Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ أي ما صح ولا استقام لنبي من الأنبياء أن يخوف في المغنم لأن الخيانة تنافي النبوة وأصل الغل الأخذ بخفية ولذا استعمل في السرقة ثم خص في اللغة بالسرقة من المغنم قبل القسمة وتسمى غلولا أيضا، قيل: وسميت بذلك لأن الأيدي فيها مغلولة أي ممنوعة مجعول فيها غل وهي الحديدة التي تجمع يد الأسير إلى

{ وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } “Hiçbir peygambere, ganimete hıyanet etmek yaraşmaz.” Yani hiçbir peygambere ganimette hıyanet etmesi yakışmaz ve doğru olmaz. Zira hıyanet peygamberlikle bağdaşmaz. Gıll kelimesinin aslı gizlice almaktır; bu yüzden hırsızlık için de kullanılmıştır. Daha sonra lügatte taksimden önce ganimetten çalmaya tahsis edilmiştir ve buna gulûl da denir. Denildi ki: Buna bu ismin verilmesi, onda ellerin bağlanmış/yasaklanmış olması, yani kendisine bir bukağı (gıll) vurulmuş olmasındandır. Bu da esirin elini boynuna

عنقه، ويقال لها: جامعة أيضا، وقال الرماني، وغيره أصل الغلول من الغلل وهو دخول الماء في خلل الشجر، وسميت الخيانة غلولا لأنها تجري في الملك على خفاء من غير الوجه الذي يحل، ومن ذلك الغل للحقد، والغليل لحرارة العطش، والغلالة للشغار، والمراد تنزيه ساحة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم على أبلغ وجه عما ظن به الرماة يوم أحد

bağlayan demirdir ve ona câmia da denir. Rummânî ve başkaları ise gulûlün aslının, suyun ağaçların arasına sızması manasındaki galele kelimesinden geldiğini söylemişlerdir. Hıyanete de gulûl denilmiştir; çünkü o, helal olmayan bir yoldan mülke gizlice sızar. Bu kökten türeyen ğıll kin/haset, ğalîl susuzluğun harareti, ğılâle ise iç çamaşırı/şigâr demektir. Burada kastedilen, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüce şahsiyetini, Uhud günü okçuların onun hakkında zannettiği şeyden en beliğ şekilde tenzih etmektir.

فقد حكى الواحدي عن الكلبي، ومقاتل أن الرماة حين تركوا المركز يومئذ طلبا للغنيمة قالوا: نخشى أن يقول النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: من أخذ شيئا فهو له وأن لا يقسم الغنائم كما لم يقسم يوم بدر فقال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: «ظننتم أنا نغلّ ولا نقسم لكم» ولهذا نزلت الآية،

Nitekim Vâhidî'nin Kelbî ve Mukâtil'den naklettiğine göre, okçular o gün ganimet elde etmek amacıyla mevzilerini terk ettiklerinde şöyle demişlerdi: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Kim bir şey aldıysa o onundur' demesinden ve Bedir günü paylaştırmadığı gibi ganimetleri taksim etmemesinden korkuyoruz.» Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bizim hıyanet edeceğimizi ve aranızda paylaştırmayacağımızı mı zannettiniz?» buyurdu ve işte bu sebeple bu ayet nazil oldu.

أو تنزيهه صلى الله تعالى عليه وسلم عما اتهمه به بعض المنافقين يوم بدر، فقد أخرج أبو داود والترمذي وابن جرير وحسناه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أنه قال: نزلت هذه الآية في قطيفة حمراء فقدت يوم بدر فقال بعض الناس: لعل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أخذها، والرواية الأولى أوفق بالمقام، وارتباط الآية بما قبلها عليها أتم لأن القصة أحدية إلا أن فيها إشعارا بأن غنائم بدر لم تقسم وهو مخالف لما سيأتي في الأنفال وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه، والرواية الثانية أولى بالقبول عند أرباب هذا الشأن، ويحتمل أن يكون المراد المبالغة في النهي عن الغلول،

Yahut Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Bedir günü bazı münafıkların kendisine attığı töhmetten tenzih edilmesidir. Nitekim Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan hasen derecesinde rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Bu ayet, Bedir günü kaybolan kırmızı bir kadife örtü hakkında nazil oldu. Bazı kimseler: 'Belki de onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem almıştır' dediler.» Birinci rivayet makama daha uygundur ve ayetin öncesiyle irtibatı buna göre daha tamdır; zira kıssa Uhud kıssasıdır. Ancak bu rivayette Bedir ganimetlerinin taksim edilmediğine dair bir ima vardır ki bu da Enfal suresinde gelecek olana aykırıdır; inşâallahu teâlâ bunun tahkiki gelecektir. İkinci rivayet ise bu ilmin erbabı nezdinde kabule daha layıktır. Ayetten muradın, gulûlden (ganimete hıyanetten) nehiyde mübalağa olması da muhtemeldir.

فقد أخرج ابن أبي شيبة في المصنف. وابن جرير مرسلا عن الضحاك قال: بعث رسول الله ﷺ طلائع فغنم النبي ﷺ غنيمة فقسم بين الناس ولم يقسم للطلائع شيئا فلما قدمت الطلائع قالوا قسم النبي ﷺ ولم يقسم لنا فأنزل الله تعالى الآية،

Nitekim İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te ve İbn Cerîr mürsel olarak Dahhâk'tan rivayet etmişlerdir: «Resûlullah ﷺ keşif kolları gönderdi. [Bu sırada] Nebî ﷺ ganimet elde etti ve bunu insanlar arasında paylaştırdı fakat keşif kollarına bir şey ayırmadı. Keşif kolları geri döndüklerinde, 'Nebî ﷺ paylaştırdı ama bize vermedi' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»

فالمعنى ما كان لنبي أن يعطي قوما من العسكر ويمنع آخرين بل عليه أن يقسم بين الكل بالسوية، وعبر سبحانه عن حرمان بعض الغزاة بالغلول فطما عن هذا الفعل بالكلية، أو تعظيما لشأنه ﷺ، وجعل بعضهم الكلام على هذا الاحتمال على حدّ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] خوطب به ﷺ وأريد غيره ممن يفعل مثل هذا بعد النهي عنه- ولا يخفى بعده- والصيغة على الاحتمال الأول إخبار لفظا ومعنى لكنها لا تخلو عن رمز إلى نهي عن اعتقاد ذلك في تلك الحضرة المقدسة وعلى الاحتمال الأخير خبر أجري مجرى الطلب، وقد وردت هذه الصيغة نهيا في مواضع من التنزيل كقوله تعالى: ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى [الأنفال: ٦٧] ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التوبة: ١١٣] وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ [الأحزاب: ٥٣] وكذا للامتناع العقلي كقوله تعالى: ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مريم: ٣٥] وما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها [النمل: ٦٠] وقرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي ويعقوب- أن يغل- على صيغة البناء للمفعول، وفي توجيهها ثلاثة أوجه، أحدها أن يكون ماضيه أغللته أي نسبته إلى الغلول كما تقول أكفرته أي نسبته إلى الكفر قال الكميت:

Buna göre mana: «Hiçbir peygambere, ordunun bir kısmına verip diğerlerini mahrum bırakması yakışmaz; bilakis herkese eşit olarak paylaştırması gerekir» şeklinde olur. Allah Teâlâ, bazı gazileri mahrum bırakmayı, bu fiilden tamamen caydırmak veya Resûlullah ﷺ'in şanını yüceltmek gayesiyle 'gulûl' olarak ifade etmiştir. Bazıları ise bu ihtimale göre kelamı, { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider” ayeti kabîlinden kılmışlardır; hitap Resûlullah ﷺ'e yapılmış fakat bundan menedildikten sonra böyle bir şey yapacak olan başkaları kastedilmiştir; bunun uzak bir yorum olduğu ise gizli değildir. Bu sîga birinci ihtimale göre lafzen ve mânen ihbardır (haberdir); ancak o mukaddes huzurda böyle bir şeye inanmaktan nehyetme işaretinden de hali değildir. Son ihtimale göre ise talep mecrasına sokulmuş bir haberdir. Bu sîga Kur'an'ın birçok yerinde nehiy olarak varid olmuştur; Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } “Hiçbir peygambere esirleri olması yakışmaz”, { ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Peygambere ve iman edenlere müşrikler için mağfiret dilemek yakışmaz”, { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz size yakışmaz”. Aynı şekilde aklî imkânsızlık için de gelmiştir; Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez”, { وما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } “Onun ağacını bitirmek sizin harcınız değildir”. Nâfi', İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Ya'kûb «en yuğalle» (أَنْ يُغَلَّ) şeklinde meçhul sîgasıyla okumuşlardır. Bunun tevcîhinde üç vecih vardır: Birincisi, mâzisinin 'eğleltühû' (أغللته) olmasıdır, yani 'onu gulûle nispet ettim' demektir; nitekim 'onu küfre nispet ettim' manasında 'ekfertühû' (أكفرته) demen gibidir. Kümeyt şöyle demiştir:

وطائفة قد «أكفرتني» بحبكم ... وطائفة قالت مسيء ومذنب

«Bir taife sizin sevginiz yüzünden beni küfre nispet etti (ekferatnî) ... Diğer bir taife ise kötü ve günahkâr dedi.»

والمعنى ما صح لنبي أن ينسبه أحد إلى الغلول، وثانيها أن يكون من أغللته إذا وجدته غالا كقولهم أحمدته وأبخلته وأجبنته بمعنى وجدته كذلك والمعنى ما صح لنبي أن يوجد غالا، وثالثها أنه من غل إلى أن المعنى ما كان لنبي أن يغله غيره أي يخونه ويسرق من غنيمته، ولعل تخصيص النبي بذلك وإن كان لا يجوز أن يغل غيره من إمام أو أمير إما لعظم خيانته أو لأنه القائم بأمر الغنائم فإذا حرمت الخيانة عليه وهو صاحب الأمر فحرمتها على غيره أولى كذا قيل، وأنت تعلم أنه لا حاجة إلى توجيه التخصيص بما ذكر بعد الالتفات إلى سبب النزول والنظر إلى ما سيأتي بعد.

Mana: «Hiçbir peygambere, bir kimsenin onu hıyanete nispet etmesi yakışmaz/doğru olmaz» demektir. İkincisi: «Onu hıyanet eder buldum» manasındaki «eğleltühû» fiilinden olmasıdır; nitekim 'onu öyle buldum' manasında 'ahmedtühû', 'ebhaltühû', 'ecbentühû' demeleri gibidir. Mana: «Hiçbir peygamberin hıyanet eder şekilde bulunması düşünülemez» demektir. Üçüncüsü: 'Ğalle' fiilinden olup mananın «Hiçbir peygamberin, başkası tarafından aldatılması/ona hıyanet edilmesi, yani ona hıyanet edilip ganimetinden çalınması yakışmaz» şeklinde olmasıdır. İster imam ister emir olsun başkasına da hıyanet etmek caiz olmadığı halde peygamberin tahsis edilmesi, ya ona yapılacak hıyanetin büyüklüğünden ya da ganimet işini bizzat üstlenen kişi olmasındandır; zira emir sahibi olan peygambere hıyanet haram olunca, ondan başkasına hıyanet edilmesi evleviyetle haram olur; böyle denilmiştir. Nüzul sebebine dikkat edildikten ve daha sonra gelecek olana bakıldıktan sonra, bu tahsisin zikredilen şekillerde tevcîhine ihtiyaç olmadığını sen de bilirsin.

ومن الناس من زعم أن الآية نزلت في أداء الوحي قال: كان رسول الله ﷺ يقرأ القرآن وفيه عيب دينهم وسب آلهتهم فسألوه أن يطوي ذلك فأنزل الله تعالى الآية، ولا يخفى أنه بعيد جدا- ولا أدري كيف سند هذه الرواية- ولا أظن الخبر إلا موضوعا، ويزيده بعدا بل لا يكاد يجوزه قوله تعالى: وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ وهو جملة

İnsanlardan bazıları bu ayetin vahyin tebliği hakkında indiğini ileri sürerek şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ, içinde dinlerini ayıplayan ve putlarına söven ayetlerin bulunduğu Kur'an'ı okuyordu. Onlar kendisinden bunu gizlemesini/atlamasını istediler, Allah Teâlâ da bu ayeti indirdi.» Bunun son derece uzak olduğu gizli değildir -bu rivayetin senedi nasıldır bilmiyorum- ve haberin uydurma olduğunu zannediyorum. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ } buyruğu da bu uzaklığı artırmakta, hatta buna asla imkân bırakmamaktadır. Bu cümle,

شرطية مستأنفة لا محل لها من الإعراب، وما- موصولة والعائد محذوف أي بالذي غله، وجوز أن تكون حالا ويكون التقدير في حال علم الغال بعقوبة الغلول، وظاهر الآثار يدل على أن الإتيان على ظاهره،

iraptan mahalli olmayan müstakil bir şart cümlesidir. «Mâ» (ما) ismi mevsuldür, ait zamiri mahzuftur; yani 'hıyanet ettiği şeyle' (bi'llezî ğallehû) demektir. «Mâ»nın hâl olması ve takdirin 'ganimetten aşıran kimse gulûlün cezasını bildiği hâlde' şeklinde olması da caiz görülmüştür. Rivayetlerin zahiri ise gelmenin/getirmenin zahirî manasında olduğuna delalet etmektedir.

فقد أخرج الشيخان والبيهقي في الشعب عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قام فينا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يوما فذكر الغلول فعظمه وعظم أمره ثم قال: ألا لا ألفين أحدكم يجيء يوم القيامة على رقبته بعير له رغاء فيقول: يا رسول الله أغثني فأقول: لا أملك لك من الله تعالى شيئا قد أبلغتك لا ألفين أحدكم يجيء يوم القيامة على رقبته فرس لها حمحمة فيقول: يا رسول الله أغثني فأقول: لا أملك لك من الله شيئا قد أبلغتك لا ألفين أحدكم يجيء يوم القيامة على رقبته رقاع تخفق فيقول: يا رسول الله أغثني فأقول لا أملك لك من الله شيئا قد أبلغتك لا ألفين أحدكم يجيء يوم القيامة على رقبته صامت فيقول: يا رسول الله أغثني فأقول: لا أملك لك من الله تعالى شيئا قد أبلغتك»

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ile Beyhakî Şuab'da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda ayağa kalktı, gulûlden (ganimete hıyanetten) bahsetti, onu ve vebalini büyüttü/şiddetle sakındırdı, sonra şöyle buyurdu: Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda böğüren bir deve ile gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken bulmayayım; ben de ona: 'Allah Teâlâ'dan sana gelecek hiçbir şeye mâlik değilim, sana tebliğ etmiştim' derim. Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda kişneyen bir at ile gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken bulmayayım; ben de ona: 'Allah'tan sana gelecek hiçbir şeye mâlik değilim, sana tebliğ etmiştim' derim. Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda dalgalanan kumaşlarla gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken bulmayayım; ben de ona: 'Allah'tan sana gelecek hiçbir şeye mâlik değilim, sana tebliğ etmiştim' derim. Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda sessiz bir mal (altın-gümüş) ile gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken bulmayayım; ben de ona: 'Allah Teâlâ'dan sana gelecek hiçbir şeye mâlik değilim, sana tebliğ etmiştim' derim.»

والأخبار بهذا المعنى كثيرة ولعل السر في ذلك أن يفضح به على رؤوس الأشهاد زيادة في عقوبته، وإلى هذا ذهب الجبائي، ولا مانع من ذلك عقلا.

Bu manadaki haberler pek çoktur. Bundaki hikmet, cezasını artırmak üzere mahşer halkının huzurunda rezil rüsva edilmesidir. Cübbâî de bu görüşe meyletmiştir ve buna aklen bir engel yoktur.

والاستبعاد غير مفيد وقد وقع ما يشعر بالاستبعاد قديما فقد أخرج ابن أبي حاتم عن أبي هريرة أن رجلا قال له:

Bunu akıldan uzak görmek faydasızdır; nitekim geçmişte de bunu uzak görmeyi ima eden bir olay vaki olmuştur. İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki bir adam ona şöyle demiştir:

أرأيت قول الله تعالى: وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ هذا يغل ألف درهم وألفي درهم يأتي بها أرأيت من يغل مائة بعير أو مائتي بعير كيف يصنع بها؟! قال: أرأيت من كان ضرسه مثل أحد وفخذه مثل ورقان وساقه مثل بيضاء ومجلسه ما بين الربذة إلى المدينة ألا يحمل مثل هذا، وورد في بعض الأخبار أن الإتيان بالغلول من النار فحينئذ يكون في الآية حذف أي يأت بما غل من النار،

«Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kim hıyanet ederse, hıyanet ettiği şeyle kıyamet günü gelir” buyruğuna ne dersin? Bu adam bin dirhem, iki bin dirhem aşırmışsa onu getirir; peki yüz deve veya iki yüz deve aşıran kimseye ne dersin, onları nasıl taşır?!» Ebû Hüreyre dedi ki: «Azı dişi Uhud dağı gibi, uyluğu Verkān dağı gibi, baldırı Beyzâ tepesi gibi ve oturduğu yer Rebeze ile Medine arası kadar olan bir kimseye ne dersin; böyle bir şeyi taşıyamaz mı?!» Bazı rivayetlerde gulûlün cehennem ateşinden getirileceği varid olmuştur; bu durumda ayette bir hazif olur; yani 'aşırdığı şeyi ateşten getirir' takdirindedir.

فقد أخرج ابن مردويه والبيهقي عن بريدة قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن الحجر ليزن سبع خلفات فيلقى في جهنم فيهوي فيها سبعين خريفا ويؤتى بالغلول فيلقى معه ثم يكلف صاحبه أن يأتي به وهو قول الله ﷿: وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ.

Nitekim İbn Merdûye ve Beyhakî Büreyde'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Taş vardır ki yedi gebe deve ağırlığındadır; cehenneme atılır ve orada yetmiş yıl aşağıya doğru düşer. Aşıranın malı (gulûl) getirilir ve onunla birlikte atılır; sonra sahibine onu getirmesi teklif edilir (emredilir). İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin: { وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kim hıyanet ederse, hıyanet ettiği şeyle kıyamet günü gelir” buyruğudur.»

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عمر رضي الله تعالى عنه قال: لو كنت مستحلا من الغلول القليل لاستحللت منه الكثير ما من أحد يغل إلا كلف أن يأتي به من أسفل درك جهنم، وقيل: الإتيان به مجاز عن الإتيان بإثمه تعبيرا بما عمل عما لزمه من الإثم أي يأت بما احتمل من وباله وإثمه- واختاره البلخي- وقال: يجوز أن يكون ما تضمنته الأخبار جاء على وجه المثل كأن الله تعالى إذ فضح الغال وعاقبه العقوبة الشديدة جرى مجرى أن يكون آتيا به وحاملا له وله صوت، ولا يخفى أن جواب أبي هريرة للرجل يأبى هذا التأويل.

İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Gulûlden az bir şeyi helal sayacak olsaydım, çoğunu da helal sayardım. Kim ganimetten aşırırsa, mutlaka cehennemin en alt tabakasından onu çıkarıp getirmekle mükellef tutulur.» Denildi ki: Onu getirmek, günahını getirmekten mecazdır; işlediği fiil, üzerine lazım gelen günah ile ifade edilmiştir; yani yüklendiği vebalini ve günahını getirir demektir -Belhî de bunu tercih etmiştir-. O şöyle demiştir: Haberlerin ihtiva ettiği şeyin temsil yoluyla gelmiş olması caizdir; sanki Allah Teâlâ aşıranı rezil edip ona şiddetli bir ceza verdiğinde, bu durum onun o malı getirip taşıması ve malın ses çıkarması mesabesinde olmuştur. Ebû Hüreyre'nin adama verdiği cevabın bu tevili reddettiği ise gizli değildir.

وقيل: إن المعاني تظهر في صور جسمانية يوم القيامة كما يؤذن بذلك خبر مجيء الموت في صورة كبش وتلقي القرآن صاحبه في صورة الرجل الشاحب حين ينشق عنه القبر إلى غير ذلك.

Denildi ki: Ölümün bir koç suretinde gelmesi, kabri yarıldığında Kur'an'ın sahibini yüzü solgun bir adam suretinde karşılaması ve benzeri haberlerin bildirdiği üzere, manalar kıyamet gününde cismanî suretlerde zuhur edecektir.

وقد ذكر غير واحد أنه لا يبعد ظهور الأعمال من الطاعات والمعاصي بصور تناسبها فحينئذ يمكن أن يقال: إن معصية كل غال تظهر يوم القيامة في صورة غلوله فيأتي بها هناك، وعليه تكون الأخبار على ظاهرها من غير حاجة إلى ارتكاب التمثيل، وجواب أبي هريرة لا يأباه، وإلقاؤه في النار أيضا غير مشكل وأهل الظاهر لعلهم يقولون: إنه يلقى من غير تعذيب، وبتقديره لا محذور أيضا فيه لأن الله تعالى لا يجب عليه شيء،

Pek çok âlim, taat ve masiyet nevinden amellerin kendilerine uygun suretlerde zuhur etmesinin uzak bir ihtimal olmadığını belirtmiştir. Bu durumda şöyle denilebilir: Her aşıranın günahı kıyamet gününde aşırdığı şeyin suretinde tezahür eder ve onu orada getirir. Buna göre haberler, temsil külfetine girmeksizin zahiri üzere kalır. Ebû Hüreyre'nin cevabı da buna engel değildir; onun ateşe atılması da müşkül değildir. Zahir ehli belki de: 'O, azap edilmeksizin atılır' derler; bu takdirde de bir sakınca yoktur, zira Allah Teâlâ'ya hiçbir şey vacip değildir.

وقد ورد في بعض الأخبار أنه تعالى يخلق خلقا حين قول جهنم: هَلْ مِنْ مَزِيدٍ [ق: ٣٠] فيضعهم فيها

Bazı haberlerde, cehennemin: { هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “Daha var mı?” dediği vakit Allah Teâlâ'nın birtakım varlıklar yaratıp onları cehenneme koyacağı varid olmuştur.

