قالوا: نريد الميرة قال: فهل أنتم مبلغون عني محمدا رسالة أرسلكم بها إليه وأحمل هذه لكم غدا زبيبا بعكاظ إذا وافيتموه؟ قالوا: نعم قال: إذا وافيتموه فأخبروه أن قد أجمعنا السير إليه وإلى أصحابه لنستأصل بقيتهم فمرّ الركب برسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وهو بحمراء الأسد فأخبروه بالذي قال أبو سفيان وأصحابه فقال: حسبنا الله ونعم الوكيل،
Onlar: 'Erzak almak istiyoruz' dediler. Ebû Süfyân: 'Peki, benim adıma Muhammed'e bir mesaj iletir misiniz? Sizi bir mesajla ona göndereyim, siz de Ukâz'a vardığınızda yarın size bu [binitlerinize] kuru üzüm yükleyeyim?' dedi. Onlar: 'Evet' dediler. O da: 'Ona ulaştığınızda, geride kalanlarının kökünü kazımak için onun ve ashabının üzerine yürümeyi kararlaştırdığımızı haber verin' dedi. Kervan, Hamrâü'l-Esed'de bulunan Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e uğradı ve Ebû Süfyân ile ashabının söylediklerini ona haber verdiler. Bunun üzerine Resûlullah: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' buyurdu.
وأخرج ابن هشام أن أبا سفيان لما أراد الرجوع إلى حرب رسول الله ﷺ قال لهم صفوان بن أمية بن خلف: لا تفعلوا فإن القوم قد جربوا وقد خشينا أن يكون لهم قتال غير الذي كان فارجعوا إلى محالكم فرجعوا فلما بلغ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وهو بحمراء الأسد أنهم هموا بالرجعة قال: والذي نفسي بيده لقد سومت لهم حجارة لو صبحوا بها لكانوا كأمس الذاهب ثم رجع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه إلى المدينة وأنزل الله تعالى هذه الآيات،
İbn Hişâm'ın rivayet ettiğine göre, Ebû Süfyân Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere geri dönmek istediğinde Safvân b. Ümeyye b. Halef onlara: 'Bunu yapmayın! Çünkü bu kavim bilenmiştir ve onların bu defa öncekinden farklı bir şekilde savaşmalarından korkarız; siz yerlerinize dönün' dedi. Bunun üzerine geri döndüler. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Hamrâü'l-Esed'de iken onların geri dönmeye niyetlendikleri haberi kendisine ulaştığında şöyle buyurdu: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, onlar için taşlar hazırlandı; şayet sabahleyin [buraya] gelselerdi dün geçip giden gün gibi yok olup giderlerdi.' Sonra Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve ashabı Medine'ye döndüler ve Allah Teâlâ bu ayetleri indirdi.
وإلى هذا ذهب أكثر المفسرين فقوله تعالى: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ بدل من الَّذِينَ اسْتَجابُوا أو صفة، والمراد من الناس الأول ركب عبد قيس، ومن الثاني أبو سفيان ومن معه فأل فيهما للعهد والناس الثاني غير الأول.
Müfessirlerin çoğunluğu bu görüşe meyletmiştir. Bu doğrultuda Allah Teâlâ'nın: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ [ifadesi], الَّذِينَ اسْتَجابُوا ifadesinden bedel ya da onun sıfatıdır. İlk 'insanlar' (en-nâs) ifadesinden kastedilen Abdülkays kervanı, ikincisinden kastedilen ise Ebû Süfyân ve beraberindekilerdir. Dolayısıyla her ikisindeki 'el-' takısı ahd (bilineni ifade etmek) içindir ve ikinci 'insanlar', birincisinden başkasıdır.
وروي عن مجاهد، وقتادة، وعكرمة وغيرهم أنهم قالوا: والخبر متداخل نزلت هذه الآيات في غزوة بدر الصغرى، وذلك
Mücâhid, Katâde, İkrime ve başkalarından -rivayetler birbiriyle iç içe geçmiş olarak- şöyle dedikleri nakledilmiştir: Bu ayetler Bedrü's-Suğrâ (Küçük Bedir) Gazvesi hakkında inmiştir. Şöyle ki:
أن أبا سفيان قال يوم أحد حين أراد أن ينصرف: يا محمد موعد ما بيننا وبينك موسم بدر القابل إن شئت فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: ذلك بيننا وبينك إن شاء الله تعالى فلما كان العام المقبل خرج أبو سفيان في أهل مكة حتى نزل مجنة من ناحية مر الظهران، وقيل: بلغ عسفان فألقى الله تعالى عليه الرعب فبدا له الرجوع فلقي نعيم بن مسعود الأشجعي وقد قدم معتمرا فقال له أبو سفيان: إني وأعدت محمدا وأصحابه أن نلتقي بموسم بدر وإن هذه عام جدب ولا يصلحنا إلا عام نرعى فيه الشجر ونشرب فيه اللبن وقد بدا لي وأكره أن يخرج محمد ولا أخرج أنا فيزيدهم ذلك جرأة فالحق المدينة فتثبطهم ولك عندي عشرة من الإبل أضعها على يدي سهيل بن عمرو فأتى نعيم المدينة فوجد الناس يتجهزون لميعاد أبي سفيان فقال لهم: بئس الرأي رأيكم أتوكم في دياركم وقراركم فلم يفلت منكم إلا شريد فتريدون أن تخرجوا إليهم وقد جمعوا لكم عند الموسم فو الله لا يفلت منكم أحد فكره أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الخروج فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: والذي نفسي بيده لأخرجن ولو وحدي فخرج ومعه سبعون راكبا يقولون: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ حتى وافى بدرا فأقام بها ثمانية أيام ينتظر أبا سفيان وقد انصرف أبو سفيان ومن معه من مجنة إلى مكة فسماهم أهل مكة جيش السويق يريدون أنكم لم تفعلوا شيئا سوى شرب السويق ولم يلق رسول الله ﷺ أحدا من المشركين فكر راجعا إلى المدينة،
Ebû Süfyân Uhud günü ayrılmak istediğinde: 'Ey Muhammed! Bizimle senin arandaki buluşma vakti, gelecek yılki Bedir panayırı olsun, eğer istersen' dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem de: 'İnşâallah bu [söz], bizimle senin arandadır' buyurdu. Ertesi yıl olunca Ebû Süfyân Mekke halkıyla birlikte yola çıktı ve Merrüzzahrân tarafındaki Mecenne mevkiine kadar geldi; Usfân'a ulaştığı da söylenmiştir. Derken Allah Teâlâ onun kalbine korku saldı ve geri dönme fikri hasıl oldu. Bu esnada umre yapmak üzere gelmiş olan Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî ile karşılaştı. Ebû Süfyân ona şöyle dedi: 'Ben Muhammed ve ashabına Bedir panayırında karşılaşmak üzere söz vermiştim. Ancak bu yıl kuraklık yılıdır; bize ancak ağaçlardan otlattığımız ve süt içtiğimiz [bolluk] bir yıl yarar. Ben dönmeye karar verdim fakat Muhammed'in çıkıp da benim çıkmamamdan ve bunun onlara cesaret vermesinden hoşlanmıyorum. Sen hemen Medine'ye git, onları vazgeçir; Süheyl b. Amr'ın yanına bırakacağım on deve senin olsun.' Nuaym Medine'ye vardı ve insanların Ebû Süfyân ile olan randevu için hazırlandıklarını gördü. Onlara: 'Ne kötü bir görüştesiniz! Onlar sizin yurdunuza ve karargâhınıza geldiler de içinizden kaçıp kurtulan pek az oldu. Şimdi ise onlar panayırda sizin için toplanmışken siz onların karşısına mı çıkmak istiyorsunuz? Vallahi sizden hiç kimse kurtulamaz!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabı sefere çıkmaktan hoşlanmadılar. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki tek başıma bile olsam mutlaka çıkacağım' buyurdu. Ardından beraberinde 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' diyen yetmiş süvariyle birlikte yola çıktı ve nihayet Bedir'e ulaştı. Ebû Süfyân'ı bekleyerek orada sekiz gün kaldı. Ebû Süfyân ve beraberindekiler ise Mecenne'den Mekke'ye geri dönmüşlerdi. Bu sebeple Mekkeliler onlara 'Ceyşü's-Sevîk' (kavurga ordusu) adını verdiler; bununla 'Siz kavurga içmekten başka bir şey yapmadınız' demek istiyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerden hiç kimseyle karşılaşmadı ve Medine'ye geri döndü.
وفي ذلك يقول عبد الله بن رواحة، أو كعب بن مالك:
Bu hususta Abdullah b. Revâha -yahut Kâ'b b. Mâlik- şöyle der:
وعدنا أبا سفيان وعدا فلم نجد ... لميعاده صدقا وما كان وافيا
Biz Ebû Süfyân ile sözleştik; fakat onun verdiği söze sadakat bulamadık ve o [sözünde] duran biri olmadı.
فأقسم لو وافيتنا فلقيتنا ... لأبت دميما وافتقدت المواليا
'Yemin ederim ki randevuya gelip bizimle karşılaşsaydın, kınanmış olarak döner ve dostlarını kaybetmiş olurdun.'
تركنا به أوصال عتبة وابنه ... وعمرا أبا جهل تركناه ثاويا
'Biz orada Utbe'nin ve oğlunun uzuvlarını bıraktık; Ebû Cehil Amr'ı da [toprağa] serilmiş halde terk ettik.'
عصيتم رسول الله أف لدينكم ... وأمركم الشيء الذي كان غاويا
'Resûlullah'a isyan ettiniz; dininize ve hep azgınlık içinde olan işinize yuf olsun!'
وإني وإن عنفتموني لقائل ... فدى لرسول الله أهلي وماليا
'Beni kınasanız da ben yine söyleyeceğim: Ailem ve malım Resûlullah'a feda olsun!'
أطعناه لم نعدله فينا بغيره ... شهابا لنا في ظلمة الليل هاديا
'Ona itaat ettik, aramızda onu başkasına denk tutmadık; o, gecenin karanlığında bize yol gösteren bir ışık kaynağıdır.'
فعلى هذا المراد من الناس الأول نعيم، وأطلق ذلك عليه كما يطلق الجمع واسم الجمع المحلى بأل الجنسية على الواحد منه مجازا كما صرحوا به، أو باعتبار أن المذيعين له كالقائلين لهم لكن في كون القائل نعيما مقال.
Buna göre ilk 'insanlar' lafzından kastedilen Nuaym'dır. [Âlimlerin] açıkça belirttikleri üzere, cins 'el-' takısı almış çoğul ve ismi cem lafzının mecaz yoluyla tekile ıtlak edilmesi gibi bu lafız da ona ıtlak edilmiştir. Yahut haberi yayanların bizzat söyleyenler hükmünde olması itibariyledir. Ancak sözü söyleyenin Nuaym olduğu hususu tartışmalıdır.
وقد ذكره ابن سعد في طبقاته، وذكر بعضهم أن القائلين أناس من عبد قيس فَزادَهُمْ إِيماناً الضمير المستكن للمقول أو لمصدر قال: أو لفاعله إن أريد به نعيم وحده، أو لله تعالى، وتعقب أبو حيان الأول بأنه ضعيف من حيث إنه لا يزيد إيمانا إلا النطق به لا هو في نفسه، وكذا الثالث بأنه إذا أطلق على المفرد لفظ الجمع مجازا فإن الضمائر تجري على ذلك الجمع لا على المفرد فيقال: مفارقة شابت باعتبار الإخبار عن الجمع، ولا يجوز مفارقة شاب باعتبار مفرقه شاب، وفي كلا التعقيبين نظر، أما الأول فقد نظر فيه الحلبي بأن المقول هو الذي في الحقيقة حصل به زيادة الإيمان، وأما الثاني فقد نظر فيه السفاقسي بأنه لا يبعد جوازه بناء على ما علم من استقراء كلامهم فيما له لفظ وله معنى من اعتبار اللفظ تارة والمعنى أخرى.
İbn Sa'd bunu Tabakât'ında zikretmiş; bazısı da söyleyenlerin Abdülkays'tan birtakım kimseler olduğunu belirtmiştir. فَزادَهُمْ إِيماناً ifadesindeki gizli zamir ya söylenen söze, ya 'kāle' fiilinin masdarına, ya -şayet bununla sadece Nuaym kastedilmişse- onun failine ya da Allah Teâlâ'ya aittir. Ebû Hayyân birinci görüşü, imanı artıran şeyin sözün kendisi değil ancak onun telaffuz edilmesi olduğu gerekçesiyle zayıf bulmuştur. Üçüncü görüşü de tekil için mecazen çoğul lafzı kullanıldığında zamirlerin tekile değil o çoğula göre geleceği gerekçesiyle tenkit etmiştir; nitekim topluluktan haber verme bakımından 'müfârakatün şâbet' denir, başın ayrım yeri beyazlaştı anlamında 'müfârakatün şâbe' denilmesi caiz değildir. Fakat her iki tenkitte de tutarsızlık vardır: Birincisine gelince, Halebî buna itiraz ederek imanın artmasının hakikatte söylenen sözle gerçekleştiğini belirtmiştir. İkincisine gelince, Sefâkusî buna itiraz ederek, hem lafzı hem manası olan kelimelerde lafzın bazen lafza bazen de manaya göre değerlendirilebileceğine dair dillerinin istikrasından bilinen kaideye dayanarak bunun caiz görülmesinin uzak olmadığını ifade etmiştir.
والمراد أنهم لم يلتفتوا إلى ذلك بل ثبت به يقينهم بالله تعالى وازدادوا طمأنينة وأظهروا حمية الإسلام.
Kastedilen anlam şudur: Onlar bu söze aldırış etmediler, bilakis bununla Allah Teâlâ'ya olan yakinleri pekişti, huzurları arttı ve İslâm izzetini ortaya koydular.
واستدل بذلك من قال: إن الإيمان يتفاوت زيادة ونقصانا وهذا ظاهر إن جعلت الطاعة من جملة الإيمان وأما إن جعل الإيمان نفس التصديق والاعتقاد فقد قالوا في ذلك: إن اليقين مما يزداد بالألف وكثرة التأمل وتناصر الحجج بلا ريب، ويعضد ذلك أخبار كثيرة، ومن جعل الإيمان نفس التصديق وأنكر أن يكون قابلا للزيادة والنقصان يؤول ما ورد في ذلك باعتبار المتعلق، ومنهم من يقول: إن زيادته مجاز عن زيادة ثمرته وظهور آثاره وإشراق نوره وضيائه في القلب ونقصانه على عكس ذلك، وكأن الزيادة هنا مجاز عن ظهور الحمية وعدم المبالاة بما يثبطهم، وأنت تعلم أن التأويل الأول هنا خفي جدا لأنه لم يتجدد للقوم بحسب الظاهر عند ذلك القول شيء يجب الإيمان به كوجوب صلاة أو صوم مثلا ليقال: إن زيادة إيمانهم باعتبار ذلك المتعلق وكذا التزام التأويل الثاني في الآيات والآثار التي لم تكد تتمنطق بمنطقة الحصر بعيد غاية البعد.
İmanın artıp eksileceğini savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. Şayet itaat imanın bir parçası sayılırsa bu durum açıktır. Ancak iman sadece tasdik ve inançtan ibaret kabul edilirse, bu hususta şöyle demişlerdir: Yakin; alışkanlık, derin tefekkür ve delillerin birbirini desteklemesiyle şüphesiz artan bir şeydir; bunu pek çok rivayet de desteklemektedir. İmanı yalnızca tasdik kabul edip artma ve eksilme kabul etmesini reddeden kimseler ise bu konuda gelen nakilleri [imanın] taalluk ettiği hususlar (müteallak) açısından tevil ederler. Onlardan bazıları da şöyle demektedir: İmanın artması, semeresinin artmasından, eserlerinin ortaya çıkmasından, kalpteki nurunun ve aydınlığının parlamasından; eksilmesi ise bunun zıddından mecazdır. Sanki buradaki artış, gayretin ortaya çıkmasından ve onları caydırmaya çalışan şeylere aldırış etmemekten mecazdır. Sen de bilirsin ki buradaki birinci tevil oldukça kapalıdır; zira zahire göre o söz söylendiğinde kavim için -namazın yahut orucun farz kılınması gibi- inanılması vacip olan yeni bir hüküm ortaya çıkmamıştır ki, imanlarının artması o müteallak açısından olsun denilebilsin. Aynı şekilde sınırlandırılamayacak kadar çok olan ayet ve rivayetlerde ikinci tevili benimsemek de son derece uzaktır.
فالأولى القول بقبول الإيمان الزيادة والنقصان من غير تأويل، وإن قلنا: إنه نفس التصديق وكونه إذا نقص يكون ظنا أو شكا ويخرج عن كونه إيمانا وتصديقا مما لا ظن ولا شك في أنه على إطلاقه ممنوع.
Bu yüzden en uygun olanı, imanın bizzat tasdikten ibaret olduğunu söylesek dahi, hiçbir tevile başvurmadan imanın artma ve eksilmeyi kabul ettiğini söylemektir. İman eksildiğinde zan veya şüpheye dönüşeceği ve böylece iman ile tasdik olmaktan çıkacağı iddiası ise mutlak olarak ele alındığında kesinlikle geçersizdir.
نعم قد يكون التصديق بمرتبة إذا نزل عنها يخرج عن كونه تصديقا وذاك مما لا نزاع لأحد في أنه لا يقبل النقصان مع بقاء كونه تصديقا، وإلى هذا أشار بعض المحققين وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ أي محسبنا وكافينا من أحسبه إذا كفاه، والدليل على أن حسب بمعنى محسب اسم فاعل وقوعه صفة للنكرة في هذا رجل حسبك مع إضافته إلى ضمير المخاطب فلولا أنه اسم فاعل وإضافته لفظية لا تفيده تعريفا كإضافة المصدر ما صح كونه صفة لرجل كذا قالوا، ومنه يعلم أن المصدر المؤول باسم الفاعل له حكمة في الإضافة، والجملة الفعلية معطوفة على الجملة التي قبلها وَنِعْمَ الْوَكِيلُ أي الموكول إليه ففعيل بمعنى مفعول والمخصوص بالمدح محذوف هو ضميره تعالى، والظاهر عطف هذه الجملة الإنشائية على الجملة الخبرية التي قبلها، والواو إما من الحكاية أو من المحكي فإن كان الأول
Evet, tasdik öyle bir mertebede olabilir ki, onun altına indiğinde tasdik olmaktan çıkar; işte tasdik vasfını korurken bu mertebenin eksilme kabul etmeyeceği hususunda hiç kimsenin ihtilafı yoktur. Bazı muhakkikler buna işaret etmiştir. وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ yani O bize yetendir, kâfidir. Bu, 'ona yetti' anlamındaki 'ahsabehû' fiilinden gelir. 'Hasb' kelimesinin 'muhsib' (yeten) anlamında fail ismi olduğuna delil, 'hâzâ racülün hasbük' ifadesinde muhatap zamirine muzâf olmasına rağmen belirsiz (nekre) isme sıfat olmasıdır. Şayet o fail ismi olmasaydı ve masdar tamlaması gibi belirlilik (marifelik) kazandırmayan lafzî bir tamlama olmasaydı, 'racül' kelimesine sıfat olması sahih olmazdı; âlimler böyle söylemişlerdir. Buradan anlaşılmaktadır ki, fail ismi manasındaki masdarın tamlamaya girmesinde bir hikmet vardır. Fiil cümlesi kendisinden önceki cümleye matuftur. وَنِعْمَ الْوَكِيلُ yani işlerin kendisine havale edildiği zattır; 'faîl' burada 'mef'ûl' anlamındadır. Övgüye tahsis edilen (mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiştir ki O, Allah Teâlâ'ya ait zamirdir. Zahir olan, bu inşâî cümlenin kendisinden önceki haberî cümleye matuf olmasıdır. Vav harfi ya hikâyeden (aktarımdan) ya da aktarılan sözün (mahkî) kendisindendir. Şayet birincisi ise:
وقلنا: بجواز عطف الإنشاء على الإخبار فيما له محل من الإعراب لكونهما حينئذ في حكم المفردين فأمر العطف ظاهر من غير تكلف التأويل لأن الجملة المعطوف عليها في محل نصب مفعول قالُوا لكن القول بجواز هذا العطف بدون التأويل عند الجمهور ممنوع لا بد له من شاهد ولم يثبت.
