Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لأن ذلك كان آخر الأمر حيث أبعد المنهزمون، والجملة في موضع الحال فَأَثابَكُمْ عطف على صَرَفَكُمْ والضمير المستتر عائد على الله تعالى، والتعبير بالإثابة من باب التهكم على حد قوله: تحية بينهم ضرب وجيع- أو أنها مجاز عن المجازاة أي فجازاكم الله تعالى بما عصيتم غَمًّا بِغَمٍّ أي كربا بكرب والأكثرون على أنه لا فرق بين الغم والحزن، والباء إما للمصاحبة والظرف مستقر أي جازاكم غَمًّا متصلا بِغَمٍّ والغم الأول ما حصل لهم من القتل والجرح وغلبة المشركين عليهم، والغم الثاني ما حصل لهم من الإرجاف بقتل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وفوت الغنيمة، وإلى هذا ذهب قتادة والربيع.

Zira bu, hezimete uğrayanların uzaklaştığı işin son anındaydı; bu cümle hal makamındadır. { فَأَثابَكُمْ } “Bunun üzerine [Allah] size verdi”, { صَرَفَكُمْ } üzerine matuftur; müstetir zamir Yüce Allah'a dönmektedir. [Sevap manasındaki] 'isâbe' lafzıyla ifade edilmesi, şairin: 'Aralarındaki tebrikleşme can yakıcı bir vuruştur' sözünde olduğu gibi istihza kabilindendir yahut cezalandırmaktan mecazdır; yani 'İsyan etmeniz sebebiyle Allah Teâlâ sizi cezalandırdı' demektir. { غَمًّا بِغَمٍّ } “keder üstüne keder”, yani tasa üstüne tasa [verdi]. Çoğunluğa göre gam ile hüzün arasında bir fark yoktur. 'Bâ' harfi ya musahabet (birliktelik) içindir ve zarf müstakardır; yani 'Size peş peşe gelen gamla bitişik bir gam verdi' demektir. Birinci gam, onların uğradığı ölüm, yaralanma ve müşriklerin kendilerine galebe çalması; ikinci gam ise Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem öldürüldüğü şayiası ve ganimetin kaçırılmasıdır. Katâde ve er-Rebî' bu görüşe meyletmiştir.

وقيل: الغم الثاني إشراف أبي سفيان وأصحابه عليهم وهم مع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على الصخرة وحكي ذلك عن السدي، وقيل: المراد مجرد التكثير أي جازاكم بغموم كثيرة متصل بعضها ببعض، وإما للسببية والظرف متعلق- بأثابكم- والغم الأول للصحابة رضي الله تعالى عنهم بالقتل نحوه، والغم الثاني للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم بمخالفة أمره أي أثابكم غما بسبب غم أذقتموه رسول الله ﷺ بعصيانكم له ومخالفتكم أمره، وقال الحسن بن علي المغربي: الغم الأول للمشركين بما رأوا من قوة المسلمين على طلبهم وخروجهم إلى حمراء

Denildi ki: İkinci gam, onlar Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte kayanın üzerindeyken Ebû Süfyân ve arkadaşlarının onların tepesine çıkmasıdır; bu Süddî'den nakledilmiştir. Denildi ki: Murad sırf çokluktur, yani 'Size birbiri ardınca gelen birçok gamla karşılık verdi' demektir. Veyahut 'bâ' harfi sebebiyet içindir ve zarf { فَأَثابَكُمْ } fiiline müteallıktır; birinci gam öldürülme vb. ile ashaba radıyallâhu teâlâ anhüm, ikinci gam ise emrine muhalefet edilmesi sebebiyle Resûlullah'a sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem aittir; yani 'Ona isyan etmeniz ve emrine muhalefet etmeniz sebebiyle Resûlullah'a ﷺ tattırdığınız gam sebebiyle size gam verdi' demektir. Hasan b. Ali el-Mağribî şöyle demiştir: Birinci gam, Müslümanların onları takip etme gücünü ve Hamrâü'l-Esed'e çıkışlarını gördüklerinde müşriklere ait olan gamdır;

الأسد، والغم الثاني للمؤمنين بما نيل منهم أي فجازاكم بغم أعدائكم المشركين بسبب غم أذاقوه إياكم، وقيل: الباء على هذا للبدل وكلا القولين بعيد، والعطف عليه غير ظاهر وأبعد من ذلك ما روي عن الحسن أن الغم الأول للمؤمنين بما أصابهم يوم أحد، والغم الثاني للمشركين بما نالهم يوم بدر، والمعنى فجازاكم غما يوم أحد بالقتل والجرح بسبب غم أذقتموه المشركين يوم بدر كذلك واعترض عليه بأن ما لحق المشركين يوم بدر من جهة المسلمين إنما يوجب المجازاة بالكرامة دون الغم، وقيل الضمير المستكن في أثابكم للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم، وأثابكم بمعنى آساكم أي جعلكم أسوة له متساويين في الحزن فاغتم صلى الله تعالى عليه وسلم بما نزل عليكم كما اغتممتم بما نزل عليه ولم يثربكم على عصيانكم تسلية لكم وتنفيسا عنكم. واعترض عليه بأنه خلاف الظاهر للزوم التفكيك على تقدير أن يكون العطف على صرفكم وعدم ظهور الترتب إلا بتكلف إن كان العطف على يَدْعُوكُمْ نعم التعليل عليه بقوله تعالى: لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا ما أَصابَكُمْ ظاهر إذ المعنى آساكم بذلك لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ من النصر ولا ما أصابكم من الشدائد، وكذا على ما ذهب إليه المغربي، وأما على الأوجه الأخر فالمعنى لتتمرنوا على الصبر في الشدائد فلا تحزنوا على نفع ما فات أو ضر آت، وإنما احتيج إلى هذا التأويل لأن المجازاة بالغم إنما تكون سببا للحزن لا لعدمه.

ikinci gam ise uğradıkları musibetler sebebiyle müminlere ait olan gamdır; yani 'Düşmanınız olan müşriklerin size tattırdığı bir gam sebebiyle sizi onların gamıyla mükafatlandırdı'. Denildi ki: Buna göre 'bâ' bedel içindir; ancak her iki görüş de uzaktır ve üzerine atıf yapılması açık değildir. Bundan daha da uzak olanı, Hasan'dan rivayet edilen şu görüştür: Birinci gam Uhud günü başlarına gelenler sebebiyle müminlere, ikinci gam ise Bedir günü uğradıkları şeyler sebebiyle müşriklere aittir; mana da: 'Bedir günü müşriklere tattırdığınız gam sebebiyle Uhud günü öldürülme ve yaralanma gamıyla sizi cezalandırdı' şeklinde olur. Buna, Bedir günü Müslümanlar cihetinden müşriklerin başına gelenlerin gamı değil ancak ikramla mükafatlandırılmayı gerektirdiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Denildi ki: { أثابكم } içindeki gizli zamir Resûlullah'a sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem aittir; 'esâbeküm' ise 'âsâküm' (sizi teselli etti, acınıza ortak oldu) manasındadır, yani sizi hüzünde eşit kılarak kendisine denk kıldı; böylece siz onun başına gelene üzüldüğünüz gibi o da sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sizin başınıza gelene üzüldü, sizi teselli etmek ve ferahlatmak için isyanınızdan ötürü sizi kınamadı. Buna, şayet atıf { صرفكم } üzerine ise arayı ayırmayı (tefrik) gerektirmesi, şayet atıf { يَدْعُوكُمْ } üzerine ise de ancak zorlamayla bir tertibin ortaya çıkması sebebiyle zahire aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Evet, bu takdire göre Yüce Allah'ın: { لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا ما أَصابَكُمْ } “Elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye” buyruğuyla yapılan talil (gerekçelendirme) açıktır; zira mana: 'Elinizden çıkan zafere ve başınıza gelen sıkıntılara üzülmeyesiniz diye sizi bununla teselli etti' olur. Mağribî'nin benimsediği görüşe göre de böyledir. Diğer vecihlere göre ise mana: 'Sıkıntılara sabretmeye alışasınız da elden kaçan bir faydaya yahut başa gelen bir zarara üzülmeyesiniz' demektir. Bu tefsire ancak, gam ile cezalandırmanın hüznün yokluğuna değil bizzat hüzne sebep olacağı gerekçesiyle ihtiyaç duyulmuştur.

وقيل: لا زائدة والمعنى لكي تأسفوا على ما فاتكم من الظفر والغنيمة وعلى ما أصابكم من الجراح والهزيمة عقوبة لكم، فالتعليل حينئذ ظاهر ولا يخفى أن تأكيد لا وتكريرها يبعد القول بزيادتها. وقيل: التعليل على ظاهره و «لا» ليست زائدة والكلام متعلق بقوله تعالى: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ أي ولقد عفا الله تعالى عنكم لئلا تحزنوا إلخ فإن عفو الله تعالى يذهب كل حزن، ولا يخفى ما فيه، وربما يقال: إن أمر التعليل ظاهر أيضا على ما حكي عن السدي من غير حاجة إلى التأويل ولا القول بزيادة- لا- ويوضح ذلك ما أخرجه ابن جرير عن مجاهد قال: أصاب الناس غم وحزن على ما أصابهم في أصحابهم الذين قتلوا فلما اجتمعوا في الشعب وقف أبو سفيان وأصحابه بباب الشعب فظن المؤمنون أنهم سوف يميلون عليهم فيقتلونهم أيضا فأصابهم حزن أنساهم حزنهم في أصحابهم فذلك قوله تعالى:

Denildi ki: «Lâ» zaiddir; mana da: 'Elinizden kaçan zafere ve ganimete, başınıza gelen yaralanma ve hezimete bir ceza olarak esef edesiniz diye' demektir; bu durumda talil açıktır. Ancak «lâ»nın tekit edilmesi ve tekrarlanmasının onun zaid olduğu görüşünü uzaklaştırdığı gizli değildir. Denildi ki: Talil zahiri üzeredir, «lâ» zaid değildir ve söz Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } “Andolsun ki [Allah] sizi affetti” buyruğuna müteallıktır; yani 'Üzülmeyesiniz diye Allah Teâlâ sizi affetti' demektir; zira Allah Teâlâ'nın affı her hüznü giderir. Fakat bunda olan [zorlama] gizli değildir. Şöyle de denilebilir: Süddî'den nakledilen görüşe göre de tefsire ve «lâ»nın zaid olduğunu söylemeye gerek kalmaksızın talil meselesi açıktır. İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiği şu husus bunu açıklamaktadır: 'Öldürülen arkadaşları hususunda başlarına gelenler sebebiyle insanlara bir gam ve hüzün isabet etti. Geçitte toplandıklarında Ebû Süfyân ve arkadaşları geçidin ağzında durdular; müminler onların kendi üzerlerine çullanıp kendilerini de öldüreceklerini zannettiler. Böylece onlara, arkadaşlarının hüznünü unutturan bir hüzün isabet etti.' İşte Yüce Allah'ın:

فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ إلخ، وحديث إن المجازاة بالغم إنما تكون سببا للحزن لا لعدمه غير مسلم على الإطلاق، وأي مانع من أن يكون غم مخصوص سببا لزوال غم آخر مخصوص أيضا بأن يعظم الثاني فينسى الأول فتدبر وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ عليم بأعمالكم وبما قصدتم بها، وفي المقصد الأسنى- الخبير- بمعنى العليم لكن العلم إذا أضيف إلى الخفايا الباطنة سمي خبرة وسمي صاحبها خبيرا، وفيه ترغيب في الطاعة وترهيب عن المعصية.

{ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } “Bunun üzerine [Allah], keder üstüne kederle sizi cezalandırdı” buyruğu budur. Gam ile cezalandırmanın hüznün yokluğuna değil sadece varlığına sebep olacağı iddiası mutlak olarak kabul edilemez. İkincisinin büyümesiyle birincisinin unutulması suretiyle, hususi bir gamın yine hususi başka bir gamın zevaline sebep olmasına ne engel olabilir ki? İyi düşün! { وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”, yani amellerinizi ve onlarla neyi kastettiğinizi hakkıyla bilendir. el-Maksadü'l-Esnâ'da şöyle denir: 'el-Habîr', 'el-Alîm' (hakkıyla bilen) manasındadır; ancak ilim, bâtınî ve gizli şeylere taalluk ettiğinde 'hıbre' (haberdarlık), sahibine de 'habîr' denilir. Bunda itaate teşvik ve masiyetten sakındırma vardır.

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ عطف على فَأَثابَكُمْ والخطاب للمؤمنين حقا، والمعنى ثم وهب لكم أيها المؤمنون مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ الذي اعتراكم والتصريح بتأخر الإنزال عنه مع دلالة ثم عليه وعلى تراخيه عنه لزيادة البيان، وتذكير عظم المنة أَمَنَةً مصدر كالمنعة وهو مفعول أَنْزَلَ أي ثم أنزل عليكم أمنا نُعاساً بدل اشتمال منها، وقيل:

{ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ } “Sonra üzerinize indirdi”, { فَأَثابَكُمْ } üzerine matuftur ve hitap hakiki müminleredir. Mana: 'Sonra ey müminler, başınıza gelen { مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ } “o kederin ardından” [Allah] size lütfetti' demektir. «Sümme»nin buna ve onun gecikmeli olduğuna delalet etmesiyle birlikte, indirmenin ondan sonra olduğunu açıkça belirtmek beyanı artırmak ve lütfun büyüklüğünü hatırlatmak içindir. { أَمَنَةً } “bir güven duygusu”, 'el-mene'atü' gibi bir masdardır ve { أَنْزَلَ } fiilinin mefulüdür; yani 'sonra üzerinize bir emniyet indirdi' demektir. { نُعاساً } “bir uyuklama”, ondan bedel-i iştimaldir. Denildi ki:

عطف بيان، وجوز أن يكون نُعاساً منصوبا على المفعولية وأَمَنَةً حال منه والمراد ذا أمنة ولا يضر كونها من النكرة لتقدمها أو حال من المخاطبين على تقدير مضاف أي ذوي أمنة، أو على أنه جمع آمن كبار وبررة.

atıf beyandır. { نُعاساً } kelimesinin meful olarak mansub olması, { أَمَنَةً } kelimesinin de ondan hal olması caiz görülmüştür; murad ise 'güven dolu olarak'tır ve öne geçmiş olması sebebiyle nekire olmasının bir zararı yoktur. Yahut muzaf takdiriyle muhataplardan haldir; yani 'güven sahipleri olarak' demektir. Veyahut 'bârr'ın çoğulu 'berara' gibi 'âmin'in çoğuludur.

وقيل: إن أمنة مفعول له لنعاسا، واعترض بأنه يلزم على ظاهره تقديم معمول المصدر عليه، وإن التزم تقدير فعل أي نعستم أمنة، ورد أنه ليس للفعل موقع حسن، وقيل: إنه مفعول له لأنزل.

Denildi ki: «Emeneten», «nuâsen» için mefulün leh'tir. Buna, zahirine göre masdarın mamulünün onun önüne geçmesini gerektireceği; bir fiil takdiri zorunlu kılınsa -yani 'güven sebebiyle uyukladınız' denilse bile- fiilin güzel bir konumunun olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Denildi ki: O, { أنزل } fiilinin mefulün leh'idir.

واعترض بأنه فاسد لاختلال شرطه وهو اتحاد الفاعل إذ فاعل أنزل هو الله تعالى وفاعل الأمنة هو المنزل عليهم، ورد بأن الأمنة كما يكون مصدرا لمن وقع به الأمن يكون مصدرا لمن أوقعه، والمراد هنا الثاني كأنه قيل: أنزل عليكم النعاس ليؤمنكم به وحينئذ لا شبهة في اتحاد الفاعل وقرئ بسكون الميم كأنها لوقوعها في زمن يسير مرة من الأمن فلا ينافي كون المقصود مطلق الأمن وتقديم الظرفين على المفعول الصريح للاعتناء بشأن المقدم، والتشويق إلى المؤخر، وتخصيص الخوف من بين فنون الغم بالإزالة لأنه المهم عندهم في ذلك المقام،

Buna da failin birliği şartının bozulması sebebiyle fasit olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira indirme fiilinin faili Yüce Allah, güven fiilinin faili ise kendilerine indirilenlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Emniyet masdarı, emniyetin başına geldiği kimse için masdar olduğu gibi, onu meydana getiren kimse için de masdar olur. Burada murad ikincisidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Kendisiyle sizi güvende kılmak için üzerinize uyuklamayı indirdi.' Bu durumda failin birliğinde hiçbir şüphe kalmaz. Mîm harfinin sükûnuyla da okunmuştur; sanki az bir zamanda vaki olması sebebiyle emniyetten bir defalık (merre) gibidir; bu da maksadın mutlak emniyet olmasına aykırı düşmez. İki zarfın sarih mefulün önüne geçirilmesi, öne alınanın şanına ehemmiyet vermek ve sona bırakılana iştiyak uyandırmak içindir. Korkunun gam çeşitleri arasından giderilmek üzere tahsis edilmesi ise o makamda onlar için en mühim şeyin bu olmasındandır;

فقد أخرج ابن جرير عن السدي أن المشركين انصرفوا يوم أحد بعد الذي كان من أمرهم وأمر المسلمين فواعدوا النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بدرا من قابل فقال لهم: نعم فتخوف المسلمون أن ينزلوا المدينة فبعث رسول الله ﷺ رجلا فقال: انظر فإن رأيتهم قد قعدوا على أثقالهم وجنبوا خيولهم فإن القوم ذاهبون، وإن رأيتهم قد قعدوا على خيولهم وجنبوا أثقالهم فإن القوم ينزلون المدينة فاتقوا الله تعالى واصبروا، ووطنهم على القتال فلما أبصرهم الرسول قعدوا على الأثقال سراعا عجالا نادى بأعلى صوته بذهابهم فلما رأى المؤمنون ذلك صدقوا نبي الله ﷺ فناموا وبقي أناس من المنافقين يظنون أن القوم يأتونهم فلذلك قوله تعالى: ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ إلخ،

Nitekim İbn Cerîr es-Süddî'den şunu rivayet etmiştir: Müşrikler, Uhud günü kendileriyle Müslümanlar arasında cereyan eden hadiselerden sonra geri döndüler ve Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gelecek yıl Bedir'de buluşmayı vadettiler; Peygamber de onlara: «Evet» dedi. Bunun üzerine Müslümanlar onların Medine'ye inmesinden korktular. Resûlullah ﷺ bir adam gönderip şöyle buyurdu: «Bak, eğer onları ağırlıklarının (develerinin) üzerine oturmuş ve atlarını yanlarına almış görürsen, o topluluk gidiyor demektir. Eğer onları atlarının üzerine oturmuş ve ağırlıklarını yanlarına almış görürsen, o topluluk Medine'ye iniyor demektir; Allah Teâlâ'dan korkun ve sabredin!» Onları savaşa hazırladı. Elçi onları süratli ve acele bir şekilde ağırlıkların üzerine oturmuş görünce en yüksek sesiyle gittiklerini haykırdı. Müminler bunu görünce Allah'ın Peygamberi'ni ﷺ tasdik ettiler ve uyudular; münafıklardan bir kısım insanlar ise o topluluğun kendilerine geleceğini zannedip durdular. İşte Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ } “Sonra üzerinize indirdi...” buyruğu budur.

وعن ابن عباس في الآية قال: آمنهم الله تعالى يومئذ

İbn Abbas'tan bu ayet hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ o gün onları,

بنعاس غشاهم، وإنما ينعس من يأمن والخائف لا ينام.

kendilerini bürüyen bir uyuklama ile güvende kıldı; zira ancak güvende olan kimse uyuklar, korkan kimse ise uyumaz.

وأخرج خلق كثير عن أنس أن أبا طلحة قال غشينا النعاس يوم أحد ونحن في مصافنا وكنت ممن غشيه النعاس يومئذ فجعل سيفي يسقط من يدي وآخذه ويسقط وآخذه، وفي رواية أخرى عنه أنه قال: رفعت رأسي يوم أحد فجعلت أنظر وما منهم من أحد إلا وهو يميد تحت حجفته- أي ترسه- من النعاس، وعن الزبير بن العوام مثله قيل: وهذه عادة الله تعالى مع المؤمنين جعل النعاس في الحرب علامة للظفر وقد وقع كذلك لعلي كرم الله تعالى وجهه في صفين وهو من الواردات الرحمانية والسكينة الإلهية يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ قال ابن عباس: هم المهاجرون وعامة الأنصار، وفيه إشعار بأنه لم يغش الكل ولا يقدح ذلك في عموم الإنزال للكل، والجملة في موضع نصب على أنها صفة- لنعاسا- وقرأ حمزة والكسائي- تغشى- بالتاء الفوقانية على أن الضمير- للأمنة.

Pek çok kimse Enes'ten Ebû Talha'nın şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Uhud günü saflarımızdayken bizi uyuklama bürüdü; o gün kendisini uyuklama bürüyenlerden biri de bendim. Kılıcım elimden düşüyor, onu alıyordum; yine düşüyor, yine alıyordum.» Ondan gelen başka bir rivayette ise şöyle demiştir: «Uhud günü başımı kaldırdım ve bakmaya başladım; içlerinde uyuklamaktan kalkanının altında sallanmayan hiç kimse yoktu.» Zübeyr b. el-Avvâm'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Denildi ki: Bu, Allah Teâlâ'nın müminlere olan bir âdetidir; savaştaki uyuklamayı zafere bir alamet kılmıştır. Bu durum Sıffîn'de Ali'nin de kerremallâhu teâlâ vecheh başına gelmiştir; bu, Rahmânî vâridâttan ve ilâhî sekinettendir. { يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ } “[o uyuklama] içinizden bir zümreyi bürüyordu”. İbn Abbas: 'Onlar Muhacirler ve Ensar'ın ekseriyetidir' demiştir. Bunda, uyuklamanın herkesi bürimediğine bir işaret vardır; ancak bu durum indirmenin herkese şamil olmasına halel getirmez. Cümle, { نُعاساً } için sıfat olarak nasb makamındadır. Hamza ve Kisâî, zamirin { الأمنة } kelimesine dönmesiyle üstteki tâ ile «tağşâ» şeklinde okumuşlardır.