ومع هذا وتسليم صحة الخبر لا بد من القول باستثناء بعض الغلول عن الإلقاء إذ قد يكون الغلول مصحفا ولا أظن أحدا يتجاسر على القول بإلقائه ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ أي تعطى كل نفس مكلفة جزاء ما عملت من خير أو شر تاما وافيا، ففي الكلام مضاف محذوف أو أنه أقيم المكسوب مقام جزائه، وفي تعليق التوفية بكل مكسوب مع أن المقصود بيان حال الغال عند إتيانه بما غل يوم

Bununla birlikte ve haberin sıhhati kabul edilse dahi, aşılan bazı şeylerin ateşe atılmaktan istisna edildiğini söylemek gerekir; zira aşılan şey bir Mushaf olabilir ve hiç kimsenin onun ateşe atılacağını söylemeye cüret edeceğini zannetmem. { ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ } “Sonra her nefse kazandığı tastamam verilir”; yani mükellef her nefse, işlediği hayır veya şerrin karşılığı eksiksiz ve tastamam verilir. Bu kelamda mahzuf bir muzâf vardır veya kazanılan şey cezasının/mükâfatının yerine konulmuştur. Asıl maksat kıyamet gününde aşırdığı şeyle gelen kimsenin halini açıklamak olduğu halde, tastamam vermenin (tevfiye) kazanılan her şeye bağlanmasında,

القيامة من الدلالة على فخامة شأن اليوم والمبالغة في بيان فظاعة حال الغال ما لا يخفى فإنه إذا كان كل كاسب مجزيا بعمله لا ينقص منه شىء وإن كان جرمه في غاية القلة والحقارة، فالغال مع عظم جرمه بذلك أولى، وهذا سبب العدول عما يقتضيه الظاهر من نحو ثم يوفى ما كسب لأنه اللائق بما قبله وقيل: يحتمل أن يكون المراد ثم توفى منه كل نفس لها حق في تلك الغنيمة ما كسبت من نقصان حقها من غله فحينئذ يكون النظم على مقتضى الظاهر وكلمة ثُمَّ للتفاوت بين حمله ما غل وبين جزائه، أو للتراخي الزماني أي بعد حمله ما غله بمدة مديدة وجعله منتظرا فيما بين الناس مفتضحا حاملا ما غله توفى منه كل نفس، ولا يخفى أن مثل هذا الاحتمال مما يصان عنه كلام الملك المتعال، فالحق الذي لا ينبغي العدول عنه هو القول الأول المتضمن لنكتة العدول وأمر ثُمَّ عليه ظاهر سواء جعلت للتراخي الزماني، أو التراخي الرتبي.

o günün şanının büyüklüğüne ve aşıranın halinin vahametinin beyanındaki mübalağaya dair gizli olmayan bir delalet vardır. Çünkü her kazanan, cürmü son derece az ve önemsiz olsa bile amelinin karşılığını eksiksiz alacaksa, cürmünün büyüklüğü sebebiyle aşıran buna evleviyetle layıktır. Zahirin gerektirdiği «sonra kazandığı tastamam verilir» gibi bir ifadeden sarfınazar edilmesinin sebebi budur; zira öncesine yakışan odur. Denildi ki: Murâdın, 'sonra o ganimette hakkı bulunan her nefse, onun aşırması sebebiyle eksilen hakkı tastamam ödenir' olması da muhtemeldir; bu takdirde nazım zahirin gereğine göre olur. «Sümme» (ثُمَّ) kelimesi, aşırdığı şeyi taşıması ile cezası arasındaki mertebe farkı içindir yahut zamandaki terâhî (gecikme) içindir; yani aşırdığı şeyi uzun bir müddet taşıdıktan ve aşırdığı malı taşır bir halde rezil rüsva insanlar arasında bekletildikten sonra, her nefse hakkı ondan tastamam verilir demektir. Böyle bir ihtimalden Yüce Hükümran'ın kelamının tenzih edileceği gizli değildir. Yüz çevrilmemesi gereken hak görüş; 'sümme' kelimesi ister zamandaki terâhî, isterse rütbedeki terâhî için kabul edilsin, lafızdan dönüşün nükte ve hikmetini ihtiva eden birinci görüştür.

أما الأول فلأن الإتيان بما غل عند قيامه من القبر على ما هو الظاهر والجزاء بعد ذلك بكثير.

Birincisine (zamandaki terâhîye) gelince; çünkü aşırdığı şeyle gelmesi, zahire göre kabirden kalktığı andadır, ceza ise bundan çok sonradır.

وأما الثاني فلأن جزاء الغال وعقوبته أشدّ فظاعة من حمل ما غله والفضيحة به بل لا يبعد أن يكون ذلك الحمل كالعلاوة على الحمل بل يكاد أن يكون نعيما بالنسبة إلى ما يلقى بعد، والجملة على كل تقدير معطوفة على الجملة الشرطية وَهُمْ أي كل الناس المدلول عليهم بكل نفس لا يُظْلَمُونَ أي لا ينقص بمقتضى الحكمة والعدل ثواب مطيعهم ولا يزاد عقاب عاصيهم أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ أي سعى في تحصيله وانتحى نحوه كَمَنْ باءَ أي رجع بِسَخَطٍ أي غضب عظيم جدا وهو بفتحتين مصدر قياسي، ويقال: بضم فسكون وهو غير مقيس والجار متعلق بالفعل قبله، وجوز أن يكون حالا فيتعلق بمحذوف أي رجع مصاحبا لسخط. مِنَ اللَّهِ أي كائن منه تعالى.

İkincisine (rütbedeki terâhîye) gelince; çünkü aşıranın cezası ve azabı, aşırdığı şeyi taşımasından ve bununla rezil olmasından çok daha korkunçtur; hatta o taşıma yükünün, yüke eklenmiş bir fazlalık gibi olması uzak değildir; bilakis sonradan göreceği azaba kıyasla neredeyse bir nimet sayılır. Cümle her takdire göre şart cümlesine matuftur. { وَهُمْ } “Ve onlar”; yani 'her nefis' ifadesiyle delalet edilen bütün insanlar, { لا يُظْلَمُونَ } “haksızlığa uğratılmazlar”; yani hikmet ve adalet gereği itaatkâr olanın sevabı eksiltilmez, isyankâr olanın da cezası artırılmaz. { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasına uyan kimse”; yani onu elde etmeye çalışan ve ona yönelen kimse, { كَمَنْ باءَ } “dönen kimse gibi midir?”; yani geri dönen kimse gibi [midir], { بِسَخَطٍ } “bir gazap ile”; yani pek büyük bir gazap ile. Bu kelime iki fetha ile (sehat) kıyasî mastardır; zamme ve sükûn ile (suht) de denir ki kıyasî değildir. Câr-mecrûr kendisinden önceki fiile müteallıktır; hâl olması ve mahzufa taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani 'gazaba eşlik ederek döndü' takdirindedir. { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan [gelen]”; yani Allah Teâlâ'dan olan [bir gazap ile].

وفي المراد من الآية أقوال: أحدها أن المعنى أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ تعالى في العمل بالطاعة كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ منه سبحانه في العمل بالمعصية- وهو المروي عن ابن إسحاق- ثانيها أن معناه أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ في ترك الغلول كالنبي ومن يسير بسيرته كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ تعالى بفعل الغلول، وروي ذلك عن الحسن والضحاك واختاره الطبري لأنه أوفق بالمقام، ثالثها أن المراد أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ تعالى بالجهاد في سبيله كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ منه ﷻ في الفرار عنه، ونقل ذلك عن الجبائي والزجاج، قيل: وهو المطابق لما

Ayetten murat hakkında görüşler vardır: Birincisi: Mananın «İtaat amelinde Allah Teâlâ'nın rızasına uyan kimse, masiyet amelinde O Sübhânehû'dan bir gazap ile dönen kimse gibi midir?» şeklinde olmasıdır ki bu İbn İshâk'tan rivayet edilmiştir. İkincisi: Mananın «Nebî ve onun yolundan gidenler gibi gulûlü (hıyaneti) terk etmekte Allah'ın rızasına uyan kimse, gulûl fiilini işleyerek Allah Teâlâ'dan bir gazap ile dönen kimse gibi midir?» şeklinde olmasıdır; bu Hasan ve Dahhâk'tan rivayet edilmiş ve makama daha uygun olduğu için Taberî tarafından tercih edilmiştir. Üçüncüsü: Muradın «O'nun yolunda cihat ederek Allah Teâlâ'nın rızasına uyan kimse, cihattan kaçarak O Celîl ve Azîm olan'dan bir gazap ile dönen kimse gibi midir?» şeklinde olmasıdır; bu Cübbâî ve Zeccâc'tan nakledilmiştir. Denildi ki bu, nüzul sebebinde

حكي في سبب النزول أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لما أمر بالخروج إلى أحد قعد عنه جماعة من المنافقين واتبعه المؤمنون فأنزل الله تعالى هذه الآية-

anlatılan şu hadiseye uygundur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıkmayı emrettiğinde, münafıklardan bir grup savaştan geri kaldı, müminler ise ona tabi oldu; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وفيه بعد- وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لما مر غير مرة وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ أي مصيره ذلك، وفي الجملة احتمالان، الأول أن تكون مستأنفة مسوقة لبيان حال من باء بسخط ويفهم من مقابله أن من اتبع الرضوان كان مأواه الجنة ولم يذكر ذلك ليكون أبلغ في الزجر، وقيل: لم يذكر مع الرضوان الجنة لأن رضوان الله تعالى أكبر وهو مستلزم لكل نعيم وكون السخط مستلزما لكل عقاب فيقتضي أن تذكر معه جهنم في حيز المنع لسبق الجمال الجلال فافهم، والثاني أنها داخلة في حيز الموصول فتكون معطوفة على باءَ بِسَخَطٍ عطف الصلة الاسمية على الصلة الفعلية، وعلى كلا الاحتمالين لا محل لها من الإعراب وَبِئْسَ الْمَصِيرُ إما تذييل، أو اعتراض، أو معطوف على الصلة بتقدير، ويقال: في حقهم ذلك، وأيّا ما كان فالمخصوص بالذم محذوف أي جهنم، والْمَصِيرُ اسم مكان، ويحتمل المصدرية وفرقوا بينه وبين المرجع بأن المصير يقتضي مخالفة ما صار إليه من جهنم لما كان عليه في الدنيا لأن الصيرورة تقتضي الانتقال من حال إلى حال أخرى كصار الطين خزفا، والمرجع انقلاب الشيء إلى حال قد كان عليها كقولك: مرجع ابن آدم إلى التراب، وأما قولهم مرجع

-Fakat bunda uzaklık vardır.- Zamir yerinde lafza-i celâlin açıkça getirilmesi defalarca geçen hikmete mebnidir. { وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ } “Ve onun barınağı cehennemdir”; yani varacağı yer orasıdır. Cümlede iki ihtimal vardır: Birincisi, gazapla dönenin halini beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümle olmasıdır; zıddından anlaşılır ki rızaya uyanın barınağı cennettir, sakındırmada daha beliğ olsun diye bu zikredilmemiştir. Denildi ki: Rızanın yanında cennet zikredilmedi, zira Allah Teâlâ'nın rızası daha büyüktür ve her nimeti gerektirir; gazabın da her cezayı gerektirmesi hasebiyle, cemâl sıfatının celâl sıfatına sebkat etmesi gereğince cehennemin onun yanında zikredilmesi men makamında olur; bunu iyi anla. İkincisi, mevsûlün sılası dahiline girip { باءَ بِسَخَطٍ } ifadesine matuf olmasıdır ki bu, isim cümlesi olan sılanın fiil cümlesi olan sılaya atfedilmesidir. Her iki ihtimale göre de cümlenin iraptan mahalli yoktur. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!”; ya tezyîl, ya itiraz cümlesi, ya da 'onlar hakkında şöyle denilir' takdiriyle sılaya matuftur. Her nasıl olursa olsun, zemme tahsis edilen mexsûs bi'z-zemm mahzuftur; yani 'cehennemdir'. 'Masîr' mekân ismidir, mastar olması da muhtemeldir. Âlimler masîr ile merci' arasını şöyle ayırmışlardır: Masîr, varılan cehennemin dünyada bulunulan hale muhalif olmasını gerektirir; zira sayrûret bir halden başka bir hale intikali iktiza eder; çamurun çömlek olması gibi. Merci' ise bir şeyin daha önce bulunduğu bir hale geri dönmesidir; 'Âdemoğlunun dönüşü toprağadır' demen gibi. İnsanların

العباد إلى الله تعالى فباعتبار أنهم ينقلبون إلى حال لا يملكون فيها لأنفسهم شيئا كما كان قبل ما ملكوا هُمْ عائد على الموصولين باعتبار المعنى وهو مبتدأ، وقوله تعالى: دَرَجاتٌ خبره والمراد هم متفاوتون إطلاقا للملزوم على اللازم، أو شبههم بالدرج في تفاوتهم علوا وسفلا على سبيل الاستعارة أو جعلهم نفس الدرجات مبالغة في التفاوت فيكون تشبيها بليغا بحذف الأداة، وقيل: إن الكلام على حذف مضاف ولا تشبيه أي هُمْ ذوو درجات أي منازل، أو أحوال متفاوتة، وهذا معنى قول مجاهد والسدي: لهم درجات، وذهب بعضهم أن في الآية حينئذ تغليب الدرجات على الدركات إذ الأول للأول، والثاني للثاني عِنْدَ اللَّهِ أي في علمه وحكمه، والظرف متعلق بدرجات على المعنى، أو بمحذوف وقع صفة لها.

'kulların mercîi Allah Teâlâ'yadır' sözü ise, bir şeye mâlik olmadan önceki durumlarında olduğu gibi, kendileri için hiçbir şeye mâlik olamayacakları bir hale dönecekleri itibarıyladır. { هُمْ } “Onlar”; mana itibarıyla her iki mevsûle raci zamirdir ve mübtedadır. Allah Teâlâ'nın: { دَرَجاتٌ } “derecelerdir” buyruğu ise onun haberidir; murat, melzûmun lâzıma ıtlakı suretiyle 'onlar farklı derecelere sahiptirler' demektir; yahut yükseklik ve alçaklıktaki farklılıkları bakımından istiare yoluyla basamaklara teşbih edilmişlerdir; yahut tefavütteki mübalağadan ötürü bizzat derecelerin kendisi kılınmışlardır ki edatın hazfedilmesiyle beliğ bir teşbih olur. Denildi ki: Kelamda mahzuf bir muzâf vardır ve teşbih yoktur; yani 'onlar farklı derecelerin', yani farklı menzillerin yahut hallerin sahipleridirler. Mücâhid ve Süddî'nin 'onlar için dereceler vardır' sözünün manası da budur. Bazıları bu durumda ayette, derekât (cehennem tabakaları) üzerine derecâtın galebe çalındığı (tağlîb yapıldığı) görüşüne gitmiştir; zira birincisi birinciler için, ikincisi ikinciler içindir. { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında”; yani O'nun ilminde ve hükmünde. Zarf mana itibarıyla «deracât»a müteallıktır yahut ona sıfat vaki olan mahzufa taalluk eder.

وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ من الأعمال ودرجاتها فيجازيهم بحسبها- والبصير- كما قال حجة الإسلام هو الذي يشاهد ويرى حتى لا يعزب عنه ما تحت الثرى وإبصاره أيضا منزه عن أن يكون بحدقة وأجفان، ومقدس عن أن يرجع إلى انطباع الصور والألوان في ذاته كما ينطبع في حدقة الإنسان، فإن ذلك من التغيير والتأثر المقتضي للحدثان وإذا نزه عن ذلك كان البصر في حقه تعالى عبارة عن الصفة التي ينكشف بها كمال نعوت المبصرات وذلك أوضح وأجلى مما نفهمه من إدراك البصر القاصر على ظواهر المرئيات انتهى، ويفهم منه أن البصر صفة زائدة على العلم- وهو الذي ذهب إليه الجمهور منا، ومن المعتزلة والكرامية قالوا: لأنا إذا علمنا شيئا علما جليا ثم أبصرناه نجد فرقا بين الحالتين بالبديهة، وإن في الحالة الثانية حالة زائدة هي الإبصار.

{ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”; amellerini ve onların derecelerini görür, binaenaleyh onlara buna göre karşılık verir. Hüccetü'l-İslâm [Gazâlî]'nin dediği gibi Basîr; toprağın altındaki hiçbir şey kendisine gizli kalmayacak şekilde müşahede eden ve görendir. O'nun görmesi de gözbebeği ve göz kapaklarıyla olmaktan münezzehtir; insanın gözbebeğinde suretlerin yansıması gibi Zâtında suretlerin ve renklerin yansımasına rücû etmekten mukaddestir. Zira bu, sonradan olmayı (hudûsü) gerektiren bir değişim ve etkilenmedir. Allah bundan tenzih edilince, O Teâlâ'nın hakkındaki basar (görme), görünen şeylerin kemal vasıflarının kendisiyle inkişaf ettiği sıfattan ibaret olur ki bu da bizim görünen şeylerin sadece dış yüzeyine münhasır olan görme idrakimizden anladığımızdan çok daha açık ve nettir. (Alıntı bitti). Bundan, basarın ilim sıfatına zait bir sıfat olduğu anlaşılır; nitekim bizden cumhurun, Mu'tezile'den ve Kerrâmiyye'den [bazılarının] benimsediği görüş de budur. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü biz bir şeyi apaçık bir ilimle bildikten sonra onu bizzat gördüğümüzde, bedahetle bu iki hal arasında bir fark buluruz ve ikinci halde ilme zait bir hal vardır ki o da görmektir (ibsâr).

وقال الفلاسفة والكعبي وأبو الحسين البصري والغزالي عند بعض وادعى أن كلامه هذا مشير إليه أن بصره تعالى عبارة عن علمه تعالى بالمبصرات، ومثل هذا الخلاف في السمع، والحق أنهما زائدان على صفة العلم وأنهما لا يكيفان ولا يحدّان والإقرار بهما واجب كما وصف بهما سبحانه نفسه، وإلى ذلك ذهب السلف الصالح وإليه ينشرح الصدر لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ أي أنعم وتفضل، وأصل المنّ القطع وسميت النعمة منة لأنه يقطع بها عن البلية وكذا الاعتداد بالصنيعة منا لأنه قطع لها عن وجوب الشكر عليها، والجملة جواب قسم محذوف أي والله لقد منّ الله عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أي من قومه أو من العرب مطلقا أو من الأنس- وخير الثلاثة الوسط- وإليه ذهبت عائشة رضي الله تعالى عنها: فقد أخرج البيهقي وغيره عنها أنها قالت هذه للعرب خاصة- والأول خير من الثالث- وأيّا ما كان فالمراد بهم على ما قال الأجهوري: المؤمنون من هؤلاء في علم الله تعالى أو الذين آل أمرهم إلى الإيمان إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ أي بينهم رَسُولًا عظيم القدر جليل الشأن مِنْ أَنْفُسِهِمْ أي من نسبهم، أو من جنسهم عربيا مثلهم أو من بني آدم لا ملكا ولا جنيا وإِذْ ظرف- لمن- وهو وإن كان بمعنى الوقت لكن وقع في معرض التعليل كما نص عليه معظم المحققين، والجار إما متعلق ب «بعث» أو بمحذوف وقع صفة- لرسولا- والامتنان بذلك إما لحصول الأنس بكونه من الإنس فيسهل التلقي منه وتزول الوحشة والنفرة الطبيعية التي بين الجنسين المختلفين، وإما ليفهموا كلامه بسهولة ويفتخروا على سائر أصناف نوع بني آدم، وإما ليفهموا ويفتخروا ويكونوا واقفين على أحواله في الصدق والأمانة فيكون ذلك أقرب إلى تصديقه والوثوق به صلى الله تعالى عليه وسلم، وتخصيص المؤمنين بالامتنان مع عموم نعمة البعثة كما يدل عليه قوله تعالى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء: ١٠٧] لمزيد انتفاعهم على اختلاف الأقوال فيهم بها، ونظير ذلك قوله تعالى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] وقرئ- «لمن منّ الله» - بمن الجارة ومنّ المشددة النون على أنه خبر لمبتدأ محذوف مثل منه أو بعثه وحذف لقيام الدلالة، وجوز الزمخشري أن تكون إذ في محل الرفع كإذا في قولك: أخطب ما يكون الأمير إذا كان قائما بمعنى لمن منّ الله تعالى على المؤمنين وقت

Filozoflar, Ka'bî, Ebü'l-Hüseyin el-Basrî ve -bazılarına göre- Gazâlî (ki Gazâlî'nin bu sözünün buna işaret ettiğini iddia etmişlerdir) Allah Teâlâ'nın görmesinin, O'nun görülen şeyleri bilmesinden ibaret olduğunu söylemişlerdir. Benzer bir ihtilaf sem' (işitme) sıfatında da vardır. Hak olan ise bu ikisinin ilim sıfatına zait olduğu, keyfiyet ve sınır biçilemeyeceği ve O Sübhânehû'nun Zâtını bunlarla tavsif ettiği gibi bunları ikrar etmenin vacip olduğudur. Selef-i Sâlihîn de bu görüşe gitmiştir ve gönül buna mutmain olur. { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ } “Andolsun ki Allah lütufta bulunmuştur”; yani nimet ve ihsanda bulunmuştur. Menn kelimesinin aslı kesmektir; nimete minnet denilmiştir çünkü onunla bela kökünden kesilir. Aynı şekilde yapılan iyiliği başa kakmak da minnettir çünkü bu, o iyiliğe karşı şükretme vücubunu keser/yok eder. Cümle mahzuf bir kasemin cevabıdır; yani 'Vallahi andolsun ki Allah lütufta bulunmuştur'. { عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere”; yani Resûlullah'ın kendi kavminden olan yahut mutlak olarak Araplardan olan yahut insan türünden olan müminlere. Bu üçünün en hayırlısı ortancasıdır; Âişe radıyallâhu anhâ da bu görüşe gitmiştir: Nitekim Beyhakî ve başkaları ondan, 'Bu ayet sadece Araplar hakkındadır' dediğini rivayet etmişlerdir. Birincisi de üçüncüsünden daha hayırlıdır. Her nasıl olursa olsun, Echûrî'nin dediğine göre onlardan murat: Allah Teâlâ'nın ilminde mümin olanlar yahut işlerinin sonu imana varan kimselerdir. { إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ } “Onların içinden gönderdiği zaman”; yani aralarından, { رَسُولًا } “bir peygamber”; kadr-ü kıymeti yüce, şanı celil bir peygamber, { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerinden”; yani neseplerinden yahut cinslerinden, onlar gibi Arap olan yahut melek ve cin değil de Âdemoğullarından olan [bir peygamber]. «İz» (إِذْ) kelimesi 'menne' fiilinin zaman zarfıdır; her ne kadar vakit manasında olsa da muhakkiklerin çoğunun belirttiği üzere ta'lîl (gerekçe bildirme) makamında vaki olmuştur. Câr-mecrûr ya 'bease' fiiline müteallıktır yahut «resûlen» kelimesine sıfat olan mahzufa taalluk eder. Bununla minnette bulunulması; ya insan türünden olması hasebiyle bir ünsiyet hâsıl olması, böylece ondan tebliğin kolaylaşması ve iki farklı cins arasında bulunan fıtrî ürküntü ve nefretin zail olması içindir; yahut sözünü kolayca anlamaları ve Âdemoğlunun diğer sınıflarına karşı iftihar etmeleri içindir; yahut anlayıp iftihar etmeleri ve onun doğruluk ve emanet hususundaki hallerine vâkıf olmaları, böylece bu durumun onu sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmeye ve ona güvenmeye daha yakın olması içindir. Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” ayetinin delalet ettiği üzere peygamber gönderme nimeti umumi olduğu halde burada müminlerin lütuf ile tahsis edilmesi, haklarındaki görüşlerin farklılığına rağmen bu nimetten daha fazla istifade etmelerinden ötürüdür; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” buyruğudur. «Limen mennellâh» (لَمَنَّ مَنَّ الله) şeklinde; 'min' harf-i cerri ve 'menne' fiilinin nûn'unun şeddelenmesiyle, 'O'nun lütfundandır' (min minnetihî) veya 'O'nun göndermesindendir' (min ba'sihî) gibi delaletin mevcudiyeti sebebiyle hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak da okunmuştur. Zemahşerî; 'Emirin en beliğ konuştuğu an ayakta olduğu andır' sözündeki 'izâ' (إذا) gibi 'iz' (إِذْ) edatının da ref mahallinde olmasını caiz görmüştür; yani 'Allah Teâlâ'nın müminlere lütfu, onu gönderdiği vakittedir' manasındadır.