Ve iraptan mahalli olan cümlelerde inşânın habere atfedilmesini, bu durumda iki cümlenin müfret hükmünde olması sebebiyle caiz görürsek, atıf meselesi tevile gerek kalmaksızın açıktır; zira matufun aleyh olan cümle قالُوا fiilinin nasb mahallindeki mef'ûlüdür. Ancak cumhura göre tevilsiz olarak bu atfın caiz olduğunu söylemek caiz değildir, bunun bir delile ihtiyacı vardır ve bu da sabit olmamıştır.
وإن كان الثاني وقلنا بجواز عطف الإنشاء على الإخبار مطلقا- كما ذهب إليه الصفار- أو قلنا: بجواز عطف القصة على القصة أعني عطف حاصل مضمون إحدى الجملتين على حاصل مضمون الأخرى من غير نظر إلى اللفظ- كما أشار إلى ذلك العلامة الثاني- فالأمر أيضا ظاهر، وإن قلنا: بعدم جواز ذلك- كما ذهب إليه الجمهور- فلا بد من التأويل إما في جانب المعطوف عليه أو في جانب المعطوف، والذاهبون إلى الأول قالوا: إن الجملة الأولى وإن كانت خبرية صورة لكن المقصود منها إنشاء التوكل أو الكفاية لا الإخبار بأنه تعالى كاف في نفس الأمر، والذاهبون إلى الثاني اختلفوا فمنهم من قدر قلنا أي- وقلنا نعم الوكيل.
Şayet ikincisi ise ve -Saffâr'ın benimsediği gibi- inşânın habere mutlak olarak atfedilmesini caiz görürsek, yahut -Allâme-i Sânî'nin işaret ettiği gibi- lafza bakılmaksızın kıssanın kıssaya atfedilmesini, yani iki cümleden birinin mazmununun hasılasını diğerinin mazmununun hasılasına atfetmeyi caiz kabul edersek, mesele yine açıktır. Şayet -cumhurun benimsediği gibi- bunun caiz olmadığını söylersek, ya matufun aleyh tarafında ya da matuf tarafında bir tevil yapmak gerekir. Birinci yolu seçenler şöyle demişlerdir: İlk cümle suret itibariyle haberî olsa da, ondan maksat Allah Teâlâ'nın gerçekte kâfi olduğunu haber vermek değil, tevekkülü yahut yetinmeyi inşâ etmektir. İkinci yolu seçenler ise ihtilaf etmişlerdir; bazısı 'kulnâ' (dedik) takdirinde bulunmuş, yani 've kulnâ ni'me'l-vekîl' (ve O ne güzel vekildir dedik) [demişlerdir].
واعترض بأنه تقدير لا ينساق الذهن إليه ولا دلالة للقرينة عليه مع أنه لا يوجد بين الأخبار بأن الله تعالى كافيهم والاخبار بأنهم قالوا- نعم الوكيل- مناسبة معتد بها يحسن بسببها العطف بينهما، ومنهم من جعل مدخول الواو معطوفا على ما قبله بتقدير المبتدأ إما مؤخرا لتناسب المعطوف عليه فإن حَسْبُنَا خبر، واللَّهُ مبتدأ بقرينة ذكره في المعطوف عليه ومجيء حذفه في الاستعمال وانتقال الذهن إليه، وإما مقدما رعاية لقرب المرجع مع ما سبق.
Buna, zihnin doğrudan buna gitmediği ve bir karinenin de buna delalet etmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; ayrıca Allah Teâlâ'nın onlara yettiğini haber vermek ile onların 'O ne güzel vekildir' dediklerini haber vermek arasında aralarında atfı güzelleştirecek kayda değer bir münasebet de bulunmamaktadır. Bazıları ise vav harfinin dahil olduğu kısmı, matufun aleyhe uyum sağlaması için mübtedanın ya sonda takdir edilmesiyle -zira حَسْبُنَا haberdir ve matufun aleyhte zikredilmesinin karinesiyle, kullanımda hazfedilmesinin yaygınlığı ve zihnin ona intikali sebebiyle اللَّهُ mübtedadır- yahut yukarıda geçenle birlikte merciin yakınlığını gözeterek başta takdir edilmesiyle kendisinden öncekine matuf kılmıştır.
واعترض بأنه لا يخفى أنه بعد تقدير المبتدأ لو لم يؤول- نعم الوكيل- بمقول في حقه ذلك تكون الجملة أيضا إنشائية إذ الجملة الاسمية التي خبرها إنشاء إنشائية كما أن التي خبرها فعل فعلية بحسب المعنى كيف لا ولا فرق بين- نعم الرجل زيد، وزيد نعم الرجل- في أن مدلول كل منهما نسبة غير محتملة للصدق والكذب، وبعد التأويل لا يكون المعطوف جملة- نعم الوكيل- بل جملة متعلق خبرها- نعم الوكيل- والإشكال إنما هو في عطف- نعم الوكيل- إلا أن يقال يختار هذا، ويقال: الجواب عن شيء قد يكون بتقرير ذلك الشيء وإبداء شيء آخر وقد يكون بتغيير ذلك الشيء، وما هاهنا من الثاني فمن حيث الظاهر المعطوف هو جملة- نعم الوكيل- فيعود الإشكال، ومن حيث الحقيقة هو جملة هو مقول فلا إشكال لكن يرد أنه بعد التأويل يفوت إنشاء المدح العام الذي وضع أفعال المدح له بل يصير للإخبار بالمدح الخاص، وهو أنه مقول في حقه- نعم الوكيل- وأيضا مقولية المقول المذكور فيه إنما تكون بطريق الحمل والإخبار عنه- بنعم الوكيل- فلا بد من تقدير مقول في حقه مرة أخرى، ويلزم تقديرات غير متناهية وكأنه لهذا لم يؤول الجمهور الإنشاء الواقع خبرا بذلك وإنما هو مختار السعد رحمه الله تعالى، وقد جوز بعضهم على تقدير كون الواو من المحكي عطف- نعم الوكيل- على حَسْبُنَا باعتبار كونه في معنى الفعل كما عطف جَعَلَ على فالِقُ في قوله تعالى: فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً [الأنعام: ٦٩] على رأي فحينئذ يكون من عطف الجملة التي لها محل من الإعراب على المفرد لأنه إذ ذاك خبر عن المفرد، وبعض المحققين يجوزون ذلك لا من عطف الإنشاء على الاخبار- وهذا وإن كان في الحقيقة لا غبار عليه- إلا أن أمر العطف على الخبر بناء على ما ذكره الشيخ الرضي من أن نعم الرجل بمعنى المفرد وتقديره أي رجل جيد- أظهر كما لا يخفى، ومن الناس من ادعى أن الآية شاهد على جواز عطف الإنشاء على الاخبار فيما له محل من الإعراب بناء على أن الواو من الحكاية لا غير.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Mübtedanın takdir edilmesinden sonra şayet 'ni'me'l-vekîl' ifadesi 'hakkında bu söz söylenen' şeklinde tevil edilmezse cümlenin yine inşâî olacağı açıktır; zira haberi inşâ olan isim cümlesi inşâîdir, tıpkı haberi fiil olan cümlenin mana bakımından fiilî olması gibi. Nasıl olmasın ki, 'ni'me'r-racülü Zeydün' ile 'Zeydün ni'me'r-racülü' arasında, her ikisinin medlûlünün de doğrulanma veya yalanlanma ihtimali taşımayan bir nispet olması bakımından hiçbir fark yoktur. Tevilden sonra ise matuf 'ni'me'l-vekîl' cümlesi değil, haberi 'ni'me'l-vekîl'e taalluk eden cümle olur; oysa müşkilat bizzat 'ni'me'l-vekîl'in atfedilmesindedir. Ancak şöyle denilebilir: Bu tercih edilir ve bir şeye verilen cevap bazen o şeyi ikrar edip başka bir şey ortaya koymakla, bazen de o şeyi değiştirmekle olur; buradaki de ikincisindendir. Zahir bakımından matuf 'ni'me'l-vekîl' cümlesidir ve müşkilat geri döner, hakikat bakımından ise 'o, hakkında söylenendir' cümlesidir ve müşkilat kalmaz. Fakat şu itiraz gelir: Tevilden sonra, medih fiillerinin kendisi için vaz' edildiği genel medih inşâsı zayi olur; aksine özel bir medhi, yani hakkında 'ni'me'l-vekîl' söylendiğini haber vermeye dönüşür. Ayrıca içinde zikredilen 'makūl'ün makūl oluşu ancak حمل ve onun hakkında 'ni'me'l-vekîl' ile haber verme yoluyla olur; dolayısıyla onun hakkında bir kez daha 'makūl' takdir etmek gerekir ve bu da sonsuz takdirleri zorunlu kılar. Görünüşe göre cumhur, haber konumundaki inşâyı bu şekilde bundan dolayı tevil etmemiştir; bu yalnızca Sa'deddîn [et-Teftâzânî]'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- tercihidir. Bazıları, vav'ın mahkîden olması takdirinde, tıpkı bir görüşe göre Allah Teâlâ'nın: فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً [el-En'âm: 96] ayetinde جَعَلَ fiilinin فالِقُ kelimesine atfedilmesi gibi, fiil anlamında olması hasebiyle 'ni'me'l-vekîl'in حَسْبُنَا kelimesine atfedilmesini caiz görmüşlerdir. O takdirde bu, iraptan mahalli olan cümlenin müfrede atfedilmesi kabilinden olur; zira o zaman müfredin haberi konumundadır. Bazı muhakkikler bunu caiz görürler, inşânın habere atfedilmesi olarak görmezler. Bu görüşte hakikatte bir kusur olmasa da, haber üzerine atıf meselesi -Şeyh er-Radî'nin 'ni'me'r-racülü'nün müfret anlamında olduğu ve takdirinin 'eyyü racülin ceyyidün' (ne iyi adam) olduğu şeklindeki açıklamasına binaen- gizli kalmayacağı üzere daha açıktır. Bazı kimseler de vav'ın yalnızca hikâyeden olduğuna dayanarak ayetin, iraptan mahalli olan cümlelerde inşânın habere atfedilmesinin caiz olduğuna delil teşkil ettiğini iddia etmişlerdir.
ولا يخفى عليك أنه بعد تسليم كون الواو كذلك فيها لا تصلح شاهدا على ما ذكر لجواز أن يكون قالُوا مقدرا في المعطوف بقرينة ذكره في المعطوف عليه فيكون من عطف الجملة الفعلية الخبرية، على الجملة الفعلية الخبرية، ثم إن الظاهر كما يقتضي أن يكون في الآية عطف على الاخبار- وفيه الخلاف الذي عرفت كذلك يقتضي عطف الفعلية على الاسمية- وفيه أيضا خلاف مشهور كعكسه- ومما ذكرنا في أمر الإنشاء والاخبار يستخرج
Sana gizli değildir ki, vav'ın ayette bu şekilde olduğu kabul edilse bile zikredilen hususa delil olmaya elverişli değildir; zira matufun aleyhte zikredilmesinin karinesiyle matufta قالُوا fiilinin takdir edilmiş olması caizdir. Böylece haberî fiil cümlesinin haberî fiil cümlesine atfı kabilinden olur. Ayrıca zahir, ayette habere atıf bulunmasını gerektirdiği gibi -ki bundaki ihtilafı öğrendin- aynı şekilde fiil cümlesinin isim cümlesine atfedilmesini de gerektirir; bunda da tıpkı aksinde olduğu gibi meşhur bir ihtilaf vardır. İnşâ ve haber konusunda zikrettiklerimizden
الجواب عن ذلك، وقد أطال العلماء الكلام في هذا المقام وما ذكرناه قليل من كثير ووشل من غدير، ثم إن هذه الكلمة كانت آخر قول إبراهيم ﵇ حين ألقي في النار كما أخرجه البخاري في الأسماء والصفات عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وعبد الرزاق وغيره عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما.
bunun cevabı çıkarılır. Âlimler bu makamda sözü uzatmışlardır; bizim zikrettiğimiz ise çoğun azı, deryadan bir damladır. Ayrıca bu kelime, Buhârî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan, Abdürrezzâk ve başkalarının da İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği üzere ateşe atıldığı vakit İbrâhim aleyhisselâm'ın son sözü olmuştur.
وأخرج ابن مردويه عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: «إذا وقعتم في الأمر العظيم فقولوا: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ،
İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Büyük bir işle karşılaştığınız zaman: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) deyiniz.'
وأخرج ابن أبي الدنيا عن عائشة رضي الله تعالى عنها أن النبي ﷺ كان إذا اشتد غمه مسح بيده على رأسه ولحيته ثم تنفس الصعداء، وقال: حسبي الله ونعم الوكيل.
İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettiğine göre, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kederi şiddetlendiğinde eliyle başını ve sakalını mesh eder, sonra derin bir nefes alıp: 'Hasbiyallâhu ve ni'me'l-vekîl' (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir) derdi.
وأخرج أبو نعيم عن شداد بن أوس قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: حسبي الله ونعم الوكيل أمان كل خائف»
Ebû Nuaym'ın Şeddâd b. Evs'ten rivayet ettiğine göre: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Hasbiyallâhu ve ni'me'l-vekîl sözü, her korkanın emniyetidir.''
فَانْقَلَبُوا عطف على مقدر دل عليه السياق أي فخرجوا إليهم ورجعوا بِنِعْمَةٍ في موضع الحال من الضمير في- انقلبوا- وجوز أن يكون مفعولا به، والباء على الأول للتعدية، وعلى الثاني للمصاحبة، والتنوين على التقديرين للتفخيم أي بِنِعْمَةٍ عظيمة لا يقدر قدرها مِنَ اللَّهِ صفة لنعمة مؤكدة لفخامتها، والمراد منها السلامة- كما قاله ابن عباس- أو الثبات على الإيمان وطاعة الله تعالى ورسوله ﷺ كما قاله الزجاج- أو إذلالهم أعداء الله تعالى على بعد كما قيل، أو مجموع هذه الأمور على ما نقول وَفَضْلٍ وهو الربح في التجارة،
فَانْقَلَبُوا ifadesi, bağlamın delalet ettiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani [onların karşısına] çıktılar ve geri döndüler. بِنِعْمَةٍ ifadesi, 'inkalebû' fiilindeki zamirden hâl konumundadır; mef'ûlün bih olması da caiz görülmüştür. 'Bâ' harfi birinciye göre ta'diye (geçişlilik), ikinciye göre musâhabet (birliktelik) içindir. Her iki takdire göre tenvin tazim içindir; yani değeri takdir edilemeyecek derecede büyük bir nimetle [döndüler]. مِنَ اللَّهِ ifadesi 'ni'metin' kelimesinin sıfatı olup onun azametini pekiştirmektedir. Ondan murat -İbn Abbâs'ın dediği gibi- esenlik, yahut -Zeccâc'ın dediği gibi- iman üzere sebat ve Allah Teâlâ'ya ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaattir; yahut denildiği gibi Allah Teâlâ'nın düşmanlarını uzaktan zelil etmeleridir; yahut da bizim söylediğimiz üzere bu hususların tamamıdır. وَفَضْلٍ ise ticaretteki kârdır.
فقد روى البيهقي عن ابن عباس أن عيرا مرت وكان في أيام الموسم فاشتراها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فربح مالا فقسمه بين أصحابه فذلك الفضل.
Nitekim Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, panayır günlerinde bir kervan uğramıştı; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem o [kervandaki malları] satın aldı, kazanç elde etti ve bunu ashabı arasında paylaştırdı; işte 'lütuf' (fazl) budur.
وأخرج ابن جرير عن السدي قال: أعطى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حين خرج في غزوة بدر الصغرى ببدر أصحابه دراهم ابتاعوا بها في الموسم فأصابوا تجارة
İbn Cerîr'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Küçük Bedir Gazvesi'ne çıktığında Bedir'de ashabına dirhemler verdi; onlar da panayırda bunlarla alışveriş yaptılar ve ticari kazanç elde ettiler.
وعن مجاهد الفضل ما أصابوا من التجارة والأجر لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ أي لم يصبهم قتل- وهو المروي عن السدي- أو لم يؤذهم أحد- وهو المروي عن الحبر- والجملة في موضع النصب على الحال من فاعل- انقلبوا- أو من المستكن في بِنِعْمَةٍ إذا كان حالا والمعنى فَانْقَلَبُوا منعمين مبرئين من السوء، والجملة الحالية إذا كان فعلها مضارعا منفيا بلم، وفيها ضمير ذي الحال جاز فيها دخول الواو وعدمه وَاتَّبَعُوا عطف على- انقلبوا- وقيل: حال من ضميره بتقدير قد أي وقد اتبعوا في كل حال ما أوتوا، أو في الخروج إلى لقاء العدو رِضْوانَ اللَّهِ الذي هو مناط كل خير وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ حيث تفضل عليهم بما تفضل وفيما تقدم مع تذييله بهذه الآية المشتملة على الاسم الكريم الجامع وإسناد ذُو فَضْلٍ إليه ووصف الفضل بالعظم إيذان بأن المتخلفين فوتوا على أنفسهم أمرا عظيما لا يكتنه كنهه وهم أحقاء بأن يتحسروا عليه تحسرا ليس بعده إِنَّما ذلِكُمُ الإشارة إلى المثبط بالذات أو بالواسطة، والخطاب للمؤمنين وهو مبتدأ، وقوله:
Mücâhid'den rivayet edildiğine göre 'lütuf', ticaretten elde ettikleri kazanç ve sevaptır. لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ yani onlara hiçbir ölüm isabet etmedi -ki bu Süddî'den rivayet edilendir- yahut onlara hiç kimse eziyet etmedi -ki bu İbn Abbâs'tan rivayet edilendir-. Bu cümle, 'inkalebû' fiilinin failinden yahut hâl olması durumunda بِنِعْمَةٍ içindeki gizli zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. Mana şöyledir: 'Nimetlere ermiş ve kötülükten korunmuş olarak döndüler.' Hâl cümlesinin fiili 'lem' ile nefyedilmiş muzari olduğunda ve içinde zü'l-hâle ait bir zamir bulunduğunda, başına vav harfinin gelmesi de gelmemesi de caizdir. وَاتَّبَعُوا ifadesi 'inkalebû' fiiline matuftur; 'kad' takdiriyle onun zamirinden hâl olduğu da söylenmiştir; yani kendilerine verilen her durumda yahut düşmanla karşılaşmaya çıkışlarında her türlü hayrın dayanağı olan Allah'ın rızasına uydular. وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ zira onlara lütfettiği şeyleri bahşetmiştir. Geçen ifadelerle birlikte ayetin bu toplayıcı, yüce ismi içeren ve ذُو فَضْلٍ ifadesinin O'na isnat edildiği, lütfun büyüklükle nitelendiği bu fezleke ile bitirilmesinde; geri kalanların hakikati kavranamaz derecede büyük bir şeyi kendilerinden kaçırdıklarına ve bunun üzerine sonu gelmez bir hasretle yanmaya müstahak olduklarına dair bir bildirim vardır. إِنَّما ذلِكُمُ ifadesindeki işaret, bizzat yahut vasıta yoluyla vazgeçirmeye çalışan kimseyedir; hitap müminleredir ve mübtedadır; [devamındaki] kavli ise:
الشَّيْطانُ بمعنى إبليس لأنه علم له بالغلبة خبره على التشبيه البليغ، وقوله تعالى: يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ جملة مستأنفة مبينة لشيطنته، أو حال كما في قوله تعالى: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً [النمل: ٥٢] .