والظاهر أن الجملة حينئذ مستأنفة وقعت جوابا لسؤال تقديره ما حكم هذه الأمنة؟ فأجيب بأنها تغشى طائفة، وقيل: إنها في موضع الصفة لأمنة، واعترض بأن الصفة حقها أن تتقدم على البدل وعطف البيان وأن لا يفصل بينها وبين الموصوف بالمفعول له وأن المعهود أن يحدث عن البدل دون المبدل منه وَطائِفَةٌ وهم المنافقون. قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ أي جعلتهم ذوي هم وأوقعتهم فيه أو ما يهمهم إلا أنفسهم لا النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ولا غيره من أهمه بمعنى جعله مهما له ومقصودا والحصر مستفاد من المقام، وذكر بعضهم أن العرب تطلق هذا اللفظ على الخائف الذي شغله هم نفسه عن غيره، طائِفَةً مبتدأ وجملة قَدْ أَهَمَّتْهُمْ إلخ خبره، وجاز ذلك مع كونها نكرة لوقوعها بعد واو الحال كما في قوله:

Bu durumda zahir olan, cümlenin takdiri 'Bu emniyetin hükmü nedir?' olan bir soruya cevap olarak gelmiş istinafiye olmasıdır; nitekim 'Bir zümreyi bürümektedir' diye cevap verilmiştir. Denildi ki: Cümle, «emeneten» kelimesinin sıfatı makamındadır. Buna, sıfatın hakkının bedel ve atf-ı beyandan önce gelmesi, onunla mevsufun arasının mefulün leh ile ayrılmaması ve mutad olanın mübdelün minhten değil bedelden haber verilmesi olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. { وَطائِفَةٌ } “Bir zümre de vardı ki”, onlar münafıklardır. { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “canlarının derdine düşmüşlerdi”, yani [nefisleri] onları dert sahibi kılmış ve onları tasa içine düşürmüştü; yahut Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem veya başkası değil sadece nefisleri onları tasalandırıyordu; bu, 'onu mühim ve maksat kıldı' manasındaki 'ehemmehû' fiilindendir; hasr ise makamdan anlaşılmaktadır. Bazıları, Arapların bu lafzı nefsinin tasası başkasından alıkoyan korkak kimse için kullandığını zikretmiştir. «Tâifetün» mübteda, { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ } cümlesi ise onun haberidir; nekire olmasına rağmen bu, şairin şu sözünde olduğu gibi hal vâv'ından sonra gelmesi sebebiyle caiz olmuştur:

سرينا ونجم قد أضاء فمذ بدا ... محياك أخفى ضوء كل شارق

'Geceleyin yürüdük, bir yıldız parlamıştı; yüzün göründüğü andan itibaren doğan her yıldızın ışığını gizledi.'

أو لوقوعها موقع التفصيل كما في قوله:

Yahut şairin şu sözünde olduğu gibi tafsil mevkiinde vaki olması sebebiyledir:

إذا مت كان الناس صنفان شامت ... وآخر مثن بالذي أنا صانع

'Ben öldüğümde insanlar iki sınıf olur: Biri sevinip ayıplayan, diğeri ise yaptığım şeylerle beni öven.'

وجوز أن تكون الجملة نعتا لها والخبر حينئذ محذف أي ومعكم، أو وهناك طائفة وتقدير- ومنكم طائفة- يقتضي أن يكون المنافقون داخلين في الخطاب بإنزال الأمنة وأيّا ما كان فالجملة إما حالية مبينة لفظاعة الهول مؤكدة لعظم النعمة في الخلاص عنه، وإما مستأنفة مسوقة لبيان حال المنافقين فالواو إما حالية وإما استئنافية وكونها بمعنى إذ ليس بشيء كما نص عليه أبو البقاء يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ في موضع الحال من ضمير أَهَمَّتْهُمْ لا من طائِفَةً وإن تخصصت لما في مجيء الحال من المبتدأ من المقال، وجوز أن تكون صفة بعد صفة لطائفة، أو خبرا بعد خبر، أو هي الخبر وقَدْ أَهَمَّتْهُمْ صفة أو مستأنفة مبينة لما قبلها وغير منصوب على المصدرية المؤكدة لأنه مضاف إلى مصدر محذوف وهو بحسب ما يضاف إليه أي غير الظن الحق وهو الذي يحق أن يظن به تعالى، وقال بعضهم: إنه مفعول مطلق نوعي، وقوله تعالى ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ بدل مما قبله.

Cümlenin ona na't olması ve haberin hazfedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani 've sizinle beraberdir' yahut 've orada bir grup vardır' demektir. 'Ve içinizden bir grup' takdiri ise münafıkların da güvenin indirilmesi hitabına dahil olmasını iktiza eder. Hangisi olursa olsun cümle ya korkunun dehşetini açıklayan ve ondan kurtulmaktaki nimetin büyüklüğünü tekit eden bir hal cümlesidir ya da münafıkların halini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istinafiyedir; dolayısıyla vâv ya haliyedir ya da istinafiyedir. Ebü'l-Bekā'nın da belirttiği gibi onun «iz» manasında olması ise bir şey değildir. { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } “Allah hakkında haksız zanda bulunuyorlardı”, mübtidadan hal gelmesindeki tartışmalar sebebiyle { طائِفَةٌ } kelimesinden değil -tahsis edilmiş olsa bile- { أَهَمَّتْهُمْ } zamirinden hal konumundadır. «Tâife» için sıfat ardına sıfat, haber ardına haber olması yahut haber olup { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ } ifadesinin sıfat veya öncesini açıklayan bir istinafiye olması da caiz görülmüştür. «Ğayra» kelimesi müekkid masdar olarak mansubdur; zira hazfedilmiş bir masdara muzaftır ve kendisine muzaf olunan şeye göredir; yani 'hak olan zannın gayrısı bir zan ile' demektir ki bu da Allah Teâlâ hakkında zannedilmesi hak olandır. Bazıları onun nevi bildiren meful-i mutlak olduğunu söylemiştir. Yüce Allah'ın: { ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “cahiliye zannı” buyruğu ise kendisinden öncekinin bedelidir.

وقال ابن الحاجب: غَيْرَ الْحَقِّ وظَنَّ مصدران أحدهما للتشبيه والآخر تأكيد لغيره أي يقولون غير الحق ومفعولا يَظُنُّونَ محذوفان أي يظنون أن إخلاف وعده سبحانه حاصل، وأبو البقاء يجعل غَيْرَ الْحَقِّ مفعولا أولا أي أمرا غير الحق، وبِاللَّهِ في موضع المفعول الثاني وإضافة ظَنَّ إلى الجاهلية قيل: إما من إضافة الموصوف إلى مصدر صفته ومعناها الاختصاص بالجاهلية كرجل صدق وحاتم الجود فهي على معنى اللام أي المختص بالصدق والجود فالياء مصدرية والتاء للتأنيث اللازم له، وإما من إضافة المصدر إلى الفاعل على حذف المضاف أي ظن أهل الجاهلية أي الشرك والجهل بالله تعالى وهي اختصاصية حقيقية أيضا.

İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: { غَيْرَ الْحَقِّ } ve { ظَنَّ } iki masdardır; biri teşbih için, diğeri ise gayrı tekit içindir; yani 'hakkın gayrısını söylerler' demektir; { يَظُنُّونَ } fiilinin iki mefulü ise hazfedilmiştir, yani 'O'nun vaadinden dönmesinin vaki olacağını zannederler' demektir. Ebü'l-Bekā ise { غَيْرَ الْحَقِّ } ifadesini birinci meful -yani 'hakkın gayrısı bir şey'-, { بِاللَّهِ } ifadesini ise ikinci meful makamında kılar. { ظَنَّ } kelimesinin cahiliyeye izafeti hakkında şöyle denilmiştir: Ya mevsufun sıfatının masdarına izafetidir ve manası 'doğru adam' (raculü sıdkın) ve 'cömert Hâtem' (Hâtemü'l-cûd) gibi cahiliyeye tahsistir; dolayısıyla lâm manasındadır, yani 'doğruluk ve cömertliğe has olan' demektir; yâ masdariyet içindir, tâ ise onun ayrılmaz müennesliği içindir. Ya da muzafın hazfiyle masdarın faile izafetidir; yani 'cahiliye ehlinin -ki şirk ve Allah Teâlâ'yı bilmemektir- zannı' demektir ve bu da hakiki bir ihtisas izafetidir.

يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ أي يقول بعضهم لبعض على سبيل الإنكار: هل لنا من النصر والفتح والظفر نصيب أي ليس لنا من ذلك شيء لأن الله ﷾ لا ينصر محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم، أو يقول لحاضرون منهم لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على صورة الاسترشاد: هل لنا من أمر الله تعالى ووعده بالنصر شيء، واختاره بعض المحققين.

{ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “«Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı”, yani inkar yollu birbirlerine şöyle diyorlardı: 'Bize zaferden, fetihten ve galibiyetten bir pay var mı? Yani bundan bize hiçbir pay yoktur; zira Allah azze ve celle Muhammed'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yardım etmeyecektir.' Veyahut onlardan hazır bulunanlar yol gösterme talebi suretinde Resûlullah'a sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Allah Teâlâ'nın emrinden ve zafer vaadinden bize bir pay var mı?' diyorlardı; bazı muhakkikler de bunu tercih etmiştir.

والجملة قيل: إما حال أو خبر إثر خبر أو صفة إثر صفة أو مستأنفة مبينة لما قبلها، أو بدل من يَظُنُّونَ وهو بدل الكل بحسب الصدق، وبدل الاشتمال بحسب المفهوم، واستشكل بأن قوله: يَقُولُونَ هَلْ لَنا إلخ تفسير ل يَظُنُّونَ وترجمة له والاستفهام لا بكون ترجمة للخبر كما لا يصح أن تقول: أخبرني زيد قال: لا تذهب أو أمرني قال: لا تضرب، أو نهاني قال: اضرب فإن المطابقة بين الحكاية والمحكي واجبة.

Cümle hakkında şöyle denilmiştir: Ya haldir, ya haber ardına haberdir, ya sıfat ardına sıfattır ya da öncesini açıklayan bir istinafiyedir; yahut { يَظُنُّونَ } fiilinden bedeldir; bu da doğruluk (sıdk) bakımından bedel-i kül, mefhum bakımından ise bedel-i iştimaldir. Şöyle bir müşkül ileri sürülmüştür: { يَقُولُونَ هَلْ لَنا } sözü, { يَظُنُّونَ } ifadesinin tefsiri ve tercümesidir; istifham ise haberin tercümesi olamaz; nitekim 'Zeyd bana haber verdi, gitme dedi' veya 'bana emretti, vurma dedi' yahut 'bana yasakladı, vur dedi' demenin sahih olmaması gibi; zira hikaye edilen ile hikaye eden arasındaki mutabakat vaciptir.

وحاصل الإشكال أن متعلق الظن النسبة التصديقية فكيف يقع استفهام ترجمة له؟ وأجيب بأن الاستفهام طلب علم فيما يشك ويظن فجاز أن يكون متعلق الظن وتحقيقه أن الظن أو العلم يتعلق بما يقال في جواب ذلك الاستفهام على ما ذكر في باب تعليق أفعال القلوب باستفهام، ولا يخفى أن هذا إنما هو على تقدير كون الاستفهام حقيقيا، وأما على تقدير كونه إنكاريا فلا إشكال، ولا قيل ولا قال لأنه خبر فيتطابق مع ما قبله في الخبرية، وبعض من جعله إنكاريا ذهب إلى أن المعنى إنا منعنا تدبير أنفسنا وتصريفها باختيارنا فلم يبق لنا من الأمر شيء، وقد قال ذلك عبد الله بن أبيّ حين أخبره المنافقون بقتل بني الخزرج ثم قال: والله لئن رجعنا إلى المدينة ليخرجن الأعز منها الأذل قيل: وظنهم السوء على هذا تصويبهم رأي عبد الله ومن تبعه، وقيل: الاستفهام على ظاهره والمعنى هل يزول عنا هذا القهر فيكون لنا من الأمر شيء، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر، ومِنْ الثانية سيف خطيب، وشَيْءٍ في موضع رفع على الابتداء، وفي خبره كما قال أبو البقاء: وجهان، أحدهما لَنا فمن الأمر حال، والثاني مِنَ الْأَمْرِ فلنا تبيين وبه تتم الفائدة قُلْ يا محمد إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ أي إن الشأن والغلبة الحقيقية لحزب الله تعالى وأوليائه فينصر رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه ويخذل أعداءه ويقهرهم وكنى بكون الغلبة لله تعالى عن كونها لأوليائه لكونهم من الله سبحانه بمكان، أو أن القضاء أو التدبير له تعالى مخصوص به لا يشاركه فيه غيره فيفعل ما يشاء وتجري الأمور حسبما جرى به القلم في سابق القضاء، وعلى هذا لا كناية في الكلام، وجاء مؤكدا لما أن الكلام الذي وقع هو في مقابلته كذلك.

İşkalin özeti şudur: Zannın taalluk ettiği şey tasdiki nispettir; peki istifham nasıl onun tercümesi olabilir? Buna şöyle cevap verilmiştir: İstifham, şüphe edilen ve zannedilen şey hakkında ilim talep etmektir; dolayısıyla zannın taalluk ettiği şey olması caizdir. Bunun tahkiki şudur: Zan veya ilim, kalb fiillerinin istifham ile ta'liki babında zikredildiği üzere, o istifhamın cevabında söylenecek şeye taalluk eder. Gizli değildir ki bu ancak istifhamın hakiki olması takdirindedir. İnkâri olması takdirinde ise hiçbir müşkül, dedikodu ve itiraz yoktur; zira o haberdir ve haber oluşta kendisinden öncekiyle mutabık olur. Onu inkâri kılanlardan bazıları mananın şöyle olduğuna gitmiştir: 'Biz kendi nefislerimizi sevk ve idare etmekten, onları tercihimizle yönlendirmekten menedildik; dolayısıyla bu işten bize hiçbir şey kalmadı.' Münafıklar Hazrec oğullarının öldürüldüğünü haber verdiklerinde Abdullah b. Übey de bunu söylemiş, sonra da: 'Vallahi Medine'ye dönersek, en üstün olan en alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır' demiştir. Denildi ki: Buna göre onların kötü zannı, Abdullah'ın ve ona tabi olanların görüşünü doğru bulmalarıdır. Denildi ki: İstifham zahiri üzeredir ve mana: 'Bu kahır bizden kalkıp da bu işten bize bir şey kalacak mı?' şeklindedir; bunun zahire aykırı olduğu ise gizli değildir. İkinci { مِنْ } zaiddir; { شَيْءٍ } ise mübteda olarak ref makamındadır. Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi haberinde iki vecih vardır: Birincisi { لَنا } ifadesidir, bu durumda { مِنَ الْأَمْرِ } hal olur. İkincisi ise { مِنَ الْأَمْرِ } ifadesidir, bu durumda { لَنا } tebyin (açıklama) olur ve fayda bununla tamamlanır. [Ey Muhammed] { قُلْ } “De ki:” { إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “«Şüphesiz bütün iş Allah'ındır.»”, yani şan ve hakiki galibiyet Allah Teâlâ'nın fırkasına ve dostlarınadır; O, Resûlü'ne sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve ashabına yardım edecek, düşmanlarını ise yardımsız bırakıp kahredecektir. Galibiyetin Allah Teâlâ'ya ait olmasıyla, O'nun katında yüce bir makamda bulunmaları sebebiyle dostlarına ait olmasından kinaye yapılmıştır. Veyahut kaza ve takdir O'na aittir, O'na mahsustur, başkası O'na ortak olamaz; O dilediğini yapar ve işler geçmiş kazada kalemin yazdığına göre cereyan eder. Buna göre sözde kinaye yoktur. Kendisine mukabil gelen söz tekitli olduğu için bu da tekitli olarak gelmiştir.

واستظهر في البحر من هذا الأمر كون الاستفهام فيما تقدمه باقيا على حقيقته إذ لو كان معناه نفى أن يكون لهم شيء من الأمر لم يجابوا بإثبات أن الأمر كله لله اللهم إلا أن يقدر مع جملة النفي جملة ثبوتية ليكون المعنى- ليس لنا من الأمر شيء- بل لغيرنا ممن حملنا على الخروج وأكرهنا عليه فحينئذ يمكن أن يكون ذلك جوابا لهذا المقدر، وفيه أنه لا حاجة إلى هذا التقدير على ذلك التقدير أيضا أما إذا كان مرادهم نفي نصر الله تعالى نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم ومن معه فواضح لأن في هذا القول إثبات ذلك النصر على أتم وجه، وأما إذا كان مرادهم أنه لم يبق لهم من الأمر شيء حيث منعوا تدبير أنفسهم فلأن في ذلك النفي إشعارا بأن لهم تدبيرا وأنهم لو تركوا وتدبيرهم ما غمزت قناتهم وهذا الإثبات متكفل برد ذلك وإبطاله على وجه سترة عليه كما لا يخفى فلا أرى التقدير على ما فيه إلا من ضيق العطن، وقرأ أبو عمرو ويعقوب كُلَّهُ بالرفع على الابتداء والجار متعلق بمحذوف وقع خبرا له، والجملة خبر إِنَّ، وأما على قراءة النصب فكل توكيد لاسم إِنَّ ولِلَّهِ خبرها.

el-Bahr'da, bu ifadeden ötürü önceki istifhamın hakikati üzere kaldığı görüşü ağır basmıştır; zira şayet manası onların elinde bu işten hiçbir şeyin olmadığını nefyetmek olsaydı, işin tamamının Allah'a ait olduğunun ispatıyla cevap verilmezdi; meğerki nefy cümlesiyle beraber sübuti bir cümle takdir edilsin ve mana: 'Bu işten bizim için bir pay yoktur, bilakis bizi savaşa çıkmaya sevk eden ve buna zorlayan başkalarınındır' şeklinde olsun; o vakit bunun bu takdir edilen söze cevap olması mümkün olabilir. Ancak bu görüşe göre de o takdirde böyle bir varsayıma ihtiyaç yoktur: Şayet muratları Allah Teâlâ'nın Peygamberi'ne sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve beraberindekilere yardımını nefyetmek ise bu açıktır; zira bu sözde o yardımın en mükemmel şekilde ispatı vardır. Şayet muratları nefislerini idare etmekten menedildikleri için işten kendilerine hiçbir şey kalmadığı ise, zira bu nefiyde kendilerinin bir tedbiri olduğuna ve şayet kendi tedbirlerine bırakılsalardı güçlerinin zayıflamayacağına bir işaret vardır; bu ispat ise gizli olmadığı üzere bunu en güzel şekilde reddetmeyi ve boşa çıkarmayı deruhte etmektedir. Dolayısıyla ben bu takdiri, içerdiği şeyle birlikte ancak anlayış darlığından ibaret görüyorum. Ebû Amr ve Ya'kûb, mübteda olarak ref ile «küllühû» şeklinde okumuşlardır; câr ve mecrûr ise onun haberi olan mahzufa müteallıktır ve cümle { إِنَّ }nin haberidir. Nasb kıraatine göre ise «küll» kelimesi { إِنَّ }nin isminin tekididir, { لِلَّهِ } ise onun haberidir.

وزعم أبو البقاء أنه يجوز أن يكون كُلَّهُ بدلا من الْأَمْرِ وفيه بعد يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ أي يضمرون فيها أو يسرون فيما بينهم ما لا يُبْدُونَ لَكَ أي ما لا يستطيعون إظهاره لك، والجملة إما استئناف أو حال من ضمير يَقُولُونَ وقوله سبحانه: قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ اعتراض بين الحال وصاحبها أي يقولون ما يقولون مظهرين أنهم مسترشدون طالبون للنصر مبطنين الإنكار والتكذيب وهذا ظاهر على الاحتمال الثاني في الآية الأولى، والذاهب إلى حمل الاستفهام فيها على الإنكار يتعين عنده الاستئناف أو يجوز الخبرية ونحوها أيضا على ما مر، والجملة الجوابية اعتراضية في كل حال سوى احتمال الاستئنافية على الصحيح، وأما جعل هذه الجملة حالا من ضمير قُلْ والرابط لك فلا يخفى حاله يَقُولُونَ أي في أنفسهم أو خفية لبعضهم إذ لو كان القول جهارا لم يكونوا منافقين، والجملة إما بدل من يُخْفُونَ أو استئناف وقع جوابا عن سؤال نشأ مما قبله كأنه قيل: ما الذي أخفوه؟ فقيل ذلك، ورجحه بعض المحققين بأنه أكثر فائدة وبأن القول إذا حمل على ظاهره لم يتفاوت القولان لأن قولهم هَلْ لَنا للمؤمنين ليس في حال قولهم لَوْ كانَ لَنا لأصحابهم، وبدل الحال حال، وأنت تعلم أن هذا الأخير مبني على أن القول الأول كان للمؤمنين وقد علمت أنه غير متعين، وقيل: لأنه لا يجتمع قولان من متكلم واحد، وفيه أن زمان الحال المقارن ليس مبنيا على التضييق كما لا يخفى، ومن هنا علل بعض الفضلاء نفي المقارنة بترتب هذا على ما قبله وعدل عن هذا التعليل فان.

Ebü'l-Bekā, «küllühû» ifadesinin { الْأَمْرِ } kelimesinden bedel olmasının caiz olduğunu iddia etmiştir ki bunda uzaklık vardır. { يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ } “İçlerinde gizliyorlar”, yani içlerinde saklıyorlar veya kendi aralarında gizli tutuyorlar { ما لا يُبْدُونَ لَكَ } “sana açıklamadıklarını”, yani sana açığa vurmaya güç yetiremedikleri şeyleri. Cümle ya istinafiyedir ya da { يَقُولُونَ } fiilinin zamirinden haldir. Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } buyruğu ise hal ile halin sahibi arasında bir itiraziyedir (ara cümledir); yani içlerinde inkar ve yalanlamayı gizleyerek, hakikati arayan ve zafer talep eden kimseler gibi görünerek söylediklerini söylerler. Bu, ilk ayetteki ikinci ihtimale göre açıktır. Oradaki istifhamı inkara hamleden kimseye göre ise istinafiyye olması tayin eder yahut daha önce geçtiği üzere haber vb. olması da caizdir. Cevap cümlesi, sahih olan görüşe göre istinafiyye olma ihtimali müstesna her durumda itiraziyedir. Bu cümlenin { قُلْ } fiilinin zamirinden hal kılınması ve rabıtın «leke» olması ise durumunun zayıflığı gizli olmayan bir görüştür. { يَقُولُونَ } “Diyorlar ki”, yani içlerinde yahut gizlice birbirlerine [diyorlar]; zira bu söz açıktan olsaydı münafık olmazlardı. Cümle ya { يُخْفُونَ } fiilinden bedeldir ya da kendisinden önce geçenden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş istinafiyedir; sanki 'Gizledikleri şey nedir?' denilmiş, buna karşılık bu söylenmiştir. Bazı muhakkikler, daha faydalı olduğu ve söz zahirine hamledildiğinde iki söz arasında zıtlık kalmayacağı gerekçesiyle bunu tercih etmiştir; zira müminlere yönelik { هَلْ لَنا } sözleri, arkadaşlarına söyledikleri { لَوْ كانَ لَنا } sözü anında söylenmemiştir ve halin bedeli de haldir. Sen bilirsin ki bu son gerekçe, ilk sözün müminlere söylenmiş olduğu kabulüne dayanır; oysa bunun tayin edici olmadığını öğrenmiş bulunmaktasın. Denildi ki: Çünkü bir mütekellimden [aynı anda] iki söz bir araya gelmez. Bunda, mukarin hal zamanının gizli olmadığı üzere daraltma üzerine bina edilmediği cevabı vardır; nitekim bazı fazilet sahipleri bunun öncekine terettüp etmesi sebebiyle eşzamanlılığın nefyini illet göstermiş ve bu illetten vazgeçmiştir; o halde bunu anla!

لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا على معنى لو كان لنا شيء من ذلك كما وعد محمد وادعى أن الأمر لله تعالى ولأوليائه ما قُتِلْنا فكأن هذا في زعمهم ردّ لما أجيبوا به أولا، ويحتمل أن يكون المراد لو كان لنا اختيار وتدبير لم نبرح كما كان رأي ابن أبيّ وأتباعه، ومعنى ما قُتِلْنا ما غلبنا لأن القائلين ليسوا ممن قتل لاستحالته، ويحتمل أن يكون الإسناد مجازيا بإسناد ما للبعض للكل، فالمعنى لو كان لنا شيء من ذلك ما قتل من قتل منا في هذه المعركة، ثم لا يخفى أن القول بالترتب يستدعي سبق نزول الآية الجوابية وسماعهم لها حتى يتأتى القول بزعم ردها بهذه الشبهة الفاسدة، والظاهر من الآثار عدم نزولها إذ ذاك، فقد أخرج ابن أبي حاتم عن الحسن أنه سئل عن هذه الآية فقال: لما قتل من قتل من أصحاب محمد صلى الله تعالى عليه وسلم أتوا عبد الله بن أبيّ فقالوا له: ما ترى فقال: إنا والله ما نؤامر لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا.

{ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا } “«Eğer bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik.»”, yani Muhammed'in vadettiği ve işin Allah Teâlâ'ya ve O'nun dostlarına ait olduğunu iddia ettiği gibi bu işten bize bir şey olsaydı burada öldürülmezdik manasındadır. Sanki bu, onların zannınca kendilerine verilen ilk cevabı bir reddir. Muradın, 'Şayet bizim için bir tercih ve tedbir olsaydı, İbn Übey ve taraftarlarının görüşünde olduğu gibi yerimizden ayrılmazdık' olması da muhtemeldir. { ما قُتِلْنا } sözünün manası 'ma gulibnâ'dır (mağlup olmazdık); zira bu sözü söyleyenler öldürülenlerden değildir, çünkü bu imkansızdır. Bir kısmın durumunun bütüne isnat edilmesiyle isnadın mecazi olması da muhtemeldir; o takdirde mana: 'Eğer bundan bize bir pay olsaydı, bu savaş meydanında bizden öldürülenler öldürülmezdi' olur. Ayrıca gizli değildir ki terettüp olduğu görüşü, bu fasit şüpheyle onu reddetme zannının ortaya çıkabilmesi için cevap ayetinin daha önce inmiş olmasını ve onların da bunu işitmiş olmasını gerektirir. Rivayetlerden anlaşılan zahir ise onun o sırada henüz inmemiş olduğudur. Nitekim İbn Ebî Hâtim Hasan'dan şunu rivayet etmiştir: Ona bu ayet sorulduğunda şöyle demiştir: 'Muhammed'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ashabından öldürülenler öldürülünce Abdullah b. Übey'e geldiler ve ona: Ne dersin? dediler. O da: Vallahi bize danışılmıyor; { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا } dedi.'

وأخرج ابن إسحاق وابن المنذر وابن جرير وخلق كثير عن الزبير رضي الله تعالى عنه قال: لقد رأيتني مع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حين اشتد الخوف علينا أرسل الله تعالى علينا النوم فما منا من رجل إلا ذقنه في صدره فو الله إني لأسمع قول معتب بن قشير ما أسمعه إلا كالحلم: لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا فحفظتها منه، وفي ذلك أنزل الله تعالى ثم أنزل إلى هاهُنا وقد يقال: إن هذا القول منهم كالاستدلال على القول الأول وإن كلا القولين وقع منهم ابتداء وقصة الله تعالى علينا رادا له وهذا ظاهر على تقدير أن يكون الاستفهام إنكاريا وأما على تقدير أن يكون حقيقيا ففيه خفاء فتأمل قُلْ يا محمد في جواب ذلك لَوْ كُنْتُمْ أيها المنافقون فِي بُيُوتِكُمْ ومنازلكم بالمدينة ولم تخرجوا للقتال بجملتكم لَبَرَزَ أي لخرج لسبب من الأسباب الداعية إلى البروز الَّذِينَ كُتِبَ في اللوح المحفوظ أو قدر في سابق علم الله تعالى عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ في تلك المعركة إِلى مَضاجِعِهِمْ أي مصارعهم التي علم الله تعالى وقدر قتلهم فيها وقتلوا هناك البتة فإن قضاء الله تعالى لا يرد وحكمه لا يعقب، وفيه من المبالغة في ردّ مقالتهم الباطلة ما لا يخفى، وزعم بعض أن الظاهر الأبلغ أن يراد بمن كتب عليهم القتل الكفار القاتلون أي لخرج الذين يقتلون من بين قومهم إلى مضاجع المقتولين ولم ينج أحد منهم مع تحصنهم بالمدينة

İbn İshâk, İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr ve pek çok kimse Zübeyr'den radıyallâhu teâlâ anh şöyle rivayet etmiştir: «Korku üzerimize şiddetlendiğinde kendimi Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile beraber gördüm; Allah Teâlâ üzerimize bir uyku verdi, içimizden çenesi göğsüne düşmeyen tek bir adam bile yoktu. Vallahi Muattib b. Kuşeyr'in sözünü tıpkı bir rüya gibi işitiyordum; şöyle diyordu: { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا } Bunu ondan ezberledim.» İşte bunun hakkında Allah Teâlâ: { ثُمَّ أَنْزَلَ } ayetinden { هاهُنا } lafzına kadar olan kısmı indirdi. Şöyle de denilebilir: Onların bu sözü birinci söze delil getirmek gibidir; her iki söz de başlangıçta onlardan sadır olmuş ve Allah Teâlâ onu reddederek bize anlatmıştır. Bu, istifhamın inkâri olması takdirinde açıktır; hakiki olması takdirinde ise bunda bir kapalılık vardır, iyi düşün! Ey Muhammed, buna cevap olarak { قُلْ } “De ki:” { لَوْ كُنْتُمْ } “Eğer siz”, ey münafıklar, Medine'deki { فِي بُيُوتِكُمْ } “evlerinizde dahi olsaydınız” ve hiçbiriniz savaşa çıkmasaydınız bile, { الَّذِينَ كُتِبَ } Levh-i Mahfuz'da yazılmış yahut Allah Teâlâ'nın ezeli ilminde takdir edilmiş olan, o savaş meydanında { عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ } “öldürülmeleri üzerlerine yazılmış olanlar”, meydana çıkmayı gerektiren sebeplerden bir sebeple mutlaka { لَبَرَزَ } “çıkıp”, Allah Teâlâ'nın haklarında öldürülmeyi bildiği ve takdir ettiği yerler olan { إِلى مَضاجِعِهِمْ } “can verecekleri yerlere [giderlerdi]” ve kesinlikle orada öldürülürlerdi; zira Allah Teâlâ'nın kazası geri çevrilemez ve hükmünü bozacak hiçbir şey yoktur. Bunda onların batıl sözlerini reddetmede gizli olmayan bir mübalağa vardır. Bazıları, öldürülmesi yazılanlardan muradın öldüren kâfirler olmasının daha zahir ve daha beliğ olduğunu iddia etmiştir; yani Medine'de tahkimat yapsalar ve evlerinde korunsalar bile kavimlerinin arasından öldüren kimseler maktullerin yerlerine çıkar ve onlardan hiçbiri kurtulamazdı.

وتحفظهم في بيوتهم ولا يخفى بعده لما فيه من التفكيك، ولأن الظاهر من «عليهم» أنهم مقتولون لا قاتلون، وقيل:

Bunun içerdiği tefrik sebebiyle ve { عَلَيْهِمُ } ifadesinden zahir olanın onların katil değil maktul olmaları sebebiyle uzak olduğu gizli değildir. Denildi ki:

المعنى لو لزمتم منازلكم أيها المنافقون والمرتابون وتخلفتم عن القتال لخرج إلى البراز المؤمنون الذين فرض عليهم القتال صابرين محتسبين فيقتلون ويقتلون، ويؤول إلى قولنا: لو تخلفتم عن القتال لا يتخلف المؤمنون، والمضاجع جمع مضجع فإن كان بمعنى المرقد فهو استعارة للمصرع، وإن كان بمعنى محل امتداد البدن مطلقا للحي والميت فهو حقيقة، وقرئ «كتب» بالبناء للفاعل، ونصب «القتل» و «كتب عليهم القتال» و «لبرّز» بالتشديد على البناء للمفعول وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ أي ليختبر الله تعالى ما في صدوركم بأعمالكم فإنه قد علمه غيبا ويريد أن يعلمه شهادة لتقع المجازاة عليه قاله الزجاج، أو ليعاملكم معاملة المبتلى الممتحن قاله غير واحد، وهو خطاب للمؤمنين واللام للتعليل ومدخولها علة لفعل مقدر قبل معطوف على علل أخرى مطوية للإيذان بكثرتها كأنه قيل فعل ما فعل لمصالح جمة وَلِيَبْتَلِيَ إلخ أو لفعل مقدر بعد أي وللابتلاء المذكور فعل ما فعل لا لعدم العناية بشأن أوليائه وأنصار نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم مثلا.

Mana şudur: Ey münafıklar ve şüpheciler! Siz evlerinize kapansaydınız ve savaştan geri kalsaydınız bile, üzerlerine savaş farz kılınan müminler sabrederek ve ecrini Allah'tan umarak meydana çıkarlar, öldürürler ve öldürülürlerdi. Bu da: 'Siz savaştan geri kalsanız bile müminler geri kalmazdı' sözümüze döner. «Medâci'» kelimesi 'madca'ın çoğuludur; şayet yatak manasında ise ölüm yeri için istiare yapılmıştır; şayet diri ve ölü için mutlak olarak bedenin uzandığı yer manasında ise hakikattir. «Kütibe» fiilinin malum kalıbıyla ve «el-katle» kelimesinin nasbı ile, ayrıca «kütibe aleyhimü'l-kıtâlü» ve meçhul kalıbıyla şeddeli olarak «leburrize» şeklinde de okunmuştur. { وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ } “Bu da Allah'ın, sinelerinizde olanı sınaması... içindir”, yani amellerinizle sinelerinizde olanı denemesi içindir; zira O bunu gayb olarak bilmektedir, mükafat ve cezanın terettüp etmesi için onu şahitlik (müşahade) aleminde bilmeyi murat eder; bunu Zeccâc söylemiştir. Yahut birden fazla âlimin söylediği gibi: Sınayan ve imtihan eden kimsenin muamelesiyle size muamele etmesi içindir. Bu, müminlere bir hitaptır; lâm ta'lil içindir ve dahil olduğu kelime, çokluğunu bildirmek üzere gizlenmiş diğer illetlere matuf olan öncesindeki mahzuf bir fiilin illetidir; sanki 'Pek çok maslahat için ve denemek için yaptı' denilmiştir. Yahut sonrasındaki mahzuf bir fiil içindir; yani 'Dostlarının ve Peygamberi'nin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yardımcılarının şanına ehemmiyet vermediği için değil, mezkûr imtihan için yapacağını yaptı' demektir.

والعطف على هذا عند بعض المحققين على قوله تعالى: أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ والفصل بينهما مغتفر لأن الفاصل من متعلقات المعطوف عليه لفظا أو معنى، وقيل: إنه لا حذف في الكلام وإنما هو معطوف على قوله تعالى: لِكَيْلا تَحْزَنُوا أي أثابكم بالغم لأمرين عدم الحزن والابتلاء، واستبعد بأن توسط تلك الأمور محتاج إلى نكتة حينئذ، وهي غير ظاهرة، وأبعد منه بل لا يكاد يقبل العطف على قوله تعالى: لِيَبْتَلِيَكُمْ أي صرفكم عنهم ليبتليكم وليبتلي ما في صدوركم، وجعله بعضهم معطوفا على علة محذوفة وكلتا العلتين لَبَرَزَ الَّذِينَ كأنه قيل: لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ لنفاذ القضاء، أو لمصالح جمة وللابتلاء.

Bazı muhakkiklere göre buna binaen atıf, Yüce Allah'ın: { أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ } buyruğu üzerinedir; aralarının ayrılması ise hoş görülmüştür, zira ayıran şey lafzen veya manen matufun aleyhin taalluk edenlerindendir. Denildi ki: Kelamda hazif yoktur; bu ancak Yüce Allah'ın: { لِكَيْلا تَحْزَنُوا } buyruğu üzerine matuftur; yani 'Hüzünlenmemek ve imtihan edilmek üzere iki iş için size gam verdi' demektir. Ancak bu görüş, mezkûr şeylerin araya girmesinin o vakit bir nükteye muhtaç olması ve bunun da açık olmaması gerekçesiyle uzak görülmüştür. Bundan daha da uzak olanı, hatta neredeyse kabul edilemez olanı ise Yüce Allah'ın: { لِيَبْتَلِيَكُمْ } buyruğu üzerine atfedilmesidir; yani 'Sizi imtihan etmek ve sinelerinizdekini sınamak için sizi onlardan geri çevirdi' demektir. Bazıları da bunu mahzuf bir illete matuf kılmış ve her iki illeti de { لَبَرَزَ الَّذِينَ } fiili için yapmıştır; sanki 'Öldürülmeleri üzerlerine yazılmış olanlar, kazanın infazı yahut pek çok maslahat ve imtihan için can verecekleri yerlere çıkarlardı' denilmiştir.

واعترض بأن الذوق السليم يأباه فإن مقتضى المقام بيان حكمة ما وقع يومئذ من الشدة والهول لا بيان حكمة البروز المفروض، وإنما جعل الخطاب للمؤمنين لأنهم المعتدّ بهم ولأن إظهار حالهم مظهر لغيرهم.

Buna, selim zevkin bunu reddedeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira makamın gereği, farz kılınan meydana çıkışın hikmetini beyan etmek değil, o gün vaki olan şiddet ve dehşetin hikmetini beyan etmektir. Hitap müminlere kılınmıştır; çünkü asıl dikkate değer olanlar onlardır ve onların halinin ortaya çıkması başkalarının halini de ortaya çıkarır.

وقيل: إنه لهم وللمنافقين أي ليبتلي ما في سرائركم من الإخلاص والنفاق: وقيل: للمنافقين خاصة لأن سوق الآية لهم وظاهر قوله تعالى: وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ أي ليخلص ما فيها من الاعتقاد من الوسواس، يرجح الأول لأن المنافقين لا اعتقاد لهم ليمحص من الوساوس ويخلص منها، ولعل القائلين بكون الخطاب للمنافقين فقط أو مع المؤمنين يفسرون التمحيص بالكشف والتمييز أي ليكشف ما في قلوبكم من مخفيات الأمور أو النفاق ويميزها، إلا أن حمل التمحيص على هذا المعنى يجعل هذه الجملة كالتأكيد لما قبلها وإنما عبر بالقلوب هنا كما قيل: لأن التمحيص متعلق بالاعتقاد على ما أشرنا إليه وقد شاع استعمال القلب مع ذلك فيقال: اعتقد بقلبه ولا تكاد تسمعهم يقولون اعتقد بصدره أو آمن بصدره، وفي القرآن أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ [المجادلة: ٤٢] وليس فيه كتب في صدورهم الإيمان، نعم يذكر الصدر مع الإسلام كما في قوله تعالى: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الزمر: ٢٢] ومن هنا قال بعض السادات: القلب مقر الإيمان، والصدر محل الإسلام، والفؤاد مشرق المشاهدة، واللب مقام التوحيد الحقيقي، ولعل الآية على هذا تؤول إلى قولنا ليبتلي إسلامكم وليمحص إيمانكم، وربما يقال عبر بذلك مع التعبير فيما قبل بالصدور للتفنن بناء على أن المراد بالجمعين واحد.

Denildi ki: Bu hitap hem onlara hem münafıklaradır; yani 'Gizlediklerinizdeki ihlası ve nifakı sınamak için' demektir. Denildi ki: Sırf münafıklaradır; çünkü ayetin sevki onlaradır. Yüce Allah'ın: { وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ } “ve kalplerinizde olanı arındırması [içindir]”, yani kalplerdeki itikadı vesveselerden arındırması buyruğunun zahiri birinci görüşü tercih ettirir; zira münafıkların vesveselerden arındırılacak ve temizlenecek bir itikadları yoktur. Hitabın sadece münafıklara yahut müminlerle beraber onlara olduğunu söyleyenler, temhisi (arındırmayı) açığa çıkarma ve ayırt etme ile tefsir etmiş olabilirler; yani 'Kalplerinizdeki gizli şeyleri yahut nifakı açığa çıkarmak ve ayırt etmek için' demektir. Ancak temhisi bu manaya hamletmek bu cümleyi öncesinin tekidi gibi kılar. Burada 'kalpler' lafzıyla ifade edilmesi -denildiği üzere- temhisin işaret ettiğimiz veçhile itikada taalluk etmesindendir; bununla birlikte kalbin bu manada kullanımı yaygındır; nitekim 'kalbiyle itikat etti' denilir de 'göğsüyle itikat etti' veya 'göğsüyle iman etti' dedikleri pek duyulmaz. Kur'an'da: { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } “İşte onlar, [Allah'ın] kalplerine imanı yazdığı kimselerdir” buyrulmuş olup 'göğüslerine imanı yazdı' buyrulmamıştır. Evet, Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı kimse...” buyruğunda olduğu gibi sadır (göğüs) İslâm ile birlikte zikredilir. Buradan hareketle bazı büyük zatlar şöyle demiştir: 'Kalp imanın karargâhı, sadır İslâm'ın mahalli, fuâd müşahedenin doğuş yeri, lüb ise hakiki tevhidin makamıdır.' Ayet buna göre: 'İslâm'ınızı sınamak ve imanınızı arındırmak için' sözümüze raci olabilir. Şöyle de denilebilir: Her iki çoğuldan muradın bir olduğu kabulüne dayanarak edebî bir üslup güzelliği (tefennün) için öncesinde sadırlar denilmekle beraber burada bu şekilde ifade edilmiştir.

وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أي بما في القلوب التي في الصدور من الضمائر الخفية ووصفت بذلك لأنها لتمكنها من الصدور جعلت كأنها مالكة لها فذات بمعنى صاحبة لا بمعنى ذات الشيء ونفسه، وفي الآية وعد ووعيد أو

{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir”, yani göğüslerin içindeki kalplerde bulunan gizli sırları hakkıyla bilendir. Bunlar göğüslerde yerleşmiş olmaları sebebiyle sanki onların sahibi kılınmış gibi bu şekilde nitelenmiştir; binaenaleyh 'zât' kelimesi 'sahibe' manasındadır, bir şeyin kendi özü ve nefsi manasında değildir. Ayette vaad ve vaid (müjde ve tehdit) yahut

أحدهما فقط على الخلاف في الخطاب وفيها تنبيه على أن الله تعالى غني عن الابتلاء وإنما يبرز صورة الابتلاء لحكم يعلمها كتمرين المؤمنين أو إظهار حال المنافقين، واختار الصدور هاهنا لأن الابتلاء الغني عنه سبحانه كان متعلقا بما فيها والتمحيص على المعنى الأول تصفية وتطهير وليس ذلك مما تشعر به هذه الجملة بأنه سبحانه غني عنه وإنما فعله لحكمة، نعم إذا أريد به الكشف والتمييز يصح أن يقال: إن هذه الجملة مشعرة بأنه تعالى غني أيضا.

hitaptaki ihtilafa göre bunlardan sadece biri vardır. Ayette, Allah Teâlâ'nın imtihan etmeye muhtaç olmadığına, ancak imtihan suretini müminleri alıştırmak veya münafıkların durumunu açığa çıkarmak gibi bildiği birtakım hikmetler için ortaya koyduğuna bir tenbih vardır. Burada 'sadırlar' kelimesi seçilmiştir; çünkü Yüce Allah'ın muhtaç olmadığı imtihan onların içindekilere taalluk etmekteydi. İlk manaya göre temhis ise tasfiye ve arındırmadır; bu cümle O'nun bundan müstağni olduğunu ihsas ettirmez, bilakis O bunu bir hikmet için yapmıştır. Evet, şayet bununla açığa çıkarma ve ayırt etme kastedilirse, bu cümlenin Yüce Allah'ın bundan da müstağni olduğunu ihsas ettirdiğini söylemek sahih olur.