بعثه، ولا يخفى عليك أن هذا يقتضي أن تكون إِذْ مبتدأ والجار والمجرور خبرا «وقد اعترض ذلك» بأنه لم يعلم أن أحدا من النحويين قال بوقوع إِذْ كذلك، وما في المثال إذا لا إذ، وهي أيضا فيه ليست مبتدأ أصلا، وإنما جوزوا فيها وجهين: النصب على أن الخبر محذوف وهي سادّة مسدّه. والرفع على أنها هي الخبر، وعلى الأول يكون الكلام من باب جد جده لأن الأمير أخطب في حال القيام لا كونه، وعلى الثاني من باب نهاره صائم والوجه الأول هو المشهور، وجوز الثاني عبد القاهر تمسكا بقول بعضهم: أخطب ما يكون الأمير يوم الجمعة بالرفع فكأن الزمخشري قاس إذ على إذا والمبتدأ على الخبر.

Bu görüşün «iz» (إِذْ) edatının mübteda, câr-mecrûrun ise haber olmasını gerektirdiği sana gizli değildir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Nahivcilerden hiçbirinin «iz»in bu şekilde geldiğini söylediği bilinmemektedir. Misalde geçen de «izâ»dır, «iz» değildir; üstelik misalde «izâ» da asla mübteda değildir. Bilakis nahivciler onda iki veçhi caiz görmüşlerdir: Birincisi, haberin mahzuf olması ve izâ'nın haber makamına kaim olması şartıyla nasb mahallinde olmasıdır. İkincisi, bizzat kendisinin haber olması şartıyla ref mahallinde olmasıdır. Birinciye göre kelam «cedde ciddühû» (gayreti ciddileşti) kabîlinden olur; zira emir kıyam halinde daha beliğdir, yoksa varlığı beliğ değildir. İkinciye göre ise «nehâruhû sâimun» (gündüzü oruçludur) kabîlinden olur. Birinci vecih meşhur olanıdır; ikinciyi ise Abdülkâhir, bazılarının 'Emirin en beliğ konuştuğu an cuma günüdür' sözünde ref ile «yevmü'l-cum'ati» demesine tutunarak caiz görmüştür. Sanki Zemahşerî «iz»i «izâ»ya, mübtedayı da habere kıyas etmiştir.

وانتصر بعضهم للزمخشري، بأنه قد صرح جماعة من محققي النحاة بخروج إذ عن الظرفية فتكون مفعولا به، وبدلا من المفعول وهذا في قوة تصريحهم بوقوعها مبتدأ وخبرا مثلا إذ هو قول بتصرفها، ومتى قيل به كانت جميع الأحوال مستوية في جواز الإقدام عليها من غير تفرقة بين حال وحال إلا لمانع يمنع من ذلك الحال فيها وفي غيرها من سائر الأسماء وهو أمر آخر وراء ما نحن فيه، نعم حكى الشلوبين في شرح الجزولية عن بعضهم أن مأخذ التصرف في الظروف هو السماع فإن كان هذا حكم أصل التصرف فقط دون أنواعه ارتفع الغبار عما قاله الزمخشري بناء على ما ذكرنا بلا خفاء وإن كان حكم الأنواع أيضا كذلك فلا يقدم على الفاعلية بمجرد ثبوت المفعولية ولا على الابتدائية بمجرد ثبوت الخبرية مثلا إلا بورود سماع في ذلك، ففي صحة كلام الزمخشري تردد بيّن لأن مجرد تصريحهم حينئذ بوقوع إِذْ مفعولا وبدلا وبوقوع إذا خبرا مثلا لا يجدي نفعا لجواز ورود السماع بذلك دون غيره كما لا يخفى، وفي قراءة رسول الله وفاطمة صلى الله تعالى عليه وعليها وسلم مِنْ أَنْفُسِهِمْ بفتح الفاء أي من أشرفهم لأنه ﷺ من أشرف القبائل وبطونها وهو أمر معلوم غني عن البيان ينبغي اعتقاده لكل مؤمن.

Bazıları Zemahşerî'yi şu şekilde savunmuştur: Muhakkik nahivcilerden bir cemaat «iz» edatının zarfiyet dışına çıkabileceğini açıkça belirtmişlerdir; dolayısıyla mef'ûlün bih ve mef'ûlden bedel olabilir. Bu da onun mübteda ve haber olarak gelebileceğini sarihçe ifade etme kuvvetindedir; zira bu, onun mutasarrıf (çekimli) olduğunu söylemektir. Bu kabul edildiğinde, o kelimede ve diğer bütün isimlerde o durumdan alıkoyan bir engel bulunmadıkça, bir durum ile diğer bir durum arasında fark gözetmeksizin hepsine cüret etme hususunda bütün haller eşit olur; bu ise bizim üzerinde durduğumuz konunun ötesinde başka bir meseledir. Evet, Şelûbîn el-Cezûliyye Şerhi'nde bazılarından zarflarda tasarruf yolunun semâ (işitmeye dayalı) olduğunu nakletmiştir. Şayet bu hüküm türlerine değil de sadece tasarrufun aslına ait ise, zikrettiğimiz üzere Zemahşerî'nin söylediği şeyin üzerindeki toz şüphesiz kalkmış olur. Fakat şayet bu hüküm türler için de geçerli ise, bu hususta bir semâ varid olmadıkça sırf mef'ûliyetin sübûtu ile fâilliğe, sırf haberiyetin sübûtu ile mübtedalığa cüret edilemez. Bu durumda Zemahşerî'nin sözünün sıhhatinde açık bir tereddüt hâsıl olur; zira nahivcilerin «iz»in mef'ûl ve bedel olarak, «izâ»nın ise haber olarak vaki olduğunu sarihçe belirtmeleri tek başına bir fayda sağlamaz; çünkü gizli olmadığı üzere semânın başkasına değil de sırf bunlara varid olması muhtemeldir. Resûlullah ve Fâtıma sallallâhu aleyhi ve aleyhâ ve sellem'in kıraatinde «min enfesihim» (مِنْ أَنْفَسِهِمْ) fâ harfinin fethasıyla okunmuştur; yani 'en şereflilerinden' demektir. Zira Resûlullah ﷺ kabilelerin ve kolların en şereflisindendir; bu ise beyana ihtiyaç bırakmayacak kadar malum bir husustur ve her müminin buna inanması gerekir.

وقد سئل الشيخ ولي الدين العراقي هل العلم بكونه ﷺ بشرا ومن العرب شرط في صحة الإيمان أو من فروض الكفاية؟ فأجاب بأنه شرط في صحة الإيمان، ثم قال: فلو قال شخص: أو من برسالة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم إلى جميع الخلق لكن لا أدري هل هو من البشر أو من الملائكة أو من الجن، أولا أدري هل هو من العرب أو العجم؟ فلا شك في كفره لتكذيبه القرآن وجحده ما تلقته قرون الإسلام خلفا عن سلف وصار معلوما بالضرورة عند الخاص والعام- ولا أعلم في ذلك خلافا- فلو كان غبيا لا يعرف ذلك وجب تعليمه إياه فإن جحده بعد ذلك حكمنا بكفره انتهى، وهل يقاس اعتقاد أنه صلى الله تعالى عليه وسلم من أشرف القبائل والبطون على ذلك فيجب ذلك في صحة الإسلام أو لا يقاس فحينئذ يصح إيمان من لم يعرف ذلك لكنه منزه تلك الساحة العلية عن كل وصمة؟ فيه تأمل، والظاهر الثاني وهو الأوفق بعوام المؤمنين.

Şeyh Veliyyüddin el-Irâkî'ye, Resûlullah ﷺ'in bir beşer ve Araplardan olduğunu bilmenin imanın sıhhatinin şartı mı yoksa farz-ı kifâye mi olduğu soruldu. O, bunun imanın sıhhatinin şartı olduğunu cevapladı ve ardından şöyle dedi: «Bir kimse: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün mahlûkata peygamberliğine iman ediyorum fakat onun insanlardan mı, meleklerden mi yoksa cinlerden mi olduğunu bilmiyorum; yahut Araplardan mı yoksa Acemlerden mi olduğunu bilmiyorum' dese, Kur'an'ı yalanladığı ve İslam asırlarının seleften halele tevârüs ettiği, havassın ve avamın zaruri olarak bildiği hususu inkâr ettiği için küfründe şüphe yoktur -bu hususta bir ihtilaf da bilmiyorum-. Şayet bunu bilmeyen bir ahmak ise ona bunu öğretmek vacip olur; bundan sonra inkâr ederse onun küfrüne hükmederiz.» (Sözün sonu). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabilelerin ve kolların en şereflisinden olduğuna inanmanın da buna kıyas edilip İslam'ın sıhhatinde vacip olup olmayacağı yahut kıyas edilmeyip de o yüce makamı her türlü kusurdan tenzih ettiği halde bunu bilmeyen kimsenin imanının sahih olup olmayacağı hususunda tereddüt vardır. Zahir olan ikincisidir ve müminlerin avamına en uygun olanı da budur.

يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ إما صفة أو حال أو مستأنفة وفيه بعد أي يتلو عليهم ما يوحى إليه من القرآن بعد ما كانوا أهل جاهلية لم يطرق أسماعهم شيء من الوحي أو بعد ما كان بعضهم كذلك وبعضهم متشوفا متشوقا إليه حيث أخبر كتابه الذي بيده بنزوله وبشر به وَيُزَكِّيهِمْ أي يدعوهم إلى ما يكونون به زاكين طاهرين مما كان فيهم من دنس الجاهلية، أو من خبائث الاعتقادات الفاسدة كالاعتقادات التي كان عليها مشركو العرب وأهل الكتابين، أو يشهد بأنهم أزكياء في الدين، أو يأخذ منهم الزكاة التي يطهرهم بها قاله الفراء- ولا يخفى بعده ومثله القريب إليه وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ قد تقدم الكلام في ذلك.

{ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ } “Onlara O'nun ayetlerini okur”; ya sıfattır, ya hâldir yahut müstakil cümledir -ki bunda uzaklık vardır-; yani kulaklarına vahiyden hiçbir şey çarpmamış bir Câhiliye ehli olduktan sonra yahut bir kısmı böyle iken diğer kısmı ellerindeki kitabın Kur'an'ın inişini haber vermesi ve müjdelemesi sebebiyle ona iştiyak duyar bir haldeyken, kendisine vahyedilen Kur'an'ı onlara okur. { وَيُزَكِّيهِمْ } “Ve onları arındırır”; yani içlerinde bulunan Câhiliye kirlerinden yahut müşrik Arapların ve iki Ehl-i Kitab'ın üzerinde bulunduğu batıl inançlar gibi çirkin itikatlardan kendisiyle tertemiz ve pak olacakları şeylere onları davet eder; yahut dinde tertemiz kimseler olduklarına şahitlik eder; yahut kendilerini onunla temizleyeceği zekâtı onlardan alır; bunu Ferrâ söylemiştir -bunun ve buna yakın olanın uzak bir yorum olduğu gizli değildir-. { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Onlara Kitabı ve Hikmeti öğretir”; bu husustaki kelam daha önce geçmişti.

وهذا التعليم معطوف على ما قبله مترتب على التلاوة وإنما وسط بينهما التزكية التي هي عبارة عن تكميل النفس بحسب القوة العملية وتهذيبها المتفرع على تكميلها بحسب القوة النظرية الحاصل بالتعليم المترتب على التلاوة

Bu öğretme kendisinden öncekine matuftur ve tilavete terettüp eder (onun sonucudur). Tilavete terettüp eden talim (öğretim) ile hâsıl olan nazarî kuvvete göre nefsin kemale ermesinden dallanıp budaklanan, amelî kuvvete göre nefsin kemale ermesi ve tezkiyesi demek olan tezkiye ise bu ikisi arasına yerleştirilmiştir;

للإيذان بأن كل واحد من الأمور المترتبة نعمة جليلة على حيالها مستوجبة للشكر ولو روعي ترتيب الوجود كما في قوله تعالى: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ [البقرة: ١٢٩] لتبادر إلى الفهم عدّ الجميع نعمة واحدة وهو السر في التعبير عن القرآن- بالآيات- تارة- وبالكتاب والحكمة- أخرى رمزا إلى أنه باعتبار كل عنوان نعمة على حدة قاله مولانا شيخ الإسلام، وقد يقال: المراد من تلاوة الآيات تلاوة ما يوحى إليه صلى الله تعالى عليه وسلم من الآيات الدالة على التوحيد والنبوة ومن التزكية الدعاء إلى الكلمة الطيبة المتضمنة للشهادة لله تعالى بالتوحيد ولنبيه ﵊ بالرسالة، وبتعليم الكتاب تعليم ألفاظ القرآن وكيفية أدائه ليتهيأ لهم بذلك إقامة عماد الدين، وبتعليم الحكمة الإيقاف على الأسرار المخبوءة في خزائن كلام الله تعالى، وحينئذ أمر ترتيب هذه المتعاطفات ظاهر إذ حاصل ذل كأنه صلى الله تعالى عليه وسلم يمهد سبل التوحيد ويدعو إليه ويعلم ما يلزم بعد التلبس به ويزيد على الزبد شهدا فتقديم التلاوة لأنها من باب التمهيد ثم التزكية لأنها بعده وهي أول أمر يحصل منه صفة يتلبس بها المؤمنون وهي من قبيل التخلية المقدمة على التحلية لأن درء المفاسد أولى من جلب المصالح، ثم التعليم لأنه إنما يحتاج إليه بعد الإيمان، بقي أمر تقديم التعليم على التزكية في آية البقرة ولعله كان إيذانا بشرافة التحلية كما أشرنا إليه هناك فتأمل وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ أي من قبل بعثة الرسول لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ ظاهر وَإِنْ هي المخففة واللام هي الفارقة، والمعنى إن الشأن كانوا من قبل إلخ.

tâ ki birbiri ardınca gelen bu hususların her birinin kendi başına şükrü gerektiren pek yüce birer nimet olduğu bildirilsin. Şayet Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine senin ayetlerini okuyan, onlara Kitabı ve Hikmeti öğreten ve onları arındıran bir peygamber gönder” ayetinde olduğu gibi varlık düzenindeki tertip gözetilseydi, zihne hepsini tek bir nimet saymak gelirdi. Kur'an'ın bir yerde 'Ayetler', bir yerde 'Kitap ve Hikmet' diye ifade edilmesinin sırrı da budur; her bir unvan itibarıyla müstakil bir nimet olduğuna işaret edilmektedir; bunu Mevlânâ Şeyhülislâm söylemiştir. Şöyle de denilebilir: Ayetlerin tilavetinden maksat; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilen tevhid ve nübüvvete delalet eden ayetleri okumasıdır. Tezkiyeden maksat; Allah Teâlâ'nın birliğine ve O'nun Nebîsi aleyhisselâm'ın risaletine şehadeti ihtiva eden kelime-i tayyibeye davettir. Kitabın taliminden maksat; Kur'an'ın lafızlarını ve dinin direğini ikame etmeye hazır hale gelmeleri için onun nasıl eda edileceğini öğretmektir. Hikmetin taliminden maksat ise; Allah Teâlâ'nın kelamının hazinelerinde saklı olan sırlara muttali kılmaktır. Bu durumda bu matufların tertip nizamı açıktır; zira bunun neticesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tevhid yollarını döşemesi, ona davet etmesi, tevhide büründükten sonra lazım gelen şeyleri öğretmesi ve kaymağın üstüne bal eklemesi gibidir. Tilavetin öne alınması onun bir hazırlık makamında olmasındandır; sonra tezkiye gelir çünkü o tilavetten sonradır ve müminlerin bürüneceği bir sıfatın kendisinden hâsıl olduğu ilk husustur; o da tahliyeden (kötülüklerden arınma) kabilindendir ki tahliyeden (güzelliklerle bezenme) önce gelir, zira mefsedetleri defetmek maslahatları celbetmekten evladır; sonra talim gelir çünkü ona ancak imandan sonra ihtiyaç duyulur. Bakara suresindeki ayette talimin tezkiyenin önüne geçirilmesi meselesi kalmaktadır ki o da orada işaret ettiğimiz gibi bezemenin (tahliyenin) şerefine bir işaret olması içindir; düşün. { وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ } “Halbuki onlar bundan önce”; yani Resûl'ün gönderilmesinden önce, { لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık içindeydiler”; açık bir sapıklık içindeydiler. «İn» (إِنْ) muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiş), lâm ise fârikadır. Mana: 'Gerçek şu ki durum (şân), onlar daha önce...' vb. şeklindedir.

وإلى هذا ذهب بعض المحققين، وذكر مثله مكي إلا أنه قال: التقدير وأنهم كانوا من قبل فجعل اسمها ضميرا عائدا على المؤمنين، قال أبو حيان: وكلا الوجهين لا نعرف نحويا ذهب إليه وإنما تقرر عندنا في كتب النحو ومن الشيوخ أنك إذا قلت: إن زيدا قائم ثم خففت. فمذهب البصريين فيها وجهان: أحدهما جواز الأعمال ويكون حالها وهي مخففة كحالها وهي مشددة- إلا أنها لا تعمل في مضمر، ومنع ذلك الكوفيون- وهم محجوبون بالسماع الثابت من لسان العرب- والوجه الثاني وهو الأكثر عندهم أن تهمل فلا تعمل لا في ظاهر ولا مضمر لا ملفوظ ولا مقدر البتة فإن وليها جملة اسمية ارتفعت بالابتداء والخبر ولزمت اللام في ثاني مصحوبيها إن لم ينف، وفي أولهما إن تأخر، فتقول: إن زيد لقائم ومدلوله مدلول إن زيدا قائم، وإن وليها جملة فعلية فلا بد عند البصريين أن تكون من نواسخ الابتداء، وإن جاء الفعل من غيرها فهو شاذ لا يقاس عليه عند جمهورهم.

Bazı muhakkikler bu görüşe gitmiştir; Mekkî de benzerini zikretmiş ancak takdirin «Ve şüphesiz onlar daha önce...» (ve innehüm kânû min kablü) şeklinde olduğunu söyleyerek onun ismini müminlere raci bir zamir kılmıştır. Ebû Hayyân dedi ki: Her iki veçhi de benimseyen bir nahivci bilmiyoruz. Nahiv kitaplarında ve üstatlarımızdan bize intikal eden sabit kural şudur: 'İnne Zeyden kâimün' deyip sonra 'inne'yi hafiflettiğinde, Basralıların mezhebinde iki vecih vardır: Birincisi, amel etmesinin caiz olmasıdır; bu durumda hafifletilmiş hali şeddeli hali gibi olur, şu kadar var ki zamirde amel etmez. Kûfeliler ise bunu menettiler -fakat onlar Arap lisanından sabit olan semâ ile mahcupturlar-. Onlara göre en yaygın olan ikinci vecih ise onun ihmal edilmesidir (amelden düşürülmesidir); dolayısıyla ne açık isimde ne zamirde, ne telaffuz edilende ne de takdir edilende kesinlikle amel etmez. Şayet peşinden bir isim cümlesi gelirse mübteda ve haber ile merfû olur ve nefiy olmadığı takdirde iki mamulünden ikincisine lâm harfi zorunlu olarak bitişir; eğer haber öne geçerse birincisine bitişir; dersin ki: «İn Zeydün le-kâimün» (Şüphesiz Zeyd ayaktadır); bunun medlûlü «İnne Zeyden kâimün»ün medlûlüdür. Şayet peşinden bir fiil cümlesi gelirse, Basralılara göre bu fiilin mutlaka mübtedayı nesheden (nâsih) fiillerden olması gerekir; şayet fiil bunların dışından gelirse, cumhura göre bu şâzdır ve ona kıyas yapılamaz.

وأجاب الحلبي عمن قدر الشأن بأنه تفسير معنى لا بيان إعراب، وقال عصام الملة: إن الشأن لم يرد تقدير ضمير الشأن بل جعل الجملة حالا بتأويل القصة ذلك لئلا يختلف زمان الحال والعامل فإن زمان الكون في ضلال مبين قبل زمان التعليم لكن كون القصة ذلك مستمر، ثم قال: وهذا تأويل شائع مشهور في الحال الذي يتقدم زمان تحققه زمان تحقق العامل فاحفظه ولا تلفظه انتهى، وأنت تعلم أن ما ذكره الحلبي خلاف الظاهر، وكلام عصام الملة منظور فيه لأن المناسب لما ذكره على تقدير تعينه تقدير الشأن قبل- أن- لا بعدها كما لا يخفى، وجوز بعضهم كون الجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب، والأكثرون على الحالية، وعلى التقديرين فهي مبينة لكمال النعمة وتمامها، وقوله تعالى:

Halebî, 'şân zamiri' takdir edenlerin bu takdirinin bir irap beyanı değil, mananın tefsiri olduğunu söyleyerek cevap vermiştir. İsâmüddin el-İsferâyînî ise şöyle demiştir: 'Şân' derken şân zamirinin takdiri kastedilmemiş, bilakis hâl ile âmilin zamanı farklı olmasın diye hâdisenin öyle olması teviliyle cümlenin hâl kılınması kastedilmiştir; zira apaçık bir sapıklık içinde bulunma zamanı, talim zamanından öncedir, fakat hadisenin öyle oluş hali süreklidir. Sonra dedi ki: 'Bu, tahakkuk zamanı âmilin tahakkuk zamanından önce olan hâllerde yaygın ve meşhur bir tevildir; onu iyi belle ve elden bırakma.' (Alıntı bitti). Halebî'nin zikrettiği şeyin zahire aykırı olduğunu bilirsin. İsâmüddin'in sözü ise incelemeye muhtaçtır; zira onun zikrettiği şeye uygun olan -şayet bu zorunlu kabul edilirse- şânın 'in'den sonra değil, gizli olmadığı üzere 'in'den önce takdir edilmesidir. Bazıları cümlenin iraptan mahalli olmayan müstakil bir cümle olduğunu caiz görmüştür; ekseriyet ise hâl olduğu görüşündedir. Her iki takdire göre de bu cümle, nimetin kemalini ve tamamlığını beyan etmektedir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا كلام مبتدأ مسوق لإبطال بعض ما نشأ من الظنون الفاسدة إثر إبطال بعض آخر، والهمزة للتقريع والتقرير، والواو عاطفة لمدخولها على محذوف قبلها، ولَمَّا ظرف بمعنى حين مضافة إلى ما بعدها مستعملة في الشرط- كما ذهب إليه الفارسي- وهو الصحيح عند جمع من المحققين وناصبها قُلْتُمْ وهو الجزاء قَدْ أَصَبْتُمْ في محل الرفع على أنه صفة- لمصيبة- وجعله في محل نصب على الحال يحتاج إلى تكلف مستغنى عنه، والمراد بالمصيبة ما أصابهم يوم أحد من قتل سبعين منهم- وبمثليها- ما أصاب المشركين يوم بدر من قتل سبعين منهم وأسر سبعين، وجعل ذلك مثلين يجعل الأسر كالقتل أو لأنهم كانوا قادرين على القتل وكان مرضي الله تعالى فعدمه كان من عندهم فتركه مع القدرة لا ينافي الإصابة.

{ أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا } “Onların başına iki katını getirdiğiniz bir musibet sizin başınıza gelince mi: 'Bu nereden çıktı?' dediniz?” Bu cümle, bir kısım batıl zanların iptal edilmesinin hemen ardından doğan diğer bazı batıl zanları iptal etmek üzere sevk edilmiş yeni bir kelamdır. Hemze, azarlama (takrî') ve ikrar ettirme (takrîr) içindir. Vâv harfi kendisinden sonrakini kendisinden önceki mahzufa atfetmektedir. «Lemmâ» (لَمَّا) 'hîn' (zaman) manasında, kendisinden sonrasına muzâf olan ve şart için kullanılan bir zarftır -nitekim Fârisî bu görüşe gitmiştir-; muhakkiklerden bir topluluk nezdinde sahih olan da budur ve onun âmili/nâsıbı ceza olan «kulltüm» (قُلْتُمْ) fiilidir. { قَدْ أَصَبْتُمْ } cümlesi, «musîbetün» kelimesine sıfat olarak ref mahallindedir; onu hâl olarak nasb mahallinde kılmak ise ihtiyaç duyulmayan bir tekellüfü gerektirir. Musibetten maksat; Uhud günü onlardan yetmiş kişinin öldürülmesiyle başlarına gelen felakettir; 'iki katı' (misleyhâ) ifadesinden maksat ise; Bedir günü müşriklerin başına gelen yetmiş kişinin öldürülmesi ve yetmiş kişinin esir edilmesidir. Bunun iki kat sayılması, esir almanın öldürmek gibi kılınmasından veya öldürmeye güçleri yettiği ve bu da Allah Teâlâ'nın rızasına uygun olduğu halde, bunu yapmayışlarının kendilerinden kaynaklanmasından ötürüdür; dolayısıyla gücü yettiği halde bunu terk etmek musibete uğratmış olmaya mâni değildir.

وقيل: المراد بالمثلين المثلان في الهزيمة لا في عدد القتلى وذلك لأن المسلمين هزموا الكفار يوم بدر وهزموهم أيضا يوم أحد أول الأمر، وعليه يكون المراد بالمصيبة هزيمة الكفار للمسلمين بعد أن فارقوا المركز، وأَنَّى هذا جملة اسمية مقدمة الخبر، والمعنى من أين هذا لا كيف هذا لدلالة الجواب مفعول القول، وقيل: أَنَّى منصوبة على الظرفية- لأصابنا- المقدر، وهذا فاعل له، والجملة مقول قلتم، وتوسيط الظرف وما يتعلق به بينه وبين الهمزة مع أنه المقصود إنكاره والمعطوف بالواو حقيقة لتأكيد النكير وتشديد التقريع فإن فعل القبيح في غير وقته أقبح والإنكار على فاعله أدخل، والمعنى أحين نالكم من المشركين نصف ما قد نالهم منكم قبل ذلك رجعتم وقلتم من أين هذا ونحن مسلمون نقاتل غضبا لله تعالى وفينا رسوله، وهؤلاء مشركون أعداء الله تعالى ورسوله ﷺ أو قد وعدنا الله تعالى النصر؟ - وإليه ذهب الجبائي- وهذا على تقدير توجيه الإنكار والتقريع إلى صدور ذلك القول عنهم

Denildi ki: İki kattan maksat, öldürülenlerin sayısında değil hezimette iki kattır; çünkü Müslümanlar Bedir günü kâfirleri hezimete uğrattılar, Uhud günü de işin başında yine onları hezimete uğrattılar. Buna göre musibetten maksat, mevzilerini terk ettikten sonra kâfirlerin Müslümanları hezimete uğratmasıdır. { أَنَّى هذا } ifadesi, haberi öne geçmiş bir isim cümlesidir; kavl fiilinin mef'ûlü olan cevabın delaleti sebebiyle mana «Bu nereden geldi?» şeklindedir, «Bu nasıl oldu?» demek değildir. Denildi ki: «Ennâ» mukadder olan «esâbenâ» fiilinin zarfı olarak mansubdur; «hâzâ» ise onun failidir ve bu cümle «kulltüm» fiilinin makûlüdür (söylenen sözdür). Hemzenin asıl inkâr ettiği ve vâv ile hakikatte matuf olan şey o söz olduğu halde, zarfın ve ona taalluk eden hususun hemze ile söz arasına yerleştirilmesi, azarlamayı tekit etmek ve şiddetlendirmek içindir; zira çirkin fiilin vakti olmayan zamanda işlenmesi daha çirkindir ve failini inkâr etmek daha yerindedir. Mana: «Daha önce onların sizden uğradığı musibetin yarısı müşriklerden size isabet ettiği zaman mı dönüp: 'Biz Müslüman olduğumuz, Allah Teâlâ'nın rızası uğruna savaştığımız ve içimizde O'nun Resûlü bulunduğu halde, bunlar ise müşrik, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü ﷺ'in düşmanları olduğu halde yahut Allah Teâlâ bize zafer vaat etmişken bu nereden çıktı?' dediniz?» şeklindedir -Cübbâî de bu görüşe gitmiştir-. Bu açıklama, inkâr ve azarlamanın bu sözün onlardan sâdır olmasına yöneltilmesi takdirine göredir;

في ذلك الوقت خاصة بناء على عدم كونه مظنة له داعيا إليه بل على كونه داعيا إلى عدمه فإن كون مصيبة عدوهم مثلي مصيبتهم مما يهون الخطب ويورث السلوة، أو أفعلتم ما فعلتم من الفشل والتنازع أو الخروج من المدينة والإلحاح على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، ولما أصابتكم غائلة ذلك قلتم أَنَّى هذا وهذا على تقدير توجيه الإنكار لاستبعادهم الحادثة مع مباشرتهم لسببها، وجوز أن يكون المعطوف عليه القول إشارة إلى أن قولهم كان غير واحد بل قالوا أقوالا لا ينبغي أن يقولوها.

özellikle o vakitte çıkmasına yöneliktir; çünkü o vakit böyle bir söze zemin hazırlayıp onu sevk edici değildir, bilakis söylenmemesini gerektiricidir; zira düşmanlarının uğradığı musibetin kendi musibetlerinin iki katı olması işi hafifleten ve teselli veren bir husustur. Yahut «Siz gevşeklik göstermek, çekişmek veya Medine'den çıkmak ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ısrar etmek şeklinde yapacağınızı yaptınız da, bunun acı akıbeti başınıza gelince mi: 'Bu nereden çıktı?' dediniz?» manasındadır; bu da bizzat sebebini işledikleri halde bu hadiseyi akıldan uzak görmelerini inkâr etmeye yöneliktir. Matuf aleyhin 'söz' (kavl) olması da caiz görülmüştür; bu da onların sözünün tek bir sözden ibaret olmadığına, bilakis söylenmemesi gereken pek çok söz söylediklerine işarettir.

وذهب جماعة إلى أن المعطوف عليه ما مضى من قوله تعالى: لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ [آل عمران: ١٥٢] إلى هنا وللتعلق بقصة واحدة لم يتخلل بينهما أجنبي ليكون القول بذلك بعيدا كما ادعاه أبو حيان، والهمزة حينئذ متخللة بين المتعاطفين للتقرير بمعنى التثبيت أو الحمل على الإقرار والتقريع على مضمون المعطوف والمعنى أكان من الله تعالى الوعد بالنصر بشرط الصبر والتقوى فحين فشلتم وتنازعتم وعصيتم وأصابكم الله تعالى بما أصابكم قُلْتُمْ أَنَّى هذا.

Bir cemaat matuf aleyhin, Allah Teâlâ'nın geçmişteki: { لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Andolsun ki Allah size olan vaadini yerine getirdi” buyruğundan buraya kadar olan kısım olduğu görüşüne gitmiştir; tek bir kıssaya taalluk ettiği için Ebû Hayyân'ın iddia ettiği gibi bu görüşü uzak kılacak yabancı bir fasıla araya girmemiştir. Bu durumda hemze, iki matuf arasına takrîr (sabitleme veya ikrara sevk etme) ve matufun muhtevasını takrî' (azarlama) için girmiştir. Mana: «Sabır ve takva şartıyla Allah Teâlâ'dan zafer vaadi geldi de, siz gevşeklik gösterdiğiniz, çekiştiğiniz, isyan ettiğiniz ve Allah Teâlâ başınıza getirdiğini getirdiği zaman mı: 'Bu nereden çıktı?' dediniz?» şeklindedir.

والجمهور على أن الهمزة مقدمة من تأخير، والواو أصلها التقديم، وهو مذهب سيبويه وغيره، والجملة الاستفهامية معطوفة على ما قبلها واختار هذا في البحر، وإسناد الإصابة إلى المصيبة مجاز وإلى المخاطبين حقيقة ولم يؤت بالإسنادين من باب واحد زيادة في التقريع، وتذكير اسم الإشارة في أَنَّى هذا مراعاة لمعنى المصيبة المشار إليها وهو المشهور أو لما أن إشارتهم ليست إلا لما شاهدوه في المعركة من حيث هو هو من غير أن يخطر ببالهم تسميته باسم ما فضلا عن تسميته باسم المصيبة، وإنما هي عند الحكاية وفي الآية على ما قيل: جواب ضمني عن استبعادهم تلك الإصابة، يعني أن أحوال الدنيا لا تدوم على حالة واحدة فإذا أصبتم منهم مثل ما أصابوا منكم وزيادة فما وجه الاستبعاد، لكن صرح بجواب آخر يبرئ العليل ويشفي الغليل وتطأطئ منه الرؤوس فقال سبحانه: قُلْ يا محمد في جواب سؤالهم الفاسد هُوَ أي هذا الذي أصابكم كائن مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ أي أنها السبب له حيث خالف الرماة أمر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بتركهم المركز وحرصوا على الغنيمة فعاقبهم الله تعالى بذلك- قاله عكرمة- أو حيث إنكم قد اخترتم قبل أن يقتل منكم سبعون في مقابلة الفداء الذي أخذتموه من أسارى بدر، وعزي هذا إلى الحسن، ويدل عليه ما

Cumhura göre hemze tehir makamından öne alınmıştır, asıl önde olması gereken ise vâv harfidir; Sîbeveyh ve başkalarının mezhebi budur. İstifham cümlesi öncesine matuftur ve el-Bahr müellifi de bunu tercih etmiştir. İsabet etmenin musibete isnadı mecaz, muhataplara isnadı ise hakikattir; azarlamayı artırmak için iki isnat aynı cinsten getirilmemiştir. { أَنَّى هذا } ifadesindeki işaret isminin müzekker getirilmesi, meşhur görüşe göre işaret edilen 'musibet' kelimesinin manasına riayet edildiğindendir; yahut onların işaretinin savaş meydanında gördükleri hadisenin bizzat kendisine yönelik olmasındandır; zihinlerinden ona bir musibet ismi vermek şöyle dursun, herhangi bir isim vermek dahi geçmemiştir; bu isim ancak kıssa anlatılırken verilmiştir. Ayette denildiğine göre, onların bu felaketi uzak görmelerine zımnî bir cevap vardır; yani dünya halleri tek bir minval üzere devam etmez; onların sizden uğradığı zararın mislini ve fazlasını siz onlara tattırmışken, bunu uzak görmenin ne manası vardır? Fakat hastaya şifa veren, susuzluğu dindiren ve karşısında başların öne eğildiği başka bir sarih cevap verildi ve Allah Sübhânehû şöyle buyurdu: { قُلْ } “De ki:” Ey Muhammed, onların o batıl sorularına cevap olarak; { هُوَ } “O,” yani başınıza gelen bu felaket, { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “kendi tarafınızdandır.” Yani okçuların mevzilerini terk etmek suretiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet edip ganimete hırs göstermeleri sebebiyle felaketin sebebi bizzat kendileridir; Allah Teâlâ da onları bununla cezalandırmıştır -bunu İkrime söylemiştir-. Yahut Bedir esirlerinden aldığınız fidyeye karşılık sizden yetmiş kişinin öldürülmesini daha önce bizzat kendiniz tercih etmiş olmanızdandır. Bu görüş Hasan'a nispet edilmiştir ve şu rivayet de buna delalet etmektedir:

أخرجه ابن أبي شيبة والترمذي وحسنه والنسائي، وآخرون عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: جاء جبريل إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: يا محمد إن الله تعالى قد كره ما فعل قومك في أخذهم الأسارى وقد أمرك أن تخيرهم بين أمرين: إما أن يقدموا فتضرب أعناقهم، وإما أن يأخذوا الفداء على أن يقتل منهم عدتهم فدعا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الناس فذكر لهم ذلك فقالوا: يا رسول الله عشائرنا وإخواننا نأخذ فداءهم نتقوى به على قتال عدونا ويستشهد منا عدتهم فليس ذلك ما نكره فقتل منهم يوم أحد سبعون رجلا عدة أسارى أهل بدر، أو حيث اخترتم الخروج من المدينة ولم تبقوا حتى تقاتلوا المشركين فيها قاله الربيع وغيره.

İbn Ebî Şeybe, Tirmizî (hasen kaydıyla), Nesâî ve diğerlerinin Ali kerremallâhu vecheh'ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Cibrîl Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Allah Teâlâ, kavminin esirleri alma hususunda yaptığı şeyden hoşlanmadı ve seni şu iki şey arasında onları muhayyer bırakmakla emretti: Ya öne çıkarılıp boyunları vurulacak, ya da esirlerin sayısı kadar kendilerinden adam öldürülmesi şartıyla fidyeyi alacaklar.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları çağırıp durumu kendilerine zikretti. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlar aşiretlerimiz ve kardeşlerimizdir; düşmanımızla savaşta güç kazanmak için fidyelerini alırız, bizden de onların sayısı kadar kişi şehit olur; bu hoşlanmayacağımız bir şey değildir' dediler. Böylece Uhud günü onlardan, Bedir ehlinin esirleri sayısınca yetmiş kişi öldürüldü.» Yahut Medine'de kalıp müşriklerle orada savaşmayıp dışarı çıkmayı tercih etmenizdendir; bunu Rebî' ve başkaları söylemiştir.

وأخرج ابن جرير عن قتادة أنه قال: ذكر لنا أن نبي الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال لأصحابه يوم أحد حين قدم أبو سفيان والمشركون: «إنا في جنة حصينة- يعني بذلك المدينة- فدعوا القوم يدخلوا علينا نقاتلهم فقال له ناس من الأنصار: إنا نكره أن نقتل في طرق المدينة وقد كنا نمتنع من ذلك في الجاهلية فبالإسلام أحق أن نمتنع فابرز بنا إلى القوم فانطلق فلبس لأمته فتلاوم القوم فقالوا: عرض نبي الله ﷺ بأمر وعرضتم بغيره اذهب يا حمزة فقل له: أمرنا لأمرك تبع فأتى حمزة فقال له: إنه ليس لنبي إذا لبس لأمته أن يضعها حتى يناجز وأنه سيكون فيكم مصيبة قالوا: يا نبي الله خاصة أو عامة؟ قال: سترونها»

İbn Cerîr, Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: Bize anlatıldığına göre Uhud günü Ebû Süfyân ve müşrikler geldiğinde Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına şöyle buyurdu: «Biz sağlam bir zırh içindeyiz -bununla Medine'yi kastetti-. Bırakın adamlar üstümüze gelsinler, onlarla savaşalım.» Ensar'dan bazı kimseler ona dediler ki: «Biz Medine sokaklarında öldürülmekten hoşlanmayız; biz Câhiliye döneminde bile bundan sakınırdık, İslam ile birlikte sakınmaya daha çok layığız; bizi düşmanın karşısına çıkar!» Bunun üzerine gitti ve zırhını giydi. [Bunu gören] topluluk birbirlerini kınamaya başladılar ve dediler ki: «Allah'ın Nebîsi ﷺ bir görüş sundu, siz başka bir görüş sundunuz. Git ey Hamza, ona: 'Bizim emrimiz senin emrine tabidir' de.» Hamza gelip bunu söyleyince Resûlullah ona: «Bir peygamber zırhını giydiği zaman, savaş neticeleninceye kadar onu çıkaramaz. Aranızda bir musibet vuku bulacaktır» buyurdu. «Ey Allah'ın Nebîsi! Bize has mı yoksa umumi mi?» dediler. «Onu göreceksiniz» buyurdu.

واعترض هذا القول بأنه يأباه أن الوعد بالنصر كان بعد اختيار الخروج وأن عمل النبي

Bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Zafer vaadinin çıkış tercihinden sonra olması ve Nebî

صلّى الله عليه وسلم بموجبه قد رفع الخطر عنه وخفف جنايتهم فيه على أن اختيار الخروج والإصرار عليه كان بمن أكرمهم الله تعالى بالشهادة يومئذ، وأين هم من التفوه بمثل هذه الكلمة؟ وأجيب بأن الإباء المذكور في حيز المنع كيف والنصر الموعود كان مشروطا بما يعلم الله تعالى عدم حصوله، وبأن النبي ﷺ وإن كان قد عمل بموجبه لكن لم تكن نفسه الكريمة ﷺ منبسطة لذلك ولا قلبه الشريف مائلا إليه وكأن سهام الأقدار نفذت حين خالفوا رأيه السامي وعدلوا عن الورود من عذب بحر عقله الطامي كما يرشدك إلى ذلك

sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu görüş doğrultusunda amel etmesinin onun tehlikesini ortadan kaldırmış ve bu husustaki kusurlarını hafifletmiş olması bu görüşe engeldir; üstelik çıkışı tercih edenler ve bunda ısrar edenler, o gün Allah Teâlâ'nın şehadetle şereflendirdiği kimselerdir; böyle bir sözü söylemek nerede, onlar nerede? Buna şöyle cevap verilmiştir: Zikredilen engelleme kabul edilemez; zira vaat edilen zafer, Allah Teâlâ'nın gerçekleşmeyeceğini bildiği şartlara bağlanmıştı. Ayrıca Nebî ﷺ bu tercih gereğince amel etmiş olsa bile, onun yüce nefsi buna tam razı olmamış ve mübarek kalbi buna meyletmemişti. Sanki onlar onun yüce re'yine muhalefet edip onun taşkın aklının tatlı denizinden kana kana içmekten yüz çevirdikleri anda kader okları hedefine ulaşmıştı; nitekim şu durum da sana buna işaret eder:

قوله ﵊ بعد أن لبس لأمّته: «وإنه سيكون فيكم مصيبة»

Zırhını giydikten sonra Resûlullah aleyhisselâm'ın: «Aranızda bir musibet vuku bulacaktır»

وقوله في جواب الاستفهام عنها: «خاصة أو عامة» ؟ «سترونها» فإن ذلك كالصريح في عدم الرضا والفصيح في استيجاب ذلك الاختيار نزول القضاء، وبأن الخطاب في قوله تعالى: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ ليس نصا في أن المتسببين هم المتفوهون بتلك الكلمة ليضر استشهاد المختارين للخروج في المقصود لجواز أن يكون من قبيل قولك لقبيلة: أنتم قتلتم فلانا والقاتل منهم أناس مخصوصون لم يوجدوا وقت الخطاب، ومثل ذلك كثير في المحاورات على أن كون مصيبة المتفوهين هي قتل أولئك المستشهدين نص في التأسف عليهم فيناسبه التعريض بهم بنسبة القصور إليهم ليهون هذا التأسف وليعلموا أن شؤم الانحراف عن سمت إرادة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يعم الكبير والصغير بل ربما يقال: إن استشهاد أولئك المصرين شاهد على أنهم هم الذين كانوا سببا في تلك المصيبة ولهذا استشهدوا ليذهبوا إلى ربهم على أحسن حال.

buyurması ve o musibet hakkındaki «Bize has mı yoksa umumi mi?» sorusuna: «Onu göreceksiniz» şeklinde cevap vermesi; rızasının bulunmadığına sarih bir delil ve o tercihin kazanın inmesini müstahak kıldığına açık bir beyandır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } buyruğundaki hitap, çıkışı tercih edenlerin şehit olmasının maksada zarar vermesi için o musibete sebep olanların bizzat bu sözü söyleyenler olduğuna dair nass değildir; zira bu durum, bir kabileye: 'Filancayı siz öldürdünüz' demen kabîlinden olabilir, halbuki onlardan katil olanlar hitap vaktinde bulunmayan muayyen kimselerdir. Konuşmalarda bunun benzeri pek çoktur. Üstelik bu sözü söyleyenlerin musibetinin o şehit edilenlerin öldürülmesi oluşu, onlara karşı duyulan teessüfün kesin ifadesidir; dolayısıyla bu teessüfü hafifletmek ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in irade istikametinden sapmanın uğursuzluğunun büyüğü de küçüğü de kapsadığını bilmeleri için kusurun onlara nispet edilmesi suretiyle tarizde bulunulması uygundur. Hatta belki de denilir ki: O ısrar edenlerin şehit olması, bizzat o musibete onların sebep olduğuna bir şahittir; işte bu yüzden Rablerine en güzel hal üzere kavuşsunlar diye şehit edilmişlerdir.

