bazıları bunun caiz olduğu görüşüne gitmiştir. [Şart edatı olarak] { إِنْ } getirilmesi, itaatin müminlerden vuku bulmasının uzak bir ihtimal olduğunu bildirmek içindir. { يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } yani 'sizi ilk halinize, yani Allah Teâlâ'ya şirk koşmaya döndürürler'. Bu fiil şartın cevabıdır. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten nakledilen rivayete göre bu kullanım doğrudur; zira sözün onun rivayetine göre kuvveti, 'Şayet kâfirlere, onların kardeşlerinize dönün ve dinlerine girin sözünde itaat ederseniz, sizi dinlerine sokarlar' anlamındadır ve bu da 'Eğer onların dinine girerseniz, onların dinine girmiş olursunuz' sözüne varır; bunda da ökçeleri üzerine geri dönmenin durumun tersine dönmesinde meşhur bir kinaye ve 'sarığı sardıktan sonra çözmek' (kazanımı kaybetmek) manasında bir darb-ı mesel olmasına dayanılarak şart ile ceza birleşmiş olur. Bir görüşe göre itaatten murat, ona niyetlenmek ve onda azimli olmaktır; yani 'Şayet bu hususta onlara itaat etmeye azmederseniz, döndürülür ve daha önceki küfrünüze geri dönersiniz' demektir; bu ise menetme açısından daha beliğdir, ancak lafızdan uzaktır. Bu cümlenin, Yüce Allah'ın { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } yani 'dünya hayrını ve ahiret saadetini kaybederek geri dönersiniz ki bu da en büyük hüsrandır' buyruğuna bir zemin teşkil etmesi itibarıyla şartın cevabı olması da caiz görülmüştür. { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } bir önceki sözü iptal etmeksizin ondan vazgeçip yeni bir söze geçiştir (ıdrâbdır). Anlamı: Kâfirler hiçbir hususta kendilerine itaat edilecek dostlar değillerdir ve size yardım da etmezler; bilakis sizin yardımcınız başkası değil, ancak Allah'tır. Bu [cümle] mübteda ve haberdir. Şanlı isim (Allah), mahzuf bir fiilin mefulü olarak mensub da okunmuştur; anlamı ise şöyledir: 'O halde onlara itaat etmeyin, bilakis Mevlânız olan Allah'a itaat edin.' { وَهُوَ خَيْرُ الناصِرِينَ } çünkü O, asla mağlup olmayan Güçlü'dür ve hakikatte yegâne yardımcı O'dur; dolayısıyla itaat ve yardım dilemenin yalnızca O'na tahsis edilmesi gerekir. Bu cümle de kendisinden öncekine matuftur.
وجوز على القراءة الشاذة الاستئناف والحالية سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ كالبيان لما قبل، وعبر بنون العظمة على طريق الالتفات جريا على سنن الكبرياء لتربية المهابة، والسين لتأكيد الإلقاء، والرُّعْبَ بسكون العين الخوف والفزع أي سنقذف ذلك في قلوبهم، والمراد من الموصول أبو سفيان وأصحابه، فقد أخرج ابن جرير عن السدي قال: «لما ارتحل أبو سفيان والمشركون يوم أحد متوجهين نحو مكة انطلق أبو سفيان حتى بلغ بعض الطريق ثم إنهم ندموا فقالوا: بئس ما صنعتم إنكم قتلتموهم حتى إذا لم يبق إلا الشريد تركتموهم ارجعوا فاستأصلوا فقذف الله تعالى في قلوبهم الرعب فانهزموا فلقوا أعرابيا فجعلوا له جعلا فقالوا له: إن لقيت محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه فأخبرهم بما قد جمعنا لهم فأخبر الله تعالى رسوله ﷺ فطلبهم حتى بلغ حمراء الأسد فأنزل الله تعالى في ذلك هذه الآية يذكر فيها أمر أبي سفيان وأصحابه، وقيل: إن الآية نزلت في يوم الأحزاب،
Şaz kıraate göre bu cümlenin istînâfiyye veya hâl olması caiz görülmüştür. { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } önceki kısmı açıklayıcı mahiyettedir. Azamet nûnu ile ifade edilmesi, heybet telkin etmek amacıyla kibriyâ üslubuna uygun olarak iltifat tarikiyle yapılmıştır. Baştaki sîn harfi atma (ilkā) fiilini tekit içindir. Ayn harfinin sükûnu ile { الرُّعْبَ } korku ve dehşet demektir; yani 'Bunu onların kalplerine atacağız.' İsmi mevsulden murat, Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır. Nitekim İbn Cerîr, es-Süddî'den şunu rivayet etmiştir: «Ebû Süfyân ve müşrikler Uhud günü Mekke'ye doğru yola çıktıklarında, Ebû Süfyân yolun bir kısmına varıncaya kadar gitti. Sonra pişman olup: 'Ne kötü yaptınız! Onları öldürdünüz, öyle ki geriye ancak kaçıp dağılanlar kalınca onları bıraktınız; geri dönün ve köklerini kazıyın!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ kalplerine korku saldı da hezimete uğrayıp kaçtılar. Yolda bir bedeviye rastlayıp ona bir ücret verdiler ve: 'Şayet Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve ashabıyla karşılaşırsan, bizim onlar için toplandığımızı kendilerine haber ver' dediler. Allah Teâlâ bunu Peygamberi'ne ﷺ haber verdi. Peygamber de Hamrâülesed'e varıncaya kadar onların peşine düştü. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta Ebû Süfyân ve arkadaşlarının durumunu zikreden bu ayeti indirdi.» Ayetin Ahzâb günü indiği de söylenmiştir.
وفي صحيح مسلم عن أبي هريرة أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «نصرت بالرعب على العدو» ،
Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Düşmana karşı [kalplerine salınan] korku ile yardım olundum.»
وأخرج أحمد وغيره من حديث أبي أمامة «نصرت بالرعب مسيرة شهر يقذف في قلوب أعدائي» ،
Ahmed ve diğerleri Ebû Ümâme'nin hadisinden şunu rivayet etmiştir: «Düşmanlarımın kalbine atılan bir aylık mesafedeki korku ile yardım olundum.»