ومن هنا جوّز بعض المحققين كونها حالا من متعلق الفعلين أي فعل ما فعل للابتلاء والكشف، والحال أنه تعالى غني عنهما محيط بخفيات الأمور إلا أنه لا يظهر حينئذ سر التعبير عن الأسرار والخفيات بذات الصدور دون ذات القلوب مع أن التعبير الثاني أولى بها لأن القلوب محلها بلا واسطة ومحلية الصدور لها بحسب الظاهر بواسطة القلوب اللهم إلا أن يقال: إن ذات الصدور بمعنى الأشياء التي لا تكاد تفارق الصدور لكونها حالة فيها بل تلازمها وتصاحبها أشمل من ذات القلوب لصدق الأولى على الأسرار التي في القلوب وعلى القلوب أنفسها لأن كلا من هذين الأمرين ملازم للصدور باعتبار كونه حالا فيها دون الثانية لأنها لا تصدق إلا على الأسرار لأنها الحالة فيها دون الصدور فحينئذ يمكن أن يراد من ذات الصدور هذا المعنى الشامل ويكون التعبير بها لذلك إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا الدبر عن المشركين بأحد مِنْكُمْ أيها المسلمون، أو أن الذين هربوا منكم إلى المدينة يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وهما جمع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم. وجمع أبي سفيان. إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ أي طلب منهم الزلل ودعاهم إليه بِبَعْضِ ما كَسَبُوا من ذنوبهم يعني إن الذين تولوا كان السبب في توليتهم أنهم كانوا أطاعوا الشيطان فاقترفوا ذنوبا فمنعوا من التأييد وتقوية القلوب حتى تولوا، وعلى هذا لا يكون الزلل هو التولي بل الذنوب المفضية إليه، وجوز أن يكون الزلل الذي أوقعهم الشيطان فيه ودعاهم إليه هو التولي نفسه، وحينئذ يراد ببعض ما كسبوا إما الذنوب السابقة- ومعنى السببية- انجرارها إليه لأن الذنب يجرّ الذنب كما أن الطاعة تجرّ الطاعة، وإما قبول ما زين لهم الشيطان من الهزيمة وهو المروي عن الحسن، وإما مخالفة أمره صلى الله تعالى عليه وسلم بالثبات في المركز فجرّهم ذلك إلى الهزيمة، وإما الذنوب السابقة لا بطريق الانجرار بل لكراهة الجهاد معها فقد قال الزجاج: إن للشيطان ذكرهم خطايا لهم كرهوا لقاء الله تعالى معها فأخروا الجهاد وتولوا حتى يصلحوا أمرهم ويجاهدوا على حال مرضية، والتركيب على الوجهين من باب تحقيق الخبر كقوله:

Buradan hareketle bazı muhakkikler, bu cümlenin iki fiilin taalluk ettiği şeyden hal olmasını caiz görmüşlerdir; yani 'Allah Teâlâ her ikisinden de müstağni olduğu ve gizli şeyleri kuşattığı halde, imtihan ve açığa çıkarma için yapacağını yaptı' demektir. Ancak bu durumda, sırların ve gizliliklerin 'zâtü'l-kulûb' değil de 'zâtü's-sudûr' olarak ifade edilmesinin sırrı ortaya çıkmaz; oysa kalpler onların vasıtasız mahalli olduğundan ve sadırların onlara mahalliyeti zahire göre kalpler vasıtasıyla gerçekleştiğinden ikinci ifade onlara daha uygundur. Meğerki şöyle densin: 'Zâtü's-sudûr' ifadesi sadırlara hulûl etmesi sebebiyle onlardan neredeyse hiç ayrılmayan, bilakis onlara lazim ve musahip olan şeyler manasında olup 'zâtü'l-kulûb' ifadesinden daha kapsamlıdır; zira birincisi hem kalplerdeki sırlara hem de bizzat kalplere sadık gelir; çünkü bu iki durumun her biri sadırlara hulûl etmesi hasebiyle onlardan ayrılmaz. İkincisi ise böyle değildir, zira o sadece sadırlara değil kalplere hulûl eden sırlara sadık gelir. O halde 'zâtü's-sudûr'dan bu şamil mananın murat edilmesi ve bu ifadeyle zikredilmesinin bunun için olması mümkündür. { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا } “Şüphesiz yüz çevirenler”, yani Uhud'da müşriklere arkasını dönenler { مِنْكُمْ } “içinizden”, ey Müslümanlar! Yahut sizden Medine'ye kaçanlar { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “iki topluluğun karşılaştığı gün”, bu iki topluluk Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem topluluğu ile Ebû Süfyân'ın topluluğudur. { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan onların ayağını kaydırmak istemişti”, yani onların kaymasını talep etmiş ve onları buna çağırmıştı { بِبَعْضِ ما كَسَبُوا } “kazandıkları [günahların] bir kısmı yüzünden”. Yani yüz çevirenlerin yüz çevirmesindeki sebep, şeytana itaat edip birtakım günahlar işlemeleri ve bu yüzden yüz çevirinceye kadar teyitten ve kalplerin kuvvetlendirilmesinden mahrum bırakılmalarıdır. Buna göre ayak kayması yüz çevirmenin kendisi değil, ona götüren günahlardır. Şeytanın onları içine düşürdüğü ve kendilerini çağırdığı ayak kaymasının bizzat yüz çevirme olması da caiz görülmüştür. Bu durumda 'kazandıklarının bir kısmı' ile ya geçmiş günahlar murat edilir -sebebiyetin manası da günahın günahı çekmesi gibi ona sürüklenmesidir; nitekim itaat de itaati çeker-, ya şeytanın kendilerine süslediği hezimeti kabul etmeleridir ki bu Hasan'dan rivayet edilmiştir, ya mevzide sebat etme hususunda Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem emrine muhalefet etmeleridir ki bu onları hezimete sürüklemiştir, ya da sürüklenme yoluyla değil de günahlarla birlikte cihaddan hoşlanmamaları sebebiyle geçmiş günahlardır. Nitekim Zeccâc şöyle demiştir: 'Şeytan onlara kendilerine ait birtakım hataları hatırlattı; onlar da o hatalarla Allah Teâlâ'ya kavuşmaktan hoşlanmadılar, böylece işlerini düzeltip razı olunan bir hal üzere cihad edinceye kadar cihadı erteleyip geri çekildiler.' Her iki veche göre de terkip, şairin şu sözünde olduğu gibi haberi tahkik babındandır:

إن التي ضربت بيتا مهاجرة ... بكوفة الجند غالت ودها غول

'Asker şehri Kûfe'de hicret ederek çadır kuran kadının sevgisini bir gûl (felaket) yok edip götürdü.'

وليس من باب أن الصفة علة للخبر كقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ [لقمان: ٨] لأن بِبَعْضِ ما كَسَبُوا يأباه ويحقق التحقيق، وهو أيضا من باب الترديد للتعليق كقوله:

Bu, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ } “Şüphesiz iman edip salih amel işleyenler için Naim cennetleri vardır” buyruğunda olduğu gibi sıfatın haber için illet olması babından değildir; zira { بِبَعْضِ ما كَسَبُوا } ifadesi bunu meneder ve tahkiki perçinler. Bu aynı zamanda şairin şu sözünde olduğu gibi ta'lik için terdit babındandır:

صفراء لا تنزل الأحزان ساحتها ... لو مسها حجر مستة سراء

'Sapsarı bir şaraptır ki avlusuna hüzünler inmez; şayet ona bir taş dokunsa, ona sevinç dokunur.'

لأن إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ إلخ خبر إن وزيد- إن- للتوكيد وطول الكلام، وما- لتكفها عن العمل، وأصل التركيب إن الذين تولوا منكم يوم التقى الجمعان إنما تولوا لأن الشيطان استزلهم ببعض إلخ فهو كقولك: إن الذي أكرمك إنما أكرمك لأنك تستحقه، وذكر بعض للإشارة إلى أن في كسبهم ما هو طاعة لا يوجب الاستزلال، أو لأن هذه العقوبة ليست بكل ما كسبوا لأن الكل يستدعي زيادة عليها لكنه تعالى منّ بالعفو عن كثير وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فاطر: ٤٥] وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ.

Zira { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ } cümlesi 'inne'nin haberidir; 'inne' tekit ve sözün uzaması için ziyade kılınmış, 'mâ' ise onu amelden menetmek için getirilmiştir. Terkibin aslı şöyledir: İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden yüz çevirenler, ancak şeytan onların ayaklarını bir kısmı sebebiyle kaydırdığı için yüz çevirmişlerdir... Bu, 'Sana ikram eden kimse, ancak sen buna layık olduğun için sana ikram etmiştir' sözün gibidir. 'Bir kısmı' ifadesinin zikredilmesi, onların kazançları içinde ayak kaymasını gerektirmeyen itaatin de bulunduğuna işaret etmek içindir; yahut bu ceza kazandıklarının tamamı karşılığı olmadığındandır; zira tamamı bunun üzerinde bir artışı gerektirirdi, fakat Allah Teâlâ çoğunu affetmekle lütufta bulunmuştur: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden cezalandırsaydı, onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı”. { وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } “Andolsun ki Allah onları affetti”.

أعاد سبحانه ذكر العفو تأكيدا لطمع المذنبين فيه ومنعا لهم عن اليأس وتحسينا للظنون بأتم وجه، وقد يقال:

Allah Teâlâ, günahkârların O'nun affına olan ümidini pekiştirmek, onları yeisten menetmek ve hüsnüzanlarını en mükemmel şekilde güzelleştirmek için affı zikretmeyi tekrarladı. Şöyle de denilebilir:

هذا تأسيس لا تأكيد فتذكر إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ للذنوب صغائرها وكبائرها حَلِيمٌ لا يعاجل بعقوبة المذنب، وقد جاءت هذه الجملة كالتعليل للعفو عن هؤلاء المتولين وكانوا أكثر القوم، فقد ذكر أبو القاسم البلخي أنه لم يبق مع النبي ﷺ يوم أحد إلا ثلاثة عشر نفسا خمسة من المهاجرين أبو بكر وعلي وطلحة وعبد الرحمن ابن عوف وسعد بن أبي وقاص، والباقون من الأنصار رضي الله تعالى عنهم أجمعين ومن مشاهير المنهزمين عثمان ورافع بن المعلى وخارجة بن زيد وأبو حذيفة بن عتبة والوليد بن عقبة وسعد وعقبة ابنا عثمان من الأنصار من بني زريق، وروي عن ابن عباس أن الآية نزلت في الثلاثة الأول، وعن غيره غير ذلك ولم يوجد في الآثار تصريح بأكثر من هؤلاء، ولعل الاقتصار عليهم لأنهم بالغوا في الفرار ولم يرجعوا إلا بعد مضي وقت إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حتى أن منهم من لم يرجع إلا بعد ثلاث، فزعموا أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: لقد ذهبتم بها عريضة، وأما سائر المنهزمين فقد اجتمعوا في ذلك اليوم على الجبل، وعمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه كان من هذا الصنف كما في خبر ابن جرير خلافا للشيعة وبفرض التسليم لا تعيير بعد عفو الله تعالى عن الجميع، ونحن لا ندعي العصمة في الصحابة رضي الله تعالى عنهم ولا نشترطها في الخلافة.

Bu bir tekit değil tesistir (yeni bir hükümdür), bunu hatırla! { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”, küçük ve büyük günahları mağfiret edendir; { حَلِيمٌ } “cezalandırmada acele etmeyendir”, günahkârın cezasında acele etmeyendir. Bu cümle, yüz çeviren bu kimselerin affedilmesinin illeti gibi gelmiştir; onlar ise topluluğun ekseriyeti idi. Nitekim Ebü'l-Kāsım el-Belhî, Uhud günü Peygamber ﷺ ile birlikte sadece on üç kişinin kaldığını zikretmiştir: Muhacirlerden beşi Ebû Bekir, Ali, Talha, Abdurrahman b. Avf ve Sa'd b. Ebî Vakkās'tır; geri kalanlar ise Ensar'dandır radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn. Kaçanların meşhurlarından bazıları Osman, Râfi' b. el-Muallâ, Hârice b. Zeyd, Ebû Huzeyfe b. Utbe, Velîd b. Ukbe ve Ensar'ın Benî Züreyk kolundan Osman'ın iki oğlu Sa'd ve Ukbe'dir. İbn Abbas'tan ayetin ilk üç kişi hakkında indiği rivayet edilmiş, başkasından ise başka türlü nakledilmiştir; rivayetlerde bunlardan fazlasına dair bir tasrih bulunamamıştır. Bunlarla iktifa edilmesi, kaçmada aşırı gitmeleri ve Resûlullah'a sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ancak bir müddet sonra dönmeleri, hatta içlerinden ancak üç gün sonra dönenlerin bulunması sebebiyle olabilir. Rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Gerçekten çok uzaklara gitmişsiniz» buyurmuştur. Geriye kalan kaçanlar ise o gün dağda toplanmışlardır; Şia'nın hilafına İbn Cerîr'in haberinde olduğu gibi Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh da bu kısımdandı. Bir an için kabul edilse dahi, Allah Teâlâ hepsini affettikten sonra hiçbir kınama olamaz; biz sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm için ismet (masumluk) iddia etmiyoruz ve hilafette de bunu şart koşmuyoruz.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وهم المنافقون كعبد الله بن أبيّ وأصحابه قاله السدي.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا } “Ey iman edenler! İnkâr edenler gibi olmayın”, Süddî'nin dediğine göre onlar Abdullah b. Übey ve arkadaşları gibi münafıklardır.

ومجاهد- وإنما ذكر في صدر الجملة كفرهم تصريحا بمباينة حالهم لحال المؤمنين وتنفيرا عن مماثلتهم وهم هم، وفيه دليل على أن الإيمان ليس عبارة عن مجرد الإقرار باللسان- كما يقوله الكرامية- وإلا لما لما سمي المنافق كافرا، وقيل: المراد بالذين كفروا سائر الكفار على العموم أي لا تكونوا كالكفرة في نفس الأمر وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ في المذهب أو النسب، واللام تعليلية أي قالوا لأجلهم، وجعلها ابن الحاجب بمعنى عن، ولا يجوز أن يكون المراد مخاطبة الإخوان كما هو المتبادر لدلالة ما بعد على أنهم كانوا غائبين حين هذا القول، وقول بعضهم: يصح أن يكون جعل القول لإخوانهم باعتبار البعض الحاضرين والضرب الآتي لضرب آخر تكلف لا حاجة إليه سوى كثرة الفضول إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أي سافروا فيها لتجارة، أو طلب معاش فماتوا- قال السدي- وأصل الضرب إيقاع شيء على شيء، واستعمل في السير لما فيه من ضرب الأرض بالرجل، ثم صار حقيقة فيه، وقيل: أصل الضرب في الأرض الإبعاد في السير وهو ممنوع وخص الأرض بالذكر لأن أكثر أسفارهم كان في البر، وقيل: اكتفى بذكر الأرض مرادا بها البر عن ذكر البحر، وقيل: المراد من الأرض ما يشمل البر والبحر وليس بالبعيد، وجيء- بإذا- وحق الكلام إذ كما قالوا لقالوا الدال بهيئته على الزمان المنافي للزمان الدالة عليه إِذا مراعاة لحكاية الحال الماضية، ومعنى ذلك أن تقدر نفسك كأنك موجود في ذلك الزمان الماضي أو تقدر ذلك الزمان كأنه موجود الآن وهذا كقولك: قالوا ذلك حين يضربون والمعنى حين ضربوا إلا أنك جئت بلفظ المضارع استحضارا لصورة ضربهم في الأرض، واعترض بوجهين: الأول أن حكاية الحال إنما تكون حيث يؤتى بصيغة الحال وهذه صيغة استقبال لأن معنى إِذا ضَرَبُوا حين يضربون فيما يستقبل، الثاني أن قولهم: لو كانوا عندنا إنما هو بعد موتهم فكيف يتقيد بالضرب في الأرض.

Mücâhid de böyle demiştir. Cümlenin başında onların küfrünün zikredilmesi, onların hallerinin müminlerin halinden büsbütün farklı olduğunu açıkça belirtmek ve -bizzat kendileri olmaları hasebiyle- onlara benzemekten nefret ettirmek içindir. Bunda imanın -Kerrâmiyye'nin dediği gibi- sadece dille ikrardan ibaret olmadığına delil vardır; aksi takdirde münafık kâfir olarak isimlendirilmezdi. Denildi ki: İnkâr edenlerden murat, işin hakikatinde umum olarak diğer kâfirlerdir; yani 'Gerçekte kâfirler gibi olmayın' demektir. { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ } “ve kardeşleri için şöyle diyenler [gibi olmayın]”, yani mezhep veya nesep bakımından kardeşleri için [diyenler]; lâm harfi ta'lil içindir, yani 'onların sebebiyle dediler' demektir. İbnü'l-Hâcib onu «an» manasında kılmıştır. Muradın ilk akla geldiği gibi kardeşlere hitap olması caiz değildir; zira sonrasındaki ifade bu söz sırasında onların gaip olduklarına delalet etmektedir. Bazılarının: 'Kardeşlerine söz söylemenin hazır bulunan bir kısmına, gelecek olan yolculuğun da diğer bir kısmına ait kılınması caizdir' demesi, lüzumsuz laf kalabalığından başka bir şeye yaramayan gereksiz bir tekellüftür. { إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde sefere çıktıkları... zaman”, Süddî'nin dediğine göre ticaret veya rızık aramak için yeryüzünde yolculuk edip de öldükleri zaman. 'Darb'ın aslı bir şeyi bir şeyin üzerine vurmaktır; yeryüzüne ayakla basılması sebebiyle yürümek manasında kullanılmış, sonra da bu manada hakikat olmuştur. Denildi ki: Yeryüzünde darbın aslı yürüyüşte uzaklaşmaktır, fakat bu kabul edilmemiştir. Yeryüzünün tahsis edilmesi, onların yolculuklarının çoğunun karada olmasındandır. Denildi ki: Deniz zikredilmeyip kara kastedilerek yeryüzü zikriyle iktifa edilmiştir. Denildi ki: Yeryüzünden murat kara ve denizi içine alan şeydir ve bu da uzak değildir. Cümlede «iz» yerine «izâ» getirilmesi -oysa «kālû»nun kalıbıyla delalet ettiği zaman ile «izâ»nın delalet ettiği zamanın birbirine zıt olması sebebiyle sözün hakkı 'iz' getirilmesiydi- geçmiş halin hikaye edilmesine riayet içindir. Bunun manası, kendini sanki o geçmiş zamanda mevcut farz etmen yahut o geçmiş zamanı sanki şu an mevcutmuş gibi takdir etmendir. Bu, senin: 'Yeryüzünde yürüdükleri vakit bunu söylediler' sözün gibidir; asıl mana 'yürüdükleri vakit'tir, ancak yeryüzündeki yürüyüşlerinin suretini canlandırmak için muzari lafzı getirdin. Buna iki vecihle itiraz edilmiştir: Birincisi, halin hikaye edilmesi ancak hal kipi getirildiğinde olur; oysa bu istikbal kipidir, çünkü { إِذا ضَرَبُوا } ifadesinin manası gelecekte 'yürüdükleri vakit' demektir. İkincisi, onların: 'Yanımızda olsalardı...' sözü ancak onların ölümünden sonradır; öyleyse yeryüzünde yolculuğa çıkmakla nasıl kayıtlanabilir?

وأجيب عن الأول بأن إِذا ضَرَبُوا في معنى الاستمرار كما في وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا [البقرة: ١٤، ٧٦] فيفسد الاستحضار نظرا للحال، وعن الثاني بأن قالُوا لِإِخْوانِهِمْ في موقع جزاء الشرط من جهة المعنى فيكون المعنى لا تكونوا كالذين كفروا، وإذا ضرب إخوانهم فماتوا أَوْ كانُوا غُزًّى فقتلوا قالوا لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا فالضرب والقتل كلاهما في معنى الاستقبال، وتقييد القول بالضرب إنما هو باعتبار الجزء الأخير وهو الموت، والقتل فإنه وإن لم يذكر لفظا لدلالة ما في القول عليه فهو مراد معنى والمعتبر المقارنة عرفا كما في قوله تعالى: فَإِذا

Birinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: { إِذا ضَرَبُوا } ifadesi, { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman” ayetinde olduğu gibi istimrar (süreklilik) manasındadır; dolayısıyla hal dikkate alındığında canlandırma bozulmaz. İkinci itiraza ise şöyle cevap verilmiştir: { قالُوا لِإِخْوانِهِمْ } ifadesi mana cihetiyle şartın cezası konumundadır; bu durumda mana: 'Kâfirler gibi olmayın; onların kardeşleri yola çıkıp öldüklerinde yahut { أَوْ كانُوا غُزًّى } savaşa çıkıp da öldürüldüklerinde { قالُوا لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا } derler' şeklinde olur. Dolayısıyla yolculuk da öldürülme de her ikisi istikbal manasındadır. Sözün yolculukla kayıtlanması ise ancak son cüz olan ölüm ve öldürülme itibarıyladır; zira lafzen zikredilmese bile sözün içindeki delaletten ötürü mana bakımından murat edilmektedir. Muteber olan ise Yüce Allah'ın: { فَإِذا }

أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ [البقرة: ١٩٨] وكقولك إذا طلع هلال المحرم: أتيتك في منتصفه.

{ أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı anın” buyruğunda ve 'Muharrem hilali doğduğunda onun ortasında sana geldim' sözünde olduğu gibi örfen mukarenettir (birlikteliktir).