الشَّيْطانُ kelimesidir; galebe yoluyla ona özel isim olduğu için İblis anlamındadır ve beliğ teşbih üzere onun haberidir. Allah Teâlâ'nın: يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ kavli ise onun şeytanlığını açıklayan müstakil bir cümle yahut Allah Teâlâ'nın: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً [en-Neml: 52] ayetinde olduğu gibi hâldir.
ويجوز أن يكون الشيطان صفة لاسم الإشارة على التشبيه أيضا، ويحتمل أن يكون مجازا حيث جعله هو ويخوف هو الخبر، وجوز أن يكون ذا إشارة إلى قول المثبط فلا بدّ حينئذ من تقدير مضاف أي قول الشيطان، والمراد به إبليس أيضا ولا تجوز فيه على الصحيح، وإنما التجوز في الإضافة إليه لأنه لما كان القول بوسوسته وسببه جعل كأنه قوله، والمستكن في يُخَوِّفُ إما للمقدر وإما للشيطان بحذف الراجع إلى المقدر أي يحوف به، والمراد بأوليائه إما أبو سفيان وأصحابه، فالمفعول الأول ليخوف محذوف أي يخوفكم أولياءه بأن يعظمهم في قلوبكم، ونظير ذلك قوله
'Eş-Şeytân' kelimesinin yine teşbih üzere işaret isminin sıfatı olması da caizdir; onu bizzat şeytan kılması sebebiyle mecaz olması ve 'yuhavvifü' cümlesinin haber olması da muhtemeldir. 'Zâ' işaretinin vazgeçirenin sözüne işaret olması da caiz görülmüştür; o takdirde muzaf takdiri zorunludur, yani 'şeytanın sözü' [demektir]. Bundan murat yine İblis'tir ve sahih olan görüşe göre bunda mecaz yoktur; mecaz ancak ona izafe edilmesindedir. Çünkü söz onun vesvesesi ve sebebiyle olduğundan sanki onun sözüymüş gibi kılınmıştır. يُخَوِّفُ fiilindeki gizli zamir ya takdir edilen kelimeye ya da takdir edilene dönen zamirin hazfiyle şeytana aittir; yani 'onunla korkutur' demektir. 'Dostları' (evliyâehû) ile kastedilen ise ya Ebû Süfyân ve ashabıdır; bu takdirde 'yuhavvifü' fiilinin birinci mef'ûlü mahzuftur, yani kalplerinizde onları büyüterek sizi kendi dostlarıyla korkutur [demektir]. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın:
تعالى: لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً [الكهف: ٢] وبذكر هذا المفعول قرأ ابن عباس.
kavli olan: لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً [el-Kehf: 2] ayetidir. İbn Abbâs bu mef'ûlü zikrederek kıraat etmiştir.
وقرأ بعضهم يخوفكم بأوليائه، وعلى هذا المعنى أكثر المفسرين، وإليه ذهب الزجاج، وأبو علي الفارسي، وغيرهما، ويؤيده قوله تعالى: فَلا تَخافُوهُمْ أي فلا تخافوا أولياءه الذين خوفكم إياهم وَخافُونِ في مخالفة أمري، وإما المتخلفون عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأولياءه هو المفعول الأول والمفعول الثاني إما متروك أو محذوف للعلم به أي يوقعهم في الخوف، أو يخوفهم من أبي سفيان وأصحابه وعلى هذا لا يصح عود ضمير تَخافُوهُمْ إلى الأولياء بل هو راجع إلى الناس الثاني كضمير- اخشوهم- فهو ردّ له أي فلا تخافوا الناس وتقعدوا عن القتال وتجبنوا وَخافُونِ فجاهدوا مع رسولي وسارعوا إلى امتثال ما يأمركم به، وإلى هذا الوجه ذهب الحسن والسدي، وادعى الطيبي أن النظم يساعد عليه، والخطاب حينئذ لفريقي الخارجين والمتخلفين والقصد التعريض بالطائفة الأخيرة، وقيل: الخطاب لها وأَوْلِياءَهُ إذ ذاك من وضع الظاهر موضع المضمر نعيا عليهم بأنهم أولياء الشيطان واستظهر بعضهم هذا القيل مطلقا معللا له بأن الخارجين لم يخافوا إلا الله تعالى وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وأنت تعلم أن قيام احتمال التعريض يمرض هذا التعليل، والفاء لترتيب النهي أو الانتهاء على ما قبلها فإن كون المخوف شيطانا أو قولا له مما يوجب عدم الخوف والنهي عنه، وأثبت أبو عمرو ياء وَخافُونِ وصلا وحذفها وقفا والباقون يحذفونها مطلقا وهي ضمير المفعول وقوله تعالى: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إن كان الخطاب للمتخلفين فالأمر فيه واضح، وإن كان للخارجين كان مساقا للإلهاب والتهييج لهم لتحقق إيمانهم، وإن كان للجميع ففيه تغليب، وأيّا ما كان فالجزاء محذوف، وقيل: إن كان الخطاب فيما تقدم للمؤمنين الخلص لم يفتقر إلى الجزاء لكونه في معنى التعليل، وإن كان للآخرين افتقر إليه وكأن المعنى إن كنتم مؤمنين فخافوني وجاهدوا مع رسولي لأن الإيمان يقتضي أن تؤثروا خوف الله تعالى على خوف الناس.
Bazıları da 'yuhavvifüküm bi-evliyâihî' (sizi dostlarıyla korkutur) şeklinde okumuştur. Müfessirlerin çoğu bu mana üzerindedir; Zeccâc, Ebû Ali el-Fârisî ve başkaları bu görüşe gitmiştir. Allah Teâlâ'nın: فَلا تَخافُوهُمْ yani 'sizi kendileriyle korkuttuğu o dostlarından korkmayın' kavli ve emrime muhalefet hususunda وَخافُونِ (benden korkun) [kavli] de bunu desteklemektedir. Yahut [dostlarından kastedilen] Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den geri kalanlardır; bu takdirde 'evliyâehû' birinci mef'ûldür, ikinci mef'ûl ise ya terk edilmiştir ya da bilindiği için hazfedilmiştir; yani onları korkuya düşürür veya onları Ebû Süfyân ve ashabından korkutur [demektir]. Buna göre تَخافُوهُمْ fiilindeki zamirin evliyâya dönmesi sahih olmaz, bilakis 'ihşevhüm'deki zamir gibi ikinci 'insanlar' lafzına döner; dolayısıyla ona bir reddiyedir; yani 'o insanlardan korkup da savaştan geri durmayın, korkaklık etmeyin; وَخافُونِ (benden korkun), Resûlümle birlikte cihad edin ve size emrettiği şeyleri yerine getirmeye koşun' [demektir]. Hasan ve Süddî bu veçheye gitmişlerdir. Tîbî nazmın buna elverişli olduğunu iddia etmiştir. Bu durumda hitap hem sefere çıkan hem de geri kalan iki zümreyedir ve maksat son zümreye tarizde bulunmaktır. Hitabın sadece onlara olduğu da söylenmiştir; o takdirde أَوْلِياءَهُ ifadesi, onların şeytanın dostları olduğunu kınayıp yüzlerine vurmak üzere zamir yerine zahir ismin konulması kabilindendir. Bazıları, sefere çıkanların yalnızca Allah Teâlâ'dan korktuklarını ve وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ dediklerini gerekçe göstererek bu görüşü mutlak olarak benimsemişlerdir. Sen de bilirsin ki tariz ihtimalinin mevcudiyeti bu gerekçeyi zayıflatır. 'Fâ' harfi, nehyin yahut nehyedilen şeyden vazgeçmenin öncesine terettüp etmesi içindir; zira korkutanın şeytan yahut onun sözü olması, korkmamayı ve bundan nehyedilmeyi gerektiren bir durumdur. Ebû Amr وَخافُونِ kelimesindeki 'yâ' harfini vasıl halinde sabit kılmış, vakıf halinde hazfetmiştir; diğer kıraat imamları ise mutlak olarak hazfetmişlerdir ki o mef'ûl zamiridir. Allah Teâlâ'nın: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ kavline gelince; şayet hitap geri kalanlara ise durum açıktır. Şayet çıkanlara ise imanları tahakkuk ettiği için onları gayrete getirmek ve teşvik etmek üzere sevk edilmiştir. Şayet herkese ise tağlîb vardır. Her ne surette olursa olsun ceza şartı mahzuftur. Denildi ki: Şayet hitap önceden geçtiği üzere ihlaslı müminlere ise talil manasında olduğu için cevaba ihtiyaç duymaz; şayet diğerlerine ise cevaba ihtiyaç duyar ve sanki mana şöyle olur: 'Eğer mümin iseniz benden korkun ve Resûlümle birlikte cihad edin; zira iman, Allah Teâlâ'dan korkmayı insanlardan korkmaya tercih etmenizi gerektirir.'
هذا (ومن باب الإشارة) في الآيات وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بسيف المحبة أَوْ مُتُّمْ بالموت الاختباري لَمَغْفِرَةٌ أي ستر لوجودكم مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ منه تعالى بتحليكم بصفاته ﷿ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ أي أهل الكثرة فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ أي باتصافك برحمة رحيمية أي رحمة تابعة لوجودك الموهوب الإلهي لا الوجود البشري لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا موصوفا بصفات النفس كالفظاظة والغلظ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ولم يتحملوا مؤنة ذلك، أو يقال: لو لم تغلب صفات الجمال فيك على نعوت الجلال لتفرقوا عنك ولما صبروا معك، أو يقال: لو سقيتهم صرف شراب التوحيد غير ممزوج بما فيه لهم حظ لتفرقوا هائمين على وجوههم غير مطيقين الوقوف معك لحظة، أو يقال: لو كنت مدققا عليهم أحكام الحقائق لضاقت صدورهم ولم يتحملوا أثقال حقيقة الآداب في الطريق ولكن سامحتهم بالشريعة والرخص فَاعْفُ عَنْهُمْ فيما يتعلق بك من تقصيرهم معك لعلو شأنك وكونك لا ترى في الوجود غير الله وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ فيما يتعلق بحق الله تعالى لاعتذارهم أو استغفر لهم ما يجري في صدورهم من الخطرات التي لا تليق بالمعرفة وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ إذا كنت في مقام الفعل اختبارا لهم وامتحانا لمقامهم فَإِذا عَزَمْتَ وذلك إذا كنت في مقام مشاهدة الربوبية والخروج من التفرقة إلى الجمع فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فإنه حسبك فيما يريد منك وتريد منه، وذكر بعض المتصوفة أنه يمكن أن يفهم من الآية كون الخطاب مع الروح الإنساني وأنه لان لصفات النفس وقواها الشهوية والغضبية لتستوفي حظها ويرتبط بذلك بقاء النسل وصلاح المعاش ولولا ذلك
Bu [zahiri manadır]. (İşârî boyuttan ise) bu ayetlerde şöyledir: { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Andolsun, eğer Allah yolunda” muhabbet kılıcıyla öldürülürseniz { أَوْ مُتُّمْ } “yahut” ihtiyarî (iradî) bir ölümle ölürseniz { لَمَغْفِرَةٌ } “kesinlikle bir bağışlanma” yani vücudunuzun (varlığınızın) örtülmesi { مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ } “ve Allah'tan bir rahmet” ki O Teâlâ'nın azze ve celle sıfatlarıyla bezenmenizdir, { خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “onların” yani çokluk (kesret) ehlinin “topladıklarından daha hayırlıdır.” { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir rahmet sayesinde” yani senin rahîmî bir rahmetle, beşerî varlığına değil de Allah vergisi ilahî varlığına tabi olan bir rahmetle vasıflanmandan ötürüdür ki { لِنْتَ لَهُمْ } “onlara yumuşak davrandın.” { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا } “Eğer kaba” yani kabalık ve katılık gibi nefsânî sıfatlarla vasıflanmış [biri] olsaydın { لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “etrafından dağılıp giderlerdi” ve bunun külfetine katlanamazlardı. Yahut şöyle denilir: Eğer sendeki cemal sıfatları celal vasıflarına galip gelmeseydi, senin yanından ayrılır ve seninle birlikte [olmaya] sabredemezlerdi. Veya şöyle denilir: Şayet onlara, içinde kendileri için bir nasip bulunmayan katkısız tevhid şarabını içirseydin, senin yanında bir an bile durmaya güç yetiremeyerek şaşkın ve perişan halde dağılıp giderlerdi. Yahut şöyle denilir: Şayet hakikatlerin hükümlerini onlara karşı ince eleyip sık dokusaydın göğüsleri daralır ve bu yoldaki edep hakikatinin ağırlıklarını kaldıramazlardı; fakat sen şeriat ve ruhsatlarla onlara müsamaha gösterdin. { فَاعْفُ عَنْهُمْ } “Artık onları affet”, senin şanının yüceliği ve varlıkta Allah'tan başkasını görmeyişin sebebiyle sana karşı yaptıkları kusurlarda kendilerini bağışla. { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “ve onlar için mağfiret dile”, özür dilemeleri sebebiyle Allah Teâlâ'nın hakkına taalluk eden hususlarda yahut marifete yakışmayan, göğüslerinden geçen vesveseler için onlar adına istiğfarda bulun. { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “Ve iş hususunda onlarla istişare et”, fiil makamında olduğunda onları sınamak ve makamlarını tecrübe etmek için [istişare et]. { فَإِذا عَزَمْتَ } “Kararını verdiğin zaman” ki bu, rubûbiyet müşahedesi makamında bulunduğun ve tefrikadan (ayrılıktan) cem (birlik) makamına çıktığın zamandır, { فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “artık Allah'a tevekkül et.” Çünkü O, senden dilediği ve senin O'ndan dilediğin hususlarda sana kâfidir. Bazı mutasavvıflar bu ayetten, hitabın insanî ruha yönelik olmasının ve nefsin nasibini tam alması, bununla neslin devamı ve maişetin intizamının bağlanması için onun nefsin sıfatlarına, şehvet ve gazap kuvvetlerine yumuşak davrandığının anlaşılabileceğini zikretmişlerdir. Şayet böyle olmasaydı
لاضمحك تلك القوى وتلاشت واختلت الحكمة وفقدت الكمالات التي خلق الإنسان لأجلها إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ تحقيق لمعنى التوكل والتوحيد في الأفعال.
bu kuvvetler söner, yok olur giderdi; hikmet bozulur ve insanın kendisi için yaratıldığı kemalat kaybolurdu. إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ [ayeti], fiillerde tevekkül ve tevhid manasının tahakkukudur.
وقد ذكر بعض السادة قدس الله تعالى أسرارهم أن نصر الله تعالى لعباده متفاوت المراتب، فنصره المريدين بتوفيقهم لقمع الشهوات، ونصره المحبين بنعت المدانات، ونصره العارفين بكشف المشاهدات، وقد قيل: إنما يدرك نصر الله تعالى من تبرأ من حوله وقوته واعتصم بربه في جميع أسبابه وما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ لكمال قدسه وغاية أمانته فلم يخف حق الله تعالى عن عباده وأعطى علم الحق لأهل الحق ولم يضع أسراره إلا عند الأمناء من أمته أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ أي النبي في مقام الرضوان التي هي جنة الصفات لاتصافه بصفات الله تعالى كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وهو الغال المحتجب بصفات نفسه وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وهي أسفل حضيض النفس المظلمة هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ أي كل من أهل الرضا والسخط متفاوتون في المراتب حسب الاستعدادات لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ إذ هو صلى الله تعالى عليه وسلم مرآة الحق يتجلى منه على المؤمنين ولو تجلى لهم صرفا لا حترقوا بأول سطوات عظمته، ومعنى كونه ﵊ مِنْ أَنْفُسِهِمْ كونه في لباس الشر ظاهرا بالصورة التي هم عليها وحمل المؤمنين على العارفين والرسول على الروح الإنساني المنور بنور الأسماء والصفات المبعوث لإصلاح القوى غير بعيد في مقام الإشارة أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ في أثناء السير في الله تعالى وهي مصيبة الفترة بالنسبة إليكم قَدْ أَصَبْتُمْ قوى النفس مِثْلَيْها مرة عند وصولكم إلى مقام توحيد الأفعال ومرة عند وصولكم إلى مقام توحيد الصفات قُلْتُمْ أَنَّى أصابنا هذا ونحن في بيداء السير في الله تعالى ﷿ قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ لأنه بقي فيها بقية ما من صفاتها ولا ينافي قوله سبحانه: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لأن السبب الفاعلي في الجميع هو الحق جل شأنه والسبب القابلي أنفسهم، ولا يفيض من الفاعل إلا ما يليق بالاستعداد ويقتضيه، فباعتبار الفاعل يكون من عند الله، وباعتبار القابل يكون من عند أنفسهم، وربما يقال ما يكون من أنفسهم أيضا يكون من الله تعالى نظرا إلى التوحيد إذ لا غير ثمة وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ سواء قتلوا بالجهاد الأصغر وبذل الأنفس طلبا لرضا الله تعالى أو بالجهاد الأكبر وكسر النفس وقمع الهوى بالرياضة أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ بالحياة الحقيقة مقربين في حضرة القدس يُرْزَقُونَ من الأرزاق المعنوية وهي المعارف والحقائق، وقد ورد في بعض الأخبار أن أرواح الشهداء في أجواب طير خضر تدور في أنهار الجنة وتأكل من ثمارها وتأوي إلى قناديل من ذهب معلقة في ظل العرش، ونقل ذلك بهذا اللفظ بعض الصوفية، وجعل الطير الخضر إشارة إلى الأجرام السماوية، والقناديل من ذهب إشارة إلى الكواكب، وأنهار الجنة منابع العلوم ومشارعها، وثمارها الأحوال والمعارف.