وقرئ «سيلقي» بالياء، وقرأ أبو جعفر
[Ayet] yâ harfi ile «seyülkî» şeklinde de okunmuştur. Ebû Ca'fer,
وابن عامر والكسائي «الرعب» بضم العين وهي لغة فيه، وقيل: الضم هو الأصل والسكون للتخفيف، وقيل: الأصل السكون والضم للاتباع.
İbn Âmir ve el-Kisâî, ayn harfinin dammesiyle «er-ru'ub» şeklinde okumuşlardır ki bu, o kelimede bir lügattir. Dammenin asıl, sükûnun ise hafifletme (tahfif) için olduğu söylenmiştir. Aslının sükûn olduğu, dammenin ise [ra harfine] ittibâ için olduğu da söylenmiştir.
بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ أي بسبب إشراكهم بالذات الواجب الوجود المستجمع لجميع صفات الكمال ولإشعار هذا الاسم بالعظمة المنافية للشركة أتي به، والجار الأول متعلق، ب سَنُلْقِي دون الرُّعْبَ ولا يمنع من ذلك تعلق فِي به لاختلاف المعنى، والثاني متعلق بما عنده وكان الإشراك سببا لإلقاء الرعب لأنه من موجبات خذلانهم ونصر المؤمنين عليهم وكلاهما من دواعي الرعب ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ أي بإشراكه، وقيل: بعبادته، وما نكرة موصوفة أو موصولة اسمية وليست مصدرية سُلْطاناً أي حجة، والإتيان بها للإشارة بأن المتبع في باب التوحيد هو البرهان السماوي دون الآراء والأهواء الباطلة، وسميت بذلك لأنه بها يتقوى على الخصم ويتسلط عليه، والنون زائدة، وقيل: أصلية، وذكر عدم إنزال الحجة مع استحالة تحققها من باب انتفاء المقيد لانتفاء قيده اللازم أي لا حجة حتى ينزلها، فهو على حد قوله في وصف مفازة:
{ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ } yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Vâcibü'l-Vücûd olan Zât'a şirk koşmaları sebebiyle. Bu ismin şirk koşmaya aykırı olan azameti hissettirmesinden ötürü [ism-i celâl] getirilmiştir. Birinci câr-mecrûr { الرُّعْبَ } lafzına değil, { سَنُلْقِي } fiiline taalluk eder; anlam farklılığından ötürü { فِي } mecrûrunun da ona taalluk etmesi buna mani değildir. İkincisi ise yanındaki lafza taalluk eder. Şirk koşmak korkunun salınmasına sebep olmuştur; çünkü şirk onların yüzüstü bırakılmasını ve müminlerin onlara karşı galip gelmesini gerektiren sebeplerdendir; bunların her ikisi de korkuyu doğuran unsurlardandır. { ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ } yani şirk koşulması hususunda -ibadeti hususunda da denilmiştir-. 'Mâ' mevsûf bir nekiredir veya ism-i mevsûldür, masdariyye değildir. { سُلْطاناً } yani hiçbir delil indirmemiştir. Bu lafzın getirilmesi, tevhid konusunda uyulması gerekenin batıl görüşler ve hevalar değil, semavi bürhan olduğuna işaret etmek içindir. Delile 'sultan' denilmesi, onunla hasma karşı güç kazanılıp üstünlük sağlandığı (tesallut edildiği) içindir. Nûn harfi zâiddir; aslî olduğu da söylenmiştir. Gerçekleşmesi imkânsız olmakla birlikte delilin indirilmediğinin zikredilmesi, lâzımî kaydının yokluğu sebebiyle mukayyedin yokluğu kabilindendir; yani indirilmeye konu olacak hiçbir delil yoktur. Bu durum, şairin bir çölü tavsif ederken söylediği şu söz gibidir:
لا يفزع الأرنب أهوالها ... ولا ترى الضب بها ينجحر
«Korkuları tavşanı ürkütmez ... kelerin de orada deliğe girdiğini göremezsin.»
إذ المراد لا ضب بها حتى ينجحر فالمراد نفيهما جميعا وهذا كقولهم: السالبة لا تقتضي وجود الموضوع، وما ذكرنا من استحالة تحقق الحجة على الإشراك يكاد يكون معلوما من الدين بالضرورة أما في الإشراك بالربوبية فظاهر إذ كيف يأمر الله سبحانه باعتقاد أن خالق العالم اثنان مشتركان في وجوب الوجود والاتصاف بكل كمال، وأما الإشراك في الألوهية الذي عليه أكثر المشركين في عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فلأنه يفضي إلى الأمر باعتقاد أشياء خلاف الواقع مما كان المشركون يعتقدونه في أصنامهم وقد رده عليهم، فقول عصام الملة: ونحن نقول الحجة على الإشراك تحت قدرته تعالى لو شاء أنزلها إذ لو أمر بإشراك الأصنام به في العبادة لوجبت العبادة لا أراه إلا حلا لعصام الدين لأن لا إله إلا الله المخاطب بها الثنوية والوثنية تأبى إمكان ذلك كما لا يخفى على من اطلع على معنى هذه الكلمة الطيبة رزقنا الله تعالى الموت عليها ولا جعلنا ممن أشركوا بالله تعالى ما لم ينزل به سلطانا وَمَأْواهُمُ أي ما يأوون إليه في الآخرة النَّارُ لا مأوى لهم غيرها.