وقال الزجاج: إِذا هنا تنوب عما مضى من الزمان وما يستقبل يعني أنها لمجرد الوقت أو لقصد الاستمرار والذي يقتضيه النظر الصائب أن لا يجعل إِذا ضَرَبُوا ظرفا لقالوا بل ظرف لما يحصل للإخوان حين يقال لأجلهم وفي حقهم ذلك كأنه قيل: قالوا لأجل الأحوال العارضة للإخوان إِذا ضَرَبُوا بمعنى حين كانوا يضربون قاله العلامة الثاني، وأنت تعلم أن تجريد إِذا عن معنى الاستقبال وجعلها بمعنى الوقت مطلقا كاف في توجيه الآية مزيل لاشكالها، وقصد الاستمرار منها لا يدفع الاعتراض عن ذلك التوجيه لأنها إذا كانت للاستمرار تشمل الماضي فلا تكون لحكاية الحال وكذا إذا كان قالوا جوابا إذ يصير مستقبلا فلا تتأتى فيه الحكاية المذكورة أيضا ويرد على ما اقتضاه النظر الصائب أن دون إثبات صحة مثله في العربية خرط القتاد، وأقعد منه- وإن كان بعيدا- ما قاله أبو حيان من أنه يمكن إقرار إِذا على الاستقبال بأن يقدر العامل فيها مضاف مستقبل على أن ضمير لو كانوا عائدا على إخوانهم لفظا لا معنى على حد عندي درهم ونصفه، والتقدير وَقالُوا مخافة هلاك إخوانهم إِذا ضَرَبُوا أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا أي إخواننا الآخرون الذين تقدم موتهم وقتلهم عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا فتكون هذه المقالة تثبيطا لإخوانهم الباقين عن السفر والغزو لئلا يصيبهم ما أصاب الأولين وإنما لم يحملوا إِذا هنا على الحال كما قيل بحملها عليه بعد القسم نحو وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى [الليل: ١] لتصفوا لهم دعوى حكاية الحال عن الكدر لأن ذلك غير مسلم عند المحققين هناك فقد صححوا فيه بقاءها على الاستقبال من غير محذور، وجوز في الآية كون قالوا بمعنى يقولون وقد جاء في كلامهم استعمال الماضي بمعنى المستقبل ومنه قوله:

Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki «izâ», geçmiş ve gelecek zamana vekalet eder; yani sadece vakit içindir yahut istimrar kastıyladır. İsabetli bakışın iktiza ettiği şey, { إِذا ضَرَبُوا } ifadesinin «kālû» fiiline zarf kılınmaması, bilakis onlar için ve haklarında bu söz söylendiği vakit kardeşlerin başına gelen duruma zarf kılınmasıdır; sanki 'Kardeşlerin yürüdükleri vakit -yani yürüyor oldukları sırada- başlarına gelen haller sebebiyle dediler' denilmiştir; bunu Allâme-i Sânî söylemiştir. Bilirsin ki «izâ»nın istikbal manasından soyutlanması ve mutlak vakit manasına kılınması, ayeti tevil etmede ve işkalini gidermede kâfidir. Ondan istimrar kastedilmesi ise mezkûr tevcihten itirazı savuşturmaz; zira istimrar için olduğunda geçmişi de kapsar ve artık halin hikayesi için olmaz; keza «kālû» ceza olduğunda müstakbel hale geleceği için onda da mezkûr hikaye gerçekleşmez. İsabetli bakışın iktiza ettiği şeye ise Arapçada böylesi bir durumun sıhhatini ispat etmenin deveye hendek atlatmaktan daha zor olduğu itirazı yöneltilir. Bundan daha sağlam olanı -her ne kadar uzak olsa da- Ebû Hayyân'ın şu sözüdür: «İzâ»nın istikbal üzere bırakılması mümkündür; şöyle ki 'bende bir dirhem ve onun yarısı var' ifadesindeki gibi { لَوْ كانُوا } zamirinin mana bakımından değil lafız bakımından kardeşlerine dönmesi üzere, kendisinde amel eden müstakbel bir muzaf takdir edilir. Takdir de şöyledir: 'Kardeşleri sefere çıktıklarında yahut savaşa gittiklerinde onların helak olma korkusuyla, [daha önce ölen ve öldürülen diğer kardeşlerimiz] { لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا } derler.' Böylece bu söz, öncekilerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmemesi için geride kalan kardeşlerini seferden ve savaştan alıkoyma gayesi taşır. Halin hikayesi iddiasının bulanıklıktan arınması için { وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى } “Bürüyüp örttüğü zaman geceye andolsun” gibi kasemden sonra hal manasına hamledildiğinin söylendiği gibi buradaki «izâ»yı hale hamletmemişlerdir; zira muhakkikler nezdinde orada bu kabul görmemiş, onda hiçbir sakınca olmaksızın istikbal üzere kalmasını sahih görmüşlerdir. Ayette «kālû» fiilinin «yekūlûne» manasında olması da caiz görülmüştür; Arapların kelamında geçmiş zaman kipinin gelecek zaman manasında kullanılması vaki olmuştur; nitekim şairin şu sözü bundandır:

وإني لآتيكم تشكر ما مضى ... من الأمر واستيجاب ما كان في غد

'Ben geçmiş işe şükretmek ve yarın olacak şeyi hak etmek için mutlaka size gelirim.'

وكذا جوز بقاؤه على معناه وحمل إِذا على الماضي فإنها تجيء له كما جاءت إذا للمستقبل في قول البعض وذلك كقوله تعالى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الجمعة: ١١] ، وقوله:

Aynı şekilde fiilin kendi manası üzere kalması ve «izâ»nın geçmiş zamana hamledilmesi de caiz görülmüştür; zira bazılarının sözünde geçtiği üzere «iz» gelecek için geldiği gibi «izâ» da geçmiş zaman için gelir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman oraya akın ettiler” buyruğu ve şairin şu sözü böyledir:

وندمان يزيد الكأس طيبا ... سقيت «إذا» تغورت النجوم

'Kadehi daha da güzelleştiren bir meclis arkadaşına, yıldızlar battığı vakit içirdim.'

وحينئذ لا منافاة بين زماني القيد والمقيد فتدبر ذلك كله، والجملة المعينة لوجه الشبه والمماثلة التي نهوا عنها هي الجملة المعطوفة على جملة الصلة والمعنى لا تتشبهوا بالكفار في قولهم لإخوانهم إذا سافروا أَوْ كانُوا غُزًّى جمع غاز كعاف وعفى وهو من نوادر الجمع في المعتل، واستشهد عليه بعضهم بقول امرئ القيس:

Bu durumda kayıt ile mukayyedin zamanları arasında hiçbir zıtlık kalmaz; bütün bunları iyi düşün! Kendisinden nehyedildikleri teşbih ve benzerliğin vechini tayin eden cümle, sıla cümlesine matuf olan cümledir; mana da şöyledir: Kardeşleri sefere çıktıklarında kâfirlerin onlara söylediği sözler hususunda kâfirlere benzemeyin. { أَوْ كانُوا غُزًّى } “veya savaşa gittikleri [zaman]”; «ğuzzâ», 'âfin'in çoğulu 'uffâ' gibi 'gâzî'nin çoğuludur ve illetli kelimelerde nadir görülen çoğullardandır. Bazıları buna İmruülkays'ın şu beytini şahit getirmiştir:

ومغبرة الآفاق خاشعة الصوى ... لها قلب «عفّى» الحياض أجون

'Ufukları tozlu, işaret taşları silinmiş öyle çöller vardır ki onun kurumuş ve bulanık havuzları andıran bir kalbi vardır.'

ويجمع على غزاة كقاض وقضاة، وعلى غزى مثل حاج وحجيج وقاطن وقطين، وعلى غزاء مثل فاسق وفساق، وأنشدوا له قول تأبط شرا.

Ayrıca kâdî (قاض) ve kudât (قضاة) gibi «ğuzât» (غزاة); hâcc (حاج) ve hacîc (حجيج), kātın (قاطن) ve katîn (قطين) gibi «ğazî» (غزى); fâsık (فاسق) ve fussâk (فساق) gibi «ğuzzâ'» (غزاء) şeklinde de çoğulu yapılır. Nitekim buna Taabbata Şerran'ın şu beytini inşad etmişlerdir:

فيوما «بغزاء» ويوما بسرية ... ويوما بخشخاش من الرجل هيضل

'Bir gün yayalarla [yapılan bir gazvede], bir gün bir seriyyede, bir gün de silah sesleri yükselen büyük bir ordu içindedir.'

وعلى غازون مثل ضارب وضاربون، وهو منصوب بفتحة مقدرة على الألف المنقلبة عن الواو المحذوفة لالتقاء الساكنين إذ أصله غزوا تحركت الواو وانفتح ما قبلها فقلبت ألفا ثم حذفت، وقرئ بتخفيف الزاي قال أبو البقاء: وفيه وجهان، الأول: أن أصله غزاة فحذفت الهاء تخفيفا لأن التاء دليل الجمع، وقد حصل من نفس الصيغة.

Dârib (ضارب) ve dâribûn (ضاربون) gibi «gâzûn» (غازون) şeklinde de çoğul yapılır. Bu kelime, iki sakinin karşılaşmasından ötürü hazfedilen vâv'dan dönüşmüş elif üzerindeki takdîrî fetha ile mansuptur; çünkü aslı 'ğuzevün' (غُزَوٌ) idi, vâv harekeli olup makabli meftuh olduğu için elife dönüştü, ardından hazfedildi. Zâ harfinin tahfifiyle (şeddesiz olarak) de okunmuştur. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Bunda iki vecih vardır: Birincisi; aslı «ğuzât» (غزاة) olup hafifletmek maksadıyla hâ (yuvarlak tâ) hazfedilmiştir; zira tâ çoğul alametidir ve bu mana bizzat vezinden de elde edilmiştir.

(والثاني) : أنه أريد قراءة الجمهور فحذفت إحدى الزاءين كراهية التضعيف وذكر هذا الشق مع دخوله فيما قبله لأنه المقصود في المقام وما قبله توطئة له على أنه قيل: قد يوجد بدون الضرب في الأرض بناء على أن المراد به

(İkincisi): Cumhurun kıraati kastedilmiş olup şeddeden kaçınmak için iki zâ'dan biri hazfedilmiştir.' Bu kısmın, önceki ifadenin kapsamına girmesine rağmen zikredilmesinin sebebi, burada asıl maksadın bu olması ve öncekinin buna bir hazırlık niteliğinde bulunmasıdır. Bununla birlikte, yeryüzünde dolaşmaktan kastedilen şeyin

السفر البعيد فبين الضرب على هذا وكونهم غزاة عموم من وجه وإنما لم يقل أو غزوا للإيذان باستمرار اتصافهم بعنوان كونهم غزاة أو لانقضاء ذلك أي كانوا غزاة فيما مضى لَوْ كانُوا مقيمين عِنْدَنا بأن لم يسافروا أو يغزوا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا بل كانوا يبقون زيادة على ما بقوا، والجملة الامتناعية في محل النصب مفعول لقالوا ودليل على أن في الكلام السابق مضمرا قد حذف أي إذا ضربوا في الأرض فماتوا أَوْ كانُوا غُزًّى فقتلوا، وتقدير فماتوا، أو قتلوا في كل من الشقين خلاف الظاهر لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ متعلق بقالوا داخل في حيز الصلة ومن جملة المشبه به، والإشارة إلى القول لكن باعتبار ما فيه من الاعتقاد واللام لام العاقبة والمعنى لا تكونوا مثلهم في القول الباطل والمعتقد الفاسد المؤديين إلى الحسرة والندامة والدمار في العاقبة، وإلى هذا يشير كلام الزجاج وأبي علي، وقيل: متعلق- بلا تكونوا- على أنه علة للنهي فهو خارج عن جملة المشبه به لكن القول والمعتقد داخلان فيه أي لا تكونوا مثلهم في النطق بذلك القول واعتقاده ليجعل انتفاء كونكم معهم في ذلك القول والاعتقاد حسرة في قلوبهم خاصة، واعترضه أبو حيان بأنه قول لا تحقيق فيه لأن جعل الحسرة لا يكون سببا للنهي إنما يكون سببا لحصول امتثال النهي وهو انتفاء المماثلة فحصول ذلك الانتفاء والمخالفة فيما يقولون ويعتقدون يحصل عنه ما يغيظهم ويغمهم إذ لم يوافقوهم فيما قالوه واعتقدوه فيترك الضرب في الأرض والغزو. وكأن القائل التبس عليه استدعاء انتفاء المماثلة بحصول الانتفاء وفهم هذا فيه خفاء ودقة.

uzak sefer olduğu görüşüne binaen [savaşın] yeryüzünde dolaşmaksızın da vuku bulabileceği söylenmiştir. Buna göre yeryüzünde dolaşmak ile gazveye çıkmış olmak arasında umum-husus min vech (kısmi örtüşme) vardır. «Ev ğazev» (أَوْ غَزَوْا) denmeyip [«ev kânû ğuzzâ» denmesi], gazveye çıkanlar unvanıyla nitelenmelerinin sürekliliğini bildirmek veya bunun geçmişte kaldığını, yani geçmişte gazveye çıkmış olduklarını belirtmek içindir. [Şayet onlar] sefere çıkmayarak veya gazveye katılmayarak { لَوْ كانُوا } yanımızda [ikamet ediyor] { عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا } “yanımızda olsalardı ne ölürler ne de öldürülürlerdi” aksine yaşadıklarından daha fazla hayatta kalırlardı. Bu şart cümlesi (cümle-i imtinâiyye), nasb mahallinde «kālû» fiilinin mefulüdür ve önceki kelamda hazfedilmiş gizli bir ifadenin bulunduğuna delildir; yani: 'Yeryüzünde sefere çıkıp da öldüklerinde veya gazveye gidip de öldürüldüklerinde...' Her iki kısımda da 'öldüler veya öldürüldüler' takdirinde bulunmak ise zahire aykırıdır. { لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “Allah bunu onların kalplerinde bir hasret (iç acısı) kılsın diye” ifadesi «kālû» fiiline müteallıktır, sıla dairesine dâhildir ve müşebbehün bih'in (kendisine benzetilenin) bir parçasıdır. İşaret [o batıl] sözedir; ancak barındırdığı inanç itibariyledir. Buradaki lâm ise âkıbet lâmıdır. Mana şöyledir: Sonuçta hasrete, pişmanlığa ve helake yol açan batıl söz ve bozuk inanç hususunda onlar gibi olmayın! Zeccâc ve Ebu Ali'nin sözleri de buna işaret etmektedir. Bir görüşe göre ise bu ifade, nehyin gerekçesi (illetsellik) olarak { لا تَكُونُوا } nehyine müteallıktır; dolayısıyla müşebbehün bih cümlesinin dışındadır, fakat söz ve inanç onun içine dâhildir. Yani: O batıl sözü söyleme ve ona inanma konusunda onlar gibi olmayın ki, o söz ve inançta onlarla beraber olmayışınız özellikle onların kalplerinde bir hasret olsun. Ebu Hayyân bu görüşe itiraz ederek bunun tahkikten uzak bir söz olduğunu belirtmiştir; zira hasret kılınması nehyin değil, ancak nehyin gereğine uymanın (yani benzerliğin ortadan kalkmasının) bir sebebi olabilir. Dolayısıyla onların söyledikleri ve inandıkları şeylerde bu benzerliğin kalkması ve muhalefetin oluşması, kendilerine söylenen ve inanılan şeyde muvafakat edilmediği için onları öfkelendirecek ve üzecek bir netice doğurur, böylece yeryüzünde sefere çıkmak ve gazveye gitmek terk edilir. Sanki bu görüşü savunan kişi, benzerliğin kalkmasını talep etmek ile bu kalkışın bilfiil gerçekleşmesini birbirine karıştırmıştır; bunu anlamakta bir kapalılık ve incelik vardır.

وتعقبه السفاقسي بأنه يلزم على هذا الاعتراض أن لا يجوز نحو لا تعص لتدخل الجنة لأن النهي ليس سببا لدخول الجنة، وكذا لا يجوز أطع الله تعالى لتدخل الجنة لأن الأمر ليس سبب لدخولها. ثم قال: والحق أن اللام تتعلق بالفعل المنهي عنه والمأمور به على معنى أن الكف عن الفعل أو الفعل المأمور به سبب لدخول الجنة ونحوه وهذا لا إشكال فيه، وقيل: متعلق- بلا تكونوا- والإشارة إلى ما دل عليه النهي والكل خارج عن المشبه به والمعنى لا تكونوا مثلهم ليجعل الله انتفاء كونكم مثلهم حسرة في قلوبهم وعلى هذا يكون وَقالُوا ابتداء كلام معطوفا على مقدرات شتى كما يقتضيه أقوال المنافقين وأحوالهم وأفعالهم، ووجه اتصاله بما قبله أنه لما وقع التنبيه على عدم الكون مثلهم عم جميع ما يتصل بهم من الرذائل وخص المذكور لكونه أشنع وأبين لنفاقهم أي أنهم أعداء الدين لم يقصروا في المضارة والمضادة بل فعلوا كيت وكيت وقالوا كذا وكذا، ومن هذا يعلم ما في تلك المقدرات، وعلى كل من الأوجه الثلاثة يكون الضمير المجرور في قلوبهم عائدا إلى الكافرين، وذكر القلوب مع أن الحسرة لا تكون إلا فيها لإرادة التمكن والإيذان بعدم الزوال.

Sefâkusî bu itirazı eleştirerek şöyle demiştir: 'Bu itiraz kabul edilecek olursa, «Cennete girmek için isyan etme» gibi ifadelerin de caiz olmaması gerekir; zira nehiy bizzat cennete girmenin sebebi değildir. Aynı şekilde «Cennete girmek için Allah'a itaat et» ifadesinin de caiz olmaması gerekir; zira emir bizzat cennete girişin sebebi değildir.' Ardından şöyle demiştir: 'Hak olan şudur ki lâm, nehyedilen veya emredilen fiile müteallıktır; yani o fiilden kaçınmak veya emredilen fiili yapmak cennete girişin ve benzeri durumların sebebidir ve bunda hiçbir müşkillik yoktur.' Bir diğer görüşe göre ise [«li-yec'ale»], { لا تَكُونُوا } nehyine müteallıktır ve işaret de nehyin delalet ettiği manayadır; bunların tamamı müşebbehün bih'in dışındadır. Mana ise: 'Onlar gibi olmayın ki, Allah sizin onlar gibi olmayışınızı onların kalplerinde bir hasret kılsın.' Bu durumda { وَقالُوا } ifadesi, münafıkların sözlerinin, hallerinin ve fiillerinin iktiza ettiği birtakım takdîrî ifadelere matuf yeni bir kelam başlangıcı (istînâf) olur. Öncesiyle irtibatının vechi ise şudur: Onlar gibi olunmaması hususunda uyarı yapılınca, onlarla ilişkili bütün rezillikler genellenmiş, fakat nifaklarını en çirkin ve en açık biçimde ortaya koyan bu söz özellikle belirtilmiştir. Yani onlar din düşmanlarıdır; zarar verme ve düşmanlıkta hiçbir kusur etmemiş, aksine şöyle şöyle yapmış ve böyle böyle söylemişlerdir. Buradan o takdîrî ifadelerin mahiyeti anlaşılır. Bu üç vechinin her birine göre { فِي قُلُوبِهِمْ } ifadesindeki mecrur zamir kâfirlere dönmektedir. Hasretin ancak kalpte bulunabilmesine rağmen kalplerin zikredilmesi ise [hasretin orada] iyice yerleştiğini ve zeval bulmayacağını bildirmek içindir.

وجوز ابن تمجيد رجوع الضمير إلى المؤمنين واللام متعلقة- بقالوا- حينئذ لا غير، ووجه الآية بما يقضي منه العجب وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ ردّ لقولهم الباطل إثر بيان غائلته أي والله هو المؤثر الحقيقي في الحياة والممات وحده لا الإقامة أو السفر فإنه تعالى قد يحيي المسافر والغازي مع اقتحامهما موارد الحتوف ويميت المقيم والقاعد وإن كانا تحت ظلال النعيم، وليس المراد أنه تعالى يوجد الحياة والممات وإن كان هو الظاهر لأن الكلام ليس فيه ولا يحصل به الرد وإنما الكلام في إحداث ما يؤثرهما، وقيل: المراد أنه تعالى يحيي ويميت في السفر والحضر عند حضور الأجل ولا مؤخر لما قدم ولا مقدم لما أخر، ولا راد لما قضى ولا محيص عما قدر، وفيه منع المؤمنين عن التخلف في الجهاد لخشية القتل والواو للحال فلا يرد أنه لا يصح عطف الإخبار على الإنشاء.

İbn Temcîd zamirin müminlere dönmesini de caiz görmüş, bu takdirde lâm harfinin sadece «kālû» fiiline müteallık olduğunu söylemiş ve ayeti hayret uyandıracak bir tarzda tevil etmiştir. { وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Allah yaşatır ve öldürür” ifadesi, o batıl sözün vahim neticesi beyan edildikten sonra ona verilen bir cevaptır. Yani hayat ve ölüm üzerinde yegâne hakiki müessir Allah'tır; bir yerde ikamet etmek veya sefere çıkmak değildir. Zira Yüce Allah, ölüm tehlikelerine atılmalarına rağmen yolcuyu ve gaziyi yaşatabilir; nimetlerin gölgesinde bulunsalar dahi mukim olanı ve evinde oturanı öldürebilir. Burada zahir bu olsa da maksat Allah Teâlâ'nın hayatı ve ölümü yaratması değildir; zira mevzu bu olmadığı gibi cevap da bununla hasıl olmaz; aksine mevzu, onlara tesir eden durumları var etmektir. Bir görüşe göre mana şöyledir: Yüce Allah ecel geldiğinde seferde de hazarda da yaşatır ve öldürür; O'nun öne aldığını erteleyecek, ertelediğini öne alacak kimse yoktur; hükmettiğini geri çevirecek ve takdir ettiğinden kaçıp kurtulacak hiçbir çare bulunmaz. Bu ifadede, öldürülme korkusuyla müminlerin cihaddan geri kalmalarını nehiy vardır. Buradaki vâv hâl içindir; dolayısıyla ihbârî (haber) bir cümlenin inşâî (emir/nehiy) bir cümleye atfedilmesinin sahih olmayacağı itirazı varit olmaz.

وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ترغيب في الطاعة وترهيب عن المعصية أو تهديد للمؤمنين على أن يماثلوا الكفار لأن رؤية الله تعالى كعلمه تستعمل في القرآن للمجازاة على المرئي كالمعلوم، والمؤمنون وإن لم يماثلوهم فيما ذكر

{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu, itaate teşvik ve masiyetten sakındırmadır ya da kâfirlere benzemeleri hususunda müminlere yönelik bir tehdittir; zira Allah Teâlâ'nın görmesi de bilmesi gibi Kur'an'da bilinen şey gibi görülen şeyin de karşılığını vermek anlamında kullanılır. Müminler zikredilen hususta onlara benzemeseler de,

لكن ندمهم على الخروج من المدينة يقتضيه، وقرأ ابن كثير وأهل الكوفة- غير عاصم- يعملون بالياء، وضمير الجمع حينئذ للكفار، والعمل عام متناول للقول المذكور ولمنشئه الذي هو الاعتقاد الفاسد ولما ترتب على ذلك من الأعمال ولذلك تعرض لعنوان البصر لا لعنوان السمع وإظهار الاسم الجليل لما مر غير مرة وكذا تقديم الظرف.

Medine'den çıktıklarına pişman olmaları bunu gerektirmektedir. İbn Kesîr ve Âsım hariç Kûfe ehli [fiili] yâ ile «ya'melûn» (يعملون) şeklinde okumuşlardır; bu takdirde çoğul zamiri kâfirlere aittir. Amel ise zikredilen sözü, onun kaynağı olan fasit inancı ve bunlara terettüp eden amelleri içine alan genel bir ifadedir. İşte bu sebeple işitme (sem') unvanı yerine görme (basar) unvanı zikredilmiştir. Lafza-i Celâl'in açıkça getirilmesi ve aynı şekilde zarfın öne alınması defalarca geçen hikmetlere mebnidir.