هذا ولا يخفى أن هذا الجواب لا يخلو عن تكلف وكأن الداعي إليه أن الذاهبين إلى تفسير مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ بالخروج من المدينة وتبعية أبي سفيان وقومه جماعة أجلاء يبعد نسبة الغلط إليهم، فقد أخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم عن الحسن وابن جريج، وأخرجه ابن المنذر من طريق ابن جريج عن ابن عباس فتدبر إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ومن جملته النصر عند الموافقة والخذلان عند المخالفة، وحيث خالفتم أصابكم سبحانه بما أصابكم، والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبلها داخل تحت الأمر، وقيل: المراد منها تطييب أنفسهم ومزج مرارة التقريع بحلاوة الوعد أي إنه سبحانه قادر على نصرتكم بعد لأنه على كل شيء قدير فلا تيأسوا من روح الله واعتناء بشأن التطييب وإرشادا لهم إلى حقيقة الحال فيما سألوا عنه وبيانا لبعض ما فيه من الحكم ورفعا لما عسى أن يتوهم من الجواب من استقلالهم في وقوع الحادثة رجع إلى خطابهم برفع الواسطة وجواب سؤالهم بأبسط عبارة فقال سبحانه: وَما أَصابَكُمْ أيها المؤمنون من النكبة بقتل من قتل منكم يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ أي جمعكم وجمع أعدائكم المشركين، والمراد بذلك اليوم يوم أحد، وقول بعضهم- لا يبعد أن يراد به يوم أحد، ويوم بدر- بعيد جدا فَبِإِذْنِ اللَّهِ أي بإرادته، وقيل: بتخليته وَما اسم موصول بمعنى الذي في محل رفع بالابتداء، وجملة أَصابَكُمْ صلته- وبإذن الله- خبره.

Bununla birlikte, bu cevabın tekellüften uzak olmadığı gizli değildir; sanki buna sevk eden amil, { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } ifadesini Medine'den çıkmak ve Ebû Süfyân ile kavminin peşine düşmek şeklinde tefsir edenlerin, kendilerine hata nispet edilmesi uzak olan pek celil bir cemaat olmasıdır. Nitekim İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bunu Hasan ve İbn Cüreyc'den rivayet etmiş; İbnü'l-Münzir de İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; iyi düşün. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kādirdir.” İtaat anında yardım etmek ve muhalefet anında yardımsız bırakmak da bu kabildendir; nitekim siz muhalefet ettiğinizde O Sübhânehû başınıza getirdiğini getirdi. Bu cümle, emrin tahtına dâhil olarak öncesinin muhtevasını teyit eden bir tezyîldir. Denildi ki: Bundan maksat onların gönüllerini ferahlatmak, azarlamanın acılığını vaadin tatlılığı ile karıştırmaktır; yani O Sübhânehû bundan sonra size yardım etmeye kādirdir, zira O her şeye kādirdir; öyleyse Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Gönüllerini hoş etme işine ehemmiyet vererek, sordukları şeyin hakikatine onları irşat ederek, bundaki bazı hikmetleri beyan ederek ve verilen cevaptan hadisenin vukuunda müstakil oldukları vehmini defetmek üzere, vasıtayı kaldırarak onlara hitaba geri döndü ve sorularına en veciz ifadeyle cevap verip şöyle buyurdu: { وَما أَصابَكُمْ } “Başınıza gelen şey de,” Ey müminler! Sizden öldürülenlerin öldürülmesiyle uğradığınız felaket nevinden; { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “iki topluluğun karşılaştığı gün”; yani sizin topluluğunuz ile müşrik düşmanlarınızın topluluğunun [karşılaştığı gün]. O günden maksat Uhud günüdür; bazılarının 'Uhud ve Bedir günlerinin kastedilmiş olması uzak değildir' sözü ise son derece uzaktır. { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “ancak Allah'ın izniyledir”; yani O'nun iradesiyledir; denildi ki: serbest bırakmasıyladır (tahliyesiyledir). «Mâ» (ما) 'ellezî' manasında ismi mevsuldür ve mübteda olarak ref mahallindedir. { أَصابَكُمْ } cümlesi onun sılasıdır; { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } ise onun haberidir.

والمراد بإذن الله يكون ويحصل، ودخول الفاء لتضمن معنى الشرط، ووجه السببية ليس بظاهر إذ الإصابة ليست سببا للإرادة ولا للتخلية بل الأمر بالعكس فهو من قبيل وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النحل: ٥٣] أي ذلك سبب للإخبار بكونه من الله لأن قيد الأوامر قد يكون للمطلوب وقد يكون للطالب وكذا الإخبار، وإلى هذا ذهب كثير من المحققين، وادعى السمين أن في الكلام إضمارا أي فهو بإذن الله، ودخول الفاء لما تقدم ثم قال: وهذا مشكل على ما قرره الجمهور لأنه لا يجوز عندهم دخول هذه الفاء زائدة في الخبر إلا بشروط، منها أن تكون الصلة مستقبلة في المعنى وذلك لأن الفاء إنما دخلت للشبه بالشرط، والشرط إنما يكون في الاستقبال لا في الماضي، فلو قلت: الذي أتاني أمس فله درهم لم يصح، وأَصابَكُمْ هنا ماض معنى كما أنه ماض لفظا لأن القصة ماضية فكيف جاز دخول

Murat, Allah'ın izniyle vuku bulur ve meydana gelir demektir; fâ harfinin dâhil olması ise şart manasını tazammun etmesindendir. Sebebiyet ciheti ise açık değildir; zira musibete uğramak iradenin veya serbest bırakmanın sebebi değildir, bilakis durum bunun aksinedir. Dolayısıyla bu, { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Nimet olarak size ne ulaşmışsa Allah'tandır” ayeti kabilindendir; yani bu durum, onun Allah'tan olduğunu haber vermenin sebebidir; zira emirlerin kaydı bazen matlûba (istenen şeye), bazen de tâlibe (isteyene) ait olur, haberler de böyledir. Muhakkiklerin çoğu bu görüşe gitmiştir. Semîn ise kelamda bir zamir takdiri bulunduğunu iddia etmiştir; yani 'o Allah'ın izniyledir' (fe-hüve bi-iznillâh) demektir ve fâ harfinin girişi geçen sebeptendir. Sonra şöyle demiştir: 'Bu, cumhurun takrir ettiği kurala göre müşküldür; zira onlara göre haberin başına bu zâit fâ harfinin girmesi ancak birtakım şartlarla caiz olur. Bunlardan biri de sılanın mana itibarıyla istikbale (geleceğe) matuf olmasıdır. Çünkü fâ harfi ancak şarta benzediği için girmiştir; şart ise geçmişte değil ancak gelecekte olur. Dolayısıyla 'Dün bana gelen kimseye bir dirhem vardır' (ellezî etânî emsi fe-lehû dirhemün) desen caiz olmaz. Buradaki { أَصابَكُمْ } ise kıssa geçmişe ait olduğundan lafzen mâzî olduğu gibi mânen de mâzîdir; şu halde fâ harfinin girişi nasıl caiz olmuştur?'

هذه الفاء وأجابوا عنه بأنه يحمل على التبين أي وما يتبين إصابته إياكم فهو بإذن الله كما تأولوا إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ [يوسف ٢٧] بذلك، ثم قال: وإذا صح هذا التأويل فليجعل (ما) هنا شرطا صريحا وتكون الفاء داخلة وجوبا لكونها واقعة جوابا للشرط انتهى، ولا يخفى ما فيه وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ عطف على بإذن الله- من عطف السبب على المسبب، والمراد ليظهر للناس ويثبت لديهم إيمان المؤمن.

...bu fâ harfinin [girişi caiz olmuştur?] Buna şöyle cevap verdiler: Bu [ifade], tebeyyün (açığa çıkma) manasına hamledilir; yani 'size isabet ettiği açığa çıkan şey, Allah'ın izniyledir' demektir; nitekim { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ } “Eğer onun gömleği arkadan yırtılmışsa” ayetini de böyle tevil etmişlerdir. Sonra şöyle dedi: 'Eğer bu tevil sahih ise, buradaki (mâ) sarih bir şart kılınmalı ve fâ harfi de şartın cevabı olarak vaki olduğu için vacip olarak dahil olmuş sayılmalıdır.' [Sözü] bitti. Bunun içerdiği durum ise gizli değildir. { وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminleri bilsin (ortaya çıkarsın) diye”; [bu ifade] sebebin müsebbibe atfedilmesi kabilinden «bi-iznillâh» ifadesine matuftur. Kastedilen ise, müminin imanının insanlara zahir olması ve onların nezdinde sabit olmasıdır.

وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا كعبد الله بن أبيّ وأصحابه، وهذا عطف على ما قبله من مثله، وإعادة الفعل إما للاعتناء بهذه العلة، أو لتشريف المؤمنين وتنزيههم عن الانتظام في قرن المنافقين وللإيذان باختلاف حال العلم بحسب التعلق بالفريقين فإنه متعلق بالمؤمنين على نهج تعلقه السابق، وبالمنافقين على نهج جديد وهو السر- كما قال شيخ الإسلام- في إيراد الأولين بصيغة اسم الفاعل المنبئة عن الاستمرار والآخرين بموصول صلته فعل دال على الحدوث وَقِيلَ لَهُمْ عطف على نافقوا مؤذن بأن ذلك كان نفاقا خاصا أظهروه في ذلك المقام.

{ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا } “ve münafıklık yapanları bilsin (ortaya çıkarsın) diye”; Abdullah b. Übey ve arkadaşları gibi. Bu da kendi mislinden olan bir önceki ifadeye matuftur. Fiilin tekrar edilmesi ya bu illete ihtimam göstermek içindir, ya da müminleri şereflendirmek ve onları münafıklarla aynı kefede sıralanmaktan tenzih etmek içindir; ayrıca iki gruba taalluku bakımından ilmin halinin farklılığını bildirmek içindir. Zira ilim, müminlere önceki taalluku üzere taalluk etmiştir, münafıklara ise yeni bir tarzda taalluk etmiştir. Şeyhülislam'ın dediği gibi birincilerin devamlılık bildiren ismi fâil sığasıyla, diğerlerinin ise hudûsa (sonradan meydana gelişe) delalet eden fiil sılasına sahip bir ismi mevsulle getirilmesindeki sır da budur. { وَقِيلَ لَهُمْ } “Ve onlara denildiğinde”; { نافَقُوا } fiiline matuf olup bunun, o makamda izhar ettikleri özel bir münafıklık olduğunu bildirmektedir.

وقيل: ابتداء كلام معطوف على مجموع ما قبله عطف قصة على قصة، ووجهه أنه جل شأنه لما ذكر أحوال المؤمنين وما جرى لهم وعليهم فيما تقدم من الآيات وبين أن الدائرة إنما كانت للابتلاء وليتميز المؤمنون عن المنافقين وليعلم كل واحد من الفريقين أن ما قدره الله تعالى من إصابة المؤمنين كائن لا محالة أورد قصة من قصصهم مناسبة لهذا المقام مستطردة، وجيء بالواو لأنها ملائمة لأصل الكلام، والنفاق على هذا مطلق متعارف، وجوز أن يكون كلاما مبتدأ على سبيل الاعتراض للتنبيه على كيفية ظهور نفاقهم، أو عدم ثباتهم على الإيمان.

Denildi ki: [Bu cümle], bir kıssanın diğer kıssaya atfı kabilinden, öncesinin tamamına matuf yeni bir sözün başlangıcıdır (mübteda kelamdır). Bunun gerekçesi şudur: Şanı yüce olan [Allah], geçen ayetlerde müminlerin hallerini, lehlerine ve aleyhlerine cereyan eden durumları zikredip hezimetin ancak bir imtihan için olduğunu, müminlerin münafıklardan ayırt edilmesi için bulunduğunu ve her iki gruptan her birinin, Allah Teâlâ'nın müminlere isabet etmesini takdir ettiği şeyin muhakkak vuku bulacağını bilmesi için olduğunu açıklayınca, bu makama münasip düşen kıssalarından birini istitradî olarak (yeri gelmişken) getirdi. Vâv harfi getirildi; çünkü o, kelamın aslına uygundur. Bu takdire göre nifak, bilinen mutlak nifaktır. Bunun, münafıklıklarının nasıl ortaya çıktığına veya imanda sebat etmeyişlerine dikkat çekmek üzere itiraz (ara cümle) yoluyla başlamış bir kelam olması da caiz görülmüştür.

وعلى كل تقدير القائل إما رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم- وإليه ذهب الأصم- وإما عبد الله بن عمرو ابن حرام من بني سلمة- وإليه ذهب الأكثر- ومقول القول قوله تعالى: تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قال السدي وابن جريج: أَوِ ادْفَعُوا عنا العدو بتكثير السواد، وهو المروي عن ابن عباس، وقيل: إنهم خيروا بين أن يقاتلوا للآخرة أو لدفع الكفار عن أنفسهم وأموالهم أو بين الأول وبين دفع المؤمنين عن ذلك كأنه قيل: قاتلوا لله تعالى أو للنفاق الدافع عن أنفسكم وأموالكم، وترك العاطف الفاء أو الواو بين تَعالَوْا وقاتِلُوا لما أن المقصود بهما واحد وهو الثاني، وذكر الأول توطئة له وترغيبا فيه لما فيه من الدلالة على التظاهر والتعاون، وقيل: ترك العاطف للإشارة إلى أن كل واحد من الجملتين مقصود بنفسه، وقيل: الأمر الثاني حال ولا يخفى بعده قالُوا استئناف بياني كأنه قيل فما صنعوا حين قيل لهم ذلك؟ فقيل قالوا: لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ أي لو كنا نعلم أنكم تقاتلون ما أسلمناكم ولكن لا نرى أن يكون قتال أخرجه ابن جرير وغيره عن ابن شهاب، وقيل: أرادوا إنا لا نحسن القتال ولا نقدر عليه لأن العلم بالفعل الاختياري من لوازم القدرة عليه فعبر بنفيه عن نفيها، ويحتمل أنهم جعلوا نفي علم القتال كناية عن أن ما هم فيه ليس قتالا بناء على نفي العلم بنفي المعلوم لأن القتال يستدعي التكافؤ من الجانبين مع رجاء مدافعة أو مغالبة ومتى لم يتحقق ذلك كان إلقاء الأنفس إلى التهلكة، ومن الناس من جوز أن يكون المراد لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا في سبيل الله لاتبعناكم أو لو تعلم قتالا معنا لاتبعناكم لكن ليس للمخالف معنا مضادة ولا قصد له إلا معكم، ولا يخفى أن هذا الكلام على جميع تقاديره يصلح وقوعه جوابا لما قيل لهم على جميع تقاديره ما عدا الأول، وعلى الأول يصلح هذا جوابا له على جميع تقاديره ما عدا الثاني إذ عدم المعرفة بالقتال لا يكون عذرا في عدم تكثير السواد إلا على بعد ومن كلامهم:

Her takdire göre [bunu] söyleyen ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir -ki el-Esamm bu görüşe gitmiştir- ya da Benî Selime'den Abdullah b. Amr b. Harâm'dır -ki çoğunluk bu görüşe gitmiştir-. Söylenen söz (makûlü'l-kavl) ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا } “Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın!” es-Süddî ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: «Savunma yapın» [demek], karaltıyı çoğaltarak (kalabalık yaparak) düşmanı bizden savuşturun demektir; İbn Abbâs'tan rivayet edilen de budur. Denildi ki: Onlar ahiret için savaşmak ile kâfirleri kendi canlarından ve mallarından defetmek arasında veya birinci şık ile müminleri bundan korumak arasında muhayyer bırakılmışlardır; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah Teâlâ için savaşın yahut canlarınızı ve mallarınızı savuşturacak nifak için [savaşın]!' { تَعالَوْا } ile { قاتِلُوا } arasında fâ veya vâv atıf harfinin terkedilmesi, ikisinden kastedilenin bir olup onun da ikincisi olmasındandır. Birincisi ise ona bir hazırlık (tavtie) olmak ve yardımlaşma ile dayanışmaya delalet ettiği için ona teşvik etmek üzere zikredilmiştir. Denildi ki: Atıf harfinin terkedilmesi, iki cümlenin her birinin bizzat maksut olduğuna işaret etmek içindir. Denildi ki: İkinci emir hâldir; bunun uzaklığı ise gizli değildir. { قالُوا } “Dediler ki:”; istînâf-ı beyânîdir; sanki 'Onlara bu söylendiğinde ne yaptılar?' denilmiş de 'Dediler ki' denilmiştir: { لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ } “Eğer savaşmayı bilseydik (savaş olacağını bilseydik) kesinlikle sizin peşinizden gelirdik.” Yani 'Eğer sizin savaşacağınızı bilseydik sizi [düşmana] teslim etmezdik, lakin bir savaş olacağını sanmıyoruz' [demişlerdir]. Bunu İbn Cerîr ve başkaları İbn Şihâb'dan rivayet etmiştir. Denildi ki: 'Biz savaşı iyi beceremeyiz ve ona güç yetiremeyiz' demek istemişlerdir; zira ihtiyarî (isteğe bağlı) fiili bilmek, ona güç yetirmenin gereklerindendir; bu sebeple onun nefyini [yani kudretin nefyini], bilmenin nefyi ile ifade etmişlerdir. Malumun nefyi ile ilmin nefyi esasına dayanarak, savaş bilgisini nefyetmelerini, içinde bulundukları durumun bir savaş olmadığına kinaye kılmış olmaları da muhtemeldir; çünkü savaş, savuşturma veya üstün gelme ümidiyle birlikte iki tarafın denkliğini gerektirir; bu gerçekleşmediğinde ise canları tehlikeye atmak olur. İnsanlardan bazıları da mananın şöyle olmasını caiz görmüştür: 'Eğer Allah yolunda bir savaş bilseydik size uyardık' yahut 'Eğer bizimle birlikte bir savaş [yapılacağını] bilsen[iz] size uyardık, fakat muhalifin bizimle bir zıtlaşması yoktur ve sizin dışınızda bir kastı da yoktur.' Gizli değildir ki bu söz, bütün takdirleriyle, onlara söylenen söze -birinci takdir hariç- bütün takdirleriyle bir cevap olmaya elverişlidir. Birinci takdire göre ise bu söz, -ikinci takdir hariç- bütün takdirleriyle ona bir cevap olmaya elverişlidir; zira savaşı bilmemek, ancak uzak bir ihtimalle karaltıyı çoğaltmamak için bir mazeret olabilir. Onların sözlerindendir ki:

إن لم تقاتل يا جبان فشجع والمراد بالاتباع إما الذهاب للقتال ولم يعبروا به لأن ألسنتهم لكمال تثبط قلوبهم عنه لا تساعدهم على

'Savaşmıyorsan ey korkak, bari cesaretlendir!' Tâbi olmaktan (ittibâ) murat ise, ya savaşa gitmektir; fakat kalplerinin savaştan büsbütün geri durması sebebiyle dilleri onu

الإفصاح به، وأما الذهاب مع المؤمنين مطلقا سواء كان للقتال أو للدفع وتكثير السواد وحمله على امتثال الأمر أي لو كنا نعلم قتالا لامتثلنا أمركم لا يخلو عن بعد.

açıkça telaffuz etmeye elvermediği için bu şekilde ifade etmemişlerdir; ya da gerek savaşmak için gerekse müdafaa etmek ve karaltıyı çoğaltmak için olsun mutlak manada müminlerle birlikte gitmektir. Bunun emre imtisal etmeye hamledilmesi, yani 'Eğer bir savaş bilseydik sizin emrinize uyardık' denmesi ise [doğruluktan] uzak değildir.

هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ أي هم يوم إذ قالوا لَوْ نَعْلَمُ إلخ أقرب للكفر منهم قبل ذلك لظهور أمارته عليهم بانخذالهم عن نصرة المؤمنين واعتذارهم لهم على وجه الدغل والاستهزاء.

{ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ } “Onlar o gün, küfre imandan daha yakındılar.” Yani onlar, { لَوْ نَعْلَمُ } ilâ ahirihî dedikleri gün, müminlere yardım etmekten geri durup onları yüzüstü bırakmaları ve onlara hile ve alay yollu mazeret beyan etmeleri sebebiyle üzerlerinde küfür alametleri belirdiğinden, bundan önceki hallerine kıyasla küfre daha yakındılar.

والظروف كلها في المشهور عند المعربين متعلقة- بأقرب- ومن قواعدهم أنه لا يتعلق حرفا جر أو ظرفان بمعنى بمتعلق واحد إلا في ثلاث صور: إحداها أن يتعلق أحدهما به مطلقا ثم يتعلق به الآخر بعد تقييده بالأول، وثانيتها أن يكون الثاني تابعا للأول ببدلية ونحوها، وثالثتها أن يكون المتعلق أفعل تفضيل لتضمنه الفاضل والمفضول الذي يجعله بمنزلة تعدد المتعلق كما في المقيد والمطلق، وما نحن فيه من هذا القبيل كأنه قيل قربهم من الكفر يزيد على قربهم من الإيمان، واللام الجارة في الموضعين بمعنى إلى بناء على ما قيل: إن صلة القرب تكون من وإلى لا غير، تقول: قرب منه وإليه، ولا تقول له، أو على حالها بناء على ما في الدر المصون أن القرب الذي هو ضد البعد يتعدى بثلاثة أحرف اللام وإلى ومن، وقيل: إن أَقْرَبُ هنا من القرب بفتح الراء وهو طلب الماء ومنه القارب لسفينته، وليلة القرب أي الورود، والمعنى هم أطلب للكفر وحينئذ يتعدى باللام اتفاقا.

İrab âlimleri nezdinde meşhur olan görüşe göre zarfların tamamı { أَقْرَبُ } lafzına taalluk etmektedir. Onların kurallarından biri şudur: İki harf-i cer veya aynı manadaki iki zarf, ancak üç surette tek bir müteallaka (bağlanana) taalluk eder: Birincisi, bunlardan birinin ona mutlak olarak taalluk etmesi, diğerinin ise birincisiyle kayıtlandıktan sonra ona taalluk etmesidir. İkincisi, ikincinin bedeliyet ve benzeri bir yolla birinciye tâbi olmasıdır. Üçüncüsü, müteallakın (bağlanılan lafzın) tafdîl vezninde (ef'al) olmasıdır; zira o, mukayyet ve mutlakta olduğu gibi müteallakın çokluğu menzilesine koyan fâzıl (üstün) ve mefdûlü (daha aşağı olanı) tazammun eder. Üzerinde bulunduğumuz [ayet] de bu kabildendir; sanki 'Onların küfre olan yakınlığı, imana olan yakınlıklarından fazladır' denilmiştir. Her iki yerdeki cer edatı olan lâm, yakınlığın sılasının (harf-i cerinin) sadece «min» (مِنْ) ve «ilâ» (إِلَى) olacağı, nitekim 'Ona yaklaştı' derken 'karube minhu' ve 'ileyhi' denilip 'lehu' denilmeyeceği görüşüne binaen «ilâ» (إِلَى) manasındadır; yahut ed-Dürrü'l-Masûn'da geçtiği üzere uzaklığın zıddı olan yakınlığın üç harfle; lâm, ilâ ve min ile müteaddi olduğuna binaen kendi hali üzeredir. Denildi ki: Buradaki { أَقْرَبُ }, r harfinin fethasıyla su aramak manasındaki «el-kareb» (القَرَب) kökünden gelir; gemi için kullanılan «kârib» (filika/sandal) ve su başına varma gecesi anlamındaki «leyletü'l-kareb» tabirleri de bundandır. Mana: 'Onlar küfrü daha çok talep edicidirler' demektir ve bu durumda ittifakla lâm harfiyle müteaddi olur.