Zira burada murat, 'deliğe girecek bir keler bile orada yoktur' demektir; dolayısıyla her ikisinin birden nefyi murat edilmiştir. Bu, mantıkçıların 'sâlibe önerme konunun (mevzunun) varlığını gerektirmez' sözü gibidir. Şirke dair bir delilin bulunmasının imkânsızlığı hakkında zikrettiğimiz husus, dinden zarureten bilinir derecededir. Rubûbiyette şirk koşma konusuna gelince bu açıktır; zira Allah Teâlâ âlemin yaratıcısının, vücûb-i vücûd ve her türlü kemalle nitelenmede ortak iki varlık olduğuna inanmayı nasıl emretsin! Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem dönemindeki müşriklerin çoğunun benimsediği ulûhiyette şirk koşmaya gelince; çünkü bu, müşriklerin putları hakkında inandıkları ve Allah'ın kendilerine reddettiği gerçeğe aykırı şeylere inanmayı emretmeye varır. İsamüddin el-İsferâyînî'nin: 'Biz deriz ki şirke dair delil Yüce Allah'ın kudreti altındadır, dileseydi indirirdi; zira şayet ibadette putları kendisine ortak koşmayı emretseydi ibadet vacip olurdu' şeklindeki sözünü, ancak dinin bağını çözmek olarak görüyorum. Çünkü seneviyye (düalistler) ve veseniyyeye (putperestlere) hitaben söylenen 'Lâ ilâhe illallah' sözü, bu kelime-i tayyibenin manasına vâkıf olan kimseye gizli kalmayacağı üzere böyle bir şeyin imkânını reddeder. Allah Teâlâ bize bu kelime üzere ölmeyi nasip eylesin ve bizi Allah'a hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri ortak koşanlardan eylemesin! { وَمَأْواهُمُ } yani ahirette varıp sığınacakları yer, { النَّارُ } ateştir; onlar için bundan başka bir sığınak yoktur.
وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ أي مثواهم وإنما وضع الظاهر موضع الضمير للتغليظ والتعليل والإشعار بأنهم في إشراكهم ظالمون واضعون للشيء في غير موضعه، والمثوى مكان الإقامة على وزن مفعل من ثويت ولامه ياء والمخصوص بالذم محذوف أي بئس مثواهم النار، ولم يعبر بالمأوى للإيذان بالخلود إذ الإقامة مأخوذة في المثوى دونه وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ
{ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ } yani onların kalacağı yer ne kötüdür! Zamir yerine zahir ismin getirilmesi, durumu ağırlaştırmak (tağlîz), gerekçelendirmek (ta'lîl) ve onların şirk koşmakla zalim, yani bir şeyi yerine koymayan kimseler olduklarını hissettirmek içindir. 'Mesvâ', 'seveytü' fiilinden mef'al vezninde ikamet edilen yer demektir ve lâmü'l-fiili yâ'dır. Zemme tahsis edilen mahzuf mevsuf takdiri ise 'Zalimlerin kalacağı yer olan ateş ne kötüdür!' şeklindedir. Ebediyeti bildirmek için 'me'vâ' lafzı kullanılmamıştır; zira ikamet manası 'me'vâ'da değil, 'mesvâ' lafzında bulunmaktadır. { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ }
أخرج الواحدي عن محمد بن كعب قال: لما رجع رسول الله ﷺ إلى المدينة، وقد أصيبوا بما أصيبوا يوم أحد، قال ناس من أصحابه: من أين أصابنا هذا قد وعدنا الله تعالى النصر؟ فأنزل الله تعالى الآية،
Vâhidî, Muhammed b. Kâ'b'dan şunu rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ, Uhud günü başlarına gelen musibetten sonra Medine'ye döndüğünde, ashabından bazı kimseler: 'Allah bize zafer vadetmişken bu başımıza nereden geldi?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
ووعده مفعول ثان لصدق صريحا فإنه يتعدى إلى مفعولين في مثل هذا النحو، وقد يتعدى إلى الثاني بحرف الجر، فيقال: صدقت زيدا في الحديث، ومن هنا جوز بعضهم أن يكون نصبا بنزع الخافض والمراد بهذا الوعد ما وعدهم سبحانه من النصر بقوله عز اسمه: إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا [آل عمران: ١٢٠، ١٢٥، ١٨٦] إلخ وعلى لسان نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم حيث قال للرماة: «لا تبرحوا مكانكم فلن نزال غالبين ما ثبتم مكانكم» .
'Va'dehu' lafzı, 'sadaka' fiilinin açıkça ikinci mefulüdür; zira bu gibi yerlerde fiil iki mefule geçişli olur. Bazen de ikinci mefule harf-i cer ile geçiş yapar ve 'sadaktü Zeyden fi'l-hadîsi' (Zeyd'e sözünde sadık oldum/doğruyu söyledim) denilir. Buradan hareketle bazıları bunun cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mensub olduğunu caiz görmüşlerdir. Bu vaatten murat, ismi aziz olan Allah'ın: { إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا } “Eğer sabreder ve sakınırsanız” [Âl-i İmrân 120, 125, 186] vb. buyruğuyla ve Peygamberi'nin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem okçulara: «Yerinizden ayrılmayın; siz yerinizde sebat ettiğiniz müddetçe biz galip gelmeye devam edeceğiz» dediği lisanıyla onlara vadettiği zaferdir.
وفي رواية أخرى «لا تبرحوا عن هذا المكان فإنا لانزال غالبين ما دمتم في هذا المكان»
Başka bir rivayette ise: «Bu mekândan ayrılmayın; zira siz bu mekânda kaldığınız müddetçe biz galip gelmeye devam edeceğiz» buyurmuştur.
وأيد الأول بما أخرجه البيهقي في الدلائل عن عروة قال: كان الله تعالى وعدهم على الصبر والتقوى أن يمدهم بخمسة آلاف من الملائكة مسوّمين وكان قد فعل فلما عصوا أمر الرسول وتركوا مصافهم وتركت الرماة عهد الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم
Birinci görüş, Beyhakî'nin ed-Delâil'de Urve'den rivayet ettiği şu haberle desteklenmiştir: Urve şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ sabır ve takvalarına karşılık onlara nişanlı beş bin melekle yardım etmeyi vadetmişti ve bunu yapmıştı da. Ancak onlar Resûl'ün emrine isyan edip saflarını terk edince ve okçular da Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kendilerine verdiği,
إليهم أن لا يبرحوا منازلهم وأرادوا الدنيا رفع الله تعالى مدد الملائكة، واختار مولانا شيخ الإسلام الثاني، وقد تقدم لك ما ينفعك هنا.
mevzilerini terk etmeme ahdini bozup dünyayı arzulayınca, Allah Teâlâ meleklerin yardımını kaldırdı.' Efendimiz Şeyhülislâm ise ikinci görüşü tercih etmiştir; burada sana fayda sağlayacak açıklama daha önce geçmişti.