هذا (ومن باب الإشارة) وَكَأَيِّنْ وكم مِنْ نَبِيٍّ مرتفع القدر جليل الشأن وهو في الأنفس الروح القدسية قاتَلَ مَعَهُ عدو الله تعالى أعني النفس الأمارة رِبِّيُّونَ متخلقون بأخلاق الرب وهم القوى الروحانية فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وطريق الوصول إليه من تعب المجاهدات وَما ضَعُفُوا في طلب الحق وَمَا اسْتَكانُوا وما خضعوا للسوى وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ على مقاساة الشدائد في جهاد النفس وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا استر لنا وجوداتنا بإفاضة أنوار الوجود الحقيقي علينا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا أي تجاوزنا حدود ظاهر الشريعة عند صدمات التجليات وَثَبِّتْ أَقْدامَنا في مواطن حروب أنفسنا وَانْصُرْنا بتأييدك وإمدادك عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ الساترين لربوبيتك فَآتاهُمُ اللَّهُ بسبب دعائهم بألسنة الاستعدادات والانقطاع إليه تعالى ثَوابَ الدُّنْيا وهو مرتبة توحيد الأفعال وتوحيد الصفات وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وهو مقام توحيد الذات وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ في الطلب الذين لا يلتفتون إلى الأغيار يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الإيمان الحقيقي إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا وهم النفوس الكافرة وصفاتها يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ إلى أسفل سافلين وهو سجين البهيمية فَتَنْقَلِبُوا ترجعوا القهقري خاسِرِينَ أنفسكم بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ ناصركم وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ لمن عول عليه وقطع نظره عمن سواه سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ أي الخوف بِما أَشْرَكُوا أي بسبب إشراكهم بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ أي بوجوده سُلْطاناً أي حجة إذ لا حجة على وجوده حتى ينزلها لتحقق عدمه بحسب ذاته، وجعل سبحانه إلقاء الرعب في قلوبهم مسببا عن شركهم لأن الشجاعة وسائر الفضائل اعتدالات في قوى النفس عند تنورها بنور القلب المنور بنور التوحيد فلا تكون تامة حقيقية إلا للموحد الموقن، وأما المشرك فمحجوب عن منبع القوة بما أشرك ما لا وجود ولا ذات في الحقيقة له فهو ضعيف عاذ بقر ملة وَمَأْواهُمُ النَّارُ وهي نار الحرمان وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ الذين وضعوا الشيء في غير موضعه وعبدوا أسماء سموها ما أنزل الله تعالى بها من كتاب وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ المشروط بالصبر والتقوى إِذْ تَحُسُّونَهُمْ أي تقتلون جنود الصفات البشرية قتلا ذريعا بِإِذْنِهِ وأمره لا على وفق الطبع حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ جبنتم عند تجلي الجلال وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وخالفتم في أمر الطلب وَعَصَيْتُمْ المرشد المربي مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ من الفوز بأنوار الحضرة مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا لقصور همته وضعف رأيه وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ لطول باعه وقوة عقله ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ أي عن أعداء نفوسكم وجنودها لِيَبْتَلِيَكُمْ أي يمتحنكم بالستر بعد التجلي بأنوار المشاهدات والصحو بعد السكر بأقداح الواردات والفطام بعد إرضاع ألبان الملاطفات كما يقتضي ذلك الجلال وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ بعد ذلك فانقطعتم إليه كما هو مقتضى الجمال وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ على المؤمنين في طوري التقريب والإبعاد، وما ألطف قول من قال:

Bu zahiri açıklamadır. (İşârî Tevil Babından): { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ } “Nice peygamberler [vardır ki]”; kadri yüce, şanı celil olan ki nefislerde bu kudsî ruhtur; { قاتَلَ مَعَهُ } Allah'ın düşmanıyla yani emmâre nefisle onunla beraber savaştı { رِبِّيُّونَ } “Rabbe kul olan nice kimseler”; Rabbin ahlakıyla ahlaklanmış kimseler ki bunlar ruhani kuvvetlerdir; { فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler”; Allah yolunda ve O'na vuslat yolunda mücahedelerin meşakkatinden dolayı gevşeklik göstermediler; { وَما ضَعُفُوا } “zaafa düşmediler”; Hakk'ı talep etmede zaaf göstermediler; { وَمَا اسْتَكانُوا } “boyun eğmediler”; masivaya boyun eğmediler. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenleri sever”; nefis cihadındaki zorluklara katlananları. { وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “Onların sözleri ancak şöyle demekten ibaretti: Rabbimiz! Bizim günahlarımızı bağışla”; hakiki vücudun nurlarını üzerimize feyizlendirerek varlıklarımızı setreyle; { وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } “işimizdeki aşırılığımızı [bağışla]”; tecellilerin sadmelerinde şeriatın zahir sınırlarını aşmamızı; { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } “ayaklarımızı sabit kıl”; nefislerimizin harp meydanlarında; { وَانْصُرْنا } “ve bize yardım et”; teyidin ve yardımınla; { عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “kâfirler topluluğuna karşı”; senin rububiyetini örtenlere karşı. { فَآتاهُمُ اللَّهُ } “Bunun üzerine Allah da onlara verdi”; istidat dilleriyle dua etmeleri ve O'na yönelmeleri sebebiyle; { ثَوابَ الدُّنْيا } “dünya sevabını”; bu, fiillerin tevhidi ve sıfatların tevhidi mertebesidir; { وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } “ve ahiret sevabının güzelliğini”; bu da zâtın tevhidi makamıdır. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan sahiplerini sever”; talepte ihsan sahibi olup gayrılara iltifat etmeyenleri. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; hakiki imanla inananlar! { إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer kâfir olanlara uyarsanız”; bunlar kâfir nefisler ve onların sıfatlarıdır; { يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “sizi ökçelerinizin üzerine geri çevirirler”; aşağıların aşağısına, behîmî zindana çevirirler; { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “böylece hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz”; gerisin geri dönüp nefislerinizi hüsrana uğratırsınız. { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } “Bilakis mevlanız Allah'tır”; sizin yardımcınızdır; { وَهُوَ خَيْرُ الناصِرِينَ } “ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır”; O'na güvenip O'ndan gayrısından gözünü kesen kimse için. { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “Kâfirlerin kalplerine korku salacağız”; { بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştukları için”; yani varlığına dair hiçbir delil indirmemiştir; zira zâtı itibariyle yokluğu muhakkak olduğundan indirdiği bir hüccet de yoktur. Yüce Allah kalplerine korku salınmasını şirklerine bağlamıştır; çünkü cesaret ve diğer faziletler, tevhid nuruyla aydınlanmış kalbin nuruyla aydınlandığında nefis kuvvetlerinin dengeli (itidal) hale gelmesidir. Bu da ancak yakîn sahibi muvahhid için tam ve hakiki olur. Müşrik ise, hakikatte hiçbir varlığı ve zâtı olmayan şeyleri ortak koştuğu için kuvvet menbaından perdelenmiştir; o zayıftır, zayıf bir dala sığınmıştır. { وَمَأْواهُمُ النَّارُ } “Onların barınağı ateştir”; yani mahrumiyet ateşidir; { وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ } “zalimlerin varacağı yer ne kötüdür!”; eşyayı yerli yerine koymayan, hakkında Allah'ın hiçbir kitap indirmediği kendi uydurdukları isimlere tapanların yeri. { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Andolsun Allah size verdiği sözü yerine getirdi”; sabır ve takvaya bağlı kılınan vaadini; { إِذْ تَحُسُّونَهُمْ } “onları kökten kırıp geçirdiğiniz zaman”; beşerî sıfatların ordularını şiddetli bir şekilde katlettiğiniz vakit; { بِإِذْنِهِ } “O'nun izniyle”; tabiatın gereği olarak değil, O'nun emriyle; { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } “nihayet korkup gevşediğiniz [zaman]”; Celâl tecellisi karşısında korktuğunuz; { وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } “ve iş hakkında çekiştiğiniz”; talep hususunda ihtilafa düştüğünüz; { وَعَصَيْتُمْ } “ve isyan ettiğiniz [zaman]”; mürebbi mürşide; { مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ } “size sevdiğiniz şeyi gösterdikten sonra”; huzur nurlarına kavuşmayı gösterdikten sonra; { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا } “içinizden kimi dünyayı istiyordu”; himmetinin noksanlığı ve re'yinin zayıflığı sebebiyle; { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “kimi de ahireti istiyordu”; himmetinin yüksekliği ve aklının kuvveti sebebiyle. { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } “Sonra sizi onlardan geri çevirdi”; nefislerinizin düşmanlarından ve ordularından; { لِيَبْتَلِيَكُمْ } “sizi imtihan etmek için”; müşahede nurlarıyla tecelliden sonra örtünme ile, varidat kadehleriyle sarhoşluktan sonra ayıklık ile ve lütuf sütlerini emzirdikten sonra sütten kesme ile Celâl'in gerektirdiği gibi sizi imtihan etsin diye. { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } “Yine de sizi bağışladı”; bundan sonra O'na yöneldiniz, nitekim bu da Cemâl'in gereğidir. { وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ } “Allah büyük bir lütuf sahibidir”; yakınlaştırma ve uzaklaştırma merhalelerinde müminler üzerine. Şu beyti söyleyen ne kadar güzel söylemiştir:

فقسا ليزدجروا ومن يك حازما ... فليقس أحيانا على من يرحم

'Vazgeçsinler diye sert davrandı; zira azimli ve kararlı olan kimse, bazen merhamet ettiğine sert davranmalıdır.'

إِذْ تُصْعِدُونَ في جبل التوجه إلى الحق وَلا تَلْوُونَ أي لا تلتفتون عَلى أَحَدٍ من الأمرين الدنيا والآخرة وَالرَّسُولُ أي رسول الواردات يَدْعُوكُمْ إليّ عباد الله إليّ عباد الله فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ فجازاكم بدل غم الدنيا والآخرة بغم طلب الحق لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ من زخارف الدنيا وَلا ما أَصابَكُمْ من صدمات تجلي القهر وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ لأنه سبحانه أقرب إليكم منكم ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً

{ إِذْ تُصْعِدُونَ } “Hani siz [dağa] tırmanıyordunuz”; Hakk'a yöneliş dağına; { وَلا تَلْوُونَ } “ve dönüp bakmıyordunuz”; { عَلى أَحَدٍ } “hiç kimseye”; dünya ve ahiret hususlarının hiçbirine; { وَالرَّسُولُ } “Peygamber ise”; yani varidat elçisi; { يَدْعُوكُمْ } “sizi çağırıyordu”; 'Bana gelin ey Allah'ın kulları! Bana gelin ey Allah'ın kulları!' diye. { فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } “Buna karşılık [Allah da] size keder üstüne keder verdi”; dünya ve ahiret kederi yerine sizi Hakk'ı talep etme kederiyle cezalandırdı [ve mükâfatlandırdı]; { لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ } “elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye”; dünyanın süslerinden kaçırdıklarınıza; { وَلا ما أَصابَكُمْ } “ve başınıza gelene de [üzülmeyesiniz diye]”; kahr tecellisinin sarsıntılarından. { وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; çünkü O, size sizden daha yakındır. { ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, bir uyuklama indirdi”

أي واردا من ألطافه ظهر في صورة النعاس وهو السكينة الرحمانية يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وهم الصادقون في الطلب وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ وهم أرباب النفوس فإنهم لا هم لهم سوى حظ نفوسهم واستيفاء لذاتها يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ بمقتضى سوء استعدادهم يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ أي إن الخلق حالوا بيننا وبين التدبير ولو لم يحولوا لفعلنا ما به صلاحنا قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ فهو المتصرف وحده حسبما يقتضيه الاستعداد فلا تدبير مع تدبيره ولا وجود لأحد سواه يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ الخبيثة ما لا يُبْدُونَ بزعمهم لك أيها المرشد الكامل يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا بسيف الشهوات هاهُنا أي في هذه النشأة قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ وهي منازل العدم الأصلي قبل ظهور هذه التعينات لَبَرَزَ على حسب العلم الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ في لوح الأزل إِلى مَضاجِعِهِمْ وهي بيداء الشهوات، فقد قال سبحانه: ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها [الحديد: ٢٢] أي نظهرها بهذا التعين، وإنما فعل سبحانه ما فعل لحكم شتى وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ تعالى ما فِي صُدُورِكُمْ أي ليمتحن ما في استعدادكم من الصدق والإخلاص والتوكل ونحو ذلك من الأخلاق ويخرجها من القوة إلى الفعل وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ أي يخلص ما برز من مكمن الصدر إلى مخزن القلب من غش الوساوس وخواطر النفس فإن البلاء سوط يسوق الله تعالى به عباده إليه، ولهذا

Yani O'nun lütuflarından gelen bir varidat olup uyuklama şeklinde tecelli etti ki bu rahmânî sekinettir. { يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ } “İçinizden bir zümreyi bürüyüp sarıyordu”; onlar talepte sadık olanlardır. { وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “Bir zümre de kendi canlarının kaygısına düşmüştü”; bunlar nefis erbabıdır; zira onların nefislerinin hazzından ve lezzetlerini tatmin etmekten başka dertleri yoktur. { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } “Allah hakkında haksız zanda bulunuyorlardı”; bozuk istidatlarının gereği olarak. { يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “«Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı”; yani mahlukat bizimle tedbir arasına girdi; şayet girmeselerdi bizim için doğru olanı yapardık. { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: Bütün iş Allah'ındır”; istidadın iktizasına göre yegâne tasarruf sahibi O'dur; O'nun tedbiri yanında başka tedbir olamaz ve O'ndan başka hiçbir kimsenin [hakiki] varlığı yoktur. { يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ } Habis nefislerinde gizliyorlar; { ما لا يُبْدُونَ } sana izhar etmediklerini; güya ey kâmil mürşid, sana açmadıklarını gizliyorlar. { يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا } “«Eğer bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik» diyorlar”; şehvet kılıcıyla öldürülmezdik { هاهُنا } “burada”; yani bu dünyada/neş'ette. { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ } “De ki: Evlerinizde de olsaydınız”; yani bu taayyünler ortaya çıkmadan önceki aslî adem (yokluk) menzillerinde bulunsaydınız bile; { لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ } “haklarında ölüm yazılmış olanlar yine de yatacakları (düşüp ölecekleri) yerlere çıkıp gideceklerdi”; ezel levhasında haklarında katil yazılanlar, ezelî ilme uygun olarak yatacakları yerlere yani şehvet çöllerine çıkıp giderlerdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها } “Yeryüzünde ve kendi nefislerinizde meydana gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazılmış olmasın” yani bu taayyünle onu ortaya çıkarmadan önce. Yüce Allah bütün bunları birtakım hikmetlerden ötürü yapmıştır: { وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ } “Allah, göğüslerinizde olanı denemek [için böyle yaptı]”; yani istidadınızda bulunan sıdk, ihlas, tevekkül ve benzeri ahlakı imtihan etmek ve onları kuvveden fiile çıkarmak için; { وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ } “ve kalplerinizde olanı arındırmak için”; yani sadrın gizli yerinden kalp hazinesine çıkan vesvese ve nefsani düşüncelerin şaibesini arındırmak için. Zira bela, Allah Teâlâ'nın kullarını Kendisine sevk ettiği bir kamçıdır; bu sebeple

ورد «أشد الناس بلاء الأنبياء ثم الأولياء ثم الأمثل فالأمثل»

«İnsanların en şiddetli belaya uğrayanları peygamberlerdir, sonra veliler, sonra da derece derece onlara en yakın olanlardır» şeklinde rivayet edilmiştir.

ولله تعالى در من قال:

Şu beyti söyleyen ne kadar da güzel söylemiştir:

لله در النائبات فإنها ... صدأ اللئام وصيقل الأحرار

'Musibetler ne güzeldir; zira onlar alçakların pası, hür (asil) insanların ise cilasıdır.'

ما كنت إلا زبرة فطبعنني ... سيفا وأطلع صرفهن غراري

'Ben ancak bir demir kütlesiydim, musibetler beni dövüp kılıç yaptı ve onların cilvesi keskin ağzımı ortaya çıkardı.'

وذلك لأنهم حينئذ ينقطعون إلى الحق ولا يظهر على كل منهم إلا ما في مكمن استعداده كما قيل: عند الامتحان يكرم الرجل أو يهان، والخطاب في كلا الموضعين للمؤمنين، وقيل: إن الخطاب الأول للمنافقين، والثاني للمؤمنين وأنه سبحانه إنما خص الصدور بالأولين لأن الصدر معدن الغل والوسوسة فهو أوفق بحال المنافقين، وخص القلوب بالآخرين لأن القلب مقر الإيمان والاطمئنان وهو أوفق بحال المؤمنين وأن نسبة الإسلام باللسان إلى الإيمان بالجنان كنسبة الصدر إلى القلب قيل: ولهذا قال سبحانه: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ بناء على أن المراد به الترهيب والتحذير عن الاتصال بما لا يرضى من تلك الصفات التي يكون الصدر مكمنا لها إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ جمع الروح وقواها وجمع النفس وقواها إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا من الذنوب لأنها تورث الظلمة والشيطان لا مجال له على ابن آدم بالتزيين والوسوسة إلا إذا وجد ظلمة في القلب، ولك أن تبقي الجمعين على ظاهرهما وباقي الإشارة بحاله وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ حين استنارت قلوبهم بنور الندم والتوبة إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ وبمقتضى ذلك ظهرت المخالفات وأردفت بالتوبة ليكون ذلك مرآة لظهور صفات الله تعالى.

Bunun sebebi şudur: Onlar o anda tamamen Hakk'a yönelirler ve her birinden ancak istidatlarının derinliklerinde saklı olan şey açığa çıkar; nitekim 'İmtihan anında kişi ya aziz olur ya da zelil' denilmiştir. Her iki yerdeki hitap da müminleredir. Bir görüşe göre ise ilk hitap münafıklara, ikincisi müminleredir; nitekim Yüce Allah göğüsleri (sudûr) ilklere tahsis etmiştir, zira göğüs kin ve vesvesenin kaynağıdır ve bu da münafıkların haline daha uygundur. Kalpleri ise ikincilere tahsis etmiştir, zira kalp imanın ve mutmainliğin makamıdır ve bu da müminlerin haline daha uygundur. Dille yapılan İslam'ın kalple olan imana nispeti, göğsün kalbe nispeti gibidir. Denildi ki: İşte bu yüzden Yüce Allah { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” buyurmuştur; çünkü bundan maksat, göğsün barındırdığı razı olunmayan sıfatlarla hemhal olmaktan korkutmak ve sakındırmaktır. { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden yüz çevirip kaçanlar”; yani ruh ve kuvvetleri topluluğu ile nefis ve kuvvetleri topluluğunun karşılaştığı gün. { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا } “işledikleri bazı günahlar yüzünden şeytan onların ayağını kaydırmak istemişti”; zira günahlar karanlık doğurur ve şeytan kalpte bir karanlık bulmadıkça süsleme ve vesvese yoluyla Âdemoğluna nüfuz edemez. İki topluluğu zahiri üzere bırakıp işaretin geri kalanını olduğu gibi muhafaza etmen de mümkündür. { وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } “Andolsun Allah onları affetti”; kalpleri pişmanlık ve tövbe nuruyla aydınlandığı vakit. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir”; bu sıfatların gereği olarak muhalefetler ortaya çıkmış ve ardından tövbe ile takip edilmiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın sıfatlarının tecelli ettiği bir ayna olsun.

ومن هنا جاء «لو لم تذنبوا لأتى الله تعالى بقوم يذنبون فيستغفرون فيغفر لهم» .

Nitekim şu hadis de buradan gelmektedir: «Eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah Teâlâ günah işleyen, ardından bağışlanma dileyen ve Kendisinin de onları bağışladığı bir kavim getirirdi.»

وحكي أن إبراهيم بن أدهم رضي الله تعالى عنه أكثر ليلة في الطواف من قوله: اللهم اعصمني من الذنوب فسمع هاتفا من قلبه يقول: يا إبراهيم أنت تسأله العصمة وكل عباده يسألونه العصمة فإذا عصمكم على من يتفضل وعلى من يتكرم يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا برؤية الأغيار واعتقاد تأثير السوي، وقالوا لأجل إخوانهم إذا ضربوا في الأرض إذا فارقوهم بترك ما هم عليه وسافروا في أرض نفوسهم وسلكوا سبيل الرشاد أَوْ كانُوا غُزًّى أي مجاهدين مع أعدى أعدائهم وهي نفوسهم التي بين جنوبهم وقواها وجنودها من الهوى والشيطان لَوْ كانُوا مقيمين عِنْدَنا موافقين لنا ما ماتُوا بمقاساة الرياضة وَما قُتِلُوا بسيف المجاهدة، ولاستراحوا من هذا

Rivayet edildiğine göre İbrahim b. Edhem radıyallâhu anh bir gece tavafta sıkça şöyle demiştir: 'Allah'ım, beni günahlardan koru (ismet ver)!' Bunun üzerine kalbinden bir sesin şöyle dediğini işitti: 'Ey İbrahim! Sen O'ndan ismet istiyorsun, bütün kulları da O'ndan ismet istiyor; şayet hepinizi masum kılarsa kime lütufta bulunacak, kime ikram edecektir?' { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا } “Ey iman edenler! Kâfirler gibi olmayın”; gayrları görmek ve masivanın tesirine inanmak suretiyle kâfir olanlar gibi olmayın; { وَقالُوا } ve dediler; kardeşleri { إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } yeryüzünde sefere çıktıklarında, yani içinde bulundukları hali terk edip onlardan ayrıldıklarında, nefislerinin arzında seyahat edip rüşd yoluna girdiklerinde; { أَوْ كانُوا غُزًّى } “veya savaşa gittiklerinde”; yani en azılı düşmanları olan iki yanları arasındaki nefisleriyle, onun heva ve şeytandan ibaret kuvvet ve ordularıyla mücahede ettiklerinde; { لَوْ كانُوا } yanımızda mukim olup bize muvafakat ederek { عِنْدَنا ما ماتُوا } “yanımızda olsalardı ölmezlerdi”; riyazat meşakkatiyle ölmezlerdi; { وَما قُتِلُوا } “ve öldürülmezlerdi”; mücahede kılıcıyla öldürülmezlerdi ve bu meşakkatten rahata ererlerdi.

النصب لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ أي عدم الكون مثلهم حَسْرَةً يوم القيامة فِي قُلُوبِهِمْ حين يرون ما أعد الله تعالى لكم وَاللَّهُ يُحْيِي من يشاء بالحياة الأبدية وَيُمِيتُ من يشاء بموت الجهل والبعد عن الحضرة وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ تحذير عن الميل إلى قول المنكرين واعتقادهم وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ أيها المؤمنون فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي في الجهاد أَوْ مُتُّمْ حتف الأنف وأنتم متلبسون به فعلا أو نية.

{ لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ } “Allah bunu ... kılsın diye”; yani onlar gibi olmayışınızı; kıyamet gününde { حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “onların kalplerinde bir hasret” kılsın diye, Allah Teâlâ'nın sizin için hazırladığı nimetleri gördükleri zaman. { وَاللَّهُ يُحْيِي } “Allah yaşatır”; dilediğini ebedî hayatla yaşatır; { وَيُمِيتُ } “ve öldürür”; dilediğini de cehalet ölümüyle ve huzurdan uzaklaştırmakla öldürür. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; münkirlerin sözüne ve inancına meyletmekten bir sakındırmadır. { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ } “Andolsun eğer öldürülürseniz”; ey müminler! { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda”; yani cihadda; { أَوْ مُتُّمْ } “yahut ölürseniz”; fiilen veya niyet olarak bu hal üzere bulunurken kendi ecelinizle vefat ederseniz.

لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ أي الكفار من منافع الدنيا ولذاتها مدة أعمارهم وهذا ترغيب للمؤمنين في الجهاد وأنه مما يجب أن يتنافس فيه المتنافسون، وفيه تعزية لهم وتسلية مما أصابهم في سبيل الله تعالى إثر إبطال ما عسى أن يثبطهم عن إعلاء كلمة الله تعالى، واللام الأولى هي موطئة للقسم، والثانية واقعة في جواب القسم، وجواب الشرط محذوف لدلالة جواب القسم عليه ووفائه بمعناه- ومغفرة- مبتدأ ومِنَ متعلقة بمحذوف وقع صفة لها ووصفت بذلك إظهارا للاعتناء بها ورمزا إلى تحقق وقوعها، وذهب غير واحد إلى تقدير صفة أخرى أي لمغفرة لكم من الله، وحذفت صفة رَحْمَةٌ لدلالة المذكور عليها والتنوين فيهما للتقليل ولا ينافي ذلك ما يشير إليه الوصف، وثبوت أصل الخيرية لما يجمعه الكفار كما يقتضيه أفعل التفضيل إما بناء على أن الذي يجمعونه في الدنيا قد يكون من الحلال الذي يعد خيرا في نفس الأمر. وإما أن ذلك وارد على حسب قولهم ومعتقدهم أن تلك الأموال خير، وجوز في- ما- أن تكون موصولة، أو نكرة موصوفة والعائد محذوف، أو مصدرية ويكون المفعول حينئذ محذوف أي من جمعهم المال، وقرأ نافع وأهل الكوفة- غير عاصم- «متّم» بالكسر ووافقهم حفص في سائر المواضع إلا هاهنا، وقرأ الباقون بضم الميم وهو على الأول من مات يمات مثل خفتم من خاف يخاف، وعلى الثاني من مات يموت مثل كنتم من كان يكون، وقرأ حفص عن عاصم يَجْمَعُونَ بالياء على صيغة الغيبة، وقرأ الباقون «تجمعون» بالتاء على صيغة الخطاب والضمير للمؤمنين، وقدم القتل على الموت لأنه أكثر ثوابا وأعظم عند الله تعالى، فترتب المغفرة والرحمة عليه أقوى وعكس في قوله سبحانه: وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ لأن الموت أكثر من القتل وهما مستويان في الحشر، والمعنى أنكم بأي سبب اتفق هلاككم تحشرون إلى الله تعالى لا إلى غيره فيجزي كلّا منكم كما يستحق فيجازي المحسن على إحسانه والمسيء على إساءته وليس غيره يرجى منه ثواب، أو يتوقع منه دفع عقاب فآثروا ما يقرّبكم إليه ويجرّ لكم رضاه من العمل بطاعته والجهاد في سبيله ولا تركنوا إلى الدنيا، ومما ينسب للحسين رضي الله تعالى عنه:

{ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıklarından elbette daha hayırlıdır”; yani kâfirlerin ömürleri boyunca topladıkları dünya menfaatleri ve lezzetlerinden hayırlıdır. Bu, müminleri cihada ve yarışanların uğrunda yarışması gereken şeylere bir teşviktir. Ayrıca Allah'ın kelimesini yüceltmekten onları alıkoyabilecek şeylerin iptal edilmesinin hemen ardından, Allah yolunda başlarına gelenler hususunda onlara bir taziye ve tesellidir. İlk lâm kasemin mukaddimesi (lâm-ı mûtıe), ikincisi ise kasemin cevabında vaki olan lâmdır. Şartın cevabı ise, kasem cevabının ona delalet etmesi ve anlamını karşılaması sebebiyle hazfedilmiştir. «Mağfiretün» mübteda, «min» ise ona sıfat olan mahzûf bir ifadeye müteallıktır. Bu şekilde vasıflanması, ona verilen ehemmiyeti göstermek ve vukuunun kesinliğine işaret etmek içindir. Birçok âlim başka bir sıfat takdir ederek 'Allah'tan size bir mağfiret' manasını vermiştir. «Rahmet» kelimesinin sıfatı ise zikredilenin ona delalet etmesinden ötürü hazfedilmiştir. Her ikisindeki tenvin taklîl (azlık) içindir ve bu durum sıfatın işaret ettiği manaya zıt düşmez. İsmi tafdîlin iktiza ettiği üzere kâfirlerin topladıkları şeyler için de asıl itibariyle bir hayrın sabit olması; ya dünyada topladıkları şeylerin hakikatte hayır sayılan helalden olabilmesi ihtimaline ya da o malların hayır olduğuna dair onların söz ve inançlarına göre varid olmuştur. Buradaki «mâ»nın ism-i mevsul, sıfat almış nekre (ve sıla zamiri hazfedilmiş) yahut masdariyye olması caiz görülmüştür; masdariyye olduğunda meful hazfedilmiş olur, yani: 'onların mal toplamasından'. Nâfi' ve Âsım hariç Kûfe ehli «mittüm» şeklinde mîm'in kesresiyle okumuş, Hafs ise burası hariç diğer bütün yerlerde onlara muvafakat etmiştir. Geri kalanlar ise mîm'in dammesiyle [«müttüm»] okumuşlardır. Birincisine göre bu, 'hıftüm/hâfe-yehâfu' gibi 'mâte-yemâtü' fiilindendir; ikincisine göre ise 'küntüm/kâne-yekûnu' gibi 'mâte-yemûtü' fiilindendir. Hafs Âsım'dan gayb sigasıyla yâ ile «yecme'ûn» (يَجْمَعُونَ) rivayet etmiştir. Diğerleri ise muhatap sigasıyla tâ ile «tecme'ûn» okumuşlar ve zamir müminlere ait olmuştur. Öldürülmek (katl), sevabı daha çok ve Allah katında daha büyük olduğu için ölümden önce zikredilmiştir; zira mağfiret ve rahmetin ona terettüp etmesi daha kuvvetlidir. Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } “Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız” buyruğunda ise durum tam tersidir; çünkü ölüm öldürülmekten daha çok vuku bulur ve haşir konusunda ikisi eşittir. Mana şudur: Hangi sebeple vefat ederseniz edin, başkasına değil yalnızca Allah Teâlâ'ya haşrolunacaksınız; O da herkese hak ettiği karşılığı verecektir; iyilik yapana iyiliğinin, kötülük yapana da kötülüğünün cezasını verir. O'ndan başka ne sevap umulacak ne de azabından kaçınılacak kimse vardır; öyleyse O'na itaatte bulunmak ve yolunda cihad etmek suretiyle sizi O'na yaklaştıracak ve rızasını kazandıracak şeyleri tercih edin, dünyaya meyletmeyin! Hz. Hüseyin radıyallâhu anh'a nispet edilen şu beyitler bundandır:

فإن تكن الأبدان للموت أنشئت ... فقتل امرئ بالسيف والله أفضل

'Eğer bedenler ölüm için yaratılmışsa, Allah'a yemin olsun ki kişinin kılıçla öldürülmesi çok daha faziletlidir.'

والكلام في اللامين كالكلام في أختيهما بلامين، وإدخال لام القسم على المعمول المقدم مشعر بتأكيد الحصر والاختصاص بأن ألوهيته تعالى هي التي تقتضي ذلك، وادعى بعضهم أن تقديم هذا المعمول لمجرد الاهتمام ويزيده حسنا وقوع ما بعده فاصلة، وما أشرنا إليه أولا أولى، قالوا: ولولا هذا التقديم لوجب توكيد الفعل بالنون لأن المضارع المثبت إذا كان مستقبلا وجب توكيده مع اللام خلافا للكوفيين حيث يجوزون التعاقب بينهما وظاهر صنيع بعض المحققين يشعر بأن في هذه الجملة مقدرا بقرينة ما قبله أي ولئن متم أو قتلتم في سبيل الله، ولعل الحمل على العموم أولى، وزعم بعض أن في الآية تقسيم مقامات العبودية إلى ثلاثة أقسام، فمن عبد الله تعالى خوفا من ناره آمنه مما يخاف وإليه الإشارة بقوله تعالى: لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ ومن عبد الله تعالى شوقا إلى جنته أناله ما يرجو، وإليه الإشارة بقوله سبحانه: وَرَحْمَةٌ لأن الرحمة من أسماء الجنة، ومن عبد الله تعالى شوقا إلى وجهه الكريم لا يريد غيره فهو العبد المخلص الذي يتجلى عليه الحق ﷻ في دار كرامته، وإليه الإشارة بقوله عز اسمه: لَإِلَى اللَّهِ

Buradaki iki lâm hakkındaki söz, iki lâm ile geçen benzerleri hakkındaki söz gibidir. Kasem lâmının öne geçmiş mamule dâhil edilmesi, hasr ve ihtisasın teyidine, yani bunu Allah Teâlâ'nın uluhiyetinin iktiza ettiğine işaret eder. Bazıları bu mamulün öne alınmasının sırf ihtimam için olduğunu ve sonrasının ayet sonu (fâsıla) olmasının buna ayrı bir güzellik kattığını iddia etmiştir; fakat bizim ilk işaret ettiğimiz görüş daha evladır. Âlimler şöyle demiştir: 'Eğer bu öne alma olmasaydı, fiilin nûn-ı tevkîd ile pekiştirilmesi vacip olurdu; zira müspet muzari fiil gelecek zaman ifade ettiğinde, lâm ile birlikte tekit edilmesi vaciptir; aralarında münavebeyi (biri varken diğerinin gerekmeyebileceğini) caiz gören Kûfeliler ise bundan müstesnadır.' Bazı muhakkiklerin ifadelerinin zahiri, önceki ifadenin karinesiyle bu cümlede mahzûf bir takdir bulunduğunu hissettirmektedir; yani: 'Andolsun, eğer Allah yolunda ölür veya öldürülürseniz...' Fakat genele hamletmek belki de daha evladır. Bazıları ayette kulluk makamlarının üç kısma ayrıldığını ileri sürmüşlerdir: Kim Allah Teâlâ'ya ateşinden korkarak ibadet ederse, O onu korktuğundan emin kılar; Yüce Allah'ın { لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir bağışlanma” buyruğunda buna işaret vardır. Kim Allah Teâlâ'ya cennetine duyduğu iştiyakla ibadet ederse, O onu umduğuna nail eder; Yüce Allah'ın { وَرَحْمَةٌ } “ve rahmet” buyruğunda buna işaret vardır, çünkü rahmet cennetin isimlerindendir. Kim de Allah Teâlâ'ya başkasını istemeksizin yalnızca O'nun Kerîm Vechi'ne duyduğu iştiyakla ibadet ederse, o ihlaslı kuldur ki Hak celle celâlühü ikram yurdunda ona tecelli eder; Yüce Allah'ın { لَإِلَى اللَّهِ } “muhakkak Allah'ın [huzurunda]”

تُحْشَرُونَ ولا يخفى أنه من باب التأويل لا من قبيل التفسير فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ خطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم والفاء لترتيب مضمون الكلام على ما ينبئ عنه السياق من استحقاق الفارّين الملامة والتعنيف منه صلى الله تعالى عليه وسلم بمقتضى الجبلة البشرية حيث صدروا عنه وحياض الأهوال مترعة وشمروا للهزيمة والحرب قائمة على ساق، أو من سعة فضاء مغفرته ورحمته والباء متعلقة- بلنت- والتقديم للقصر،- وما- مزيدة للتأكيد وعليه أجلة المفسرين، وهو المأثور عن قتادة، وحكى الزجاج الإجماع عليه وفيه نظر، فقد قال الأخفش وغيره:

{ تُحْشَرُونَ } “toplanacaksınız” buyruğunda da buna işaret vardır. Bunun tefsir kabilinden değil, tevil kabilinden olduğu gizli değildir. { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } “Allah'tan bir rahmet sayesindedir ki onlara yumuşak davrandın”; bu, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e bir hitaptır. Baştaki fâ harfi; korku havuzları dolup taşmış ve savaş olanca şiddetiyle sürerken kaçanların, beşerî tabiat gereği Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem tarafından kınanma ve azarlanmayı hak ettiklerini hissettiren bağlamın gerektirdiği manayı veya O'nun mağfiret ve rahmet alanının genişliğini kelamın muhtevasına bağlamak içindir. Bâ harfi «linte» fiiline müteallıktır ve öne alınması hasr/kasr içindir. «Mâ» ise tekit için ziyadedir; müfessirlerin önde gelenlerinin benimsediği görüş budur, Katâde'den rivayet edilen de budur. Zeccâc bu hususta icma nakletmiştir fakat bunda durup düşünmek gerekir; nitekim Ahfeş ve diğerleri şöyle demiştir:

يجوز أن تكون نكرة بمعنى شيء، ورَحْمَةٍ بدل منها، وجوز أن تكون صفة لها، وقيل: إنها استفهامية للتعجب والتقدير فبأي رحمة لنت لهم، والتنوين في رحمة على كل تقدير للتفخيم ومِنَ متعلقة بمحذوف وقع صفة لها أي فَبِما رَحْمَةٍ عظيمة كائنة من الله تعالى كنت لين الجانب لهم ولم تعنفهم، ولعل المراد بهذه الرحمة ربطه ﷾ على جأشه صلى الله تعالى عليه وسلم وتخصيصه له بمكارم الأخلاق، وجعل الرفق ولين الجانب مسببا عن ربط الجأش لأن من ملك نفسه عند الغضب كان كامل الشجاعة.

«Mâ»nın «şey'» manasında nekre olması ve «rahmetin» kelimesinin ondan bedel olması caizdir; ona sıfat olması da caiz görülmüştür. Ayrıca taaccüb ifade eden istifhâmiyye olduğu ve takdirin 'Nice büyük bir rahmetle onlara yumuşak davrandın!' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Her takdire göre «rahmet» kelimesindeki tenvin tazim/tefhim içindir. «Min» ise ona sıfat olan mahzûf bir ifadeye müteallıktır; yani Allah Teâlâ'dan kaynaklanan pek büyük bir rahmet sayesinde onlara yumuşak davrandın ve onları azarlamadın. Bu rahmetten maksat, muhtemelen Yüce Allah'ın Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kalbine sebat vermesi ve onu üstün ahlakla donatmasıdır. Rıfk ve yumuşak huyluluğun kalbin sebatına bağlanması ise şundandır: Öfke anında nefsine hâkim olan kimse tam bir cesaret sahibidir.

قيل: وأفاد الكلام في هذا المقام فائدتين: إحداهما ما يدل على شجاعته صلى الله تعالى عليه وسلم، والثانية ما يدل على رفقه فهو من باب التكميل، وقد اجتمعت فيه صلى الله تعالى عليه وسلم هاتان الصفتان يوم أحد حيث ثبت حتى كر عليه أصحابه مع أنه عراه ما عراه ثم ما زجرهم ولا عنفهم على الفرار بل آساهم في الغم وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا أي خشن الجانب شرس الأخلاق جافيا في المعاشرة قولا وفعلا غَلِيظَ الْقَلْبِ أي قاسيه، وقال الكلبي:

Denildi ki: Bu makamdaki kelam iki fayda sağlamıştır: Birincisi Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in cesaretine delalet eden şey, ikincisi ise rıfk ve şefkatine delalet eden şeydir; dolayısıyla bu, tekmîl (manayı kemale erdirme) kabilindendir. Uhud günü bu iki sıfat Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'de bir araya gelmiştir; zira başına gelen türlü sıkıntılara rağmen ashabı kendisine geri dönünceye kadar sebat göstermiş, sonra da firar ettiklerinden ötürü onları azarlamamış ve paylamamış, bilakis kederde onlara ortak ve teselli olmuştur. { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا } “Eğer kaba olsaydın”; yani sert mizaçlı, hırçın ahlaklı, söz ve fiilde muamelesi katı olsaydın; { غَلِيظَ الْقَلْبِ } “katı kalpli [olsaydın]”; yani kalbi taşlaşmış biri olsaydın. Kelbî şöyle demiştir:

فَظًّا في الأقوال غَلِيظَ الْقَلْبِ في الأفعال.

«Fazzen» (فَظًّا) sözlerde kaba, «ğalîza'l-kalb» (غَلِيظَ الْقَلْبِ) ise fiillerde katı demektir.

وذكر بعضهم أن الفظ سيئ الخلق في الأمور الظاهرة من الأقوال والأفعال، وغَلِيظَ الْقَلْبِ السيئ في الأمور الباطنة، والثاني سبب للأول وقدم المسبب لظهوره إذ هو الذي يطلع عليه ويمكن أن يقال المراد لو كنت على خلاف تينك الصفتين المعبر عنهما بالرحمة وهو التهور المشار إليه بالفظاظة وسوء الأخلاق المرموز إليه بغلظ القلب فإن قساوة القلب وعدم تأثره يتبعها كل صفة ذميمة، ولهذا

Bazıları ise şöyle demiştir: 'Fazz', söz ve fiillerden oluşan zahirî hususlarda ahlakı kötü olan kimsedir; 'ğalîzü'l-kalb' ise bâtınî hususlarda kötülük taşıyandır. İkincisi birincinin sebebidir; müsebbeb (sonuç) ise daha açık ve dışarıdan müşahede edilen olduğu için öne alınmıştır. Şöyle de denilebilir: Maksat, rahmet olarak ifade edilen o iki sıfatın zıddı üzerinde olsaydın demektir; bu zıtlar da kabalıkla işaret edilen fevrilik (tehevvür) ile katı kalplilikle remzedilen ahlak kötülüğüdür. Zira kalbin katılığı ve etkilenmeyişi, her türlü yerilmiş sıfatı peşinden getirir. Nitekim bundan dolayı

ورد أبعد القلوب عن الله تعالى القلوب القاسية

«Allah Teâlâ'dan en uzak kalpler, katı kalplerdir» şeklinde rivayet edilmiştir.

وكأنه لبعده صدّر بيمكن وعلى كل تقدير في الكلام حذف أي ولو كنت فظا غليظ القلب فلم تلن لهم وأغلظت عليهم لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ أي لتفرقوا عنك ونفروا منك ولم يسكنوا إليك وتردّوا في مهاوي الردى ولم ينتظم أمر ما بعثت به من هدايتهم وإرشادهم إلى الصراط فَاعْفُ عَنْهُمْ مترتب على ما قبله أي إذا كان أمر كذلك فاعف عنهم فيما يتعلق بحقوقك وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ الله تعالى فيما يتعلق بحقوقه ﷾ إتماما للشفقة وإكمالا للتربية وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ أي في الحرب أخرجه ابن أبي حاتم من طريق ابن سيرين عن عبيدة وهو المناسب للمقام، أو فيه وفي أمثاله مما تجري فيه المشاورة عادة، وإليه ذهب جماعة، واختلف في مشاورته صلى الله تعالى عليه وسلم لأصحابه رضي الله تعالى عنهم في أمر الدين إذا لم يكن هناك وحي فمن أبى الاجتهاد له صلى الله تعالى عليه وسلم ذهب إلى عدم جوازها ومن لا يأباه- وهو الأصح- ذهب إلى جوازها، وفائدتها الاستظهار برأيهم، ويؤيد ذلك ما

Sanki uzak bir ihtimal olduğu için 'denilebilir' ifadesiyle başlanmıştır. Her halükârda kelamda bir hazif vardır; yani: 'Eğer kaba ve katı kalpli olsaydın da onlara yumuşak davranmayıp sert çıksaydın { لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “elbette senin etrafından dağılıp giderlerdi”; yani senden ayrılır, senden ürker, sana ısınamaz, helak uçurumlarına yuvarlanırlar ve onları doğru yola sevk ve irşad etmek üzere gönderildiğin risalet işi intizam bulmazdı.' { فَاعْفُ عَنْهُمْ } “Öyleyse onları affet”; bu emir öncesine terettüp etmektedir; yani durum böyle olunca, senin kendi haklarına taalluk eden hususlarda onları affet; { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “ve onlar için bağışlanma dile”; şefkatin tamama ermesi ve terbiyenin kemale ermesi için Allah Teâlâ'nın haklarına taalluk eden hususlarda onlar adına bağışlanma dile. { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “ve iş hususunda onlarla istişare et”; yani savaş konusunda; nitekim İbn Ebî Hâtim bunu İbn Sîrîn tarikinden Ubeyde'den rivayet etmiştir ki makama uygun olan da budur; yahut savaşta ve âdeten istişare edilen benzeri işlerde demektir ki bir grup bu görüşe gitmiştir. Vahyin bulunmadığı dinî hususlarda Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabı radıyallâhu anhüm ile istişare edip etmeyeceği konusunda ihtilaf edilmiştir: O'nun içtihadını kabul etmeyenler bunun caiz olmadığına, içtihadını kabul edenler ise —ki en sahih görüş budur— caiz olduğuna hükmetmişlerdir. İstişarenin faydası ise onların görüşleriyle güç kazanmaktır (istizhâr). Bunu şu rivayet de teyit etmektedir:

أخرجه الإمام أحمد عن عبد الرحمن بن غنم أن رسول الله ﷺ قال لأبي بكر وعمر: «لو اجتمعتما في مشورة ما خالفتكما»

İmam Ahmed'in Abdurrahman b. Ganm'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebu Bekir ve Ömer'e şöyle buyurmuştur: «Eğer bir istişarede birleşirseniz, size muhalefet etmem.»

أو التطييب لأنفسهم، وإليه ذهب قتادة، فقد أخرج ابن جرير عنه أنه قال: أمر الله تعالى نبيه ﷺ أن يشاور أصحابه في الأمور وهو يأتيه وحي السماء لأنه أطيب لأنفس القوم، أو أن تكون سنة بعده لأمته، وإليه ذهب الحسن، فقد أخرج البيهقي عنه أنه قال في الآية: قد علم الله تعالى ما به إليهم حاجة ولكن أراد أن يستن به من بعده، ويؤيده ما

Yahut onların gönüllerini hoş etmek (tatyîb-i nüfûs) içindir; Katâde bu görüşe gitmiştir. Nitekim İbn Cerîr onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Gökten vahiy gelmesine rağmen Allah Teâlâ, kavmin gönlü daha çok hoş olsun diye Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e işlerde ashabıyla istişare etmesini emretmiştir.' Yahut kendisinden sonra ümmeti için bir sünnet olması içindir; Hasan[-ı Basrî] bu görüşe meyletmiştir. Nitekim Beyhakî onun ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ O'nun onlara ihtiyacı olmadığını bilmiştir; fakat kendisinden sonrakilerin O'nu örnek almasını murad etmiştir.' Bunu şu rivayet de desteklemektedir:

أخرجه ابن عدي والبيهقي في الشعب بسند حسن عن ابن عباس قال: لما نزلت وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ قال رسول

İbn Adiy ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin hasen bir senetle İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “ve iş hususunda onlarla istişare et” ayeti indiğinde Resûlullah

الله ﷺ: «أما إن الله ورسوله لغنيان عنها ولكن جعلها الله تعالى رحمة لأمتي فمن استشار منهم لم يعدم رشدا ومن تركها لم يعدم غيا»

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bilesiniz ki Allah ve Resûlü bundan müstağnidir; fakat Allah Teâlâ bunu ümmetim için bir rahmet kılmıştır. İçlerinden kim istişare ederse doğru yoldan mahrum kalmaz; kim de onu terk ederse sapıklıktan kurtulamaz.»