وزعم بعضهم أن اللام هنا للتعليل والتقدير هم لأجل كفرهم يومئذ أَقْرَبُ من الكافرين منهم من المؤمنين لأجل إيمانهم، ولا ينبغي أن يخرج كلام الله تعالى عليه لمزيد بعده وركاكة نظمه لو صرح بما حذف فيه.

Bazıları buradaki lâm'ın talil (gerekçe) için olduğunu iddia etmişlerdir; takdiri ise şöyledir: 'Onlar o gün küfürleri sebebiyle kâfirlere, imanları sebebiyle müminlere [olduklarından] daha yakındırlar.' Fakat Allah Teâlâ'nın kelamı, son derece uzak oluşu ve içinde hazfedilenler açıkça zikredildiği takdirde nazmın zayıf/kusurlu (rekâket) olacak olması sebebiyle buna hamledilmemelidir.

وجوز أن يقدر في الكلام مضاف وهو أهل، واللام متعلقة بتمييز محذوف وهو نصرة والمعنى هم لأهل الكفر أَقْرَبُ نصرة منهم لأهل الإيمان إذ كان انخذالهم ومقالهم تقوية للمشركين وتخذيلا للمؤمنين، وهذا كما تقول:

Kelamda «ehl» şeklinde bir muzâfın takdir edilmesi, lâm'ın da mahzuf bir temyize -ki o da «nusreten» (yardımca) kelimesidir- taalluk etmesi caiz görülmüştür. Mana ise şöyledir: Onlar, yardım bakımından küfür ehline, iman ehline [olduklarından] daha yakındırlar; zira onların geri durması ve sözleri, müşriklere bir güç ve müminlere bir yüzüstü bırakma (tahzîl) olmuştur. Bu tıpkı şöyle demen gibidir:

أنا لزيد أشدّ ضربا مني لعمرو. وأنت تعلم أنه يمكن تعلق اللام بالتمييز عند عدم اعتبار حذف المضاف أيضا، وادعى الواحدي أن في الآية دليلا على أن الآتي بكلمة التوحيد لا يكفر لأنه تعالى لم يظهر القول بتكفيرهم.

'Benim Zeyd'e vurmam, Amr'a vurmamdan daha şiddetlidir.' (Ene li-Zeydin eşeddü darben minnî li-Amr). Sen bilirsin ki muzâfın hazfi dikkate alınmadığında da lâm'ın temyize taalluk etmesi mümkündür. el-Vâhidî, ayette kelime-i tevhidi getiren kimsenin tekfir edilmeyeceğine dair delil bulunduğunu iddia etmiştir; çünkü Allah Teâlâ onları tekfir ettiğini açıkça söylememiştir.

وقال الحسن: إذا قال الله تعالى أَقْرَبُ فهو لليقين بأنهم مشركون ولا يخفى أن الآية كالصريح في كفرهم لكنهم مع هذا لا يستحقون أن يعاملوا بذلك معاملة الكفار ولعله لأمر آخر يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ جملة مستأنفة مبينة لحالهم مطلقا لا في ذلك اليوم فقط ولذا فصلت، وقيل: حال من ضمير أَقْرَبُ وتقييد القول بالأفواه إما بيان لأنه كلام لفظي لا نفسي، وإما تأكيد على حدّ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الأنعام: ٣٨] والمراد أنهم يظهرون خلاف ما يضمرون وقال شيخ الإسلام: إن ذكر الأفواه والقلوب تصوير لنفاقهم وتوضيح لمخالفة ظاهرهم لباطنهم وإن ما عبارة عن القول والمراد به إما نفس الكلام الظاهر في اللسان تارة وفي القلب أخرى، فالمثبت والمنفي متحدان ذاتا وصفة وإن اختلفا مظهرا، وإما القول الملفوظ فقط فالمنفي حينئذ منشؤه الذي لا ينفك عنه القول أصلا، وإنما عبر عنه به إبانة لما بينهما من شدة الاتصال، والمعنى يتفوهون بقول لا وجود له أو لمنشئه في قلوبهم أصلا من الأباطيل التي من جملتها ما حكي عنهم آنفا فإنهم أظهروا فيه أمرين ليس في قلوبهم شيء منهما، أحدهما عدم العلم بالقتال، والآخر الاتباع على تقدير العلم به وقد كذبوا فيهما كذبا بينا حيث كانوا عالمين به مصرين مع ذلك على الانخذال عازمين على الارتداد، واختار بعضهم كون ما عبارة عن القول الملفوظ، ومعنى كونه ليس في قلوبهم أنه غير معتقد لهم ولا متصور عندهم إلا كتصور زوجية الثلاثة مثلا والحكم عام ويدخل فيه حكم ما تفوهوا به من مجموع القضية الشرطية لا خصوص المقدم فقط ولا خصوص التالي فقط ولا الأمران معا دون الهيئة الاجتماعية المعتبرة في القضية ولعل ما ذكره الشيخ أولى.

el-Hasan ise şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ { أَقْرَبُ } dediğinde, bu onların müşrik olduklarına dair yakin (kesinlik) ifade eder.' Gizli değildir ki ayet onların küfrü hususunda nass (sarih) gibidir; fakat buna rağmen bu sebeple kâfir muamelesi görmeyi hak etmemişlerdir, bu da belki başka bir sebeptendir. { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Ağızlarıyla kalplerinde olmayanı söylüyorlar.”; sadece o güne mahsus olmayıp onların mutlak halini açıklayan müstakil bir cümledir (müste'nefedir); bu sebeple fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Denildi ki: { أَقْرَبُ } içindeki zamirden hâldir. Sözün ağızlarla kayıtlanması ya onun nefis kelamı değil lafzî bir kelam olduğunu beyan içindir ya da { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki” ayetinde olduğu gibi tekit içindir. Murat ise gizlediklerinin aksini izhar etmeleridir. Şeyhülislam şöyle demiştir: 'Ağızların ve kalplerin zikredilmesi, onların nifakını tasvir etmek ve zahirlerinin bâtınlarına muhalefetini açıklığa kavuşturmak içindir. «Mâ» (ما) ise sözden ibarettir; bundan murat da ya bizzat bazen dilde, bazen de kalpte zahir olan kelamın kendisidir; dolayısıyla ispat edilen ile nefyedilen, tezahürleri farklı olsa da zat ve sıfat bakımından birdir; ya da sadece telaffuz edilen sözdür; bu takdirde nefyedilen şey, sözden asla ayrılmayan onun menşeidir (kaynağıdır). Aralarındaki irtibatın şiddetini beyan etmek için ondan bu şekilde tabir edilmiştir. Mana şöyledir: Kalplerinde aslı astarı olmayan bâtıl sözleri ağızlarıyla söylerler; biraz önce kendilerinden nakledilen sözler de bu kabildendir. Zira onlar bu sözde, kalplerinde zerresi bulunmayan iki şeyi izhar etmişlerdir: Biri savaşı bilmeyişleri, diğeri ise bilindiği takdirde tâbi olacaklarıdır. Oysa onlar savaşı bildikleri halde geri durmakta ısrar edip irtidat etmeye azmetmiş oldukları için her iki hususta da apaçık yalan söylemişlerdir.' Bazıları ise «mâ» lafzının telaffuz edilen sözden ibaret olmasını tercih etmiştir; onun kalplerinde bulunmayışının manası ise, onun onlar tarafından ne inanılan ne de -mesela üçün çift sayı olması tasavvuru gibi bir tasavvur müstesna- tasavvur edilen bir şey olmasıdır. Hüküm umumidir ve şartlı önermenin heyet-i mecmuasından ağızlarıyla telaffuz ettikleri şeyin hükmü de buna dâhildir; sadece mukaddem (ön bileşen) değil, sadece tâlî (ardıl bileşen) de değil, önermede muteber olan heyet-i ictimaiyye (bütünsel yapı) olmaksızın her iki husus da değildir. Şeyhin zikrettiği ise muhtemelen daha evladır.

وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ زيادة تحقيق لكفرهم ونفاقهم ببيان اشتغال قلوبهم بما يخالف أقوالهم من فنون الشر والفساد إثر بيان خلوهم عما يوافقها، والمراد أعلم من المؤمنين لأنه تعالى يعلمه مفصلا بعلم واجب، والمؤمنون يعلمونه مجملا بأمارات، ويجوز أن تكون الجملة حالية للتنبيه على أنهم لا ينفعهم النفاق، وأن المراد أعلم منهم لأن الله تعالى يعلم نتيجة أسرارهم وآمالهم الَّذِينَ قالُوا مرفوع على أنه بدل من واو يكتمون كأنه قيل: والله أعلم بما يكتم الذين قالوا، أو خبر لمبتدأ محذوف أي هم الذين، وقيل: مبتدأ خبره قل فادرؤوا بحذف العائد أي قل لهم إلخ، أو منصوب على الذم أو على أنه نعت للذين نافقوا، أو بدل منه، أو مجرور على أنه بدل من ضمير أفواههم، أو قلوبهم، وجاء إبدال المظهر من ضمير الغيبة في كلامهم، ومنه قول الفرزدق:

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ } “Ve Allah, gizlemekte oldukları şeyi çok iyi bilendir.”; [bu ifade], sözlerine uygun olan şeylerden kalplerinin boş olduğunu beyan etmenin hemen ardından, şer ve fesat çeşitlerinden sözlerine muhalif olan şeylerle kalplerinin meşgul olduğunu açıklamak suretiyle onların küfür ve nifaklarını daha da teyit etmektedir. Murat, 'müminlerden daha iyi bilendir' demektir; zira Allah Teâlâ onu vacip bir ilimle mufassal olarak bilir, müminler ise alametlerle mücmel olarak bilirler. Cümlenin, nifakın kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğine dikkat çekmek üzere hâl cümlesi olması ve 'onlardan daha iyi bilendir' manasına gelmesi de caizdir; çünkü Allah Teâlâ onların sırlarının ve emellerinin neticesini bilir. { الَّذِينَ قالُوا } “Onlar o kimselerdir ki dediler”; { يَكْتُمُونَ } fiilindeki vâv'dan bedel olarak merfûdur; sanki 'Allah, o [böyle] diyen kimselerin gizlediklerini çok iyi bilendir' denilmiştir; yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'Onlar o kimselerdir' (hümü'llezîne) takdirindedir. Denildi ki: Mübtedadır, haberi ise âid zamirinin hazfiyle { قُلْ فَادْرَؤُا } cümlesidir; yani 'Onlara de ki...' demektir; yahut zemm üzere mensuptur veya { الَّذِينَ نافَقُوا } için sıfattır veya ondan bedeldir; yahut { أَفْواهِهِمْ } veya { قُلُوبِهِمْ } lafızlarındaki zamirden bedel olarak mecrurdur. Onların kelamında gaip zamirinden zâhir ismin bedel yapılması vaki olmuştur; Ferazdak'ın şu sözü de bundandır:

على حالة لو أن في القوم حاتما ... على جوده لضن بالماء حاتم

'Öyle bir hâl üzere ki, kavmin içinde Hâtim olsaydı, cömertliğine rağmen Hâtim suyu esirgerdi.'

بجر حاتم بدلا من ضمير جوده لأن القوافي مجرورة، والمعنى يقولون بأفواه الذين قالوا، أو يقولون بأفواههم ما ليس في قلوب الذين قالوا، والكلام على الوجهين من باب التجريد كقوله:

Kafiyeler mecrur olduğu için «Hâtim» lafzı «cûdihî»deki zamirden bedel olarak mecrur okunmuştur. Mana ise şöyledir: 'O diyenlerin ağızlarıyla söylerler' veya 'O diyenlerin kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylerler.' Kelam her iki veche göre de tecrit babındandır; şairin şu sözünde olduğu gibi:

يا خير من يركب المطي ولا ... يشرب كأسا من كف من بخلا

'Ey binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı ve cimrilik edenin elinden kadeh içmeyen zat!'

والقائل كما قال السدي وغيره: هو عبد الله بن أبيّ وأصحابه، وقد قالوا ذلك في يوم أحد لِإِخْوانِهِمْ أي لأجل إخوانهم الذين خرجوا مع النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وقتلوا في ذلك اليوم، والمراد لذوي قرابتهم أو لمن هو من جنسهم وَقَعَدُوا حال من ضمير قالُوا وقد مرادة أي قالوا وقد قعدوا عن القتال بالانخذال، وجوز أن يكون معطوفا على الصلة فيكون معترضا بين قالوا ومعمولها وهو قوله تعالى: لَوْ أَطاعُونا أي في ترك القتال ما قُتِلُوا كما لم نقتل وفيه إيذان بأنهم أمروهم بالانخذال حين انخذلوا، ويؤيد ذلك ما أخرجه ابن جرير عن السدي قال: خرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في ألف رجل وقد وعدهم الفتح إن صبروا فلما خرجوا رجع عبد الله ابن أبيّ في ثلاثمائة فتبعهم أبو جابر السلمي يدعوهم فلما غلبوه وقالوا له: لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ قالوا له: ولئن أطعتنا لترجعن معنا فذكر الله تعالى نعي قولهم لئن أطعتنا لترجعن معنا بقوله سبحانه: الَّذِينَ قالُوا إلخ، وبعضهم حمل القعود على ما استصوبه ابن أبيّ عند المشاورة من المقامة بالمدينة ابتداء وجعل الإطاعة عبارة عن قبول رأيه والعمل به- ولا يخلو عن شيء- بل قال مولانا شيخ الإسلام: يرده كون الجملة حالية فإنها لتعيين ما فيه العصيان والمخالفة مع أن ابن أبيّ ليس من القاعدين فيها بذلك المعنى على أن تخصيص عدم الطاعة بإخوانهم ينادي باختصاص الأمر أيضا بهم فيستحيل أن يحمل على ما خوطب به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عند المشاورة قُلْ يا محمد تبكيتا لهم وإظهارا لكذبهم فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ أي فادفعوا عنها ذلك وهو جواب لشرط قد حذف لدلالة قوله تعالى: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ عليه كما أنه شرط حذف جوابه لدلالة فَادْرَؤُا عليه، ومن جوز تقدم الجواب لم يحتج لما ذكر، ومتعلق الصدق هو ما تضمنه قولهم من أن سبب نجاتهم القعود عن القتال، والمراد أن ما ادعيتموه سبب النجاة ليس بمستقيم ولو فرض استقامته فليس بمفيد، أما الأول فلأن أسباب النجاة كثيرة غايته أن القعود والنجاة وجدا معا وهو لا يدل على السببية، وأما الثاني فلأن المهروب عنه بالذات هو الموت الذي القتل أحد أسبابه فإن صح ما ذكرتم فادفعوا سائر أسبابه فإن أسباب الموت في إمكان المدافعة بالحيل وامتناعها سواء، وأنفسكم أعز عليكم وأمرها أهم لديكم، وقيل: متعلق الصدق ما صرح به من قولهم: لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا والمعنى أنهم لو أطاعوكم وقعدوا لقتلوا قاعدين كما قتلوا مقاتلين، وحينئذ يكون فَادْرَؤُا إلخ استهزاء بهم أي إن كنتم رجالا دفاعين لأسباب الموت فَادْرَؤُا جميع أسبابه حتى لا تموتوا كما درأتم بزعمكم هذا السبب الخاص،

es-Süddî ve başkalarının dediği gibi söyleyen kimse, Abdullah b. Übey ve arkadaşlarıdır. Bunu Uhud gününde { لِإِخْوانِهِمْ } “kardeşleri hakkında”; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıkıp o gün öldürülen kardeşleri hakkında söylediler. Murad akrabaları yahut kendi kavimlerinden olanlardır. { وَقَعَدُوا } “ve kendileri oturup kaldıkları halde”; «kad» takdiriyle { قالُوا } içindeki zamirden hâldir; yani savaştan geri durup yüzüstü bırakarak oturup kaldıkları halde söylediler. Sıla cümlesine matuf olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { قالُوا } ile onun mamulü olan şu ayet-i kerime arasında itiraz (ara cümle) olur: { لَوْ أَطاعُونا } “Eğer bize uysalardı”; yani savaşı terk etme hususunda [bize uysalardı], { ما قُتِلُوا } “öldürülmezlerdi”; tıpkı bizim öldürülmediğimiz gibi. Bunda, kendileri geri durduklarında onlara da geri durmalarını emrettiklerine dair bir bildirim vardır. İbn Cerîr'in es-Süddî'den rivayet ettiği şu haber de bunu teyit eder: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bin kişiyle yola çıktı ve sabrederlerse kendilerine zafer vadetti. Yola çıktıklarında Abdullah b. Übey üç yüz kişiyle geri döndü. Bunun üzerine Ebû Câbir es-Selemî onları geri çağırmak için arkalarından gitti. Ona galebe çalıp: { لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ } deyince ona: 'Eğer bize uyarsan muhakkak bizimle birlikte dönersin' dediler. İşte Allah Teâlâ onların 'Eğer bize uyarsan muhakkak bizimle birlikte dönersin' sözlerini teşhir etmeyi { الَّذِينَ قالُوا } ilâ ahirihî kavliyle zikretti. Bazıları ise oturup kalmayı (kuûd), İbn Übey'in istişare esnasında Medine'de kalma yönündeki ilk kanaatine hamletmiş ve itaati de onun görüşünü kabul edip onunla amel etmekten ibaret kılmıştır; bu ise kusursuz değildir. Hatta Mevlânâ Şeyhülislam şöyle demiştir: Cümlenin hâl olması bunu reddeder; zira bu cümle, isyan ve muhalefetin nerede olduğunu belirlemek içindir; halbuki İbn Übey bu manada oturanlardan değildir. Kaldı ki itaatsizliğin kardeşlerine tahsis edilmesi, emrin de onlara mahsus olduğunu ilan eder; dolayısıyla bunun istişare esnasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilen şeye hamledilmesi imkânsızdır. [Ey Muhammed!] Onları susturmak ve yalanlarını ortaya çıkarmak için { قُلْ } “De ki:” { فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ } “Öyleyse ölümü kendinizden savın!” Yani onu kendinizden defedin. Bu, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz” kavlinin delaletiyle hazfedilmiş bir şartın cevabıdır; nitekim bu da { فَادْرَؤُا } ifadesinin delaletiyle cevabı hazfedilmiş bir şarttır. Cevabın takaddümünü caiz gören kimse ise bu zikredilene ihtiyaç duymaz. Doğruluğun (sıdkın) müteallakı, onların kurtuluş sebebinin savaştan geri durmak olduğuna dair sözlerinin içerdiği manadır. Kastedilen ise şudur: Kurtuluş sebebi olduğunu iddia ettiğiniz şey doğru değildir; doğru olduğu farz edilse bile faydalı değildir. Birincisine gelince; zira kurtuluşun sebepleri çoktur; en fazla geri durmak ile kurtuluş bir arada bulunmuştur, bu ise sebebiyete delalet etmez. İkincisine gelince; bizzat kendisinden kaçılan şey ölümdür ki öldürülmek de onun sebeplerinden sadece biridir. Şayet dediğiniz doğruysa, onun diğer sebeplerini de savuşturun; zira ölümün sebepleri hilelerle savuşturulabilme ve savuşturulamama bakımından eşittir; kendi canlarınız ise size daha aziz ve onun durumu sizin nezdinizde daha mühimdir. Denildi ki: Doğruluğun müteallakı, { لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا } şeklindeki açık ifadeleridir. Mana şudur: Şayet onlar size uyup otursalardı, tıpkı savaşarak öldürüldükleri gibi otururken de öldürülürlerdi. Bu takdirde { فَادْرَؤُا } ilâ ahirihî ifadesi onlarla alay etme kabilinden olur; yani 'Eğer siz ölümün sebeplerini defedebilen erler iseniz, kendi iddianızca bu özel sebebi savuşturduğunuz gibi, ölmeyesiniz diye onun bütün sebeplerini de savuşturun bakalım!' [demektir].

وفي الكشاف روي أنه مات يوم قالوا هذه المقالة منهم سبعون منافقا بعدد من قتل بأحد.

el-Keşşâf'ta rivayet edildiğine göre, onlar bu sözü söyledikleri gün, Uhud'da öldürülenlerin sayısı kadar, içlerinden yetmiş münafık ölmüştür.

وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً

{ وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma!”

أخرج الإمام أحمد وجماعة عن ابن عباس قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «لما أصيب إخوانكم بأحد جعل الله تعالى أرواحهم في أجواف طير خضر ترد أنهار الجنة وتأكل من ثمارها وتأوي إلى قناديل من ذهب معلقة في ظل العرش فلما وجدوا طيب مأكلهم ومشربهم وحسن مقيلهم قالوا: يا ليت إخواننا يعلمون ما صنع الله تعالى لنا» وفي لفظ «قالوا من يبلغ إخواننا أننا أحياء في الجنة نرزق لئلا يزهدوا في الجهاد ولا ينكلوا عن الحرب فقال الله تعالى أنا أبلغهم عنكم فأنزل هؤلاء الآيات» .

İmam Ahmed ve bir cemaat İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kardeşleriniz Uhud'da vurulduklarında, Allah Teâlâ onların ruhlarını cennet nehirlerine uğrayan, meyvelerinden yiyen ve Arş'ın gölgesine asılmış altından kandillere tüneyen yeşil kuşların karınlarına yerleştirdi. Yiyeceklerinin ve içeceklerinin güzelliğini, istirahat yerlerinin hoşluğunu görünce: 'Keşke kardeşlerimiz Allah Teâlâ'nın bize neler ikram ettiğini bilselerdi!' dediler.» Bir lafızda ise şöyle geçmektedir: «'Cihaddan yüz çevirmesinler ve savaştan geri durmasınlar diye, cennette diri olduğumuzu ve rızıklandırıldığımızı kardeşlerimize kim ulaştırır?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Ben sizin adınıza onlara ulaştırırım' buyurdu ve bu ayetleri indirdi.»