والقول بأن المراد ما وعده جل شأنه بقوله سبحانه: سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ ليس بشيء كما لا يخفى، وأخرج الإمام أحمد وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: ما نصر الله تعالى نبيه في موطن كما نصره يوم أحد فأنكروا ذلك، فقال ابن عباس: بيني وبين من أنكر ذلك كتاب الله تعالى إن الله تعالى يقول يوم أحد: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ أي تقتلونهم وهو التفسير المأثور، واستشهد عليه الخبر بقول عتبة الليثي:
Muradın, şanı yüce olan Allah'ın: { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } buyruğuyla vadettiği şey olduğunu söylemek ise, gizli olmadığı üzere bir hiçtir (tutarsızdır). İmam Ahmed ve bir grup âlim İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şunu rivayet etmiştir: İbn Abbâs: 'Allah Teâlâ Peygamberi'ne hiçbir yerde Uhud gününde yardım ettiği gibi yardım etmemiştir' dedi. Onlar bunu inkâr edince İbn Abbâs: 'Bunu inkâr edenle benim aramda Allah Teâlâ'nın Kitabı vardır; zira Allah Teâlâ Uhud günü hakkında şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ } yani onları öldürüyordunuz' dedi. Me’sûr tefsir de budur. Haberde Utbe el-Leysî'nin şu sözü buna şahit getirilmiştir:
«نحسهم» بالبيض حتى كأننا ... نفلق منهم بالجماجم حنظلا
«Onları kılıçlarla öyle biçeriz (nahussühüm) ki sanki ... kafataslarıyla ebucehil karpuzu yarıyoruz.»
وبقوله:
Ve şairin şu sözü:
ومنا الذي لاقى بسيف محمد ... «فحس» به الأعداء عرض العساكر
«Bizdendir Muhammed'in kılıcıyla karşılaşıp da ... onunla orduların ortasında düşmanları biçen (fe-hasse) kimse.»
وأصل معنى حسه أصاب حاسته بآفة فأبطلها مثل كبده ولذا عبر به عن القتل، ومنه جراد محسوس وهو الذي قتله البرد، وقيل: هو الذي مسته النار، وكثيرا ما يستعمل الحس بالقتل على سبيل الاستئصال، والظرف متعلق ب صَدَقَكُمُ وجوز أبو البقاء أن يكون ظرفا للوعد بِإِذْنِهِ أي بتيسيره وتوفيقه، والتقييد به لتحقيق أن قتلهم بما وعدهم الله تعالى من النصر حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ أي فزعتم وجبنتم عن عدوكم وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ أي أمر الحرب أو أمره ﷺ لكم في سدّ ذلك الثغر على ما تقدم تفسيره وَعَصَيْتُمْ إذ لم تثبتوا هناك وملتم إلى الغنيمة مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ من انهزام المشركين وغلبتكم عليهم.
'Hassehû' kelimesinin asıl manası, tıpkı ciğerine vurmak (kebedehû) gibi duyusuna bir afet isabet ettirip onu iptal etmektir; bu sebeple öldürmekten kinaye olarak kullanılmıştır. 'Cerâdün mahsûs' (biçilmiş çekirge) tabiri de buradan gelir ki bu, soğuğun öldürdüğü çekirgedir; ateşin dokunduğu çekirge olduğu da söylenmiştir. 'Hass' kelimesi kökünü kazırcasına öldürmek anlamında çokça kullanılır. Bu zarf { صَدَقَكُمُ } fiiline taalluk etmektedir; Ebü'l-Bekā ise bunun vaadin zarfı olmasını da caiz görmüştür. { بِإِذْنِهِ } yani O'nun kolaylaştırması ve muvaffak kılmasıyla; bununla kayıtlanması, onları öldürmelerinin Allah Teâlâ'nın kendilerine vadettiği zafer sayesinde olduğunu tahkik etmek içindir. { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } yani düşmanınızdan korkup yılgınlık gösterdiğiniz, { وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } yani savaş işinde veya O'nun ﷺ daha önce tefsiri geçen o gediği tutmanız hususundaki emrinde çekiştiğiniz, { وَعَصَيْتُمْ } orada sebat etmeyip ganimete meylettiğiniz, { مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ } müşriklerin hezimetini ve onlara galip geldiğinizi size gösterdikten sonra...
قال مجاهد: نصر الله تعالى المؤمنين على المشركين حتى ركب نساء المشركين على كل صعب وزلول ثم أديل عليهم المشركون بمعصيتهم للنبي ﷺ،
Mücâhid şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ müşriklerin kadınları her türlü biniti alelacele sürüp kaçıncaya kadar müminleri müşriklere karşı muzaffer kıldı; sonra Peygamber'e ﷺ isyan etmeleri sebebiyle üstünlük müşriklere geçti.'
وروي أن خالد بن الوليد أقبل بخيل المشركين ومعه عكرمة بن أبي جهل، فأرسل رسول الله ﷺ إلى الزبير رضي الله تعالى عنه أن احمل عليه فحمل عليه فهزمه ومن معه فلما رأى الرماة ذلك انكفؤوا إلا قليلا ودخلوا العسكر وخالفوا الأمر وأخلوا الخلة التي كانوا فيها فدخلت خيول المشركين من ذلك الموضع على الصحابة رضي الله تعالى عنهم فضرب بعضهم بعضا والتبسوا وقتل من المسلمين أناس كثير بسبب ذلك
Rivayet edildiğine göre Hâlid b. Velîd yanında İkrime b. Ebî Cehil ile birlikte müşriklerin süvarileriyle geldi. Resûlullah ﷺ Zübeyr radıyallâhu teâlâ anh'a: «Onun üzerine hücum et» diye haber gönderdi. O da hücum edip onu ve beraberindekileri hezimete uğrattı. Okçular bunu görünce pek azı müstesna yerlerinden ayrılıp ordugâha girdiler, emre muhalefet ettiler ve bulundukları gediği boşalttılar. Müşriklerin atlıları o mevkiden sahâbîlerin radıyallâhu teâlâ anhüm üzerine daldılar; birbirlerine kılıç çalıp karıştılar ve bu sebeple Müslümanlardan birçok insan şehit edildi.
مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وهم الرماة الذين طمعوا في النهب وفارقوا المركز له وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ كعبد الله ابن جبير أمير الرماة ومن ثبت معه ممتثلا أمر رسول الله ﷺ حتى استشهد ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ أي كفكم عنهم حتى تحولت الحال من الغلبة إلى ضدها لِيَبْتَلِيَكُمْ أي ليعاملكم معاملة من يمتحن ليبين أمركم وثباتكم على الإيمان ففي الكلام استعارة تمثيلية، وإلا فالامتحان محال على الله تعالى، وفي- حتى- هنا قولان: أحدهما أنها حرف جر بمنزلة إلى ومتعلقها تَحُسُّونَهُمْ أو صَدَقَكُمُ أو محذوف تقديره دام لكم ذلك، وثانيهما أنها حرف ابتداء دخلت على الجملة الشرطية من إذا وما بعدها وجواب إِذا قيل: تَنازَعْتُمْ، والواو زائدة واختاره الفراء، وقيل:
{ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا } Bunlar ganimete tamah edip bunun için mevzilerini terk eden okçulardır. { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } Okçuların komutanı Abdullah b. Cübeyr ve şehit düşünceye kadar Resûlullah'ın ﷺ emrine uyarak onunla birlikte sebat eden kimseler gibi. { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } yani durum galibiyetten zıddına dönüşünceye kadar sizi onlardan geri çekti, { لِيَبْتَلِيَكُمْ } yani durumunuzu ve imandaki sebatınızı ortaya çıkarmak üzere sizi imtihan eden birinin muamelesiyle muamele etmek için [bunu yaptı]. Sözde temsîlî istiare vardır; aksi takdirde imtihan Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Buradaki 'hattâ' edatında iki görüş vardır: Birincisi, 'ilâ' menzilesinde bir harf-i cer olmasıdır ve müteallakı { تَحُسُّونَهُمْ } veya { صَدَقَكُمُ } fiilidir yahut 'bu durum sizin için devam etti' takdirinde mahzuf bir fiildir. İkincisi ise 'izâ' ve sonrasından oluşan şart cümlesinin başına dahil olan ibtidâ harfi olmasıdır. { إِذا } edatının cevabının { تَنازَعْتُمْ } olduğu ve vâv harfinin zâid olduğu söylenmiştir ki Ferrâ bunu tercih etmiştir. Bir görüşe göre de,
صَرَفَكُمْ وثُمَّ زائدة وهو ضعيف جدا والصحيح أنه محذوف وعليه البصريون، وقدره أبو البقاء: بأن أمركم، وأبو حيان: انقسمتم إلى قسمين بدليل ما بعده، والزمخشري: منعكم نصره، وابن عطية: انهزمتم، ولكل وجهة، وبعض المتأخرين امتحنكم، وردّ بجعل الابتداء غاية للصرف المترتب على منع النصر، وعلى كل تقدير يكون صَرَفَكُمْ معطوفا على ذلك المحذوف، وقيل: إن إِذا اسم كما في قولهم: إذا يقوم زيد إذا يقوم عمرو وحَتَّى حرف جر بمعنى إلى متعلقة ب صَدَقَكُمُ باعتبار تضمنه معنى النصر كأنه قيل: لقد نصركم الله تعالى إلى وقت فشلكم
cevap { صَرَفَكُمْ } fiilidir ve { ثُمَّ } zâiddir; bu ise oldukça zayıftır. Sahih olan, cevabın mahzuf olmasıdır ve Basralılar da bu görüştedir. Ebü'l-Bekā bunu 'işiniz açığa çıktı'; Ebû Hayyân sonraki ifadenin delaletiyle 'iki fırkaya ayrıldınız'; Zemahşerî 'yardımını sizden menetti'; İbn Atiyye 'hezimete uğradınız' şeklinde takdir etmiştir ve her birinin bir gerekçesi vardır. Son dönem âlimlerinden bazıları ise bunu 'sizi imtihan etti' diye takdir etmiştir; ancak bu, yardımın menedilmesine terettüp eden geri çekmenin gayesi olarak iptilânın kılınması sebebiyle reddedilmiştir. Her takdire göre { صَرَفَكُمْ } o mahzuf cevaba matuf olur. Bir görüşe göre de 'izâ yekūmu Zeydün izâ yekūmu Amrûn' sözlerinde olduğu gibi { إِذا } bir isimdir; { حَتَّى } ise yardım manasını tazammun etmesi itibarıyla { صَدَقَكُمُ } fiiline taalluk eden 'ilâ' manasında bir harf-i cerdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah Teâlâ yılgınlık gösterdiğiniz vakte kadar size yardım etti...'
وتنازعكم إلخ، وثُمَّ صَرَفَكُمْ حينئذ عطف على ذلك، وهاتان الجملتان الظرفيتان اعتراض بين المتعاطفين وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ بمحض التفضل أو لما علم من عظيم ندمكم على المخالفة، قيل: والمراد بذلك العفو عن الذنب وهو عام لسائر المنصرفين.
...ve çekiştiniz...' Bu durumda { ثُمَّ صَرَفَكُمْ } buna matuf olur; bu iki zarf cümlesi ise matuf ile matufun aleyh arasında bir itiraziyye (ara cümle) konumundadır. { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } sırf bir lütuf olarak yahut muhalefetten ötürü duyduğunuz büyük pişmanlığı bildiği için [sizi affetti]. Bundan muradın günahın affedilmesi olduğu ve geri dönüp kaçanların tamamı için genel olduğu söylenmiştir.