Bazı büyük zatlar -Allah Teâlâ onların sırlarını kudsî kılsın- Allah Teâlâ'nın kullarına yardımının farklı mertebelerde olduğunu zikretmişlerdir: Müridlere yardımı, şehvetleri kırmada onları muvaffak kılmasıyladır; muhiblere yardımı, yakınlık sıfatı bahşetmesiyledir; ariflere yardımı ise müşahedeleri keşfetmesiyledir. Denilmiştir ki: Allah Teâlâ'nın yardımına ancak kendi havl ve kuvvetinden sıyrılan ve bütün sebeplerinde Rabbine sığınan kimse nail olur. وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ [ayeti], onun kudsiyetinin kemali ve emanete riayetinin nihayeti sebebiyle Allah Teâlâ'nın hakkını kullarından gizlemediğini, hak ilmini hak ehline verdiğini ve sırlarını ancak ümmetinin emin kimselerine emanet ettiğini [ifade eder]. أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ yani Allah'ın sıfatlarıyla bezenmesi hasebiyle sıfatlar cenneti olan rıdvan makamındaki peygamber, كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ kendi nefsinin sıfatlarıyla perdelenmiş hain kimse gibi midir? وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ o da karanlık nefsin en aşağı çukurudur. هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ yani rıza ehli de gazap ehli de istidatlarına göre mertebe mertebedirler. لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ zira o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Hakk'ın aynasıdır, O'ndan müminlere tecelli eder; şayet Hakk onlara sırf olarak tecelli etseydi, azametinin ilk satvetleriyle yanıp kül olurlardı. Onun aleyhisselâm مِنْ أَنْفُسِهِمْ (kendi içlerinden) olmasının manası, şeriat libası içinde, onların bulunduğu surette zahir olmasıdır. Müminlerin ariflere, Resûl'ün de kuvvetleri ıslah etmek üzere gönderilmiş, esmâ ve sıfât nuruyla aydınlanmış insanî ruha hamledilmesi işarî makamda uzak değildir. أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ Allah Teâlâ'da seyr esnasında -ki bu size nispetle fetret musibetidir- başınıza bir musibet geldiğinde, قَدْ أَصَبْتُمْ bir kez fiillerin tevhidi makamına ulaştığınızda, bir kez de sıfatların tevhidi makamına ulaştığınızda nefis kuvvetlerine مِثْلَيْها onun iki katını tattırmışken, قُلْتُمْ أَنَّى 'Biz Allah Teâlâ'ya seyr sahrasındayken bu bize nereden geldi?' dediniz. قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ de ki: 'O nefislerinizdendir; çünkü onda sıfatlarından birtakım kalıntılar kalmıştır.' Bu durum, O Sübhânehu'nun: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ kavliyle çelişmez; zira hepsinde fâilî sebep şânı yüce Hak'tır, kābilî sebep ise onların nefisleridir. Fâilden ancak istidada layık olan ve onun gerektirdiği şey feyz olur. Dolayısıyla fâil itibariyle Allah katındandır, kābil itibariyle ise kendi nefislerindendir. Bazen tevhid nazarından bakılarak nefislerinden olan şeyin de Allah Teâlâ'dan olduğu söylenir; zira orada başkası yoktur. وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ister küçük cihadla ve Allah Teâlâ'nın rızasını arayarak canlarını feda etmek suretiyle öldürülsünler, ister büyük cihadla ve riyazetle nefsi kırıp hevasını yok etmek suretiyle öldürülsünler, [onları] أَمْواتاً ölüler sanma, بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ bilakis kudsiyet haziresinde yakın kılınmış olarak hakiki bir hayatla Rableri katında diridirler. يُرْزَقُونَ manevi rızıklardan, yani marifet ve hakikatlerden rızıklanırlar. Bazı rivayetlerde şehitlerin ruhlarının cennet nehirlerinde dolaşan, meyvelerinden yiyen ve Arş'ın gölgesinde asılı altın kandillere sığınan yeşil kuşların karınlarında olduğu varid olmuştur. Bazı sûfiler bunu bu lafızla nakletmiş ve yeşil kuşları semavî cisimlere, altın kandilleri yıldızlara, cennet nehirlerini ilimlerin menba ve pınarlarına, meyvelerini de ahval ve marifetlere işaret kılmışlardır.
والمعنى أن أرواح الشهداء تتعلق بالنيرات من الأجرام السماوية بنزاهتها وترد مشارع العلوم وتكتسب هناك المعارف والأحوال، ولا يخفى أن هذا مما لا ينبغي اعتقاده كما أشرنا إليه فيما سبق فإن كان ولا بدّ من التأويل فليجعل الطير إشارة إلى الصور التي تظهر بها الأرواح بناء على أنها جواهر مجردة، وأطلق اسم الطير عليها إشارة إلى خفتها ووصولها بسرعة حيث أذن لها.
Mana şudur: Şehitlerin ruhları nezahetleri sebebiyle semavî cisimlerin nurlarına taalluk eder, ilim pınarlarına varır ve orada marifetleri ve halleri kesbederler. Daha önce işaret ettiğimiz gibi buna inanılmaması gerektiği açıktır. Şayet mutlaka bir tevil yapılacaksa, ruhların mücerret cevherler olduğu esasına dayanılarak kuşlar, ruhların kendisiyle tezahür ettiği suretlere işaret kılınmalı; kuş isminin onlara verilmesi ise hafifliklerine ve kendilerine izin verilen yere süratle ulaşmalarına işaret sayılmalıdır.
ونظير ذلك في الجملة
Bunun genel anlamda benzeri,
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم في حديث: «الأطفال هم دعاميص الجنة»
Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in hadiste geçen şu buyruğudur: 'Çocuklar cennetin deâsîsidir (küçük kurtçuklarıdır).'
والدعاميص
Deâmîs (دعاميص) [kelimesi],
جمع دعموص وهي دويبة تكون في مستنقع الماء كثيرة الحركة لا تكاد تستقر، ومن المعلوم أن الأطفال ليسوا تلك الدويبة في الجنة لكنه أراد ﷺ الأخبار بأنهم سياحون في الجنة فعبر بذلك على سبيل التشبيه البليغ، ووصف الطير بالخضر إشارة إلى حسنها وطراوتها، ومنه
'da'mûs'un çoğuludur; o da su birikintisinde bulunan, çok hareketli ve neredeyse hiç yerinde durmayan küçük bir hayvandır. Malumdur ki çocuklar cennette o küçük hayvan değildir; fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların cennette serbestçe gezip dolaştıklarını haber vermek istemiş ve bunu beliğ bir teşbih yoluyla ifade buyurmuştur. Kuşların yeşil olarak nitelenmesi ise güzelliklerine ve tazeliklerine işarettir. Şu rivayet de bundandır:
خبر «إن الدنيا حلوة خضرة»
'Dünya tatlı ve yeşildir (caziptir)' haberi
وقول عمر رضي الله تعالى عنه: إن الغزو حلو خضر، ومن أمثالهم النفس خضراء، وقد يريدون بذلك أنها تميل لكل شيء وتشتهيه، وأمر الظرفية في الخبر سهل، وباقي ما فيه إما على ظاهره، وإما مؤول، وعلى الثاني يراد من الجنة الجنة المنوية وهي جنة الذات والصفات، ومن أنهارها ما يحصل من التجليات، ومن ثمارها ما يعقب تلك التجليات من الآثار، ومن القناديل المعلقة في ظل العرش مقامات لا تكتنه معلقة في ظل عرش الوجود المطلق المحيط، وكونها من ذهب إشارة إلى عظمتها وأنها لا تنال إلا بشق الأنفس.
ve Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın: 'Gazve tatlı ve yeşildir' sözü. Arapların darb-ı mesellerinden biri de 'Nefis yeşildir' sözüdür; bununla onun her şeye meyledip arzuladığını kastederler. Rivayetteki zarfiyet meselesi kolaydır; içindeki diğer hususlar ise ya zahiri üzeredir ya da tevil edilir. İkincisine göre cennetten murat, niyet edilen zat ve sıfat cennetidir; nehirlerinden murat, tecellilerden hâsıl olan şeylerdir; meyvelerinden murat, bu tecellileri takip eden eserlerdir; Arş'ın gölgesinde asılı kandillerden murat ise kuşatıcı mutlak varlık Arşı'nın gölgesinde asılı, hakikati kavranamaz makamlardır. Bunların altından olması ise azametlerine ve ancak büyük nefis meşakkatleriyle elde edilebileceklerine işarettir.
وحاصل المعنى على هذا أن أرواح الشهداء الذين جادوا بأنفسهم في مرضاة الله تعالى، أو قتلهم الشوق إليه عز شأنه تتمثل صورا حسنة ناعمة طرية يستحسنها من رآها تطير بجناحي القبول والرضا في أنواع التجليات الإلهية وتكتسب بذلك أنواعا من اللذائذ المعنوية التي لا يقدر قدرها ويتجدد لها في مقدار كل ليلة مقام جليل لا ينال إلا بمثل أعمالهم، وذلك هو النعيم المقيم والفوز العظيم، وكأن من أول هذا الخبر وأمثاله قصد سدّ باب التناسخ ولعله بالمعنى الذي يقول به أهل الضلال غير لازم كما أشرنا إليه في آية البقرة فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ من الكرامة والنعمة والزلفى عنده وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ وهم الغزاة الذين لم يقتلوا بعد، أو السالكون المجاهدون أنفسهم الذين لم يبلغوا درجتهم إلى ذلك الوقت أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ لفوزهم بالمأمن الأعظم، والحبيب الأكرم يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ عظيمة وهي جنة الصفات وَفَضْلٍ أي زيادة عليها وهي جنة الذات، ومع ذلك أَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ إيمان الْمُؤْمِنِينَ الذي هو جنة الأفعال وثواب الأعمال الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ
Buna göre mananın özeti şudur: Nefislerini Allah Teâlâ'nın rızası uğruna cömertçe feda eden yahut şânı yüce Allah'a olan şevkin öldürdüğü şehitlerin ruhları; görenlerin beğeneceği güzel, yumuşak, taze suretlere bürünür; kabul ve rıza kanatlarıyla ilahî tecellilerin çeşitleri içinde uçar ve bununla derecesi takdir edilemeyen manevi lezzet çeşitlerini kazanırlar. Her gece miktarınca onlar için ancak onların amelleri gibisiyle ulaşılabilecek yüce bir makam yenilenir. İşte bu, kalıcı nimet ve büyük kurtuluştur. Sanki bu haberi ve benzerlerini tevil eden kimse reenkarnasyon (tenasüh) kapısını kapatmayı kastetmiştir; oysa Bakara suresindeki ayette işaret ettiğimiz gibi dalalet ehlinin söylediği manada bu gerekli değildir. فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ O'nun katındaki keramet, nimet ve yakınlıktan ibaret [lütfuyla sevinirler]. وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ onlar da henüz şehit edilmemiş gaziler yahut o vakte kadar onların derecesine ulaşamamış nefisleriyle cihad eden sâliklerdir. أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ en büyük emniyete ve en keremli Sevgili'ye kavuşmaları sebebiyle [onlara korku yoktur, mahzun da olmazlar]. يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ sıfatlar cenneti olan büyük bir nimetle وَفَضْلٍ ve onun üzerindeki bir fazlalık olan zat cennetiyle müjdelenirler; bununla birlikte أَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ fiiller cenneti ve amellerin sevabı olan müminlerin iman mükâfatını Allah zayi etmez. الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ
بالفناء بالوحدة الذاتية والقيام بحق الاستقامة مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ أي كسر النفس للذين أحسنوا منهم وهم الثابتون في مقام المشاهدة وَاتَّقَوْا النظر إلى نفوسهم لهم أَجْرٌ عَظِيمٌ وراء أجر الإيمان الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ المنكرون قبل الوصول إلى المشاهدة إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ وتحشدوا للإنكار عليكم فَاخْشَوْهُمْ واتركوا ما أنتم عليه فَزادَهُمْ ذلك القول إِيماناً أي يقينا وتوحيدا بنفي الغير وعدم المبالاة به وتوصلوا بنفي ما سوى الله تعالى إلى إثباته وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ فشاهدوه ثم رجعوا إلى تفاصيل الصفات بالاستقامة وقالوا نِعْمَ الْوَكِيلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ أي رجعوا بالوجود الحقاني في جنة الصفات والذات لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ لم يؤذهم أحد إذ لا أحد إلا الأحد وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ في حال سلوكهم حتى فازوا بجنة الذات المشار إليها بقوله تعالى: وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ كما أشرنا إليه إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ المحجوبين بأنفسهم- فلا تخافوا- المنكرين وَخافُونِ إذ ليس في الوجود سواي إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أي موحدين توحيدا حقيقيا والله تعالى الموفق للصواب، وهو حسبنا ونعم الوكيل. وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ خطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم وتوجيهه إليه تشريفا له بالتسلية مع الإيذان بأنه الرئيس المعتنى بشؤونه.
Zatî vahdette fena bularak ve istikamet hakkını yerine getirerek [icabet ettiler]. مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ yani nefsin kırılmasından sonra. İçlerinden ihsan edenler -ki onlar müşahede makamında sebat edenlerdir- وَاتَّقَوْا nefislerine bakmaktan sakınanlar için iman ecrinin de ötesinde لَهُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ büyük bir mükâfat vardır. الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ müşahedeye ulaşmadan önce inkârcı kimseler onlara dediler ki: إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ sizi inkâr etmek için toplandılar, fَاخْشَوْهُمْ onlardan korkun ve bulunduğunuz hali terk edin. فَزادَهُمْ bu söz onların إِيماناً yani başkalarını nefyedip onlara aldırış etmemekle yakin ve tevhidlerini artırdı; Allah Teâlâ'dan gayrısını nefyederek O'nu ispata ulaştılar وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ ve O'nu müşahede ettiler, sonra istikametle sıfatların tafsilatına dönüp نِعْمَ الْوَكِيلُ dediler. فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ yani sıfatlar ve zat cennetinde hakkanî varlıkla döndüler. لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ onlara hiç kimse eziyet etmedi, zira Bir olandan başka hiç kimse yoktur. وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ sülûkleri esnasında [Allah'ın rızasına uydular], nihayet işaret ettiğimiz üzere: وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ kavliyle işaret edilen zat cennetine kavuştular. إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ kendi nefisleriyle perdelenmiş olanları korkutur; inkârcılardan korkmayın, وَخافُونِ zira varlıkta benden başkası yoktur, إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ yani hakiki manada muvahhidler iseniz [benden korkun]. Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır; O bize yeter, O ne güzel vekildir. وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ Nebî sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e hitaptır; hitabın ona yöneltilmesi, işlerine özen gösterilen önder olduğunu bildirmekle birlikte onu teselli ederek taltif etmek içindir.
والمراد من الموصول إما المنافقون المتخلفون- وإليه ذهب مجاهد وابن إسحاق- وإما قوم من العرب ارتدوا عن الإسلام لمقاربة عبدة الأوثان- وإليه ذهب أبو علي الجبائي- وإما سائر الكفار- وإليه ذهب الحسن- وإما المنافقون وطائفة من اليهود حسبما عين في قوله تعالى: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ [المائدة: ٤١]
İsmi mevsulden kastedilen ya geride kalan münafıklardır -ki Mücâhid ve İbn İshâk bu görüşe gitmiştir-; ya putperestlere yakınlaşmak için İslâm'dan irtidat eden bir grup Araptır -ki Ebû Ali el-Cübbâî bu görüşe gitmiştir-; ya bütün kâfirlerdir -ki Hasan bu görüşe gitmiştir-; yahut Allah Teâlâ'nın: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ [el-Mâide: 41]
قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا [المائدة: ٤١]- وإليه ذهب بعضهم- ومعنى يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ يقعون فيه سريعا لغاية حرصهم عليه وشدة رغبتهم فيه، ولتضمن المسارعة معنى الوقوع تعدت بفي دون إلى الشائع تعديتها بها كما في سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ [آل عمران: ١٣٣] وغيره، وأوثر ذلك قيل: للإشعار باستقرارهم في الكفر ودوام ملابستهم له في مبدأ المسارعة ومنتهاها كما في قوله سبحانه: يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ [آل عمران: ١١٤، المؤمنون: ٦١] في حق المؤمنين، وأما إيثار كلمة إلى في آيتها فلأن المغفرة والجنة منتهى المسارعة وغايتها والموصول فاعل يَحْزُنْكَ وليست الصلة علة لعدم الحزن كما هو المعهود في مثله لأن الحزن من الوقوع في الكفر هو الأمر اللائق لأنه قبيح عند الله تعالى يجب أن يحزن من مشاهدته فلا يصح النهي عن الحزن من ذلك، بل العلة هنا ما يترتب على تلك المسارعة من مراغمة المؤمنين وإيصال المضرة إليهم إلا أنه عبر بذلك مبالغة في النهي.
قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا [el-Mâide: 41] kavlinde tayin buyrulduğu üzere münafıklar ve Yahudilerden bir gruptur -ki bazısı da bu görüşe gitmiştir-. يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ ifadesinin manası; küfre karşı aşırı hırsları ve ona duydukları şiddetli arzu sebebiyle onun içine süratle düşerler [demektir]. 'Müsâraat' kelimesi 'vukū' (düşme) manasını tazammun ettiği için, سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ [Âl-i İmrân: 133] ve benzeri yerlerde yaygın olarak geçişli kılındığı 'ilâ' harfi yerine 'fî' harfi ile geçişli kılınmıştır. Müminler hakkında سبحانه'nun: يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ [Âl-i İmrân: 114, el-Mü'minûn: 61] kavlinde olduğu gibi, yarışın başlangıcında ve sonunda küfürde yerleşik olduklarını ve onunla sürekli iç içe bulunduklarını hissettirmek için bunun tercih edildiği söylenmiştir. Kendi ayetinde 'ilâ' kelimesinin tercih edilmesine gelince; çünkü mağfiret ve cennet, yarışın nihayeti ve gayesidir. İsmi mevsul يَحْزُنْكَ fiilinin failidir. Sıla cümlesi ise bu tür durumlarda alışılageldiği üzere üzülmemenin illeti değildir; zira küfre düşmeye üzülmek layık olan şeydir, çünkü o Allah Teâlâ katında çirkindir ve müşahede edildiğinde üzülmeyi gerektirir; dolayısıyla bundan dolayı üzülmenin nehyedilmesi sahih olmaz. Bilakis buradaki illet, o yarışa koşmanın müminleri öfkelendirmesi ve onlara zarar vermesi şeklinde doğuracağı neticedir; ancak nehiyde mübalağa kastıyla bu şekilde ifade edilmiştir.
والمراد لا يحزنك خوف أن يضروك ويعينوا عليك، ويدل على ذلك إيلاء قوله تعالى: إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً ردا وإنكارا لظن الخوف، والكلام على حذف مضاف، والمراد أولياء الله مثلا للقرينة العقلية عليه، وفي حذف ذلك وتعليق نفي الضرر به تعالى تشريف للمؤمنين وإيذان بأن مضارتهم بمنزلة مضارته ﷾، وفي ذلك مزيد مبالغة في التسلية، وشَيْئاً في موضع المصدر أي لن يضروه ضررا ما، وقيل: مفعول بواسطة حرف الجر أي لن يضروه بشيء ما أصلا، وتأويل يضروا بما يتعدى بنفسه إلى مفعولين مما لا داعي إليه، ولعل المقام يدعو إلى خلافه، وقرأ نافع- «يحزن» - بضم الياء وكسر الزاي في جميع القرآن إلا قوله تعالى: لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الأنبياء: ١٠٣] فإنه فتحها وضم الزاي، وقرأ الباقون كما قرأ نافع في المستثنى.