وأخرج الترمذي وحسنه والحاكم وصححه وغيرهما عن جابر بن عبد الله قال: لقيني رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: «يا جابر ما لي أراك منكسرا فقلت: يا رسول الله استشهد أبي وترك عيالا ودينا فقال: ألا أبشرك بما لقي الله تعالى به أباك؟ قلت: بلى قال: ما كلم الله تعالى أحدا قط إلا من وراء حجاب وأحيا أباك فكلمه كفاحا وقال:

Tirmizî -hasen kabul ederek-, Hâkim -sahih kabul ederek- ve diğerleri Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benimle karşılaştı ve şöyle buyurdu: «Ey Câbir! Seni neden böyle kederli görüyorum?» Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Babam şehit oldu; geride bakıma muhtaç bir aile ve borç bıraktı' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ'nın babanı ne ile karşıladığını sana müjdeleyeyim mi?» Ben: 'Evet!' dedim. Şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ hiç kimseyle bir perde arkasından olmaksızın asla konuşmamıştır; fakat babanı diriltti ve onunla perdesiz, yüz yüze konuştu ve şöyle buyurdu:

يا عبدي تمن علي أعطك قال: يا رب تحييني فأقتل فيك ثانية قال الرب تعالى: قد سبق مني أنهم لا يرجعون قال: اي ربي فأبلغ من ورائي فأنزل الله تعالى هذه الآية»

'Ey kulum! Benden dilekte bulun, sana vereyim.' O da: 'Ey Rabbim! Beni diriltirsin de senin yolunda ikinci kez öldürülürüm' dedi. Yüce Rab şöyle buyurdu: 'Onların geri dönmeyeceklerine dair hükmüm kesinleşmiştir.' [Babam]: 'Ey Rabbim! Öyleyse arkamda kalanlara [durumumu] bildir' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»

ولا تنافي بين الروايتين لجواز أن يكون كلا الأمرين قد وقع، وأنزل الله تعالى الآية لهما والأخبار متضافرة على نزولها في شهداء أحد، وفي رواية ابن المنذر عن إسحاق بن أبي طلحة قال:

İki rivayet arasında bir çelişki yoktur; zira her iki durumun da vaki olmuş ve Allah Teâlâ'nın ayeti her ikisi hakkında da indirmiş olması caizdir. Ayetin Uhud şehitleri hakkında indiğine dair rivayetler birbirini desteklemektedir. İbnü'l-Münzir'in İshâk b. Ebî Talha'dan rivayetinde ise o şöyle demiştir:

حدثني أنس في أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الذين أرسلهم النبي ﵊ إلى بئر معونة وساق الحديث بطوله- إلى أن قال- وحدثني أن الله تعالى أنزل فيهم قرآنا بلغوا عنا قومنا أنا قد لقينا ربنا فرضي عنا ورضينا عنه ثم نسخت فرفعت بعد ما قرأناه زمانا، فأنزل الله تعالى وَلا تَحْسَبَنَّ إلخ.

Enes, Peygamber aleyhisselâm'ın Bi'r-i Maûne'ye gönderdiği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hakkında bana hadisi uzun uzadıya nakletti ve nihayet şöyle dedi: 'Ve bana Allah Teâlâ'nın onlar hakkında şu Kur'an'ı indirdiğini anlattı: «Kavmimize ulaştırın ki biz Rabbimize kavuştuk; O bizden razı oldu, biz de O'ndan razı olduk.» Sonra bu [ayet] bir müddet okuduktan sonra neshedilip kaldırıldı; bunun üzerine Allah Teâlâ { وَلا تَحْسَبَنَّ } ilâ ahirihî [ayetini] indirdi.'

ومن هنا قيل: إن الآية نزلت فيهم، وأنت تعلم أن الخبر ليس نصا في ذلك، وزعم بعضهم أنها نزلت في شهداء بدر، وادعى العلامة السيوطي أن ذلك غلط، وأن آية البقرة هي النازلة فيهم، وهي كلام مستأنف مسوق إثر بيان أن الحذر لا يسمن ولا يغني لبيان أن القتل الذي يحذرونه ويحذرون منه ليس مما يحذر بل هو من أجل المطالب التي يتنافس فيها المتنافسون، والخطاب لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أو لكل من يقف على الخطاب مطلقا.

Buradan hareketle ayetin onlar hakkında indiği söylenmiştir; fakat bilirsin ki haber bu hususta sarih bir nass değildir. Bazıları da ayetin Bedir şehitleri hakkında indiğini iddia etmişlerdir; Allâme Süyûtî ise bunun bir hata olduğunu, onlar hakkında inen ayetin Bakara suresindeki ayet olduğunu ileri sürmüştür. Bu [ayet], sakınmanın hiçbir yarar ve fayda sağlamadığının beyan edilmesinin hemen ardından, onların sakındıkları ve sakındırdıkları öldürülmenin aslında sakınılacak bir şey olmayıp bilakis yarışanların uğrunda yarışacağı en yüce gayelerden biri olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır (istînâftır). Hitap ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya mutlak olarak hitaba muhatap olan herkesedir.

وقيل: من المنافقين الذين قالوا: «لو أطاعونا وقعدوا» وإنما عبر عن اعتقادهم بالظن لعدم الاعتداد به، وقرئ- يحسبن- بالياء التحتانية على الإسناد إلى ضمير النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، أو ضمير من يحسب على طرز ما ذكر في الخطاب، وقيل: إلى الذين قتلوا والمفعول الأول محذوف لأنه في الأصل مبتدأ جائز الحذف عند القرينة أي- ولا يحسبن الذين قتلوا أنفسهم أمواتا.

Denildi ki: «Eğer bize uysalardı ve oturup kalsalardı» diyen münafıklardan [herkese hitaptır]. Onların inançları, itibar edilmeyeceğinden dolayı zann ile ifade edilmiştir. [Ayet], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine veya hitapta zikredilen minval üzere hesap edecek/sanacak olan kimsenin zamirine isnat edilerek iki noktalı yâ ile «yahsebenn» şeklinde de okunmuştur. Denildi ki: { الَّذِينَ قُتِلُوا } lafzına isnat edilmiştir; birinci meful ise aslen mübteda olup karine bulunduğunda hazfi caiz olduğundan hazfedilmiştir; yani 'Öldürülenler, kendilerini sakın ölüler sanmasınlar' demektir.

واعترضه أبو حيان بأنه إنما يتمشى على رأي الجمهور فإنهم يجوزون هذا الحذف لكنه عندهم عزيز جدا.

Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu [yorum], ancak cumhurun görüşüne göre yürütülebilir; çünkü onlar bu hazfi caiz görürler, fakat bu onlara göre pek nadirdir (azîzdir).

ومنعه إبراهيم بن ملكون الإشبيلي البتة، وما كان ممنوعا عند بعضهم عزيزا عند الجمهور ينبغي أن لا يحمل عليه كلام الله تعالى، وفيه أن هذا من باب التعصب لأن حذف أحد المفعولين في باب الحسبان لا يمنع اختصارا على الصحيح بل اقتصارا، وما هنا من الأول فيجوز مع أنه جوز الاقتصار بعضهم ويكفي للتخريج مثله.

İbrâhim b. Melkûn el-İşbîlî ise bunu kesinlikle men etmiştir. Bazılarına göre memnû (yasak), cumhura göre ise pek nadir olan bir duruma Allah Teâlâ'nın kelamı hamledilmemelidir. Buna karşı [şöyle denilmiştir]: Bu bir taassuptur; zira hisban (sanmak) babında iki mefulden birinin hazfi sahih görüşe göre ihtisar (delile binaen kısaltma) yoluyla men edilmez, bilakis iktisar (delilsiz yetinme) yoluyla men edilir; buradaki durum ise birincisindendir, dolayısıyla caizdir. Kaldı ki bazısı iktisarı da caiz görmüştür ve bu gibi [tevcihler] tahrîc için kâfidir.

وذكر العلامة الطيبي أن حذف أحد المفعولين في هذا الباب مذهب الأخفش، وظاهر صنيع البعض يفهم منه تقديره مضمرا أي ولا يحسبنهم الذين قتلوا، والمراد لا يحسبن أنفسهم، واعترضه أبو حيان بشيء آخر أيضا، وهو أن فيه تقديم المضمر على مفسره وهو محصور في أماكن ليس هذا منها، ورده السفاقسي بأنه وإن لم يكن هذا منها لكن عود الضمير على الفاعل لفظا جائز لأنه مقدم معنى وتعدي أفعال القلوب إلى ضمير الفاعل جائز، وقد ظن

Allâme et-Tîbî bu babda iki mefulden birinin hazfedilmesinin Ahfeş'in mezhebi olduğunu zikretmiştir. Bazılarının tutumunun zahirinden ise bunun zamir olarak takdir edildiği anlaşılmaktadır; yani 'Öldürülenler onları [ölü] sanmasın' takdirindedir ve murat 'kendilerini [ölü] sanmasınlar' demektir. Ebû Hayyân buna başka bir yönden de itiraz etmiştir ki o da şudur: Bunda zamirin müfessirine (açıkladığı isme) takaddüm etmesi (önce gelmesi) durumu vardır; bu ise mahsus yerlerde sınırlıdır ve burası onlardan değildir. es-Sefâkusî ise buna şöyle cevap vermiştir: Burası onlardan olmasa bile, zamirin mânen önde olması sebebiyle lafzen fâile dönmesi caizdir; kalp fiillerinin de fâilin zamirine geçişli olması (taaddî etmesi) caizdir. Nitekim

السيرافي (١) وغيره على جواز ظنه زيد منطلقا وظنهما الزيدان منطلقين، وهذا نظيره ما ذكره هذا البعض، فالاعتراض عليه في غاية الغرابة، ثم المراد من توجيه النهي إلى المقتولين تنبيه السامعين على أنهم أحقاء أن يتسلوا بذلك، ويبشروا بالحياة الأبدية والنعيم المقيم لكن لا في جميع أوقاتهم بل عند ابتداء القتل إذ بعد تبين حالهم لهم لا تبقى لاعتبار تسليتهم وتبشيرهم فائدة ولا لتنبيه السامعين وتذكيرهم وجه قاله شيخ الإسلام.

es-Sîrâfî (١) ve başkaları 'Zannehu Zeydün muntalikan' ve 'Zannehümâ ez-Zeydâni muntalikayn' ifadelerinin caiz olduğunu savunmuşlardır; bazılarının zikrettiği bu husus da onun benzeridir. Dolayısıyla buna yapılan itiraz son derece gariptir. Sonra nehyin öldürülenlere yöneltilmesinden murat; dinleyenleri, onların bununla teselli bulmaya, ebedî hayat ve kalıcı nimetlerle müjdelenmeye lâyık olduklarına dikkat çekmektir; fakat bu onların bütün vakitlerinde değil, ancak öldürülmenin başlangıcında böyledir; zira durumları kendilerine zahir olduktan sonra ne onların teselli bulup müjdelenmelerini dikkate almanın bir faydası kalır ne de dinleyenleri uyarıp hatırlatmanın bir vechi kalır; bunu Şeyhülislam söylemiştir.

وقيل: هو نهي في معنى النفي وقد ورد ذلك، وإن قل، أو هو نهي عن حسبانهم أنفسهم أمواتا في وقت ما وإن كانوا وقت الخطاب عالمين بحياتهم، وقرئ وَلا تَحْسَبَنَّ بكسر السين، وقرأ ابن عامر «قتلوا» بالتشديد لكثرة المقتولين بَلْ أَحْياءٌ أي بل هم أحياء مستمرون على ذلك، وقرئ بالنصب، وخرجه الزجاج على أنه مفعول لمحذوف أي بل أحسبهم أحياء، ورده الفارسي بأن الأمر يقين فلا يؤمر فيه بحسبان وإضمار غير فعل الحسبان كاعتقدهم أو اجعلهم ضعيف إذ لا دلالة عليه على أن تقدير اجعلهم قال فيه أبو حيان: إنه لا يصح البتة سواء جعلته بمعنى أخلقهم أو صيرهم أو سمهم أو ألفهم، نعم قال السفاقسي: يصح إذا كان بمعنى اعتقدهم لكن يبقى حديث عدم الدلالة على حاله، وأجاب الجلبي بأن عدم الدلالة اللفظية مسلم لكن إذا أرشد المعنى إلى شيء قدر من غير ضعف وإن كانت دلالة اللفظ أحسن، وقال العلامة الثاني: لا منع من الأمر بالحسبان لأنه ظن لا شك والتكليف بالظن واقع لقوله تعالى: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الحشر: ٢] أمرا بالقياس وتحصيل الظن، وقال بعضهم: المراد اليقين ويقدر أحسبهم للمشاكلة ولا يخفى أنه تعسف لأن الحذف في المشاكلة لم يعهد عِنْدَ رَبِّهِمْ في محل رفع على أنه خبر ثان للمبتدأ المقدر، أو صفة لأحياء، أو في محل نصب على أنه حال من الضمير في أَحْياءٌ وجوز أبو البقاء كونه ظرفا له أو للفعل الذي بعده، وعِنْدَ هنا ليست للقرب المكاني لاستحالته ولا بمعنى في علمه وحكمه كما تقول: هذا عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه كذا لعدم مناسبته للمقام بل بمعنى القرب والشرف أي ذوو زلفى ورتبة سامية، وزعم بعضهم أن معنى في علم الله تعالى مناسب للمقام لدلالته على التحقق أي إن حيلتهم متحققة لا شبهة فيها ولا يخفى أن المقام مقام مدح فتفسير العندية بالقرب أنسب به.

Denildi ki: Bu, nefy manasında bir nehiydir; az da olsa bu şekilde varit olmuştur. Yahut hitap vaktinde hayatta olduklarını bilseler dahi, herhangi bir vakitte kendilerini ölü sanmaktan nehyedilmeleridir. { وَلا تَحْسَبَنَّ } sin harfinin kesrasıyla da okunmuştur. İbn Âmir ise öldürülenlerin çokluğu sebebiyle «kuttilû» şeklinde şedde ile okumuştur. { بَلْ أَحْياءٌ } “bilakis diridirler”; yani bilakis onlar bu hal üzere devam eden dirilerdir. Nasb ile de okunmuştur; ez-Zeccâc bunu mahzuf bir [fiilin] mefulü olarak tahrîc etmiştir; yani 'Bilakis onları diri bil/san' demektir. el-Fârisî ise buna karşı çıkarak meselenin yakin (kesin bilgi) olduğunu, dolayısıyla bunda sanmakla emredilemeyeceğini belirtmiştir; hisban fiili dışındaki 'onları öyle inan' veya 'onları öyle kıl' gibi fiillerin takdir edilmesi ise ona dair bir delalet bulunmadığından zayıftır; kaldı ki Ebû Hayyân 'onları öyle kıl' takdiri hakkında şöyle demiştir: İster 'onları yarat', ister 'onları dönüştür', ister 'onları isimlendir', ister 'onları telif et' manasına koy, kesinlikle sahih olmaz. Evet, es-Sefâkusî şöyle demiştir: 'Onlara öyle inan' manasında olursa sahih olur; fakat delaletin bulunmayışı meselesi olduğu gibi kalır. Çelebi ise lafzî delaletin bulunmayışının kabul edildiğini, lakin mana bir şeye irşad ederse lafzın delaleti daha güzel olsa da zayıflık olmaksızın takdir edilebileceğini söyleyerek cevap vermiştir. Allâme-i Sânî ise şöyle demiştir: Hisban ile emredilmeye bir engel yoktur; zira o şek değil zandır ve Allah Teâlâ'nın kıyası ve zannı elde etmeyi emreden { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” kavli gereğince zan ile mükellefiyet vakidir. Bazıları ise şöyle demiştir: Kastedilen yakindir ve müşâkele (ifade uyumu) sebebiyle 'ahsebühüm' takdir edilir; gizli değildir ki bu bir zorlamadır (taassuftur); çünkü müşâkelede hazif görülmüş şey değildir. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında”; mukadder mübtedanın ikinci haberi olarak yahut { أَحْياءٌ } için sıfat olarak ref mahallindedir veya { أَحْياءٌ } içindeki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. Ebu'l-Bekâ ise onun buna veya sonraki fiile zarf olmasını caiz görmüştür. Buradaki «ınde» (katında), imkânsızlığı sebebiyle mekânsal yakınlık için olmadığı gibi, makama uygun düşmemesi sebebiyle tıpkı 'Bu, Ebû Hanîfe radıyallâhu anh nezdinde şöyledir' dediğin gibi O'nun ilminde ve hükmünde manasında da değildir; bilakis manevî yakınlık ve şeref manasındadır; yani yakınlık ve yüce bir mertebe sahipleridirler. Bazıları, Allah Teâlâ'nın ilminde manasının, tahakkuka delalet etmesi sebebiyle makama uygun olduğunu, yani onların diriliklerinin şüphesiz bir şekilde tahakkuk ettiğini iddia etmişlerdir; gizli değildir ki makam övgü makamıdır, dolayısıyla ındiyyeti (katındalığı) manevî yakınlıkla tefsir etmek ona daha uygundur.

وفي الكلام دلالة على التحقق من وجوه أخر وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم مزيد تكرمة لهم يُرْزَقُونَ صفة لأحياء، أو حال من الضمير فيه أو في الظرف وفيه تأكيد لكونهم أحياء وقد تقدم الكلام في حياتهم على أتم وجه، والقول بأن أرواحهم تتعلق بالأفلاك والكواكب فتلتذ بذلك وتكتسب زيادة كمال قول هابط إلى الثرى، ولا أظن القائل به قرع سمعه الروايات الصحيحة والأخبار الصريحة بل لم يذق طعم الشريعة الغراء ولا تراءى له منهج المحجة البيضاء وخبر القناديل لا ينور كلامه ولا يزيل ظلامه فلعمري إن حال الشهداء وحياتهم وراء ذلك فَرِحِينَ جوز أن يكون حالا من الضمير في يُرْزَقُونَ أو من الضمير في أَحْياءٌ أو من الضمير في الظرف، وأن يكون نصبا على المدح، أو الوصفية لأحياء في قراءة النصب ومعناه مسرورين بِما آتاهُمُ اللَّهُ بعد انتقالهم من الدنيا مِنْ فَضْلِهِ متعلق بآتاهم، ومِنْ إما للسببية أو لابتداء الغاية أو متعلق بمحذوف وقع حالا من الضمير المحذوف العائد على الموصول، ومِنْ للتبعيض والتقدير بما آتاهموه حال كونه كائنا بعض فضله.

Kelamda başka yönlerden de tahakkuka delalet vardır; onların zamirine izafetle birlikte rubûbiyyet unvanına temas edilmesinde ise onlar için fazladan bir ikram ve tazim vardır. { يُرْزَقُونَ } “rızıklandırılmaktadırlar”; { أَحْياءٌ } için sıfattır yahut ondakı ya da zarftaki zamirden hâldir; bunda onların diri olduklarına dair tekit vardır ve onların hayatları hakkındaki söz eksiksiz biçimde geçmişti. Ruhlarının feleklere ve yıldızlara taalluk edip bundan lezzet aldığı ve fazladan kemalat kazandığı yönündeki söz ise yerin dibine batası bir sözdür! Bunu söyleyenin kulağına sahih rivayetlerin ve sarih haberlerin çarptığını sanmıyorum; bilakis o, parlak şeriatın tadını tatmamış ve aydınlık caddenin yolu ona görünmemiştir; kandiller haberi de onun sözünü aydınlatmaz ve karanlığını gidermez. Ömrüme yemin olsun ki şehitlerin hali ve hayatı bunun çok ötesindedir! { فَرِحِينَ } “sevinç içindedirler”; { يُرْزَقُونَ } içindeki zamirden yahut { أَحْياءٌ } içindeki zamirden veya zarftaki zamirden hâl olması caiz görülmüştür; medih üzere mansub olması veya mansub kıraatte { أَحْياءٌ } için sıfat olması da caizdir. Manası: Dünyadan intikal ettikten sonra { بِما آتاهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerine verdiği şeyle” sevinç duyanlar demektir. { مِنْ فَضْلِهِ } “kendi lütfundan”; { آتاهُمُ } fiiline müteallaktır; «min» (مِنْ) ya sebebiyet içindir ya ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir yahut mevsûle dönen mahzuf zamirden hâl olarak vaki olan mahzufa müteallaktır ve «min» teb'îz (kısmîlik) bildirir; takdiri de şöyledir: 'Kendi lütfunun bir parçası olduğu halde kendilerine verdiği şeyle.'

والمراد بهذا المؤتى ضروب النعم التي ينالها الشهداء يوم القيامة أو بعد الشهادة أو نفس الفوز بالشهادة في سبيل الله تعالى وَيَسْتَبْشِرُونَ أي يسرون بالبشارة، وأصل الاستبشار طلب البشارة وهو الخبر السار إلا أن المعنى

Bu ihsan edilen şeyden (el-mü'tâ) murat; şehitlerin kıyamet gününde yahut şehadetten sonra nail olacakları türlü türlü nimetler veya bizzat Allah Teâlâ yolunda şehadete erme zaferinin ta kendisidir. { وَيَسْتَبْشِرُونَ } “Ve müjdeyle sevinirler”; yani müjde ile neşelenirler. İstibşârın aslı, müjdeyi -ki o sevindirici haberdir- talep etmektir; fakat mana

هنا على السرور استعمالا للفظ في لازم معناه وهو استئناف أو معطوف على فرحين لتأويله بيفرحون.

burada lafzın lâzım-ı manasında kullanılmasıyla sevinç duymak (sürûr) anlamındadır. Bu [cümle] istînâftır yahut 'yefrahûne' şeklinde tevil edilerek { فَرِحِينَ } lafzına matuftur.

وجوز أن يكون التقدير وهم يستبشرون فتكون الجملة حالا من الضمير في فَرِحِينَ أو من ضمير المفعول في آتاهم وإنما احتيج إلى تقدير مبتدأ عند جعلها حالا لأن المضارع المثبت إذا كان حالا لا يقترن بالواو. بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ أي بإخوانهم الذين لم يقتلوا بعد في سبيل الله تعالى فيلحقوا بهم مِنْ خَلْفِهِمْ متعلق بيلحقوا والمعنى أنهم بقوا بعدهم وهم قد تقدموهم. ويجوز أن يكون حالا من فاعل يلحقوا أي لم يلحقوهم متخلفين عنهم باقين بعد في الدنيا.

Takdirin 've hüm yestebşirûn' olması da caiz görülmüştür; bu durumda cümle { فَرِحِينَ } içindeki zamirden yahut { آتاهم } fiilindeki meful zamirinden hâl olur. Hâl kılındığında bir mübteda takdirine ihtiyaç duyulması, müspet muzâri fiil hâl olduğunda vâv harfiyle birleşmemesindendir. { بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } “kendilerine henüz katılmamış olan kimselerle”; yani Allah Teâlâ yolunda henüz öldürülmeyip kendilerine katılmamış olan kardeşleriyle [müjdelenirler]. { مِنْ خَلْفِهِمْ } “arkalarından gelen”; { يَلْحَقُوا } fiiline müteallaktır; mana ise onların kendilerinden sonra kaldıkları, kendilerinin ise önden gittikleridir. { يَلْحَقُوا } fiilinin fâilinden hâl olması da caizdir; yani 'onların arkasında kalıp henüz dünyada kalarak kendilerine yetişmemiş kimseler' demektir.

أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ بدل من الذين بدل اشتمال مبين لكون استبشارهم بحال إخوانهم لا بذواتهم أي يستبشرون بما تبين لهم من حسن حال إخوانهم الذين تركوهم أحياء وهو أنهم عند قتلهم في سبيل الله تعالى يفوزون كما فازوا ويحوزون من النعيم كما حازوا، وإلى هذا ذهب ابن جريج وقتادة، وقيل: إنه منصوب بنزع الخافض أي لئلا، أو بأن لا وهو معمول ليستبشرون واقع موقع المفعول من أجله أي يستبشرون بقدوم إخوانهم الباقين بعدهم إليهم لأنهم لا خوف عليهم إلخ، فالاستبشار حينئذ ليس بالأحوال.

{ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir diye”; { الَّذِينَ } lafzından bedel-i iştimal olup, onların müjdelenmelerinin kardeşlerinin zatlarıyla değil halleriyle ilgili olduğunu beyan eder. Yani diri olarak bıraktıkları kardeşlerinin kendilerine zahir olan güzel haliyle müjdelenirler ki bu da onların Allah Teâlâ yolunda öldürüldüklerinde kendilerinin kazandığı gibi kazanacakları ve kendilerinin nail olduğu nimetlere nail olacakları durumudur. İbn Cüreyc ve Katâde bu görüşe gitmiştir. Denildi ki: O, cer edatının hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansubdur; yani 'li-ellâ' (لِئَلَّا) veya 'bi-en lâ' (بِأَنْ لَا) takdirindedir ve mef'ûlün lieclih mevkiinde vaki olarak { يَسْتَبْشِرُونَ } fiilinin mamulüdür; yani 'onlara hiçbir korku yoktur...' gerekçesiyle arkalarında kalan kardeşlerinin kendilerine gelmesiyle müjdelenirler; bu takdirde müjdelenme hallerle ilgili olmaz.

ويؤيد هذا ما روي عن السدي أنه يؤتى الشهيد بكتاب فيه ذكر من يقدم عليه من إخوانه يبشر بذلك فيستبشر كما يستبشر أهل الغائب بقدومه في الدنيا، فضمير، عَلَيْهِمْ وما بعده على هذا راجع إلى الذين الأول، وعلى الأول إلى الثاني، ومن الناس من فسر- الذين لم يلحقوا- بالمتخلفين في الفضل عن رتبة الشهداء وهم الغزاة الذين جاهدوا في سبيل الله تعالى ولم يقتلوا بل بقوا حتى ماتوا في مضاجعهم، فإنهم وإن لم ينالوا مراتب الشهداء إلا أن لهم أيضا فضلا عظيما بحيث لا خوف عليهم ولا هم يحزنون لمزيد فضل الجهاد، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر من الآية وإن كان فضل الغزاة وإن لم يقتلوا مما لا يتناطح فيه كبشان، وأن على كل تقدير هي المخففة واسمها ضمير الشأن وخبرها الجملة المنفية، والمعنى لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ فيمن خلفوه من ذريتهم فإن الله تعالى يتولاهم وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ على ما خلفوا من أموالهم لأن الله تعالى قد أجزل لهم العوض، أو لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ فيما يقدمون عليه لأن الله تعالى محص ذنوبهم بالشهادة وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ على مفارقة الدنيا فرحا بالآخرة، أو خَوْفٌ عَلَيْهِمْ في الدنيا من القتل فإنه عين الحياة التي يجب أن يرغب فيها فضلا عن أن يخاف ويحذر وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ على المفارقة، وقيل: إن كلا هذين المنفيين فيما يتعلق بالآخرة، والمعنى أنهم لا يخافون وقوع مكروه من أهوالها، ولا يحزنون من فوات محبوب من نعيمها، وهو وجه وجيه.

Bunu, es-Süddî'den rivayet edilen şu haber de teyit eder: Şehide, kardeşlerinden yanına gelecek olanların zikrinin bulunduğu bir mektup getirilir ve bununla müjdelenir; o da tıpkı dünyada gurbetteki kimsenin ailesinin onun gelişiyle sevinmesi gibi sevinir. Buna göre { عَلَيْهِمْ } ve sonrasındaki zamir birinci { الَّذِينَ } lafzına döner, birinci görüşe göre ise ikinciye döner. İnsanlardan bazıları { الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا } ifadesini, şehitlerin mertebesinden fazilet bakımından geride kalanlarla tefsir etmiştir; bunlar Allah Teâlâ yolunda cihad eden, öldürülmeyip yataklarında vefat edinceye kadar yaşayan gazilerdir. Zira onlar şehitlerin mertebelerine nail olamasalar da cihadın faziletinin fazlalığı sebebiyle kendilerine korku olmayacak ve mahzun da olmayacakları büyük bir fazilete sahiptirler. Gizli değildir ki öldürülmeseler bile gazilerin fazileti hususunda iki koçun tokuşmayacağı (şüphe götürmez bir gerçek) olsa da bu [yorum], ayetin zahirine aykırıdır. «En» (أَنْ) harfi her takdire göre muhaffefedir, ismi zamîr-i şândır, haberi ise menfî cümledir. Mana şöyledir: Geride bıraktıkları zürriyetleri hususunda { لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “onlara hiçbir korku yoktur”; zira Allah Teâlâ onları velî edinir (korur); { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “ve onlar üzülmeyeceklerdir”; geride bıraktıkları mallarına üzülmeyeceklerdir, zira Allah Teâlâ onlara mükâfatı bolca vermiştir. Yahut varacakları ahiret hususunda { لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “onlara hiçbir korku yoktur”; zira Allah Teâlâ şehadetle günahlarını temizlemiştir; ahiretin sevinci sebebiyle dünyadan ayrılmaya { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “ve onlar üzülmeyeceklerdir”. Yahut dünyada öldürülmekten ötürü { [لا] خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } [onlara hiçbir korku yoktur]; zira o, korkulup sakınılmak bir yana bizzat rağbet edilmesi gereken hayatın ta kendisidir; ayrılıktan ötürü de { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “ve onlar üzülmeyeceklerdir”. Denildi ki: Bu nefyedilen iki hususun her ikisi de ahiretle ilgilidir; mana ise şudur: Onlar ahiretin dehşet verici hallerinden hoşlanılmayan bir durumun başlarına gelmesinden korkmazlar ve onun nimetlerinden sevilen bir şeyin kaçırılmasından ötürü de mahzun olmazlar; bu da gayet veciz ve makul bir vecihtir.

والمراد بيان دوام انتفاء ذلك لا بيان انتفاء دوامه كما يوهمه كون الخبر في الجملة الثانية مضارعا فإن النفي وإن دخل على نفس المضارع يفيد الدوام والاستمرار بحسب المقام وقد تقدمت الإشارة إليه يَسْتَبْشِرُونَ مكرر للتأكيد وليتعلق به قوله تعالى: بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ فحينئذ يكون بيانا وتفسيرا لقوله سبحانه: أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ لأن الخوف غم يلحق الإنسان مما يتوقعه من السوء، والحزن غم يلحقه من فوات نافع أو حصول ضار فمن كان متقلبا في نعمة من الله تعالى وفضل منه سبحانه فلا يحزن أبدا، ومن جعلت أعماله مشكورة غير مضيعة فلا يخاف العاقبة، ويجوز أن يكون بيان ذلك النفي بمجرد قوله جل وعلا: بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ من غير ضم ما بعده إليه، وقيل: الاستبشار الأول بدفع المضار ولذا قدم، والثاني بوجود المسار أو الأول لإخوانهم، والثاني لهم أنفسهم، ومن الناس من أعرب يَسْتَبْشِرُونَ بدلا من الأول ولذا لم تدخل واو العطف عليه، ومِنَ اللَّهِ متعلق بمحذوف وقع صفة- لنعمة- مؤكدة لما أفاده التنكير من الفخامة الذاتية بالفخامة الإضافية، وجمع- الفضل والنعمة- مع أنهما كثيرا ما يعبر بهما عن معنى واحد إما للتأكيد وإما للإيذان بأن ما خصهم به سبحانه

Murat, ikinci cümledeki haberin muzâri olmasının vehmettirdiği gibi bunun devamının nefyini beyan etmek değil, bu durumun nefyinin devamını beyan etmektir. Zira nefy, bizzat muzâri fiilin üzerine girse de makama göre devam ve istimrar ifade eder; buna daha önce işaret edilmişti. { يَسْتَبْشِرُونَ } “sevinirler”; tekit için ve Allah Teâlâ'nın şu kavlinin ona taalluk etmesi için tekrarlanmıştır: { بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah'tan bir nimet ve lütufla ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğiyle [müjdelenip sevinirler]”. Bu takdirde bu ifade, şanı yüce olan [Allah'ın]: { أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } kavlinin bir beyanı ve tefsiri olur. Çünkü korku, insanın beklediği bir kötülükten ötürü kendisine gelen gamdır; hüzün ise faydalı bir şeyin kaçmasından veya zararlı bir şeyin meydana gelmesinden ötürü gelen gamdır. Allah Teâlâ'dan bir nimet ve O'ndan bir lütuf içinde bulunan kimse asla hüzünlenmez; amelleri makbul kılınan ve zayi edilmeyen kimse de akıbetten korkmaz. Bu nefyin beyanının, sonrasındaki ifade kendisine katılmaksızın sadece şanı yüce olan [Allah'ın]: { بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } kavliyle olması da caizdir. Denildi ki: Birinci müjdelenme zararların defedilmesi iledir ve bu sebeple öne alınmıştır; ikincisi ise sevinçlerin varlığı iledir. Yahut birincisi kardeşleri içindir, ikincisi ise bizzat kendileri içindir. İnsanlardan bazıları [ikinci] { يَسْتَبْشِرُونَ } fiilini birinciden bedel olarak irab etmiştir, atıf vâv'ının onun başına girmemesi de bu yüzdendir. { مِنَ اللَّهِ } ifadesi, { نِعْمَةٍ } kelimesi için sıfat olarak vaki olan mahzufa müteallaktır; nekrelikten anlaşılan zâtî azameti izâfî azametle tekit eder. Çoğu zaman aynı manayı ifade etmek üzere kullanılmalarına rağmen lütuf (fadl) ile nimetin (nimet) bir arada zikredilmesi ya tekit içindir ya da şanı yüce olan [Allah'ın] kendilerine has kıldığı şeyin

ليس نعمة على قدر الكفاية من غير مضاعفة سرور ولذة، بل زائد عليها مضاعف فيها ذلك، ونظيره قوله تعالى:

sevinç ve lezzet katlanmaksızın sadece kifayet miktarınca bir nimet olmadığını, bilakis bunun üzerine ilave edilmiş ve içinde bunların kat kat artırılmış olduğunu bildirmek içindir; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يونس: ٢٦] وعطف وأن على «فضل» أو على «نعمة» وعلى التقديرين مضمون ما بعدها داخل في المستبشر به.

{ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli (cennet) ve fazlası vardır.” «Ve enne» (وَأَنَّ) ifadesinin «fadl» (فَضْلٍ) veya «nimet» (نِعْمَةٍ) üzerine atfedilmesi durumunda, her iki takdire göre de sonrasının mazmunu müjdelenilen/sevinilen şeye (müstebşerün bih) dâhildir.

وقرأ الكسائي «وإن» بكسر الهمزة على أنه تذييل لمضمون ما قبله من الآيات السابقة، أو اعتراض بين التابع والمتبوع بناء على أن الموصول الآتي تابع للذين لم يلحقوا، والمراد من المؤمنين إما الشهداء والتعبير عنهم بذلك للإعلام بسمو مرتبة الإيمان وكونه مناطا لما قالوه من السعادة، وإما كافة المؤمنين، وذكرت توفية أجورهم وعدت من جملة المستبشر به على ما اقتضاه العطف بحكم الأخوة في الدين، واختار هذا الوجه كثير.

el-Kisâî hemzenin kesrasıyla «ve inne» (وَإِنَّ) şeklinde okumuştur; bu takdirde önceki ayetlerin mazmununa bir fezleke (tezyîl) olur yahut gelecek olan ismi mevsulün { الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا } ifadesine tâbi olduğuna binaen tâbi ile metbû arasında bir itiraz (ara cümle) olur. Müminlerden murat ise ya şehitlerdir ve onlardan bu şekilde bahsedilmesi imanın mertebesinin yüceliğini ve nail oldukları saadetin dayanağı olduğunu bildirmek içindir; ya da bütün müminlerdir; dindeki kardeşlik hükmü gereğince atfın iktizasına binaen onların ecirlerinin tastamam verileceği zikredilmiş ve müjdelenilip sevinilen şeylerin cümlesinden sayılmıştır; pek çok kimse de bu vechi tercih etmiştir.

ويؤيده ما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن زيدان أن هذه الآية جمعت المؤمنين كلهم سوى الشهداء وقلّ ما ذكر الله تعالى فضلا ذكر به الأنبياء وثوابا أعطاهم إلا ذكر سبحانه ما أعطى الله تعالى المؤمنين من بعدهم، وفي الآية إشعار بأن من لا إيمان له أعماله محبطة وأجوره مضيعة الَّذِينَ اسْتَجابُوا أي أطاعوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ بامتثال الأوامر مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ أي نالهم الجراح يوم أحد، والموصول في موضع جر صفة للمؤمنين أو في موضع نصب بإضمار أعني، أو في موضع رفع على إضمارهم، أو مبتدأ أول وخبره جملة قوله تعالى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ قال الطبرسي وهو الأشبه: ومِنْهُمْ حال من الضمير في أَحْسَنُوا ومِنْ للتبعيض- وإليه ذهب بعضهم- وذهب غير واحد إلى أنها للبيان، فالكلام حينئذ فيه تجريد جرد من الذين استجابوا لله والرسول المحسن المتقي، والمقصود من الجمع بين الوصفين المدح والتعليل لا التقييد لأن المستجيبين كلهم محسنون ومتقون،

Bunu, İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiği şu husus da teyit eder: Bu ayet, şehitler dışındaki bütün müminleri cem etmiştir; nitekim Allah Teâlâ peygamberleri andığı bir fazileti ve onlara verdiği bir sevabı zikrettiğinde, pek az müstesna, mutlaka kendilerinden sonraki müminlere Allah Teâlâ'nın verdiklerini de zikretmiştir. Ayette imanı olmayanın amellerinin boşa çıkacağına ve ecirlerinin zayi olacağına dair bir işaret vardır. { الَّذِينَ اسْتَجابُوا } “O kimseler ki icabet ettiler”; yani itaat ettiler; { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } “İçlerinden iyilik eden ve sakınanlara büyük bir mükâfat vardır”; { مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ } “kendilerine yara isabet ettikten sonra”; yani Uhud günü yaralandıktan sonra. İsmi mevsul mecrur olarak { الْمُؤْمِنِينَ } için sıfattır yahut «a'nî» (kastediyorum) takdiriyle nasb mahallindedir veya «hüm» takdiriyle ref mahallindedir yahut birinci mübtedadır ve haberi de Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } kavlidir. et-Tabresî: 'En uygun olanı da budur' demiştir. { مِنْهُمْ } ifadesi { أَحْسَنُوا } içindeki zamirden hâldir ve «min» (مِنْ) teb'îz içindir -bazıları bu görüşe gitmiştir-; birden fazla âlim ise beyan için olduğu görüşüne gitmiştir. Bu takdirde kelamda tecrit vardır; Allah'a ve Resûl'e icabet edenlerden ihsan ve takva sahibi olanlar tecrit edilip çıkarılmıştır. İki vasfın bir arada zikredilmesinden maksat kayıtlamak değil, övgü ve illet bildirmektir; zira icabet edenlerin tamamı ihsan ve takva sahibidir.

قال ابن إسحاق وغيره: لما كان يوم الأحد لست عشرة ليلة مضت من شوال وكانت وقعة أحد يوم السبت للنصف منه أذن مؤذن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بطلب العدو وأن لا يخرج معنا أحد إلا أحد حضر يومنا بالأمس فكلمه جابر بن عبد الله بن حرام فقال: يا رسول الله إن أبي كان خلفني على أخوات لي سبع وقال: يا بني لا ينبغي لي ولا لك أن نترك هؤلاء النسوة لا رجل فيهن ولست بالذي أوثرك بالجهاد مع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على نفسي فتخلف على أخواتك فتخلفت عليهم فأذن له رسول الله ﷺ فخرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إرهابا للعدو حتى انتهى إلى حمراء الأسد على ثمانية أميال من المدينة فأقام بها يوم الاثنين والثلاثاء والأربعاء ثم رجع إلى المدينة وقد مر به معبد بن أبي معبد الخزاعي وكانت خزاعة مسلمهم ومشركهم عيبة نصح رسول الله ﷺ بتهامة صفقتهم معه لا يخفون عنه شيئا كان بها، ومعبد يومئذ مشرك فقال: يا محمد أما والله لقد عز علينا ما أصابك في أصحابك ولوددنا أن الله تعالى عافاك فيهم، ثم ذهب ورسول الله ﷺ بحمراء الأسد حتى لقي أبا سفيان ومن معه بالروحاء وقد أجمعوا الرجعة إلى رسول الله ﷺ وأصحابه وقالوا: أصبنا أجل أصحابه وقادتهم وأشرافهم ثم نرجع قبل أن نستأصلهم لنكرن عليهم فلنفرغن منهم فلما رأى أبو سفيان معبدا قال: ما وراءك يا معبد؟ قال: محمد قد خرج في أصحابه يطلبكم في جمع لم أر مثله قط وهم يتحرقون عليكم تحرقا وقد اجتمع معه من كان تخلف عنه في يومكم وندموا على ما صنعوا فيهم من الحنق عليكم شيء لم أر مثله قال: ويلك ما تقول؟ قال ما أرى والله أن ترتحل حتى ترى نواصي الخيل قال: فو الله لقد أجمعنا الكرة عليهم لنستأصل بقيتهم قال: فإني أنهاك عن ذلك وو الله لقد حملني ما رأيت على أن قلت فيهم أبياتا من الشعر قال: وما قلت؟ قال قلت:

İbn İshâk ve başkaları şöyle demiştir: Şevval ayının on altısı olan Pazar günü olduğunda -ki Uhud savaşı ayın tam ortası olan Cumartesi günüydü- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi düşmanı takip etmek üzere nida etti ve: 'Dün bizimle birlikte bulunan kimselerden başkası bizimle çıkmasın!' dedi. Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh b. Harâm onunla konuşup şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Babam beni yedi kız kardeşimin başında bırakmış ve şöyle demişti: «Yavrucuğum! Benim ve senin bu kadınları başlarında hiçbir erkek olmaksızın bırakmamız doğru olmaz; ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihad etmeyi sana bırakıp kendim geride kalacak da değilim; sen kız kardeşlerinin başında kal!» Ben de onların başında kaldım.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona izin verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem düşmana korku salmak için çıktı ve Medine'ye sekiz mil uzaklıktaki Hamrâülesed mevkiine vardı. Orada Pazartesi, Salı ve Çarşamba günleri ikamet edip sonra Medine'ye döndü. Bu sırada Ma'bed b. Ebî Ma'bed el-Huzâî onun yanına uğradı. Huzâa kabilesi -müslümanı olsun müşriki olsun- Tihâme'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırdaşı ve samimi dostu idi; onunla ahitleşmişlerdi ve orada cereyan eden hiçbir şeyi ondan gizlemezlerdi. Ma'bed o gün müşrikti; şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Vallahi ashabının başına gelenler bize çok ağır geldi; Allah Teâlâ'nın onlarla ilgili olarak seni afiyette kılmasını ne kadar da isterdik!' Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hamrâülesed'de iken Ma'bed yola çıktı ve Ravhâ mevkiinde Ebû Süfyân ve yanındakilerle karşılaştı. Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına geri dönüp saldırmayı kararlaştırmışlardı ve: 'Onların ashabının en seçkinlerini, komutanlarını ve ileri gelenlerini vurduk; sonra da köklerini kazımadan mı geri dönüyoruz? Kesinlikle onlara tekrar saldırıp işlerini bitireceğiz!' diyorlardı. Ebû Süfyân Ma'bed'i görünce: 'Arkanda ne var ne yok ey Ma'bed?' dedi. O da: 'Muhammed, şimdiye kadar benzerini hiç görmediğim bir kalabalıkla sizi aramak üzere ashabıyla birlikte yola çıktı; size karşı öfkeden kuduruyorlar! Dün sizin gününüzde geride kalanlar da onunla birleşti ve yaptıklarına pişman oldular; içlerinde size karşı öyle bir kin ve öfke var ki benzerini görmedim!' dedi. Ebû Süfyân: 'Yazıklar olsun sana, ne diyorsun sen?' deyince, Ma'bed: 'Vallahi atların perçemlerini görmeden buradan göçeceğini sanmıyorum!' dedi. Ebû Süfyân: 'Vallahi biz geriye kalanların kökünü kazımak için onlara tekrar saldırmayı kararlaştırmıştık' dedi. Ma'bed: 'Ben seni bundan men ederim! Vallahi gördüklerim beni onlar hakkında birkaç beyit şiir söylemeye sevk etti' dedi. Ebû Süfyân: 'Ne söyledin?' diye sordu. O da şöyle dedi:

كادت تهدّ من الأصوات راحلتي ... إذ سالت الأرض بالجرد الأبابيل

'Binitim seslerin dehşetinden neredeyse yıkılacaktı, / Yer yüzü akın akın, kısa tüylü küheylanlarla dolup taştığında!'

ترمي بأسد كرام لا تنابلة ... عند اللقاء ولا ميل معازيل

'Karşılaşma anında cüceleşmeyen, silahsız ve korkak olmayan / Soylu aslanlar fırlatıyordu o atlar!'

فظلت عدوا كأن الأرض مائلة ... لما سمعوا برئيس غير مخذول

'Yalnız bırakılmamış bir önderin sesini duyduklarında, / Koşup durdular, sanki yer altlarından kayıyordu!'

وقلت: ويل ابن حرب من لقائهم ... إذا تغطمطت البطحاء بالخيل

'Ve dedim ki: Vay İbn Harb'in haline onlarla karşılaştığında, / Geniş vadi atların uğultusuyla dalgalandığı zaman!'

إني نذير لأهل النبل ضاحية ... لكل آربة منهم ومعقول

'Ben açıkça, akıl ve anlayış sahibi her birine, / O seçkin topluluğa apaçık bir uyarıcıyım!'

من خيل أحمد لا وخشا تنابلة ... وليس يوصف ما أنذرت بالقيل

'Ahmed'in süvarilerinden [uyarıyorum], onlar ne alçak ne de cücedirler; / Uyardığım şey lafla tarif edilemez!'

فثنى عند ذلك أبو سفيان ومن معه ومرّ به ركب من عبد القيس فقال: أين تريدون؟ قالوا: نريد المدينة قال ولم؟

Bunun üzerine Ebû Süfyân ve yanındakiler geri dönüp vazgeçtiler. Bu esnada Abdülkays kabilesinden bir kervan onun yanına uğradı. Ebû Süfyân: 'Nereye gitmek istiyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Medine'ye gitmek istiyoruz' dediler. O: 'Ne için?' diye sordu.