ويؤيد ذلك ما
Şu rivayet de bunu teyit etmektedir:
أخرجه البخاري عن عثمان بن موهب قال: جاء رجل إلى ابن عمر رضي الله تعالى عنهما فقال:
Buhârî'nin Osmân b. Mevheb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya gelip şöyle dedi:
إني سائلك عن شيء فحدثني به أنشدك بحرمة هذا البيت أتعلم أن عثمان بن عفان فرّ يوم أحد؟ قال: نعم قال: فتعلمه تغيب عن بدر فلم يشهدها؟ قال: نعم، قال: فتعلم أنه تخلف عن بيعة الرضوان فلم يشهدها؟ قال: نعم فكبر فقال ابن عمر: تعال لأخبرك ولأبين لك عما سألتني عنه، أما فراره يوم أحد فأشهد أن الله تعالى عفا عنه، وأما تغيبه عن بدر فإنه كان تحته بنت رسول الله ﷺ وكانت مريضة فقال له رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن لك أجر رجل ممن شهد بدرا وسهمه.
«Sana bir şey soracağım, bana onu anlat; şu Beyt'in hürmetine söyle, Osmân b. Affân'ın Uhud günü kaçtığını biliyor musun?» İbn Ömer: «Evet» dedi. Adam: «Onun Bedir'de bulunmayıp katılmadığını biliyor musun?» dedi. İbn Ömer: «Evet» dedi. Adam: «Onun Rıdvân Biatı'ndan geri kalıp ona katılmadığını biliyor musun?» dedi. İbn Ömer: «Evet» dedi. Bunun üzerine adam tekbir getirdi. İbn Ömer dedi ki: «Gel de sana bana sorduğun şeyleri haber vereyim ve açıklayayım: Uhud günü kaçmasına gelince, şahitlik ederim ki Allah Teâlâ onu affetti. Bedir'de bulunmayışına gelince, nikâhı altında Resûlullah'ın ﷺ kızı vardı ve hastaydı; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona: 'Senin için Bedir'e katılan bir kimsenin ecri ve ganimet payı vardır' buyurdu.
وأما تغيبه عن بيعة الرضوان فلو كان أحد أعز ببطن مكة من عثمان لبعثه مكانه فبعث عثمان فكانت بيعة الرضوان بعد ما ذهب عثمان إلى مكة فقال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بيده اليمنى وضرب بها على يده فقال:
Rıdvân Biatı'ndan geri kalışına gelince, şayet Mekke vadisinde Osmân'dan daha itibarlı biri olsaydı onun yerine onu gönderirdi; nitekim Osmân'ı gönderdi ve Rıdvân Biatı Osmân Mekke'ye gittikten sonra gerçekleşti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sağ elini kaldırdı ve diğer eline vurup şöyle buyurdu:
هذه يد عثمان اذهب بها الآن معك،
«Bu Osmân'ın elidir.» [Sonra adama:] Şimdi bunları beraberinde alıp git!» dedi.
وقال البلخي: إنه عفو عن الاستئصال، وروي ذلك عن ابن جريج، وزعم أبو علي الجبائي أنه خاص بمن لم يعص الله تعالى بانصرافه والكل خلاف الظاهر. وقد يقال: الداعي لقول البلخي: إن العفو عن الذنب سيأتي ما يدل عليه بأصرح وجه، والتأسيس خير من التأكيد، وكلام ابن عمر رضي الله تعالى عنه ليس فيه أكثر من أن الله تعالى عفا عن ذنب الفارّين وهو صريح الآية الآتية، وأما أنه يفهم منه ولو بالإشعار أن المراد من العفو هنا العفو عن الذنب فلا أظن منصفا يدعيه.
el-Belhî, bunun kökünün kazınmasından affedilmek (toptan helak edilmemek) olduğunu söylemiştir; bu İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir. Ebû Ali el-Cübbâî ise bunun, geri çekilmesiyle Allah Teâlâ'ya isyan etmeyen kimselere has olduğunu iddia etmiştir; ancak bunların hepsi zahire aykırıdır. Şöyle denilebilir: Belhî'nin bu sözü söylemesine sevk eden sebep, günahın affedildiğine en açık şekilde delalet eden ifadenin ileride gelecek olmasıdır; zira teessüs (yeni bir hüküm getirmek), tekit etmekten evladır. İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın sözünde ise, Allah Teâlâ'nın kaçanların günahını affettiğinden fazlası yoktur ki bu da gelecek ayetin sarih ifadesidir. Buradaki aftan muradın günahın affı olduğunun işareten dahi olsa oradan anlaşıldığını ise insaf sahibi hiçbir kimsenin iddia edeceğini sanmıyorum.
وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ تذييل مقرر لمضمون ما قبله وفيه إيذان بأن ذلك العفو ولو كان بعد التوبة بطريق التفضل لا الوجوب أي شأنه أن يتفضل عليهم بالعفو أو في جميع الأحوال أديل لهم أو أديل عليهم إذ الابتلاء أيضا رحمة، والتنوين للتفخيم، والمراد بالمؤمنين إما المخاطبون والإظهار في مقام الإضمار للتشريف والإشعار بعلة الحكم، وإما الجنس ويدخلون فيه دخولا أوليا ولعل التعميم هنا وفيما قبله أولى من التخصيص، وتخصيص الفضل بالعفو أولى من تخصيصه بعدم الاستئصال كما زعمه البعض إِذْ تُصْعِدُونَ متعلق بصرفكم أو يبتليكم وتعلقه- بعفا- كما قال الطبرسي: ليس بشيء، ومثله تعلقه كما قال أبو البقاء، بعصيتم: أو تَنازَعْتُمْ أو فَشِلْتُمْ، وقيل:
{ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } önceki cümlenin muhtevasını pekiştiren bir fezlekedir (tamamlayıcı cümledir). Bunda, tövbeden sonra bile olsa bu affın vaciplik yoluyla değil, lütuf tarikiyle olduğuna dair bir bildirim vardır; yani O'nun şânı, tövbe etsinler veya etmesinler her hâlükârda, lehlerine veya aleyhlerine zafer dönsün onları bağışlamakla lütufta bulunmaktır; zira iptilâ da bir rahmettir. Tenvin tazim içindir. 'Müminler'den murat; ya muhataplardır ve zamir makamında zahir ismin getirilmesi teşrif ve hükmün illetini hissettirmek içindir; ya da cinstir ve onlar da bu cinse öncelikle dahildirler. Belki de burada ve öncesinde genelleme yapmak, tahsis etmekten daha evladır; fazlı affa tahsis etmek de bazılarının iddia ettiği gibi kökünün kazınmamasına tahsis etmekten daha evladır. { إِذْ تُصْعِدُونَ } [ifadesi] 'sarefeküm' (sizi geri çevirdi) veya 'yebteliye-küm' (sizi imtihan etsin diye) fiiline taalluk etmektedir. Tabersî'nin dediği gibi, 'afâ' (affetti) fiiline taalluk etmesi bir hiçtir (tutarsızdır). Aynı şekilde Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi 'asayküm' (isyan ettiniz), 'tenâza'tüm' (çekiştiniz) veya 'feşiltüm' (yılgınlık gösterdiniz) fiillerine taalluku da böyledir. Bir görüşe göre de:
متعلق بمقدر كاذكر، واستشكل بأنه يصير المعنى اذكر يا محمد إِذْ تُصْعِدُونَ وفيه خطابان بدون عطف، فالصواب اذكروا.