Kastedilen mana: 'Onların sana zarar vermelerinden ve aleyhine yardım etmelerinden korkman seni üzmesin' demektir. Korku zannını reddetmek ve inkâr etmek üzere devamında gelen إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً kavli buna delalet etmektedir. Kelam muzafın hazfi üzeredir; aklî karineden dolayı murat mesela 'Allah'ın dostları'dır. Bunun hazfedilip zararın nefyinin Allah Teâlâ'ya bağlanmasında müminleri taltif etme ve onlara zarar vermenin O azze ve celle'ye zarar vermek mesabesinde olduğuna dair bir bildirim vardır. Bunda teselliyi daha da kuvvetlendirme manası bulunmaktadır. شَيْئاً kelimesi masdar makamındadır; yani 'O'na hiçbir şekilde zarar veremezler' demektir. Harf-i cer vasıtasıyla mef'ûl olduğu da söylenmiştir; yani 'O'na hiçbir şeyle asla zarar veremezler' demektir. 'Yadurrû' fiilinin bizzat iki mef'ûl alan bir fiil olarak tevil edilmesine gerek yoktur; belki de makam bunun aksini gerektirmektedir. Nâfi, Allah Teâlâ'nın: لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [el-Enbiyâ: 103] kavli müstesna, Kur'an'ın tamamında 'yahzün' kelimesini yâ'nın dammesi ve zâ'nın kesresiyle okumuştur; istisna edilen ayette ise yâ'yı fetha ve zâ'yı damme ile okumuştur. Diğer kıraat imamları ise müstesna olan ayette Nâfi'nin okuduğu gibi [bütün Kur'an'da fetha ile] okumuşlardır.
وقرأ أبو جعفر عكس ما قرأ نافع، والماضي على قراءة الفتح حزن، وعلى قراءة الضم من أحزن، ومعناهما واحد إلا أن حزن لغة قليلة، وقيل: حزنته بمعنى أحدثت له حزنا. وأحزنته بمعنى عرضته للحزن، وقال الخليل: حزنته بمعنى جعلت فيه حزنا كدهنته بمعنى جعلت فيه دهنا، وأحزنته بمعنى جعلته حزينا.
Ebû Ca‘fer ise Nâfi‘in kıraatinin tam aksini okumuştur. Fetha kıraatine göre mâzi fiil 'hazene' (حزن), damme kıraatine göre ise 'ahzene' (أحزن) şeklindedir. İkisinin anlamı birdir; ancak 'hazene' az kullanılan bir lehçedir. Şöyle de denilmiştir: 'Hazentühû' (حزنته), onda bir hüzün meydana getirdim; 'ahzentühû' (أحزنته) ise onu hüzne maruz bıraktım demektir. Halîl ise şöyle demiştir: 'Hazentühû', tıpkı 'ona yağ sürdüm/yağ koydum' manasındaki 'dehentühû' (دهنته) gibi 'onda hüzün var ettim' anlamına gelir; 'ahzentühû' ise 'onu hüzünlü kıldım' demektir.
وقرئ يسرعون بغير ألف من أسرع ويسارعون بالإمالة والتفخيم.
'Esra‘a' (أسرع) fiilinden [türeyerek] elifsiz olarak 'yüsri‘ûne' (يسرعون) şeklinde ve 'yüsâri‘ûne' (يسارعون) şeklinde imâle ve tefhîm ile de okunmuştur.
يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ استئناف لبيان الموجب لمسارعتهم كأنه قيل: لم يسارعون في الكفر مع أنهم لا ينتفعون به؟ فأجيب بأنه تعالى يريد أن لا يجعل لهم نصيبا ما من الثواب في الآخرة فهو يريد ذلك منهم، فكيف لا يسارعون، وفيه دليل على أن الكفر بإرادة الله تعالى وإن عاقب فاعله وذمه لأن ذلك لسوء استعداده المقتضي إفاضة ذلك عليه، وذكر بعض المحققين أن في ذكر الإرادة إيذانا بكمال خلوص الداعي إلى حرمانهم وتعذيبهم حيث تعلقت بهما إرادة أرحم الراحمين، وزعم بعضهم أنه مبني على مذهب الاعتزال وليس كذلك كما لا يخفى لأنه لم يقل لم يرد كفرهم ولا رمز إليه، وصيغة المضارع للدلالة على دوام الإرادة واستمرارها، ويرجع إلى دوام واستمرار منشأ هذا المراد وهو الكفر ففيه إشارة إلى بقائهم على الكفر حتى يهلكوا فيه وَلَهُمْ مع هذا الحرمان من الثواب بالكلية عَذابٌ عَظِيمٌ لا يقدر قدره، نقل عن بعضهم أنه لما دلت المسارعة في الشيء على عظم شأنه وجلالة قدرة عند المسارع وصف عذابه بالعظم رعاية للمناسبة وتنبيها على حقارة ما سارعوا فيه وخساسته في نفسه، وقيل:
يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ cümlesi, onların küfürde yarışmalarını gerektiren sebebi açıklayan bir istînâftır (yeni başlangıçtır). Sanki 'Ondan hiçbir menfaat elde edemedikleri halde küfürde niçin yarışıyorlar?' diye sorulmuş, buna cevaben de Allah Teâlâ'nın ahirette onlara sevaptan hiçbir nasip kılmamayı murad ettiği, dolayısıyla onlardan bunu dilediği, bu durumda nasıl yarışmasınlar ki diye cevap verilmiştir. Bunda, her ne kadar failini cezalandırıp yerse de küfrün Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğuna bir delil vardır; çünkü bu durum, kişinin fıtratındaki kötü istidat ve kabiliyetinin üzerine bunun akıtılmasını gerektirmesinden kaynaklanmaktadır. Bazı muhakkik âlimler, burada iradenin zikredilmesinde, merhametlilerin en merhametlisinin iradesi onların mahrumiyetine ve azaplandırılmasına taalluk ettiğine göre, onları mahrum bırakıp azaplandırma gerekçesinin tam bir kemal ve kesinliğe ulaştığını hissettirme manası bulunduğunu belirtmişlerdir. Bazıları ise bunun İ‘tizâl mezhebine dayandığını iddia etmişlerdir; ancak açık olduğu üzere durum öyle değildir, çünkü [kelamda] onların küfrünü murad etmediği söylenmemiş ve buna ima da edilmemiştir. Muzâri sîgası, iradenin devam ve sürekliliğini ifade etmek içindir. Bu da bu muradın kaynağı olan küfrün devam ve sürekliliğine racidir; dolayısıyla bunda, onların helak oluncaya kadar küfür üzere kalacaklarına bir işaret vardır. وَلَهُمْ Sevaptan bu şekilde tamamen mahrum bırakılmalarının yanı sıra onlar için, عَذابٌ عَظِيمٌ miktarını kimsenin takdir edemeyeceği büyük bir azap vardır. Bazı âlimlerden şöyle nakledilmiştir: Bir şeyde yarışa koşmak, yarışan kişinin nezdinde o şeyin şanının ve kadrinin büyüklüğünü gösterdiği için, [lafız ve mana arasındaki] uyumu gözetmek ve yarıştıkları şeyin aslında ne kadar hakir ve bayağı olduğuna dikkat çekmek amacıyla azapları 'büyüklük' (azîm) ile nitelenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إنه لما دل قوله تعالى: إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً على عظم قدر من قصدوا إضراره وصف العذاب بالعظم إيذانا بأن قصد إضرار العظيم أمر عظيم يترتب عليه العذاب العظيم، والجملة إما حال من الضمير في لهم أي يريد الله تعالى حرمانهم من الثواب معدا لهم عذاب عظيم، وإما مبتدأة مبينة لحظهم من العذاب إثر بيان أن لا شيء لهم من الثواب.
Allah Teâlâ'nın: إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً kavli, zarar vermek istedikleri Zât'ın kadrinin yüceliğine delalet ettiği için azap 'büyüklük' ile nitelenmiştir; bu da Yüce Zât'a zarar vermeye yeltenmenin büyük bir cürüm olduğunu ve neticesinde büyük bir azabı gerektireceğini bildirmek içindir. Bu cümle, ya 'lehüm'deki zamirden hâldir; yani 'Allah Teâlâ, kendilerine büyük bir azap hazırlamış olduğu halde onları sevaptan mahrum bırakmayı murad eder' demektir; ya da onlara sevaptan hiçbir pay olmadığını beyan etmenin ardından azaptan alacakları nasibi açıklayan müstakil bir mübtedadır.
وزعم بعضهم أن هاتين الجملتين في موضع التعليل للنهي السابق، وأن المعنى ولا يحزنك أنهم يسارعون في إعلاء الكفر وهدم الإسلام لا خوفا على الإسلام ولا ترحما عليهم أما الأول فلأنهم لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً فلا يقدرون على هدم دينه الذي يريد إعلاءه، وحينئذ لا حاجة إلى إرادة أولياء الله، وأما الثاني فلأنه يريد الله أن لا يجعل لهم حظا في الآخرة ولهم عذاب عظيم.
Bazıları bu iki cümlenin önceki nehyin illeti makamında olduğunu ileri sürmüşlerdir. Buna göre mana şöyledir: 'Ne İslam adına bir endişe duyarak ne de onlara merhamet ederek onların küfrü yüceltmeye ve İslam'ı yıkmaya koşmaları seni üzmesin. Birincisine gelince, çünkü onlar لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler; dolayısıyla O'nun yüceltmeyi dilediği dinini yıkmaya güç yetiremezler; bu durumda 'Allah'ın dostları' takdirine gerek kalmaz. İkincisine gelince, çünkü Allah ahirette onlara hiçbir pay vermemeyi murad etmektedir ve onlar için büyük bir azap vardır.'
واستأنس له بأنه كثيرا ما وقع نهي النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن إيقاعه نفسه الكريمة في المشقة لهدايتهم وعن كونه ضيق الصدر لكفرهم وخوطب بأنه- ما عليك إلا البلاغ- لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ [الغاشية:
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in onların hidayeti uğruna yüce nefsini meşakkate sokmaktan ve küfürleri sebebiyle içinin daralmasından sıkça nehyedilmiş olması ve kendisine 'Sana düşen sadece tebliğdir', لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ [el-Ğâşiye:
٢٢] ولا يخلو عن بعد إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ أي أخذوا الكفر بدلا من الإيمان رغبة فيما أخذوا وإعراضا عما تركوا ولهذا وضع اشْتَرَوُا موضع بدلوا فإن الأول أظهر في الرغبة وأدل على سوء الاختيار، وقوله تعالى: لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً تقدم الكلام فيه، وفيه هنا تعريض ظاهر باقتصار الضرر عليهم كأنه قيل: وإنما يضرون أنفسهم، والمراد من الموصول هنا ما أريد منه هناك والتكرير لتقرير الحكم وتأكيده ببيان علته بتغيير عنوان الموضوع فإن ما ذكر في حيز الصلة لكونه علما في الخسران الكلي والحرمان الأبدي صريح في لحوق ضرره بأنفسهم وعدم تعديه إلى غيرهم أصلا، ودال على كمال سخافة عقولهم وركاكة آرائهم فكيف يتأتى منهم ما يتوقف على قوة الحزم ورزانة الرأي ورصانة التدبير، من مضارة أولياء الله تعالى الذين تكفل سبحانه لهم بالنصر وهي أعز من حليمة وأمنع من لهاة الليث، وجوز أن يراد بالموصول هنا عام، ويراد به هناك خاص وهو ما عدا ما ذهب إليه الحسن فيه، والجملة مقررة لمضمون ما قبلها تقرير القواعد الكلية لما اندرج تحتها من جزئيات الأحكام، وجوز الزمخشري أن يكون الأول عاما للكفار وهذا خاصا بالمنافقين وأفردوا بالذكر لأنهم أشدّ منهم في الضرر والكيد، واعترض بأن إرادة العام هناك مما لا يليق بفخامة شأن التنزيل لما أن صدور المسارعة في الكفر بالمعنى المذكور وكونها مظنة لإيراث الحزن لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كما يفهم من النهي عنه إنما يتصور ممن علم اتصافه بها وأما من لا يعرف حاله من الكفرة الكائنين في الأماكن البعيدة فإسناد المسارعة المذكورة إليهم واعتبار كونها من مبادئ حزنه ﵊ مما لا وجه له، ويمكن أن يقال: إن القائل بالعموم في الأول لم يرد بالكفار مقابل المؤمنين حيث كانوا وعلى أي حال وجدوا بل ما يشمل المتخلفين والمرتدين مثلا ممن يتوقع إضرارهم له صلى الله تعالى عليه وسلم وحينئذ لا يرد هذا الاعتراض.
22] diye hitap edilmiş bulunması buna dayanak gösterilmiştir. Ancak bu [yorum] uzak bir ihtimal olmaktan uzak değildir. إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ Yani aldıkları şeye rağbet edip terk ettiklerinden yüz çevirerek imanın bedeli olarak küfrü satın alanlar... İşte bu sebeple 'beddelû' (değiştirdiler) yerine اشْتَرَوُا kelimesi konulmuştur; zira birincisi rağbeti daha açık gösterir ve kötü tercihe daha güçlü delalet eder. Allah Teâlâ'nın: لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً kavline gelince, bunun açıklaması daha önce geçmişti. Burada zararın sadece kendilerine has olduğuna dair açık bir tariz vardır; sanki 'Onlar ancak kendilerine zarar verirler' denilmiştir. Buradaki ismi mevsulden murat, oradaki ile aynıdır. Tekrar ise hükmü yerleştirmek, konunun başlığını değiştirerek illetini beyan etmek suretiyle onu pekiştirmek içindir. Çünkü sıla cümlesinde zikredilen husus, mutlak hüsranın ve ebedî mahrumiyetin apaçık bir alameti olması hasebiyle, zararın yalnızca kendi nefislerine dokunacağına ve asla başkasına geçmeyeceğine sarih bir delildir; ayrıca akıllarının son derece kıtlığına ve görüşlerinin çürüklüğüne delalet eder. Hal böyleyken, Yüce Allah'ın kendilerine yardım etmeyi tekeffül ettiği ve korunmuşluğu Halîme'den daha üstün, aslanın boğazından daha muhkem olan Allah Teâlâ'nın dostlarına zarar vermek gibi güçlü bir azim, ağırbaşlı bir fikir ve sağlam bir tedbire dayanan bir iş onların elinden nasıl gelebilir? Buradaki mevsulün genel, oradakinin ise özel olabileceği ve bunun da Hasan el-Basrî'nin görüşü dışındaki bir mana olduğu caiz görülmüştür. Bu cümle, küllî kaidelerin altlarına giren cüz'î hükümleri pekiştirmesi gibi, kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştirmektedir. Zemahşerî, birincisinin kâfirler için genel, bunun ise münafıklara özel olduğunu ve zarar ile tuzakta kâfirlerden daha şiddetli oldukları için müstakil olarak zikredildiklerini caiz görmüştür. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Orada genel mananın kastedilmesi, Kur'an'ın yüce şanına uygun düşmez. Zira zikredilen anlamıyla küfürde yarışa koşmanın meydana gelmesi ve nehiyden anlaşıldığı üzere bunun Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e hüzün verme ihtimali taşıması, ancak bu vasıfla nitelendiği bilinen kimseler hakkında tasavvur edilebilir. Uzak diyarlardaki halleri bilinmeyen kâfirlere gelince, zikredilen küfür yarışının onlara isnat edilmesi ve bunun onun aleyhisselâm üzüntüsünün sebeplerinden sayılması tutarsızdır. Buna karşılık şöyle denilebilir: Birincisinde umumî manayı savunan kişi, kâfirler derken nerede ve hangi halde bulunursa bulunsun müminlerin karşısındaki tüm kâfirleri değil; savaştan geri kalanlar ve dinden dönenler gibi Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e zarar vermeleri beklenen kimseleri kastetmiştir. Bu takdirde söz konusu itiraz varit olmaz.
وقيل: المراد من الأول المنافقون أو من ارتدوا مما هنا اليهود، والمراد من الإيمان إما الإيمان الحاصل بالفعل كما هو حال المرتدين أو بالقوة القريبة منه الحاصلة بمشاهدة دلائله في التوراة كما هو شأن اليهود مثلا، وإما الإيمان الاستعدادي الحاصل بمشاهدة الوحي الناطق والدلائل المنصوبة في الآفاق والأنفس كما هو دأب جميع الكفرة مما عدا ذلك وإما القدر المشترك بين الجميع كما هو دأب الجميع فتفطن وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أي مؤلم والجملة مبتدأة مبينة لكمال فظاعة عذابهم بذكر غاية إيلامه بعد ذكر نهاية عظمه، أو مقررة للضرر الذي آذنت به الجملة الأولى قيل: لما جرت العادة باغتباط المشتري بما اشتراه وسروره بتحصيله عند كون الصفقة رابحة وبتألمه عند كونها خاسرة وصف عذابهم بالإيلام مراعاة لذلك، نقله مولانا شيخ الإسلام.
Birincisinden muradın münafıklar yahut dinden dönenler, buradakinden muradın ise Yahudiler olduğu da söylenmiştir. İmandan murat ise: Ya dinden dönenlerin durumunda olduğu gibi bilfiil meydana gelmiş olan iman; ya Yahudilerin durumunda olduğu gibi Tevrat'taki delillerini müşahede etmekle elde edilen ve ona yakın bir kuvvede bulunan iman; ya bunların dışındaki diğer kâfirlerin durumunda olduğu gibi apaçık vahyi ve afakta ile enfüste dikilmiş delilleri müşahede etmekle elde edilen istidat imanı; ya da hepsinin ortak özelliği olan paydır, bunu iyi anla! وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ Yani can yakıcı bir azap vardır. Bu cümle, azaplarının nihai büyüklüğü zikredildikten sonra son derece elem verici oluşu zikredilerek azabın dehşetinin kemalini açıklayan müstakil bir mübtedadır; ya da ilk cümlenin bildirdiği zararı pekiştirmektedir. Şöyle denilmiştir: Âdet olduğu üzere alıcı, alışveriş kazançlı olduğunda satın aldığı şeyden sevinç ve memnuniyet duyar, zararlı olduğunda ise acı çeker. İşte bu duruma binaen azapları elem verici olarak nitelenmiştir; bunu Mevlânâ Şeyhülislâm nakletmiştir.
وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ عطف على قوله تعالى: وَلا يَحْزُنْكَ والفعل مسند إلى الموصول، و «أن» وما عملت فيه سادّ مسدّ مفعوليه عند سيبويه لحصول المقصود وهو تعلق أفعال القلوب بنسبة بين المبتدأ والخبر، وعند الأخفش المفعول الثاني محذوف، و «ما» إما مصدرية، أو موصولة وكان حقها في الوجهين أن تكتب مفصولة لكنها كتبت في الإمام موصولة، واتباع الإمام لازم، ولعل وجهه مشاكلة ما بعده، والحمل على الأكثر فيها، وخَيْرٌ خبر، وقرئ خيرا بالنصب على أن يكون- لأنفسهم- هو الخبر ولَهُمْ تبيين، أو حال من خَيْرٌ والإملاء في الأصل إطالة المدة والملأ الحين الطويل، ومنه الملوان لليل والنهار لطول تعاقبهما، وأما إملاء الكتاب فسمي بذلك لطول المدة بالوقوف عند كل كلمة.
وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ ayeti, Allah Teâlâ'nın: وَلا يَحْزُنْكَ kavline matuftur. Fiil, ismi mevsule isnat edilmiştir. 'Enne' (أن) ve amel ettiği lafızlar, Sîbeveyh'e göre maksat hâsıl olduğu, yani kalp fiilleri mübteda ve haber arasındaki nisbete taalluk ettiği için iki mef'ûlün yerine geçmiştir. Ahfeş'e göre ise ikinci mef'ûl mahzuftur. 'Mâ' (ما) ya masdariyyedir ya da ismi mevsuldür. Her iki ihtimalde de ayrı yazılması gerekirdi; fakat İmam Mushaf'ta bitişik yazılmıştır ve İmam Mushaf'a uymak zorunludur. Bunun gerekçesi, belki de kendisinden sonrakine benzemesi ve onda galip olan duruma hamledilmesidir. خَيْرٌ kelimesi haberdir. لِأَنْفُسِهِمْ ifadesinin haber, لَهُمْ ifadesinin açıklama veya خَيْرٌ kelimesinden hâl olması üzere خيرا şeklinde mansûb olarak da okunmuştur. 'İmlâ' (الإملاء) kelimesi aslen süreyi uzatmak demektir. 'Melâ' (الملأ) ise uzun vakit anlamına gelir. Birbirini takip etmelerinin uzunluğundan dolayı gece ve gündüze 'melevân' (الملوان) denilmesi bundandır. Kitap yazdırmaya 'imlâü'l-kitâb' denilmesi ise her kelimede duraklayarak sürenin uzamasından dolayıdır.
وقيل: الإملاء التخلية والشأن يقال: أملى لفرسه إذا أرخى له الطول ليرعى كيف شاء.
Şöyle de denilmiştir: İmlâ, serbest bırakmak ve kendi haline terk etmektir. Nitekim dilediği gibi otlasın diye atın ipi gevşetildiğinde 'emlâ li-ferasihî' (أملى لفرسه) denir.
وحاصل التركيب لا يحسبن الكافرون أن إملاءنا لهم، أو الذي نمليه خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ أو لا يحسبن الكافرون خيرية إملائنا لهم، أو خيرية الذي نمليه لهم ثابتة أو واقعة، ومآل ذلك نهيهم عن السرور بظاهر إطالة الله تعالى أعمارهم وإمهالهم على ما هم فيه، أو بتخليتهم وشأنهم بناء على حسبان خيريته لهم، وتحسيرهم ببيان أنه شر بحث وضرر محض، وقرأ حمزة ولا تحسبن بالتاء، والخطاب إما لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وهو الأنسب بمقام
Terkibin neticesi şudur: Kâfirler, kendilerine mühlet vermemizi veya verdiğimiz mühleti kendileri için خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ hayırlı sanmasınlar; yahut kâfirler kendilerine mühlet vermemizin hayırlı oluşunun veya onlara verdiğimiz şeyin hayrının sabit ya da vaki olduğunu sanmasınlar. Bunun varacağı mana; onların, kendileri için hayırlı olduğu zannına kapılarak Allah Teâlâ'nın ömürlerini uzatması ve bulundukları hal üzere onlara mühlet vermesi yahut kendilerini serbest bırakması gibi zahirî duruma sevinmekten nehyedilmeleri ve bunun sırf bir şer ve katıksız bir zarar olduğunun açıklanması suretiyle hüsrana uğratılmalarıdır. Hamza, tâ harfiyle 'velâ tahsebünne' (ولا تحسبن) şeklinde okumuştur. Hitap ya Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'edir ki teselli makamına
التسلية إلا أن المقصود التعريض بهم إذ حسبوا ما ذكر، وإما لكل من يتأتى منه الحسبان قصدا إلى إشاعة فظاعة حالهم، والموصول مفعول، وأَنَّما نُمْلِي إلخ بدل اشتمال منه، وحيث كان المقصود بالذات هو البدل وكان هنا مما يسدّ مسدّ المفعولين جاز الاقتصار على مفعول واحد وإلا فالاقتصار لولا ذلك غير صحيح على الصحيح، ويجوز أن يكون أَنَّما نُمْلِي مفعولا ثانيا إلا أنه لكونه في تأويل المصدر لا يصح حمله على الذوات فلا بد من تقدير، أما في الأول أي لا تحسبن حال الذين كفروا وشأنهم، وأما في الثاني أي لا تحسبن الذين كفروا أصحاب أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ إلخ، وإنما قيد الخير بقوله تعالى: لِأَنْفُسِهِمْ لأن الإملاء خير للمؤمنين لما فيه من الفوائد الجمة، ومن جعل خيرا فيما نحن فيه أفعل تفضيل، وجعل المفضل عليه القتل في سبيل الله تعالى جعل التفضيل مبنيا على اعتبار الزعم والمماشاة، والآية نزلت في مشركي مكة- وهو المروي عن مقاتل أو في قريظة والنضير- وهو المروي عن عطاء إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً استئناف بما هو العلة للحكم قبلها، والقائلون بأن الخير والشر بإرادته تعالى يجوزون التعليل بمثل هذا، إما لأنه غرض وإما لأنه مراد مع الفعل فيشبه العلة عند من لم يجوز تعليل أفعاله بالأغراض. وأما المعتزلة فإنهم وإن قالوا بتعليلها لكن القبيح ليس مرادا له تعالى عندهم ومطلوبا وغرضا، ولهذا جعلوا ازدياد الإثم هنا باعثا نحو قعدت عن الحرب جبنا لا غرضا يقصد حصوله، ولما لم يكن الازدياد متقدما على الإملاء هنا، والباعث لا بد أن يكون متقدما جعلوه استعارة بناء على أن سبقه في علم الله تعالى القديم الذي لا يجوز تخلف المعلوم عنه شبهه يتقدم الباعث في الخارج ولا يخفى تعسفه، ولذا قيل: إن الأسهل القول بأن اللام للعاقبة.
en uygun olanı budur; ancak maksat, zikredilen zanna kapıldıkları için kâfirlere tarizde bulunmaktır. Ya da hallerinin vahametini yaymak maksadıyla bu zanda bulunabilecek herkese hitaptır. İsmi mevsul mef'ûldür, أَنَّما نُمْلِي ve devamı ise ondan bedel-i iştimaldir. Asıl maksat bedel olduğundan ve burada iki mef'ûl yerine geçtiğinden tek bir mef'ûlle yetinmek caiz olmuştur; aksi takdirde bu durum olmasaydı sahih görüşe göre tek mef'ûlle yetinmek sahih olmazdı. أَنَّما نُمْلِي ifadesinin ikinci mef'ûl olması da caizdir; ancak masdar tevilinde olduğundan bizzat zatlara yüklenmesi sahih olmaz, dolayısıyla bir takdirde bulunmak gerekir. Birincisinde yani 'kâfirlerin durumunu ve halini böyle sanma', ikincisinde ise 'kâfirleri أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ sahibi kimseler sanma' takdirindedir. Hayır kaydının Allah Teâlâ'nın: لِأَنْفُسِهِمْ kavliyle kayıtlanması; müminler için mühlet verilmesinin, içinde barındırdığı pek çok faydadan dolayı hayırlı olmasındandır. Burada 'hayr' kelimesini ismi tafdil kılan ve tafdil edilen tarafı da Allah yolunda öldürülmek (şehadet) yapan kimse, bu üstünlüğü kâfirlerin zannına ve onların anlayışına göre kabule bağlamıştır. Ayet, Mekke müşrikleri hakkında inmiştir ki Mukâtil'den rivayet edilen budur; yahut Kurayza ve Nadîroğulları hakkında inmiştir ki bu da Atâ'dan rivayet edilmiştir. إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً ayeti, kendisinden önceki hükmün illeti makamında olan bir istînâftır. Hayrın ve şerrin Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğunu savunan [Ehl-i Sünnet] âlimleri bu tür bir gerekçelendirmeyi caiz görürler; zira bu ya bir hikmettir ya da fiille beraber murad edilen bir husustur, dolayısıyla Allah'ın fiillerinin gayelerle gerekçelendirilmesini caiz görmeyenlere göre illete benzer. Mutezile'ye gelince; onlar Allah'ın fiillerinin gerekçeli olduğunu söyleseler de çirkin olan şey onlara göre Allah Teâlâ'nın muradı, talep ettiği ve gayesi olamaz. Bu sebeple onlar buradaki günahın artmasını, gerçekleşmesi kastedilen bir gaye değil, 'korkaklığımdan dolayı savaştan geri durdum' ifadesindeki gibi bir sevk edici unsur (bâis) kılmışlardır. Burada günahın artması mühlet vermeden önce vaki olmadığı ve sevk edici unsurun da mutlaka önce bulunması gerektiği için, Allah Teâlâ'nın malûmunun aksinin vaki olması caiz olmayan ezelî ilmindeki önceliğinin dış dünyadaki sevk edici unsurun önceliğine benzetilmesine dayanarak bunu bir istiare kılmışlardır. Bunun aşırı bir zorlama olduğu açıktır; bu yüzden [ayetteki] lâm harfinin âkıbet (sonuç) lâmı olduğunu söylemenin daha kolay olduğu belirtilmiştir.
واعترض بأنه وإن كان أقل تكلفا إلا أن القول بها غير صحيح لأن هذه الجملة تعليل لما قبلها فلو كان الإملاء لغرض صحيح يترتب عليه هذا الأمر الفاسد القبيح لم يصح ذلك ولم يصلح هذا تعليلا لنهيهم عن حسبان الإملاء لهم خيرا فتأمل قاله بعض المحققين.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Her ne kadar daha az külfetli olsa da lâmın âkıbet için olduğunu söylemek sahih değildir; çünkü bu cümle kendisinden öncekine bir illettir. Şayet mühlet vermek, arkasından bu bozuk ve çirkin sonucun doğacağı sahih bir gaye için olsaydı bu sahih olmazdı ve bu ifade, kendilerine mühlet verilmesini hayır sanmaktan onları nehyetmenin illeti olmaya elverişli bulunmazdı; iyi düşün! Bunu bazı muhakkik âlimler söylemiştir.
وقرأ يحيى بن وثاب بفتح أَنَّما هذه وكسر الأولى وبياء الغيبة في يَحْسَبَنَّ على أن الَّذِينَ كَفَرُوا فاعل يَحْسَبَنَّ وأَنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً قائم مقام مفعولي الحسبان، والمعنى وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أن إملاءنا لهم لازدياد الإثم بل للتوبة والدخول في الإيمان وتدارك ما فات، أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ اعتراض بين الفعل ومعموله ومعناه أن إملاءنا خير لهم إن انتبهوا وتابوا. والفرق بين القراءتين أن الإملاء على هذه القراءة لإرادة التوبة والإملاء للازدياد منفي، وعلى القراءة الأخرى هو مثبت، والآخر منفي ضمنا ولا تعارض بينهما لأنه عند أهل السنة يجوز إرادة كل منهما ولا يلزم تخلف المراد عن الإرادة لأنه مشروط بشروط كما علمت.
Yahya b. Vessâb bu ikinci أَنَّما kelimesini fetha, birincisini kesre ile ve يَحْسَبَنَّ fiilini gâib yâ'sı ile okumuştur. Buna göre الَّذِينَ كَفَرُوا ifadesi يَحْسَبَنَّ fiilinin faili, أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً ise zannetme fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçen yapıdır. Mana şöyle olur: 'Kâfirler, kendilerine mühlet vermemizin günahı artırmak için olduğunu sanmasınlar; bilakis bu tevbe etmeleri, imana girmeleri ve kaçırdıklarını telafi etmeleri içindir.' أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ cümlesi ise fiil ile ma‘mûlü arasında bir itiraziyye (ara cümle) olup anlamı: 'Şayet uyanır ve tevbe ederlerse onlara mühlet vermemiz kendileri için hayırlıdır' demektir. İki kıraat arasındaki fark şudur: Bu kıraate göre mühlet verme tevbe iradesi içindir ve günahın artması için mühlet verilmesi nefyedilmiştir; diğer kıraate göre ise bu sabittir, diğeri ise zımnen nefyedilmiştir. İkisi arasında bir çelişki yoktur; çünkü Ehl-i Sünnet nezdinde her ikisinin de irade edilmesi caizdir ve bildiğin üzere şartlara bağlı olduğu için muradın iradeden geri kalması gerekmez.
وزعم بعضهم أن جملة أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ إلخ حالية أي لا يحسبن في هذه الحالة هذا، وهذه الحالة منافية له وليس بشيء لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ جملة مبتدأة مبينة لحالهم في الآخرة إثر بيان حالهم في الدنيا أو حال من الواو أي ليزدادوا إثما معدا لهم عذاب مهين وهذا متعين في القراءة الأخيرة- كما ذهب إليه غير واحد من المحققين- ليكون مضمون ذلك داخلا في حيز النهي عن الحسبان بمنزلة أن يقال: لِيَزْدادُوا إِثْماً وليكون لهم عذاب، وجعلها بعضهم معطوفة على جملة لِيَزْدادُوا بأن يكون عَذابٌ مُهِينٌ فاعل الظرف بتقدير ويكون لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ وهو من الضعف بمكان، نعم قيل: بجواز كونها اعتراضية وله وجه في الجملة هذا وإنما وصف عذابهم بالإهانة لأنه- كما قال شيخ الإسلام- لما تضمن الإملاء التمتع بطيبات الدنيا وزينتها وذلك مما يستدعي التعزز والتجبر وصفه به ليكون جزاؤهم جزاء وفاقا- قاله شيخ الإسلام- ويمكن أن يقال: إن ذلك إشارة إلى رد ما يمكن أن يكون منشأ لحسبانهم وهو أنهم أعزة لديه ﷿ إثر الإشارة إلى ردّه بنوع آخر.
Bazıları أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ cümlesinin hâl cümlesi olduğunu, yani 'bu durumdayken bunu böyle sanmasınlar, oysa bu durum ona manidir' anlamına geldiğini iddia etmişlerdir ki bu bir değer taşımaz. لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ cümlesi, dünyadaki hallerinin beyanının ardından ahiretteki hallerini açıklayan müstakil bir mübtedadır; ya da [önceki fiildeki] vâv'dan hâldir; yani 'kendileri için alçaltıcı bir azap hazırlanmış olduğu halde günahları artsın diye...' demektir. Birçok muhakkik âlimin benimsediği üzere bu son kıraatte bu mana zaruridir; ta ki bu muhteva, 'günahları artsın ve kendileri için azap olsun diye' denilmişçesine zandan nehyedilme kapsamına dahil olsun. Bazıları ise عَذابٌ مُهِينٌ lafzını 've onlar için alçaltıcı bir azap olur' takdiriyle zarfın faili kılarak bunu لِيَزْدادُوا cümlesine matuf kılmışlardır ki bu son derece zayıftır. Evet, onun itiraziyye (ara cümle) olmasının caiz olduğu da söylenmiştir ve bunun da genel olarak bir vechi vardır. Şeyhülislâm'ın belirttiği üzere, azaplarının alçaltıcı (mühîn) olarak nitelenmesinin sebebi şudur: Mühlet verme dünya nimetlerinden ve süsünden faydalanmayı içerdiğinden ve bu da büyüklük taslamayı ve zorbalığı davet ettiğinden, cezaları amellerine tam denk olsun diye azap bu sıfatla tavsif edilmiştir. Şöyle de denilebilir: Bu, onların kapıldıkları zannın kaynağı olabilecek 'Allah azze ve celle katında değerli kimseler oldukları' düşüncesini, başka bir üslupla reddetmenin ardından bir kez daha reddetmeye işarettir.
ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ كلام مستأنف مسوق لوعد المؤمنين ووعيد المنافقين بالعقوبة الدنيوية وهي الفضيحة والخزي إثر بيان عقوبتهم الأخروية، وقدم بيان ذلك لأنه أمس بالإملاء لازدياد الآثام، وفي هذا الوعد والوعيد أيضا ما لا يخفى من التسلية له صلى الله تعالى عليه وسلم كما في الكلام السابق، وقيل:
ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ müminlere bir vaad, münafıklara ise ahiret azaplarının açıklanmasının ardından dünyevi ceza olan rezil ve rüsva edilme tehdidi içeren müstakil bir kelamdır. Bunun açıklaması öne alınmıştır; çünkü günahların artması için mühlet verme konusuna daha yakındır. Önceki kelamda olduğu gibi bu vaad ve tehditte de Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için teselli bulunduğu açıktır. Şöyle de denilmiştir:
الآية مسوقة لبيان الحكمة في إملائه تعالى للكفرة إثر بيان شريعته لهم، ولا يخفى أنه بعيد فضلا عن كونه أقرب، والمراد من المؤمنين المخلصون والخطاب على ما يقتضيه الذوق لعامة المخلصين والمنافقين ففيه التفات في ضمن التلوين، والمراد بما هم عليه اختلاط بعضهم ببعض واستواؤهم في إجراء أحكام الإسلام عليهم، وإلى هذا جنح المحققون من أهل التفسير، وقال أكثرهم: إن الخطاب للمنافقين ليس إلا، ففيه تلوين فقط، وذهب أكثر أهل المعاني إلى أنه للمؤمنين خاصة ففيه تلوين والتفات أيضا.
Ayet, Allah Teâlâ'nın kâfirlere şeriatını açıklamasının ardından onlara mühlet vermesindeki hikmeti beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Ancak bunun [önceki açıklamaya göre] daha yakın olmak şöyle dursun, uzak bir tevil olduğu açıktır. 'Müminler'den murat ihlaslı olanlardır. [Hitap zevk ve belagatin gerektirdiğine göre] hitap hem ihlaslıların hem de münafıkların geneline yöneliktir; dolayısıyla burada üslup çeşitliliği (telvîn) içinde bir iltifat sanatı vardır. 'Üzerinde bulunduğunuz hal'den murat ise, birbirleriyle karışık olmaları ve İslam hükümlerinin hepsine eşit şekilde uygulanmasıdır. Müfessirlerden muhakkik olanlar bu görüşe meyletmişlerdir. Onların çoğunluğu ise hitabın sadece münafıklara olduğunu söylemiştir ki bu takdirde sadece telvîn vardır. Meânî âlimlerinin ekseriyeti ise hitabın özellikle müminlere ait olduğunu savunmuştur; bu durumda ise hem telvîn hem de iltifat vardır.
وأخرج ابن أبي حاتم من طريق علي عن ابن عباس وابن جرير، وغيره عن قتادة أن للكفار، ولعل المراد بهم المنافقون وإلا فهو بعيد جدا، واللام في لِيَذَرَ متعلقة بمحذوف هو الخبر لكان، والفعل منصوب بأن مضمرة بعدها- كما ذهب إليه البصريون- أي ما كان الله مريدا لأن يذر المؤمنين إلخ وقال الكوفيون اللام مزيدة للتأكيد وناصبة للفعل بنفسها والخبر هو الفعل ولا يقدح في عملها زيادتها إذ الزائد قد يعلم كما في حروف الجر المزيدة فلا ضعف في مذهبهم من هذه الحيثية كما وهم، وأصل يذر يوذر فحذفت الواو منها تشبيها لها بيدع وليس لحذفها علة هناك إذ لم تقع بين ياء وكسرة ولا ما هو في تقدير الكسرة بخلاف يدع فإن الأصل يودع فحذفت الواو لوقوعها بين الياء وما هو في تقدير الكسرة، وإنما فتحت الدال لأن لامه حرف حلقي فيفتح له ما قبله ومثله- يسع ويطأ ويقع- ولم يستعملوا من يذر ماضيا ولا مصدرا ولا اسم فاعل مثلا استغناء بتصرف مرادفه وهو يترك.