وقيل: فائدة ذلك أن يمتحنهم فيتميز الناصح من الغاش وليس بشيء، وادعى الجصاص أن كون الأمر بالمشاورة على جهة تطييب النفوس مثلا غير جائز لأنه لو كان معلوما عندهم أنهم إذا استفرغوا مجهودهم في استنباط الصواب عما سئلوا عنه ثم لم يكن معمولا به لم يكن في ذلك تطييب نفوسهم بل فيه إيحاشهم بأن آراءهم غير مقبولة ولا معوّل عليها وجزم بأنه لا بد أن يكون لمشاورته صلى الله تعالى عليه وسلم إياهم فائدة هي الاستظهار بما عندهم وأن يكون للنبي ﷺ معهم ضرب من الاجتهاد فما وافق رأيه عمل به وما خالفه ترك من غير لوم، وفيه إرشاد للاجتهاد وجوازه بحضرته ﷺ وإشعار بمنزلة الصحابة وأنهم كلهم أهل اجتهاد وأن باطنهم مرضي عند الله تعالى انتهى، وفيه نظر إذ لا خفاء على من راجع وجدانه أن في قول الكبير للصغير ماذا ترى في أمر كذا وماذا عندك فيه تطييبا لنفسه وتنشيطا لها لاكتساب الآراء وإعمال الفكر لا سيما إذا صادف رأيه رأي الكبير أحيانا وإن لم يكن العمل برأيه الموافق بل العمل بالرأي الموافق، وما ادعاه من أن الرأي إذا لم يكن معمولا به كان فيه إيحاش غير مسلم لا سيما فيما نحن فيه لعلم الصحابة رضي الله تعالى عنهم بعلو شأن رسول الله ﷺ وأن عقولهم بالنسبة إلى عقله الشريف كالسها بالنسبة إلى شمس الضحى، على أن من قال: إن فائدة المشاورة تطييب النفس أشار إلى أن الوحي يأتيه فهو غني عنها، وحينئذ يكون قصد التطييب أتم وأظهر لما في المشاورة إذ ذاك من تعريضهم لما يمكن أن يوافق الوحي والإيحاش بعدم العمل هنا أبعد لأن مستنده اتباع الوحي ومعلوم لديهم أنه أولى بالاتباع لأنه من قبل الله تعالى اللطيف الخبير كما لا يخفى، ثم ما ذكر من أن في ذلك إشعارا بأن الصحابة كلهم أهل اجتهاد في حيز المنع لأن أمر السلطان مثلا لعامله أن يشاور أهل بلده في أموره لا يستدعي أن يشاور كل واحد واحد منهم في ذلك بل لا يكاد أن يكون ذلك مرادا أصلا بل المراد أن يشاور أهل الآراء منهم والمتدربين فيهم، وكون الصحابة كلهم كذلك أول المدعى، ودون إثباته وقعة الجمل وحرب صفين.

Denildi ki: Bunun faydası onları imtihan etmek, böylece samimi olan ile hilekâr olanı ayırt etmektir; fakat bu kayda değer bir görüş değildir. Cessâs ise istişare emrinin sırf gönülleri hoş etmek için olmasının caiz olmadığını iddia etmiştir; zira kendilerine sorulan hususta doğruyu bulmak için var güçlerini sarf ettikten sonra bu görüşün uygulanmayacağını bilselerdi, bu durum onların gönlünü hoş etmez, bilakis görüşlerinin kabul edilmediği ve itimat olunmadığı hissiyle kalplerini kırardı. O, Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in onlarla istişare etmesinin mutlaka bir faydası olması gerektiğini, bunun da onların fikirleriyle destek aramak (istizhâr) olduğunu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlarla birlikte bir nevi içtihadda bulunduğunu kesin bir dille belirtmiştir: Kendi re'yine muvafık olanla amel eder, muhalif olanı ise kınamaksızın terk ederdi. Bunda içtihada teşvik, O'nun huzurunda içtihadın cevazı ve sahabenin mertebesine, hepsinin içtihad ehli olduğuna ve iç dünyalarının Allah katında makbul bulunduğuna bir işaret vardır, demiştir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira vicdanına başvuran kimseye gizli değildir ki büyüğün küçüğe 'Şu işte ne dersin, bu hususta fikrin nedir?' demesi bile onun gönlünü hoş eder ve fikir üretmeye, akıl yürütmeye teşvik eder. Özellikle de bazen onun görüşü büyüğün görüşüne tevafuk ederse, amelin sırf onun muvafık görüşüyle değil de ortak doğru görüşle yapılması halinde bile bu böyledir. Cessâs'ın 'görüş uygulanmadığında gönül kırgınlığı doğar' iddiası ise kabul edilemez; bilhassa bizim mevzumuzda asla geçerli değildir; zira sahabe radıyallâhu anhüm Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüce mertebesini ve kendi akıllarının O'nun şerefli aklı karşısında Süha yıldızının kuşluk güneşine nispeti gibi olduğunu çok iyi biliyorlardı. Kaldı ki istişarenin faydasının gönül almak olduğunu söyleyenler, vahiy geldiği için O'nun istişareden müstağni olduğuna işaret etmişlerdir. Bu durumda gönül alma gayesi daha tam ve daha açıktır; çünkü o esnada yapılan istişare, onların fikirlerinin vahye muvafık düşme ihtimaline zemin hazırlar. Görüşle amel edilmemesinden kaynaklanacak kırgınlık ise burada son derece uzaktır; zira amel etmeyişin dayanağı vahye tâbi olmaktır ve vahyin uyulmaya en layık şey olduğu, gizli olmadığı üzere Latîf ve Habîr olan Allah Teâlâ katından geldiği sahabe nezdinde malumdur. Ayrıca Cessâs'ın bunda sahabenin hepsinin içtihad ehli olduğuna işaret bulunduğu yönündeki sözü de kabule şayan değildir; zira mesela bir sultanın valisine 'İşlerinde şehir halkıyla istişare et' diye emretmesi, oradaki herkesle tek tek istişare etmesini gerektirmez, hatta bu kesinlikle kastedilmiş olamaz; bilakis maksat, onların fikir sahipleri ve tecrübelileriyle istişare etmektir. Sahabenin tamamının bu vasıfta olduğunu iddia etmek ise davanın ta kendisidir; bunu ispat etmenin önünde Cemel Vakası ve Sıffîn Savaşı gibi hadiseler durmaktadır.

ويؤيد كون المراد من الصحابة- المأمور صلى الله تعالى عليه وسلم بمشاورتهم أهل الرأي والتدبير لا مطلقا بما أخرجه الحاكم وصححه. والبيهقي في سننه عن ابن عباس أنه قال في وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ: أبو بكر، وعمر، ومن طريق الكلبي عن أبي صالح عن الحبر أن الآية نزلت فيهما، نعم لو كانت المشاورة لمجرد تطييب النفوس دون الاستظهار كان لمشاورة أي واحد منهم وإن لم يكن من أرباب الرأي وجه لكن الجصاص لم يبن كلامه على ذلك.

Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kendileriyle istişare etmekle emrolunduğu sahabilerin mutlak olarak hepsi değil, fikir ve tedbir sahipleri olduğunu şu rivayet de teyit etmektedir: Hâkim'in rivayet edip sahihlediği ve Beyhakî'nin Sünen'inde naklettiğine göre İbn Abbas { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “ve iş hususunda onlarla istişare et” ayeti hakkında 'Ebu Bekir ve Ömer'dir' demiştir. Kelbî tarikinden Ebu Sâlih yoluyla İbn Abbas'tan nakledildiğine göre de bu ayet bu ikisi hakkında inmiştir. Evet, şayet istişare destek aramak için değil de sırf gönül almak için olsaydı, fikir ehlinden olmasa bile onlardan herhangi biriyle istişare edilmesinin bir vechi olurdu; fakat Cessâs sözünü bunun üzerine bina etmemiştir.

بقي أن بين ما

Geriye şu kalmaktadır:

أخرجه الإمام أحمد من قوله صلى الله تعالى عليه وسلم للعمرين رضي الله تعالى عنهما: «لو اجتمعتما على مشورة ما خالفتكما»

İmam Ahmed'in rivayet ettiği, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in iki Ömer'e [yani Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer'e] radıyallâhu anhümâ söylediği: «Eğer bir istişarede birleşirseniz, size muhalefet etmem» hadisi ile,

وما

ve

أخرجه ابن عدي والبيهقي من قوله ﵊ عند نزول الآية «أما إن الله ورسوله لغنيان عنها ولكن جعلها الله تعالى رحمة لأمتي»

İbn Adiy ve Beyhakî'nin rivayet ettiği, ayet indiğinde Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın söylediği: «Bilesiniz ki Allah ve Resûlü bundan müstağnidir; fakat Allah Teâlâ bunu ümmetim için bir rahmet kılmıştır» hadisi arasında,

تنافيا إلا أن يحمل خبر عدم مخالفتهما لو اجتمعا على الإشارة إلى رفعة قدرهما وعلو شأنهما وأن اجتماعهما على أمر لا يكون إلا موافقا لما عند الله تعالى وهو الذي عليه المعول وبه العمل، وكأن في

bir çelişki bulunmaktadır. Ancak ikisi birleştiğinde onlara muhalefet etmeyeceği haberi, onların kadrinin yüceliğine, şanlarının üstünlüğüne ve bir işte ittifak etmelerinin mutlaka Allah Teâlâ katındakine muvafık olacağına —ki itimat olunan ve amel edilen de budur— hamledilirse bu çelişki ortadan kalkar. Nitekim

قوله ﷺ: «وما خالفتكما»

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «size muhalefet etmem»

دون لعملت بقولكما مثلا نوع إشعار بما قلنا فتدبر، وقرأ ابن عباس كما أخرج البخاري في الأدب المفرد عنه وَشاوِرْهُمْ فِي بعض الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ أي إذا عقدت قلبك على الفعل وإمضائه بعد المشاورة كما تؤذن به الفاء.

ifadesinde, mesela 'sizin sözünüzle amel ederdim' demeyip böyle buyurmasında söylediğimiz hususa bir nevi işaret vardır, iyi düşün! İbn Abbas —Buhârî'nin el-Edebü'l-Müfred'de kendisinden rivayet ettiği üzere— ayeti: «Veşâvirhüm fî ba'dı'l-emr» (وَشاوِرْهُمْ فِي بعض الْأَمْرِ) şeklinde okumuştur. { فَإِذا عَزَمْتَ } “Karar verdiğin zaman da”; yani fâ harfinin bildirdiği üzere, istişareden sonra fiili yapmaya ve uygulamaya kalbini bağlayıp kesin karar verdiğinde,

فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ أي فاعتمد عليه وثق به وفوض أمرك إليه فإنه الأعلم بما هو الأصلح، وأصل التوكل إظهار العجز والاعتماد على الغير والاكتفاء به في فعل ما يحتاج إليه، وهو عندنا على الله سبحانه لا ينافي مراعاة الأسباب بل يكون بمراعاتها مع تفويض الأمر إليه تعالى شأنه و «اعقلها وتوكل» يرشد إلى ذلك، وعند ساداتنا الصوفية هو إهمال

{ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “artık Allah'a tevekkül et”; yani O'na dayan, O'na güven ve işini O'na havale et; zira en hayırlı ve uygun olanı en iyi bilen O'dur. Tevekkülün aslı; acziyet izhar edip başkasına güvenmek ve ihtiyaç duyulan şeyi yapmada onunla yetinmektir. Bizim nezdimizde Allah Sübhânehû'ya tevekkül etmek, sebepleri gözetmeye mani değildir; aksine işi şânı yüce olan Allah'a havale etmekle birlikte sebeplere riayet etmekle olur. «Deveni bağla ve tevekkül et» hadisi de buna irşad etmektedir. Tasavvuf büyüklerimiz nezdinde ise tevekkül,

التدبير بالكلية، وعن خالد بن زيد أنه قرأ فَإِذا عَزَمْتَ بصيغة المتكلم، والمعنى فإذا قطعت لك بشيء وعينته لك فتوكل علي ولا تشاور به أحدا، والالتفات لتربية المهابة وتعليل التوكل والأمر به فإن عنوان الألوهية الجامعة لجميع صفات الكلام مستدعى للتوكل عليه سبحانه والأمر به.

tedbiri tamamen terk etmektir. Hâlid b. Zeyd'den { فَإِذا عَزَمْتُ } şeklinde mütekellim sigasıyla (yani 'Ben azmettiğim zaman') okuduğu rivayet edilmiştir. Mana şöyledir: 'Senin için bir hususu kesinleştirip tayin ettiğimde Bana tevekkül et ve o hususta hiç kimseyle istişare etme.' [Gāib sigasından 'Allah'a tevekkül et' şeklindeki] iltifat ise heybet duygusunu pekiştirmek, tevekkülü ve onunla emrolunmayı gerekçelendirmek içindir; zira bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan uluhiyet unvanı, bizzat Allah Sübhânehû'ya tevekkül etmeyi ve bununla emrolunmayı gerektirir.

إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ عليه الواثقين به المنقطعين إليه فينصرهم ويرشدهم إلى ما هو خير لهم كما تقتضيه المحبة، والجملة تعليل للتوكل عليه سبحانه، وقد روعي في الآية حسن الترتيب وذلك لأنه صلى الله تعالى عليه وسلم أمر أولا بالعفو عنهم فيما يتعلق بخاصة نفسه فإذا انتهوا إلى هذا المقام أمر أن يستغفر لهم ما بينهم وبين الله تعالى لتنزاح عنهم التبعتان فلما صاروا إلى هنا أمر بأن يشاورهم في الأمر إذ صاروا خالصين من التبعتين مصفين منهما، ثم أمر ﷺ بعد ذلك بالتوكل على الله تعالى والانقطاع إليه لأنه سبحانه السند الأقوم والملجأ الأعظم الذي لا تؤثر الأسباب إلا به ولا تنقضي الحاج إلا عند بابه إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ جملة مستأنفة سيقت بطريق تلوين الخطاب تشريفا للمؤمنين لإيجاب التوكل عليه والترغيب في طاعته التي يستحق بها النصرة والتحذير عن معصيته التي يستحق بها الخذلان أي أن يرد نصركم كما أراده يوم بدر فلا أحد يغلبكم على طريق نفي الجنس المنتظم بجميع أفراد الغالب ذاتا وصفة فهو أبلغ من لا يغلبكم أحد لدلالته على نفي الصفة فقط.

{ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ } “Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever”; yani Kendisine tevekkül eden, O'na güvenen ve yalnız O'na bağlananları sever; muhabbetin gereği olarak onlara yardım eder ve kendileri için en hayırlı olana onları iletir. Bu cümle, Allah Sübhânehû'ya tevekkülün illetidir. Ayette son derece güzel bir tertip gözetilmiştir: Zira Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e evvela kendi şahsına taalluk eden hususlarda onları affetmesi emredilmiş; bu makama ulaştıklarında, üzerlerindeki iki sorumluluk (kul hakkı ve Allah hakkı) da kalksın diye Allah ile aralarındaki hususlarda onlar için istiğfar etmesi emredilmiş; bu noktaya geldiklerinde ise her iki sorumluluktan arınıp tertemiz oldukları için onlarla iş hususunda istişare etmesi emredilmiştir. Ardından Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah Teâlâ'ya tevekkül etmesi ve O'na yönelmesi emredilmiştir; zira Allah Sübhânehû, sebeplerin ancak Kendisiyle tesir ettiği ve ihtiyaçların ancak O'nun kapısında giderildiği en sağlam dayanak ve en yüce sığınaktır. { إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ } “Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur” cümlesi; O'na tevekkülü vacip kılmak, yardımın hak edildiği itaate teşvik etmek ve yüzüstü bırakılmanın hak edildiği isyandan sakındırmak maksadıyla müminleri taltif etmek üzere hitabın yönü değiştirilerek (telvîn-i hitâb) getirilmiş müstakil bir kelamdır (istînâf). Yani: Bedir günü irade buyurduğu gibi şayet size yardım etmeyi dilerse, zât ve sıfat olarak galip gelenlerin bütün fertlerini içine alan cinsin nefyi yoluyla sizi yenecek hiçbir kimse olamaz. Bu ifade, sadece sıfatın nefyine delalet eden 'lâ yeğlibüküm ehadün' (size kimse galip gelemez) ifadesinden daha beliğdir.

ثم المفهوم من ظاهر النظم الكريم- كما قال شيخ الإسلام- وإن كان نفي مغلوبيتهم من غير تعرض لنفي المساواة أيضا وهو الذي يقتضيه المقام لكن المفهوم منه فهما قطعيا هو نفي المساواة وإثبات الغالبية للمخاطبين، فإذا قلت: لا أكرم من فلان ولا أفضل منه بالمفهوم منه حتما أنه أكرم من كل كريم وأفضل من كل فاضل وهذا أمر مطرد في جميع اللغات ولا اختصاص بالنفي الصريح بل هو مطرد فيما ورد على طريق الاستفهام الإنكاري كما في قوله تعالى: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً [الأنعام: ١٤٤، الأعراف: ٣٧، يونس: ١٧، الكهف: ١٥] في مواقع كثيرة من التنزيل وقد أشرنا إلى هذا المبحث فيما تقدم وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ أي وإن يرد خذلانكم ويمنعكم معونته كما فعل يوم أحد.

Ayrıca yüce nazmın zahirinden anlaşılan mana —Şeyhülislam'ın da belirttiği gibi— eşitliğin de nefyine değinmeksizin onların mağlup olmalarının nefyi olsa ve makamın gerektirdiği de bu olsa bile; bundan kesin bir anlayışla çıkarılan mana, eşitliğin de nefyi ve muhataplar için mutlak galipliğin ispatıdır. Nitekim 'Filancadan daha cömerdi ve daha faziletlisi yoktur' dediğinde, bundan kesin olarak anlaşılan şey onun bütün cömertlerden daha cömert ve bütün faziletlilerden daha faziletli olduğudur. Bu kural bütün dillerde caridir; sadece sarih nefiye mahsus olmayıp Kur'an'ın pek çok yerinde geçen Yüce Allah'ın: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” buyruğunda olduğu gibi istifhâm-ı inkârî tarikiyle gelen ifadelerde de geçerlidir. Bu konuya daha önce işaret etmiştik. { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ } “Eğer sizi yardımsız bırakırsa”; yani Uhud günü yaptığı gibi sizi yüzüstü bırakmayı diler ve yardımını sizden esirgerse,

وقرئ «يخذلكم» من أخذله إذا جعله مخذولا فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ استفهام إنكاري مفيد لانتفاء الناصر على نحو انتفاء الغالب، وقيل: وجاء جواب الشرط في الأول صريح النفي ولم يجيء في الثاني كذلك تلطفا بالمؤمنين حيث صرح لهم بعدم الغلبة ولم يصرح بأنه لا ناصر لهم وان كان الكلام مفيدا له مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد خذلانه أو من بعد الله تعالى على معنى إذا جاوزتموه فعلى الأول- بعد- ظرف زمان وهو الأصل فيها، وعلى الثاني مستعار للمكان وَعَلَى اللَّهِ لا على غيره كما يؤذن بذلك تقديم المعمول.

«Yuhzilkem» şeklinde de okunmuştur ki 'onu yardımsız/hüsranda bıraktı' manasında 'ahzelehu' fiilindendir. { فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ } “O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?”; bu, galibin nefyedildiği gibi yardım edenin de olmadığını bildiren bir istifhâm-ı inkârîdir. Denildi ki: İlkinde şartın cevabı sarih nefy ile gelmişken ikincisinde böyle gelmeyişi müminlere bir lütuftur; zira onlar için yenilmeyecekleri açıkça ifade edilmiş, kelam bu manayı ifade etmesine rağmen 'onların hiçbir yardımcısı yoktur' şeklinde açık bir ifade kullanılmamıştır. { مِنْ بَعْدِهِ } “O'ndan sonra”; yani O'nun sizi yardımsız bırakmasından sonra veya O'nu aşıp geçtiğinizde Allah Teâlâ'dan başka kimseden yardım gelemez manasındadır. Birinciye göre «ba'de» zaman zarfıdır ki asıl olan da budur; ikinciye göre ise mekân için istiare edilmiştir. { وَعَلَى اللَّهِ } “Yalnızca Allah'a”; başkasına değil; nitekim mamulün öne alınması bunu bildirmektedir.

فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ المراد بهم إما جنس المؤمنين والمخاطبون داخلون فيه دخولا أوليا، وإما المخاطبون خاصة بطريق الالتفات على التقديرين لا يخفى ما في ذلك من تشريف المخاطبين مع الإيماء إلى تعليل تحتم التوكل عليه تعالى، والفاء كما قالوا: لترتيب ما بعدها أو الأمر به على ما مرّ من غلبة المؤمنين ومغلوبيتهم على تقدير نصر الله تعالى لهم وخذلانه إياهم فإن العلم بذلك مما يستدعي قصر التوكل عليه سبحانه لا محالة.

{ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler tevekkül etsinler”; onlardan maksat ya bütün müminler cinsidir ki muhataplar buna öncelikle dâhildir; yahut iltifat yoluyla bizzat muhatapların kendileridir. Her iki takdirde de, Allah Teâlâ'ya tevekkül etmenin vücubunun illetine ima ile birlikte muhatapların taltif edildiği gizli değildir. Âlimlerin belirttiği üzere fâ harfi; Allah Teâlâ'nın onlara yardım etmesi veya onları yardımsız bırakması takdirinde müminlerin galibiyeti ve mağlubiyetine dair geçen hususlar üzerine sonraki hükmün veya emrin terettüp etmesi içindir. Zira bunu bilmek, tevekkülü kaçınılmaz olarak sadece Allah Sübhânehû'ya has kılmayı gerektirir.