«Üzkür» (hatırla) gibi mahzuf bir fiile taalluk etmektedir. Bu ise, mananın 'Hatırla ey Muhammed, hani siz uzaklaşıp kaçıyordunuz' şeklini alacağı ve bunda da atıfsız iki ayrı muhatap hitabı bulunacağı gerekçesiyle müşkil görülmüştür; binaenaleyh doğru olan 'üzkürû' (hatırlayın) takdiridir.
وأجيب بأن المراد- باذكر- جنس هذا الفعل فيقدر- اذكروا- لا اذكر، ويحتمل أنه من قبيل يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطلاق: ١] ولا يخفى أنه خلاف الظاهر، وأجاب الشهاب بأن اذكر متضمن لمعنى القول، والمعنى قل لهم يا محمد حين يصعدون إلخ ومثله لا منع فيه كما تقول لزيد: أتقول كذا فإن الخطاب المحكي مقصود لفظه فلا ينافي القاعدة المذكورة وهم غفلوا عنه فتأمل، ولا يخفى أن هذا خلاف الظاهر أيضا، والإصعاد الذهاب والإبعاد في الأرض، وفرق بعضهم بين الإصعاد والصعود بأن الإصعاد في مستوى الأرض والصعود في ارتفاع، وقيل: لا فرق بين أصعد وصعد سوى أن الهمزة في الأول للدخول نحو أصبح إذا دخل في الصباح والأكثرون على الأول، وقرأ الحسن فيما أخرجه ابن جرير عنه تُصْعِدُونَ بفتح التاء والعين، وحمله بعضهم على صعود الجبل، وقرأ أبو حيوة تُصْعِدُونَ بفتح التاء وتشديد العين وهو إما من تصعد في السلم إذا رقي أو من صعد في الوادي تصعيدا إذا انحدر
Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Üzkür'den murat bu fiilin cinsidir; dolayısıyla 'üzkür' değil, 'üzkürû' takdir edilir. Bunun, { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” [et-Talâk 1] ayeti kabilinden olması da muhtemeldir; bunun da zahire aykırı olduğu gizli değildir. Şihâb ise şöyle cevap vermiştir: 'Üzkür' kavil (söyleme) manasını tazammun etmektedir; mana da 'Ey Muhammed, onlara uzaklaşıp kaçtıkları zamanı söyle...' şeklindedir. Tıpkı Zeyd'e 'Şöyle mi diyorsun?' demen gibi bunun bir engeli yoktur; zira hikâye edilen hitabın lafzı kastedilmiştir, dolayısıyla zikredilen kaideye aykırı düşmez; onlar ise bundan gaflet etmişlerdir, iyi düşün! Gizli olmadığı üzere bu da zahire aykırıdır. 'İs'âd', yeryüzünde gitmek ve uzaklaşmaktır. Bazıları 'is'âd' ile 'suûd' arasını; 'is'âd' düz arazide gitmek, 'suûd' ise yukarı doğru tırmanmak şeklinde ayırmışlardır. 'As'ade' ile 'sa'ide' arasında, birincisindeki hemzenin 'sabaha girdi' manasındaki 'asbaha' gibi bir duruma girmek için olması dışında bir fark olmadığı da söylenmiştir; çoğunluk birinci görüş üzeredir. Hasan[-ı Basrî], İbn Cerîr'in kendisinden rivayet ettiğine göre, tâ ve ayn harflerinin fethasıyla «tes'adûne» şeklinde okumuştur ve bazıları bunu dağa tırmanmak manasına hamletmişlerdir. Ebû Hayve ise tâ harfinin fethası ve ayn harfinin şeddesiyle «tessa'adûne» şeklinde okumuştur; bu da ya merdivenden yukarı çıktığında kullanılan 'tasa'ade fi's-süllem'den ya da vadiden aşağı indiğinde kullanılan 'sa'ade fi'l-vâdî tas'îden'den gelir;
فيه، فقد قال الأخفش: أصعد في الأرض إذا مضى وسار وأصعد في الوادي وصعد فيه إذا انحدر. وأنشد:
Nitekim Ahfeş şöyle demiştir: 'Kişi yeryüzünde çekip gittiğinde 'as'ade fi'l-ardı', vadiden aşağı indiğinde ise 'as'ade fi'l-vâdî' ve 'sa'ide fîhi' denir.' Ve şu şiiri okumuştur:
فإما تريني اليوم مزجي ظعينتي ... «أصعد» طورا في البلاد وأفرع
«Bugün beni devemdeki kadını sevk ederken görüyorsan da ... ülkede bazen düz yolda giderim (us'ıdü), bazen de tepeye çıkarım.»
وقال الشماخ:
eş-Şemmâh da şöyle demiştir:
فان كرهت هجائي فاجتنب سخطي ... لا يدهمنك إفراعي «وتصعيدي»
«Hicvimi kerih gördüysen öfkemden sakın ... tepeye çıkışım (ifrâ'î) ve vadiye inişim (tas'îdî) seni ansızın basmasın!»