İbn Ebî Hâtim, Ali tarikiyle İbn Abbâs'tan; İbn Cerîr ve başkaları ise Katâde'den hitabın kâfirlere olduğunu rivayet etmişlerdir; burada kastedilenler muhtemelen münafıklardır, aksi takdirde bu [ihtimal] oldukça uzaktır. لِيَذَرَ ifadesindeki lâm, 'kâne'nin haberi olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; fiil ise Basralıların benimsediği üzere kendisinden sonra gizli bir 'en' ile mansûbdur; yani 'Allah müminleri bırakmayı murad etmiş değildir...' demektir. Kûfeliler ise lâm harfinin tekit için zait olduğunu, fiili bizzat nasbettiğini ve haberin fiilin kendisi olduğunu söylemişlerdir. Lâmın zait olması amel etmesine mani değildir; nitekim zait harf-i cerlerde de görüldüğü üzere zait olan amil olabilir; dolayısıyla vehmedildiği gibi onların mezhebinde bu açıdan bir zayıflık yoktur. 'Yezeru' (يذر) fiilinin aslı 'yevzeru' (يوذر) şeklindedir; 'yeda‘u' (يدع) fiiline benzetilerek vâv harfi hazfedilmiştir. Ancak orada hazfedilmesini gerektiren bir illet yoktur; zira yâ ile kesre arasında yahut takdîrî kesre konumunda olan bir harfin arasında yer almamıştır. Oysa 'yeda‘u' fiili böyle değildir; zira aslı 'yevde‘u' (يودع) olup vâv harfi yâ ile takdîrî kesre konumundaki harfin arasına girdiği için hazfedilmiştir. Dâl harfinin fethalı kılınması ise lamel-fiilinin boğaz harfi olmasındandır; zira boğaz harfi kendisinden öncekini fethalı kılar. 'Yese‘u', 'yeta‘u' ve 'yeka‘u' fiilleri de böyledir. Müradifi olan 'yetruku' (يترك) fiilinin çekimiyle yetindikleri için 'yezeru' fiilinin mâzisini, masdarını ve ism-i fâilini kullanmamışlardır.
وقوله تعالى: حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ غاية لما يفهمه النفي السابق كأنه قيل: ما يتركهم على ذلك الاختلاف بل يقدر الأمور ويرتب الأسباب حتى يعزل المنافق من المؤمن وليس غاية للكلام السابق نفسه إذ يصير المعنى أنه تعالى لا يترك المؤمنين على ما أنتم عليه إلى هذه الغاية، ويفهم منه كما قال السمين: إنه إذا وجدت الغاية ترك المؤمنين على ما أنتم عليه، وليس المعنى على ذلك وعبر عن المؤمن والمنافق بالطيب والخبيث تسجيلا على كل منهما بما يليق به وإشعارا بعلة الحكم، أفرد الخبيث والطيب مع تعدد ما أريد بكل إيذانا بأن مدار إفراز أحد الفريقين من الآخر هو اتصافهما بوصفهما لا خصوصية ذاتهما وتعدد آحادهما، وتعليق الميز بالخبيث مع أن المتبادر مما سبق من عدم ترك المؤمنين على الاختلاط تعليقه بهم وإفرازهم عن المنافقين لما أن الميز الواقع بين الفريقين إنما هو بالتصرف في المنافقين وتغييرهم من حال إلى حال أخرى مع بقاء المؤمنين على ما كانوا عليه من أصل الإيمان وإن ظهر مزيد إخلاصهم لا بالتصرف فيهم وتغييرهم من حال إلى حال مع بقاء المنافقين على ما هم عليه من الاستتار وإنما لم ينسب عدم الترك إليهم لما أنه مشعر بالاعتناء بشأن من نسب إليه فإن المتبادر منه عدم الترك على حالة غير ملائمة كما يشهد به الذوق السليم قاله بعض المحققين، وقيل: إنما قدم الخبيث على الطيب وعلق به فعل الميز إشعارا بمزيد رداءة ذلك الجنس فإن الملقى من الشيئين هو الأدون.
Allah Teâlâ'nın: حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ kavli, önceki nefiyden anlaşılan mananın gayesidir (nihai sınırıdır). Sanki şöyle denilmiştir: 'Onları bu karışıklık üzere bırakmaz; bilakis münafığı mümininden ayırıncaya kadar işleri takdir eder ve sebepleri düzenler.' Yoksa bu, önceki kelamın bizzat kendisinin gayesi değildir; aksi takdirde mana, Allah Teâlâ'nın müminleri bu gayeye kadar üzerinizde bulunduğunuz hal üzere bırakmayacağı anlamına gelir ve es-Semîn'in de belirttiği üzere bundan 'gaye gerçekleştiğinde müminleri üzerinizde bulunduğunuz hal üzere bırakır' manası anlaşılır ki murat edilen mana bu değildir. Mümin ve münafıktan 'habîs' (kötü/pis) ve 'tayyib' (temiz/iyi) olarak söz edilmesi, her birini layık olduğu vasıfla nitelemek ve hükmün illetini hissettirmek içindir. Her biriyle kastedilen fertler çok olduğu halde 'habîs' ve 'tayyib' kelimelerinin tekil getirilmesi, iki fırkayı birbirinden ayırmanın medarının fertlerin zatı ve çokluğu değil, o vasıflarla nitelenmiş olmaları olduğunu bildirmek içindir. Ayrıştırma fiilinin (meyz) münafıklara bağlanması ise —oysa müminlerin karışık halde bırakılmamasından ilk akla gelen şey, ayrıştırmanın müminlere bağlanıp onların münafıklardan ayrılmasıdır— iki grup arasında gerçekleşen ayrışmanın, müminlerin ihlasları daha da belirginleşmekle birlikte imanın aslı üzerindeki hallerini korumalarıyla birlikte, münafıklara müdahale edilip onların bir halden başka bir hale dönüştürülmesiyle meydana gelmesindendir; yoksa münafıklar gizlenme halleri üzere kalırken müminlere müdahale edilip onların bir halden başka bir hale çevrilmesiyle değildir. Karışık halde bırakılmama fiilinin münafıklara nisbet edilmemesi ise, kendisine nisbet edilen kimsenin şanına ihtimam gösterildiğini hissettirmesindendir; çünkü selim aklın ve zevkin şahitlik ettiği üzere bundan ilk anlaşılan, uygun olmayan bir hal üzere bırakılmamaktır; bunu bazı muhakkik âlimler ifade etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Habîsin tayyibden önce zikredilmesi ve ayırma fiilinin ona bağlanması, o cinsin kötülüğünün fazlalığını hissettirmek içindir; zira iki şeyden ayıklanıp atılan, daha değersiz olanıdır.
وقرأ حمزة والكسائي «يميّز» بالتشديد وماضيه ميز، وماضي المخفف ماز، وهما- كما قال غير واحد- لغتان بمعنى واحد، وليس التضعيف لتعدي الفعل كما في فرح وفرح، لأن ماز وميز يتعديان إلى مفعول واحد، ونظير ذلك عاض وعوض، وعن ابن كثير أنه قرئ «يميز» بضم أوله مع التخفيف على أنه من أماز بمعنى ميز، واختلف بم يحصل
Hamza ve Kisâî şedde ile 'yümeyyize' (يميّز) şeklinde okumuşlardır; bunun mâzisi 'meyyeze'dir (ميز). Şeddesiz olanın mâzisi ise 'mâze'dir (ماز). Birden fazla âlimin belirttiği üzere bu ikisi aynı manada iki ayrı lehçedir. Şeddeleme, 'ferraha' ve 'feraha'da olduğu gibi fiili geçişli kılmak için değildir; çünkü hem 'mâze' hem de 'meyyeze' tek bir mef'ûle geçişlidir. Bunun benzeri '‘âda' ve '‘avveda' fiilleridir. İbn Kesîr'den ise 'meyyeze' anlamındaki 'emâze' fiilinden türemiş olarak ilk harfin dammesi ve şeddesiz haliyle 'yümîze' (يميز) okunduğu rivayet edilmiştir. Bu ayrıştırmanın ne ile
هذا الميز؟ فقيل: بالمحن والمصائب كما وقع يوم أحد، وقيل: بإعلاء كلمة الدين وكسر شوكة المخالفين، وقيل:
hasıl olacağı hususunda ihtilaf edilmiştir: Uhud gününde olduğu gibi mihnet ve musibetlerle olacağı söylenmiştir; dinin kelimesini yüceltip muhaliflerin gücünü kırmakla olacağı söylenmiştir; ve şöyle de denilmiştir:
بالوحي إلى النبي ﷺ ولهذا أردفه سبحانه بقوله:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilmesiyle hasıl olacaktır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ bunun peşinden şöyle buyurmuştur:
وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ ومن هنا جعل مولانا شيخ الإسلام ما قبل الاستدراك تمهيدا لبيان الميز الموعود به على طريق تجريد الخطاب للمخلصين تشريفا لهم.
وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ İşte bundan dolayı Mevlânâ Şeyhülislâm, istidrâktan (lâkin edatından) önceki kısmı, kendilerini taltif etmek amacıyla hitabı ihlaslı müminlere tahsis etme yoluyla vadedilen ayrıştırmayı beyan etmek için bir mukaddime kılmıştır.
والاستدراك إشارة إلى كيفية وقوعه على سبيل الإجمال وأن المعنى ما كان الله ليترك المخلصين على الاختلاط بالمنافقين بل يرتب المبادي حتى يخرج المنافقين من بينهم، وما يفعل ذلك باطلاعكم على ما في قلوبهم من الكفر والنفاق ولكنه تعالى يوحى إلى رسوله ﷺ فيخبره بذلك وبما ظهر منهم من الأقوال والأفعال حسبما حكى عنهم بعضه فيما سلف فيفضحهم على رؤوس الأشهاد ويخلصكم مما تكرهون، وذكر أنه قد جوز أن يكون المعنى لا يترككم مختلطين حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ بأن يكلفكم التكاليف الصعبة التي لا يصبر عليها إلا الخلص الذين امتحن الله تعالى قلوبهم تبذل الأرواح في الجهاد، وإنفاق الأموال في سبيل الله تعالى، فيجعل ذلك عيارا على عقائدكم وشاهدا بضمائركم حتى يعلم بعضكم بما في قلب بعض بطريق الاستدلال لا من جهة الوقوف على ذات الصدور، فإن ذلك مما استأثر الله تعالى به، وتعقبه بأن الاستدراك باجتباء الرسل المنبئ عن مزيد مزيتهم وفضل معرفتهم على الخلق إثر بيان قصور رتبتهم عن الوقوف على خفايا السرائر صريح في أن المراد إظهار تلك السرائر بطريق الوحي لا بطريق التكليف بما يؤدي إلى خروج أسرارهم عن رتبة الخفاء.
İstidrâk ise bunun icmâlî olarak nasıl vuku bulacağına bir işarettir. Mana şudur: Allah, ihlaslı müminleri münafıklarla karışık halde bırakacak değildir; bilakis münafıkları onların arasından çıkaracak sebepleri tanzim eder. Ancak bunu, onların kalplerindeki küfür ve nifakı size bildirerek yapmaz; lakin Allah Teâlâ Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem vahyeder ve daha önce bir kısmı nakledildiği üzere onların söyledikleri sözleri ve sergiledikleri fiilleri ona bildirir; böylece onları herkesin gözü önünde rezil eder ve sizleri hoşlanmadığınız şeyden kurtarır. Ayetin manasının şu şekilde olmasının da caiz görüldüğü zikredilmiştir: Allah, cihadda canları feda etmek ve Allah yolunda malları infak etmek gibi ancak Allah Teâlâ'nın kalplerini imtihan ettiği ihlaslı kimselerin sabredebileceği ağır tekliflerle sizi mükellef tutarak حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ temiz olanı murdardan ayırıncaya kadar sizi karışık halde bırakmaz. Bu zorlu görevleri inançlarınız için bir mihenk taşı ve vicdanlarınıza bir şahit kılar; ta ki göğüslerin özüne bizzat vakıf olma yoluyla değil —çünkü bu Allah Teâlâ'nın zâtına has kıldığı bir bilgidir— delil getirme yoluyla birbirinizin kalbindekini bilesiniz. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: İnsanların gizli sırlarına vakıf olmaktan aciz oldukları beyan edildikten hemen sonra peygamberlerin seçilmesinin zikredilmesi —ki bu onların üstün meziyetlerine ve insanlara kıyasla ilimlerinin faziletine delalet eder— bu sırların, gizlilik mertebesinden çıkmasına yol açacak teklifler yoluyla değil, vahiy yoluyla ortaya çıkarılmasının murat edildiğine sarih bir delildir.
وأنت تعلم أن دعوى أن الاستدراك صريح فيما ادعاه من المراد مما لا يكاد يثبته الدليل، ولهذا قيل: إن حاصل المعنى ليس لكم رتبة الاطلاع على الغيب وإنما لكم رتبة العلم الاستدلالي الحاصل من نصب العلامات والأدلة، والله تعالى سيمنحكم بذلك فلا تطمعوا في غيره فإن رتبة الاطلاع على الغيب لمن شاء من رسله، وأين أنتم من أولئك المصطفين الأخيار؟ نعم ما ذكره هذا المولى أظهر، وأولى، وقد سبقه إليه أبو حيان، والمراد من قوله سبحانه: لِيُطْلِعَكُمْ إما ليؤتى أحدكم علم الغيب فيطلع على ما في القلوب أو ليطلع جميعكم أي أنه تعالى لا يطلع جميعكم على ذلك بل يختص به من أراد، وأيد الأول بأن سبب النزول أكثر ملاءمة له. فقد أخرج ابن جرير عن السدي أن الكفرة قالوا إن كان محمد صادقا ليخبرنا من يؤمن منا ومن يكفر فنزلت.
Bilirsin ki istidrâkın onun iddia ettiği manaya sarih bir delil olduğu iddiası, delille ispatı neredeyse mümkün olmayan bir husustur. Bu yüzden şöyle denilmiştir: Mananın özü şudur: Gaybı bilme mertebesi size ait değildir; sizin payınız ancak alametlerin ve delillerin vaz edilmesinden elde edilen istidlâlî (akıl yürütmeye dayalı) ilim mertebesidir. Allah Teâlâ bunu size bağışlayacaktır, dolayısıyla başkasına göz dikmeyin; zira gayba vakıf olma mertebesi peygamberlerinden dilediği kimselere aittir. Nerede siz, nerede o seçilmiş hayırlı zatlar? Evet, bu zatın [Şeyhülislâm'ın] zikrettiği mana daha açık ve daha evladır; nitekim Ebû Hayyân da bundan önce aynı görüşü belirtmiştir. Allah Teâlâ'nın: لِيُطْلِعَكُمْ kavlinden murat; ya içinizden herhangi birine gayb ilminin verilip kalplerde olana vakıf kılınması ya da hepinizin vakıf kılınmasıdır; yani Allah Teâlâ hepinizi buna vakıf kılmaz, bilakis dilediği kimseyi buna has kılar. Birinci görüş, nüzul sebebinin ona daha uygun olmasıyla desteklenmiştir. Nitekim İbn Cerîr es-Süddî'den kâfirlerin: 'Eğer Muhammed doğru sözlü ise içimizden kimin iman edip kimin inkâr edeceğini bize haber versin' dediklerini ve bunun üzerine ayetin indiğini rivayet etmiştir.
ونقل الواحدي عن السدي أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: عرضت على أمتي في صورها كما عرضت على آدم وأعلمت من يؤمن بي ومن يكفر فبلغ ذلك المنافقين فاستهزؤوا وقالوا: يزعم محمد أنه يعلم من يؤمن به ومن يكفر ونحن معه ولا يعرفنا فأنزل الله تعالى هذه الآية»
Vâhidî'nin es-Süddî'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âdem'e arz olunduğu gibi ümmetim de bana suretleriyle arz olundu ve bana kimin iman edip kimin inkâr edeceği bildirildi.» Bu durum münafıklara ulaşınca alay edip şöyle dediler: «Muhammed kendisine kimin iman edip kimin inkâr edeceğini bildiğini iddia ediyor; oysa biz onunla beraberiz ama bizi tanımıyor.» Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وقال الكلبي: قالت قريش: «تزعم يا محمد أن من خالفك فهو في النار والله تعالى عليه غضبان وأن من تبعك على دينك فهو من أهل الجنة والله تعالى عنه راض فأخبرنا بمن يؤمن بك ومن لا يؤمن فأنزل الله تعالى هذه الآية،
Kelbî ise şöyle demiştir: Kureyşliler dediler ki: «Ey Muhammed! Sen sana muhalefet edenin cehennemde olacağını ve Allah Teâlâ'nın ona gazap ettiğini; senin dinine uyanın ise cennet ehlinden olup Allah Teâlâ'nın ondan razı olduğunu iddia ediyorsun. Öyleyse sana kimin iman edeceğini ve kimin iman etmeyeceğini bize haber ver.» Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وأيد الثاني بأن ظاهر السوق يقتضيه قيل: والحق اتباع السوق ويكفي أدنى مناسبة بالقصة في كونها سببا للنزول على أن في سند هذه الآثار مقالا حتى قال بعض الحفاظ في بعضها: إني لم أقف عليه،
İkinci görüş ise lafzın zahirî akışının bunu gerektirmesiyle desteklenmiştir. Şöyle denilmiştir: Hak olan, sözün akışına uymaktır; bir kıssanın nüzul sebebi sayılması için onunla en küçük bir münasebetin bulunması yeterlidir; kaldı ki bu rivayetlerin senedinde tenkitler vardır, hatta bazı hadis hafızları bunlardan bazıları hakkında 'Buna muttali olamadım' demiştir.
وقد روي عن أبي العالية ما يخالفها وهو أن المؤمنين سئلوا أن يعطوا علامة يفرقون بها بين المؤمن والمنافق فنزلت،
Ebu'l-Âliye'den bunlara muhalif bir rivayet de nakledilmiştir: Müminlerden, mümin ile münafığı birbirinden ayırt edecekleri bir alamet verilmesi istenmiş, bunun üzerine ayet inmiştir.