وورد عن غير واحد أن القوم لما امتحنوا ذهبوا فرارا في وادي أحد، وقال أبو زيد: يقال صعد في السلم صعودا وصعد في الجبل أو على الجبل تصعيدا ولم يعرفوا فيه صعد، وقرأ أبيّ إِذْ تُصْعِدُونَ في الوادي وهي تؤيد قول من قال: إن الإصعاد الذهاب في مستوى الأرض دون الارتفاع، وقرئ- يصعدون- بالياء التحتية وأمر تعلق إذ باذكر عليه ظاهر وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ أي لا تقيمون على أحد ولا تعرجون وهو من لوى بمعنى عطف وكثيرا ما يستعمل بمعنى وقف وانتظر لأن من شأن المنتظر أن يلوي عنق، وفسر أيضا بلا ترجعون وهو قريب من ذلك، وذكر الطبرسي أن هذا الفعل لا يذكر إلا في النفي فلا يقال لويت على كذا، وقرأ الحسن تلون بواو واحدة بقلب الواو المضمومة همزة وحذفها تخفيفا.
Birçok kimseden rivayet edildiğine göre, topluluk imtihan edildiklerinde Uhud vadisinde kaçarak gitmişlerdir. Ebû Zeyd: 'Merdivene çıktığında suûden sa'ide, dağa veya dağın üzerine tırmandığında tas'îden sa'ide denir; bu anlamda sa'ade fiilini bilmezler' demiştir. Übeyy ise: «İz tus'idûne fi'l-vâdî» şeklinde okumuştur ki bu, 'is'âd'ın yükselmek değil düz arazide gitmek olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü desteklemektedir. [Ayet] yâ harfi ile «yus'idûne» şeklinde de okunmuştur; 'iz' lafzının 'üzkür' fiiline taalluku buna göre açıktır. { وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ } yani 'hiç kimseye bakmıyor, durup beklemiyordunuz'. Bu kelime yönelmek (atfetmek) manasındaki 'levâ' fiilindendir; bekleyen kimsenin boynunu büküp çevirmesi âdet olduğundan, çokça 'durdu ve bekledi' manasında kullanılır. 'Geri dönmüyordunuz' şeklinde de tefsir edilmiştir ki bu da ona yakındır. Tabersî bu fiilin ancak nefy içinde zikredileceğini, dolayısıyla 'levaytü alâ kezâ' (şuna dönüp baktım) denilemeyeceğini belirtmiştir. Hasan[-ı Basrî], dammeli vâv harfini hemzeye dönüştürüp tahfif için onu hazfederek tek vâv ile «telûne» şeklinde okumuştur.
وقرئ تَلْوُونَ بضم التاء على أنه من ألوى لغة في لوى، ويلوون بالياء كيصعدون قال أبو البقاء ويقرأ عَلى أَحَدٍ بضمتين- وهو الجبل- والتوبيخ عليه غير ظاهر، ووجهه بعضهم بأن المراد أصحاب أحد أو مكان الوقعة، وفيه إشارة إلى إبعادهم في استشعار الخوف وجدهم في الهزيمة حتى لا يلتفتون إلى نفس المكان.
[Ayet] 'levâ'nın bir lügati olan 'elvâ' fiilinden hareketle tâ harfinin dammesiyle «tulvûne» şeklinde ve tıpkı 'yus'idûne' gibi yâ ile «yulvûne» şeklinde de okunmuştur. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: İki damme ile «alâ uhudin» -ki bu dağdır- şeklinde de okunur; ancak bu kıraate göre kınama açık değildir. Bazıları bunu, muradın Uhud ehli (ashabı) veya savaşın cereyan ettiği mekân olduğu şeklinde açıklamışlardır; bunda da onların korkuyu hissetmede ne kadar ileri gittiklerine ve bizzat savaş mekânına dahi dönüp bakmayacak derecede kaçmadaki hırslarına bir işaret vardır.
وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ أي يناديكم في ساقتكم أو جماعتكم الأخرى أو يدعوكم من ورائكم فإنه يقال: جاء فلان في آخر الناس وأخرتهم وأخراهم إذا جاء خلفهم، وإيراده ﵊ بعنوان الرسالة للإيذان بأن دعوته صلى الله تعالى عليه وسلم كانت بطريق الرسالة من جهته تعالى مبالغة في توبيخ المنهزمين،
{ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ } yani artçılarınızın veya diğer bir grubunuzun içinden size sesleniyor yahut arkanızdan sizi çağırıyordu; zira bir kimse insanların ardından geldiğinde 'Câe fülânün fî âhiri'n-nâsi ve uhratihüm ve uhrâhüm' (Falan adam insanların en arkasında geldi) denilir. Kaçanları azarlamada mübalağa kastıyla, onun çağrısının sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Yüce Allah tarafından risalet tarikiyle olduğunu bildirmek üzere Peygamber aleyhisselâm 'er-Resûl' unvanıyla zikredilmiştir.
روي أنه صلى الله تعالى عليه وسلم كان ينادي إليّ عباد الله إليّ عباد الله أنا رسول الله من يكر فله الجنة
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Bana gelin ey Allah'ın kulları! Bana gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın Resûlü'yüm; kim geri dönerse ona Cennet vardır» diye sesleniyordu.
وكان ذلك حين انهزم القوم وجدوا في الفرار قبل أن يصلوا إلى مدى لا يسمع فيه الصوت فلا ينافي ما تقدم
Bu durum, topluluk hezimete uğrayıp sesin duyulamayacağı bir mesafeye varmadan önce kaçışmaya koyuldukları sırada vaki olmuştur; dolayısıyla bu rivayet daha önce geçen,
عن كعب بن مالك أنه لما عرف رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ونادى بأعلى صوته يا معشر المسلمين أبشروا هذا رسول الله ﷺ أشار إليه رسول الله ﵊ أن انصت
Kâ'b b. Mâlik'in, Resûlullah'ı sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem tanıdığında en yüksek sesiyle: «Ey Müslümanlar topluluğu, müjdeler olsun, işte bu Resûlullah'tır ﷺ!» diye seslendiği, bunun üzerine Resûlullah'ın aleyhisselâm ona susması için işaret ettiği rivayetiyle çelişmez.