والاجتباء الاستخلاص كما روي عن أبي مالك ويؤول إلى الاصطفاء والاختيار وهو المشهور في تفسيره، ويقال جبوت المال وجبيته بالواو والياء فياء يجتبي هنا إما على أصلها أو منقلبة من واو لانكسار ما قبلها، وعبر به للإيذان بأن الوقوف على الأسرار الغيبية لا يتأتى إلا ممن رشحه الله تعالى لمنصب جليل تقاصرت عنه همم الأمم واصطفاه على الجماهير لإرشادهم و «من» لابتداء الغاية وتعميم الاجتباء لسائر الرسل ﵈ للدلالة على
'İctibâ' (الاجتباء), Ebû Mâlik'ten rivayet edildiği üzere arındırıp seçmek (istihlâs) demektir; bu da ıstıfâ ve ihtiyâr (seçip beğenme) manasına döner ki tefsirinde meşhur olan da budur. Malı topladım manasında vâv ve yâ ile 'cebevtu'l-mâle' (جبوت المال) ve 'cebeytühû' (جبيته) denir; dolayısıyla buradaki 'yectebî' (يجتبى) fiilinin yâ'sı ya aslı üzeredir ya da kendisinden önceki harfin kesreli oluşundan ötürü vâv'dan dönüşmüştür. Bu kelimeyle ifade edilmesi, gaybî sırlara vakıf olmanın ancak ümmetlerin himmetlerinin erişemeyeceği yüce bir makam için Allah Teâlâ'nın hazırladığı ve onları irşad etmek üzere insanların arasından seçtiği kimselere nasip olacağını bildirmek içindir. مِنْ edatı başlangıç (ibtidâ-i gaye) içindir; seçmenin diğer peygamberlere aleyhimesselâm teşmil edilmesi ise
أن شأنه ﵊ في هذا الباب أمر مبين له أصل أصيل جار على سنة الله تعالى المسلوكة فيما بين الرسل صلوات الله تعالى وسلامه عليهم.
onun aleyhisselâm bu husustaki konumunun apaçık bir hakikat olduğunu, köklü bir esasa dayandığını ve Allah Teâlâ'nın peygamberleri —salavâtullâhi teâlâ ve selâmühû aleyhim— arasında carî olan sünneti üzere cereyan ettiğini göstermek içindir.
وقيل: إنها للتبعيض فإن الاطلاع على المغيبات مختص ببعض الرسل، وفي بعض الأوقات حسبما تقتضيه مشيئته تعالى ولا يخفى أن كون ذلك في بعض الأوقات مسلم، وأما كونه مختصا ببعض الرسل ففي القلب منه شيء.
Bu edatın teb'îz (kısmîlik) için olduğu da söylenmiştir; zira gayba vakıf olmak Allah Teâlâ'nın meşietinin gerektirdiği üzere sadece bazı peygamberlere ve bazı vakitlere mahsustur. Bunun bazı vakitlere mahsus olduğu şüphesiz kabul edilir bir durumdur; ancak sadece bazı peygamberlere mahsus olması meselesi ise kalpte tereddüt uyandırmaktadır.
ولعل الصواب خلافه ولا يشكل على هذا أن الله تعالى قد يطلع على الغيب بعض أهل الكشف ذوي الأنفس القدسية لأن ذلك بطريق الوراثة لا استقلالا وهم يقولون: إن المختص بالرسل ﵈ هو الثاني على أنه إذا كان المراد ما أيده السوق بعد هذا الاستشكال وإظهار الاسم الجليل في الموضعين لتربية المهابة ومثله على ما قيل ما في قوله تعالى: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ والمراد آمنوا بصفة الإخلاص فلا يضر كون الخطاب عاما للمنافقين وهم مؤمنون ظاهرا.
Belki de doğru olan bunun aksidir. Kudsî nefislere sahip bazı keşif ehlinin gayba muttali kılınması bu duruma aykırı düşmez; çünkü bu veraset yoluyladır, müstakil olarak değildir. Onlar peygamberlere aleyhimesselâm has olanın bu ikinci durum olduğunu söylerler. Muradı sözün akışının desteklediği mana kabul edersek, bu işkâlden sonra her iki yerde de lafza-i celâlin zahir kılınması azameti hissettirmek içindir. Bunun bir benzeri, söylendiğine göre Allah Teâlâ'nın: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ kavlinde bulunmaktadır. Buradaki murat, ihlas vasfıyla iman ediniz demektir; dolayısıyla hitabın zahiren mümin olan münafıkları da içine alacak şekilde genel olması bir zarar vermez.
وتعميم الأمر مع أن سوق النظم الكريم للإيمان بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم لإيجاب الإيمان به بالطريق البرهاني والإشعار بأن ذلك مستلزم للإيمان بالكل لأنه ﷺ مصدق لما بين يديه من الرسل وهم شهداء بصحة نبوته، والمأمور به الإيمان بكل ما جاء به ﵊ فيدخل فيه تصديقه فيما أخبر به من أحوال المنافقين دخولا أوليا، وقد يقال: إن المراد من الإيمان بالله تعالى أن يعلموه وحده مطلعا على الغيب.
Sözün akışı Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e imanı ifade ettiği halde emrin genellenmesi; bürhânî yolla ona imanı vacip kılmak ve bunun hepsine imanı zorunlu kıldığını hissettirmek içindir; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden önceki peygamberleri tasdik edendir, onlar da onun peygamberliğinin sıhhatine şahitlerdir. Emredilen şey, onun aleyhisselâm getirdiği her şeye iman etmektir; dolayısıyla münafıkların halleri hakkında haber verdiği hususlarda onu tasdik etmek de öncelikli olarak buna dahildir. Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ'ya imandan murat, gayba yalnızca O'nun vakıf olduğunu bilmeleridir.
ومن الإيمان برسله أن يعلموهم عبادا مجتبين لا يعلمون إلا ما علمهم الله تعالى ولا يقولون إلا ما يوحى إليهم في أمر الشرائع، وكون المراد من الإيمان بالله تعالى الإيمان بأنه ﷾ لا يترك المخلصين على الاختلاط حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ بنصب العلامات وتحصيل العلم الاستدلالي بمعرفة المؤمن والمنافق. ومن الإيمان برسله الإيمان بأنهم المترشحون للاطلاع على الغيب لا غيرهم بعيد كما لا يخفى وَإِنْ تُؤْمِنُوا أي بالله تعالى ورسله حق الإيمان وَتَتَّقُوا المخالفة في الأمر والنهي أو تتقوا النفاق فَلَكُمْ بمقابلة ذلك فضلا من الله تعالى أَجْرٌ عَظِيمٌ لا يكتنه ولا يحد في الدنيا والآخرة.
Peygamberlerine imandan murat ise, onların Allah Teâlâ'nın kendilerine öğrettiğinden başka bir şey bilmeyen ve şeriat hususunda kendilerine vahyolunandan başka bir şey söylemeyen seçilmiş kullar olduklarını bilmeleridir. Allah Teâlâ'ya imandan muradın; O azze ve celle'nin alametler koyarak, mümin ile münafığı tanıma hususunda istidlâlî ilim elde ettirerek حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ temiz olanı murdardan ayırıncaya kadar ihlaslı kimseleri karışık halde bırakmayacağına iman etmek olduğunu; peygamberlerine imandan muradın ise gayba vakıf olmaya başkalarının değil yalnızca onların namzet olduğuna inanmak olduğunu söylemek açıkça görüleceği üzere uzaktır. وَإِنْ تُؤْمِنُوا Yani Allah Teâlâ'ya ve peygamberlerine hakkıyla iman eder, وَتَتَّقُوا emir ve nehiyde muhalefetten yahut nifaktan sakınırsanız, فَلَكُمْ buna karşılık Allah Teâlâ'dan bir lütuf olarak sizin için, أَجْرٌ عَظِيمٌ dünyada ve ahirette mahiyeti kavranamaz ve sınırlandırılamaz büyük bir mükâfat vardır.
وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بيان لحال البخل وسوء عاقبته وتخطئة لأهله في دعواهم خيريته حسب بيان حال الإملاء وبهذا ترتبط الآية بما قبلها.
وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ ayeti, mühlet verme halinin açıklanması gibi cimriliğin durumunu, kötü akıbetini açıklamakta ve cimrilik ehlinin onun hayırlı olduğu yönündeki iddialarının yanlışlığını ortaya koymaktadır; bu sayede ayet kendisinden öncekine bağlanmaktadır.
وقيل: وجه الارتباط أنه تعالى لما بالغ في التحريض على بذل الأرواح في الجهاد وغيره شرع هاهنا في التحريض على بذل المال وبين الوعيد الشديد لمن يبخل وإيراد ما بخلوا به بعنوان إيتاء الله تعالى إياه من فضله للمبالغة في بيان سوء صنيعهم فإن ذلك من موجبات بذله في سبيله سبحانه وفعل الحسبان مسند إلى الموصول والمفعول الأول محذوف لدلالة الصلة عليه.
Şöyle de denilmiştir: İrtibatın vechi şudur: Allah Teâlâ cihadda ve diğer hususlarda canları feda etmeye teşvikte mübalağa gösterince, burada da malı harcamaya teşvik etmeye başlamış ve cimrilik edenler hakkındaki şiddetli tehdidi beyan etmiştir. Cimrilik ettikleri şeyin 'Allah Teâlâ'nın lütfundan kendilerine verdiği şeyler' başlığı altında getirilmesi, onların yaptıkları çirkin işin vahametini bildirmede mübalağa içindir; zira bu durum, o malın O sübhânehu yolunda sarf edilmesini gerektiren sebeplerdendir. Zannetme fiili (hasibe), ismi mevsule isnat edilmiştir ve birinci mef'ûl, sıla cümlesinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir.
واعترض بأن المفعول في هذا الباب مطلوب من جهتين من جهة العامل فيه ومن جهة كونه أحد جزأي الجملة فلما تكرر طلبه امتنع حذفه ونقض ذلك بخبر كان فإنه مطلوب من جهتين أيضا ولا خلاف في جواز حذفه إذا دل عليه دليل.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu babda mef'ûl iki yönden talep edilir: Hem kendisinde amel eden amil yönünden hem de cümlenin iki rüknünden biri olması yönünden. Dolayısıyla talebi tekerrür edince hazfi caiz olmaz. Ancak bu itiraz 'kâne'nin haberi ile nakzedilmiştir; zira o da iki yönden talep edilir, buna rağmen bir delil bulunduğunda hazfedilmesinin caiz olduğu hususunda ihtilaf yoktur.
ونقل الطيبي عن صاحب الكشاف أن حذف أحد مفعولي حسب إنما يجوز إذا كان فاعل حسب ومفعولاه شيئا واحدا في المعنى كقوله تعالى: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً [آل عمران: ١٦٩] على القراءة بالياء التحتية، ثم قال: وهذه الآية ليست كذلك فلا بدّ من التأويل بأن يقال: إن الَّذِينَ يَبْخَلُونَ الفاعل لما اشتمل على البخل كان في حكم اتحاد الفاعل والمفعول ولذلك حذف، وقيل: إن الزمخشري كنى عن قوة القرينة بالاتحاد الذي
Tîbî, el-Keşşâf sahibinden nakletmiştir ki: 'Hasibe' fiilinin iki mef'ûlünden birinin hazfi, ancak 'hasibe'nin faili ile iki mef'ûlü anlam bakımından aynı şey olduğunda caizdir; nitekim alttan iki noktalı yâ kıraatine göre Allah Teâlâ'nın: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً [Âl-i İmrân: 169] kavlinde olduğu gibidir. Ardından şöyle demiştir: 'Bu ayet ise böyle değildir; dolayısıyla şöyle denilerek tevil edilmesi gerekir: Fail olan الَّذِينَ يَبْخَلُونَ cimriliği içerdiği için, fail ile mef'ûlün birleşmesi hükmünde olmuştur ve bu sebeple hazfedilmiştir.' Zemahşerî'nin, zikrettiği bu
ذكره وكلا القولين ليسا بشيء، والصحيح أن مدار صحة الحذف القرينة فمتى وجدت جاز الحذف ومتى لم توجد لم يجز.
birliktelik ile karinenin gücünü kastettiği söylenmiştir. Ancak her iki görüş de bir değer taşımaz. Doğru olan şudur: Hazfin sıhhatinin esası karinedir; karine bulunduğu takdirde hazif caizdir, bulunmadığında ise caiz değildir.
والقول بأن هو ضمير رفع استعير في مكان المنصوب وهو راجع إلى البخل أو الإيتاء على أنه مفعول أو لا تعسف جدا لا يليق بالنظم الكريم- وإن جوزه المولى عصام الدين تبعا لأبي البقاء- حتى قال في الدر المصون: إنه غلط، والصحيح أنه ضمير فصل بين مفعولي حسب لا توكيد للمظهر كما توهم، وقيل: الفعل مسند إلى ضمير النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، أو ضمير من يحسب، والمفعول الأول هو الموصول بتقدير مضاف أي بخل الذين، والثاني خَيْراً كما في الوجه الأول وهو خلاف الظاهر، نعم إنه متعين على قراءة الخطاب.
'Hüve' (هو) zamirinin mansûb yerine istiare yoluyla kullanılmış bir merfû zamir olduğu ve birinci mef'ûl olarak cimriliğe veya vermeye raci olduğu yönündeki söz, Kur'an'ın yüce nazmına yakışmayan aşırı bir zorlamadır —her ne kadar Ebü'l-Bekâ'ya uyarak Mevlânâ İsâmüddîn buna cevaz vermiş olsa da—. Hatta ed-Dürrü'l-Masûn'da bunun bir hata olduğu belirtilmiştir. Doğru olan şudur: O, zannedildiği gibi zahir ismi tekit eden bir zamir değil, 'hasibe' fiilinin iki mef'ûlü arasındaki fasl zamiridir. Şöyle de denilmiştir: Fiil, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in zamirine yahut 'zanneden kimse'nin zamirine isnat edilmiştir; birinci mef'ûl ise muzaf takdiriyle ismi mevsuldür, yani 'o kimselerin cimriliğini' takdirindedir; ikinci mef'ûl ise ilk vecihte olduğu gibi خَيْراً kelimesidir. Ancak bu zahire aykırıdır; evet, muhatap kıraatinde bu mana zaruridir.
وعلى كل تقدير يقدر بين الباء ومجرورها مضاف أي لا يحسبن، أو «لا تحسبن الذين يبخلون» بإنفاق أو زكاة ما آتاهم الله من فضله هو صفة حسنة أو خيرا لهم من الإنفاق بَلْ هُوَ شَرٌّ عظيم لَهُمْ والتنصيص على ذلك مع علمه مما تقدم للمبالغة سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ بيان لكيفية شريته لهم، والسين مزيدة للتأكيد، والكلام عند الأكثرين إما محمول على ظاهره،
Her takdire göre bâ harfi ile mecrûru arasında bir muzaf takdir edilir; yani 'Cimrilik edenler sanmasın' veya 'Sen, Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeyleri infak etmekte veya zekâtını vermekte cimrilik edenlerin [bu cimriliğini], güzel bir haslet yahut infak etmekten kendileri için daha hayırlı sanma!' بَلْ هُوَ شَرٌّ Bilakis o, kendileri için büyük bir şerdir, لَهُمْ Önceki ifadelerden bilinmesine rağmen bunun açıkça zikredilmesi mübalağa içindir. سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ cimriliğin kendileri için nasıl bir şer olduğunu beyan etmektedir. Baştaki sîn harfi tekit için zaittir. Âlimlerin çoğunluğuna göre bu söz ya zahirine hamledilir;
فقد أخرج البخاري عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من آتاه الله تعالى مالا فلم يؤد زكاته مثّل له شجاع أقرع له زبيبتان يطوّقه يوم القيامة فيأخذ بلهزمتيه يقول: أنا مالك أنا كنزك ثم تلا هذه الآية» .
Nitekim Buhârî, Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ kime bir mal verir de o bunun zekâtını ödemezse, kıyamet gününde o mal kendisi için [başının zehirden tüyleri dökülmüş] iki benekli kel bir yılana dönüştürülür; boynuna dolanır, sonra avurtlarından yakalayıp der ki: 'Ben senin malınım, ben senin hazinenim!'» Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu.
وأخرج غير واحد عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «ما من ذي رحم يأتي ذا رحمه فيسأله من فضل ما أعطاه الله تعالى إياه فيبخل عليه إلا خرج له يوم القيامة من جهنم شجاع يتلمظ حتى يطوّقه» ثم قرأ الآية.
Birçok muhaddis, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Hiçbir akraba yoktur ki hısımına gelip Allah Teâlâ'nın ona verdiği fazla maldan istesin de o da ona cimrilik etsin; kıyamet gününde cehennemden onun için dilini şapırdatan bir yılan çıkıp boynuna dolanmasın.» Sonra bu ayeti okumuştur.
وأخرج عبد الرزاق وغيره عن إبراهيم النخعي أنه قال: يجعل ما بخلوا به طوقا من نار في أعناقهم.
Abdurrezzâk ve başkaları İbrâhim en-Nehaî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cimrilik ettikleri şeyler kıyamet günü boyunlarında ateşten bir tasma kılınır.»
وذهب بعضهم إلى أن الظاهر غير مراد، والمعنى كما قال مجاهد: سيكلفون أن يأتوا بمثل ما بخلوا به من أموالهم يوم القيامة عقوبة لهم فلا يأتون، وقال أبو مسلم: سيلزمون وبال ما بخلوا به إلزام الطوق على أنه حذف المضاف، وأقيم المضاف إليه مقامه للإيذان بكمال المناسبة بينهما، ومن أمثالهم تقلدها طوق الحمامة، وكيفما كان
Bazıları ise zahirin kastedilmediği görüşüne varmışlardır. Mana, Mücâhid'in dediği gibidir: 'Kıyamet gününde bir ceza olarak mallarından cimrilik ettikleri şeylerin benzerini getirmekle mükellef tutulurlar ama getiremezler.' Ebû Müslim ise şöyle demiştir: 'Aralarındaki tam münasebeti bildirmek üzere muzaf hazfedilip muzafun ileyh onun yerine ikame edilerek, tıpkı boyun tasmasının ayrılmazlığı gibi cimrilik ettikleri şeyin vebaline mahkûm edilirler.' Nitekim Arapların 'güvercin tasması gibi boynuna taktı' darb-ı meseli bundandır. Her ne şekilde olursa olsun,
فالآية نزلت في مانعي الزكاة كما روي ذلك عن الصادق
bu ayet zekât vermeyenler hakkında inmiştir; nitekim bu husus Ca‘fer es-Sâdık,
وابن مسعود والشعبي والسدي وخلق آخرين وهو الظاهر، وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس أنها نزلت في أهل الكتاب الذين كتموا صفة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ونبوته التي نطقت بها التوراة، فالمراد بالبخل كتمان العلم وبالفضل التوراة التي أوتوها، ومعنى سَيُطَوَّقُونَ ما قاله أبو مسلم، أو المراد أنهم يطوقون طوقا من النار جزاء هذا الكتمان.
İbn Mes‘ûd, Şa‘bî, es-Süddî ve diğer pek çok kimseden rivayet edilmiştir ve zahir olan da budur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayetin Tevrat'ın açıkça bildirdiği Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in vasfını ve peygamberliğini gizleyen Ehl-i Kitap hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. Buna göre cimrilikten murat ilmi gizlemek, lütuftan murat ise kendilerine verilen Tevrat'tır. سَيُطَوَّقُونَ kavlinin manası ise Ebû Müslim'in dediği gibidir; yahut bundan murat, bu gizlemenin cezası olarak boyunlarına ateşten bir tasma takılacağıdır.
فالآية حينئذ نظير
Bu takdirde ayet,
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من سئل عن علم فكتمه ألجم بلجام من نار»
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu hadisinin bir benzeri olur: «Kime bir ilim sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet gününde ateşten bir gemle gemlenir.»