Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 19. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وعليه يكون هذا عودا إلى ما انجرّ منه الكلام إلى قصة أحد، وذلك هو شرح أحوال أهل الكتاب قيل: ويعضده أن كثيرا من آيات بقية السورة فيهم وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي لله تعالى وحده لا لأحد غيره استقلالا أو اشتراكا ما في السموات والأرض مما يتوارث من مال وغيره كالأحوال التي تنتقل من واحد إلى آخر كالرسالات التي يتوارثها أهل السماء مثلا فما لهؤلاء القوم يبخلون عليه بملكه ولا ينفقونه في سبيله وابتغاء مرضاته، فالميراث مصدر كالميعاد وأصله موراث فقلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها، والمراد به ما يتوارث، والكلام جار على حقيقته ولا مجاز فيه، ويجوز أنه تعالى يرث من هؤلاء ما في أيديهم مما بخلوا به وينتقل منهم إليه حين يهلكهم ويفنيهم وتبقى الحسرة والندامة عليهم، ففي الكلام على هذا مجاز قال الزجاج: أي إن الله تعالى يفني أهلهما فيبقيان بما فيهما ليس لأحد فيهما ملك فخوطبوا بما يعلمون لأنهم يجعلون ما يرجع إلى الإنسان ميراثا ملكا له وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ من المنع والبخل

Buna göre bu [ifade], sözün kendisinden Uhud kıssasına intikal ettiği konuya, yani Ehl-i Kitab'ın hallerinin açıklanmasına bir dönüştür. Denildi ki: Surenin geri kalan ayetlerinin birçoğunun onlar hakkında olması da bunu desteklemektedir. { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır.” Yani göklerde ve yerde bulunan, mal ve benzeri miras kalan şeylerin yahut birinden diğerine geçen hallerin -örneğin gök ehlinin tevarüs ettiği risaletler gibi- mülkiyeti, bağımsız olarak veya ortaklaşa bir başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir. O halde bu kavme ne oluyor da O'nun mülkü olan şeyde O'na karşı cimrilik ediyorlar ve onu O'nun yolunda, O'nun rızasını kazanmak için infak etmiyorlar?! Miras kelimesi, mî‘âd gibi bir mastardır; aslı “mevrâs” (موراث) olup kendisinden önceki harf kesreli olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüştür. Mirastan murat, tevarüs edilen şeylerdir ve söz hakiki manasında cari olup onda hiçbir mecaz yoktur. Allah Teâlâ'nın, cimrilik ettikleri ellerindeki şeyleri onlardan tevarüs etmesi; onları helak edip yok ettiğinde bu şeylerin onlardan O'na intikal etmesi, hasret ve nedametin ise onların üzerinde kalması da caizdir. Bu takdirde sözde bir mecaz bulunur. Zeccâc şöyle demiştir: 'Yani Allah Teâlâ her ikisinin ehlini yok eder, onlar da içindekilerle birlikte kalır ve hiç kimsenin onlarda bir mülkiyeti kalmaz. İnsanlar kendilerine geri dönen mirası kendi mülkleri saydıkları için, bildikleri şey üzerinden kendilerine hitap edilmiştir.' { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan” [yani] men etmekten ve cimrilikten

خَبِيرٌ فيجازيكم على ذلك، وإظهار الاسم الجليل لتربية المهابة والالتفات إلى الخطاب للمبالغة في الوعيد لأن تهديد العظيم بالمواجهة أشدّ وهي قراءة نافع، وابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي وقرأ الباقون بالياء على الغيبة.

{ خَبِيرٌ } “hakkıyla haberdardır.” Dolayısıyla sizi buna göre cezalandıracaktır. Heybet duygusunu yerleştirmek için İsm-i Celil açıkça zikredilmiş, tehditte mübalağa için de muhatap kipine iltifat yapılmıştır; çünkü Yüce [ve kudretli] olanın tehdidi yüz yüze olduğunda daha şiddetlidir. Bu, Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir. Diğerleri ise gaip sığasıyla [ya' ile] okumuşlardır.

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ

{ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Şüphesiz Allah, 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir.”

أخرج ابن إسحاق وابن جرير وابن أبي حاتم من طريق عكرمة عن ابن عباس قال: دخل أبو بكر رضي الله تعالى عنه بيت المدراس فوجد يهود قد اجتمعوا إلى رجل منهم يقال له فنحاص- وكان من علمائهم وأحبارهم- فقال أبو بكر: ويحك يا فنحاص اتق الله تعالى وأسلم فو الله إنك لتعلم أن محمدا رسول الله تجدونه مكتوبا عندكم في التوراة فقال فنحاص: والله يا أبا بكر ما بنا إلى الله تعالى من فقر وإنه إلينا لفقير وما نتضرع إليه كما تضرع إلينا وإنا عنه لأغنياء ولو كان غنيا عنا ما استقرض منا كما يزعم صاحبكم وأنه ينهاكم عن الربا ويعطينا ولو كان غنيا عنا ما أعطانا الربا فغضب أبو بكر رضي الله تعالى عنه فضرب وجه فنحاص ضربة شديدة وقال: والذي نفسي بيده لولا العهد الذي بيننا وبينك لضربت عنقك يا عدو الله تعالى فذهب فنحاص إلى رسول الله ﷺ فقال: يا محمد انظر ما صنع صاحبك بي فقال رسول الله ﷺ لأبي بكر رضي الله تعالى عنه: ما حملك على ما صنعت؟ قال: يا رسول الله قال قولا عظيما يزعم أن الله تعالى شأنه فقير وهم عنه أغنياء فلما قال ذلك غضبت لله تعالى مما قال فضربت وجهه فجحد فنحاص فقال: ما قلت ذلك فأنزل الله تعالى فيما قال فنحاص تصديقا لأبي بكر رضي الله تعالى عنه هذه الآية، وأنزل في أبي بكر وما بلغه في ذلك من الغضب ولَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً [آل عمران: ١٨٦] الآية.

İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh Beytü'l-Midrâs'a girdi ve Yahudilerin Finhâs adında bir adamın -ki o âlimlerinden ve din adamlarındandı- etrafında toplandıklarını gördü. Ebû Bekir: 'Yazıklar olsun sana ey Finhâs! Allah Teâlâ'dan kork ve Müslüman ol! Vallahi sen kesinlikle biliyorsun ki Muhammed Allah'ın elçisidir; onu yanınızdaki Tevrat'ta yazılı buluyorsunuz' dedi. Finhâs ise: 'Vallahi ey Ebû Bekir, bizim Allah Teâlâ'ya bir ihtiyacımız [ve fakirliğimiz] yoktur; asıl O bize muhtaçtır! O'nun bize yalvardığı gibi biz O'na yalvarmıyoruz ve biz kesinlikle O'ndan zenginiz. Şayet O bizden zengin olsaydı, arkadaşınızın iddia ettiği gibi bizden borç istemezdi. O sizi faizden nehyediyor, bize ise faiz veriyor. Eğer bizden zengin olsaydı bize faiz vermezdi' dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh öfkelendi ve Finhâs'ın yüzüne şiddetli bir tokat indirip: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer seninle aramızdaki ahit olmasaydı boynunu vururdum ey Allah Teâlâ'nın düşmanı!' dedi. Finhâs Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: 'Ey Muhammed! Arkadaşının bana ne yaptığına bir bak!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'a: «Seni bu yaptığın şeye sevk eden nedir?» diye sordu. Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Çok büyük bir söz söyledi; Allah Teâlâ şânühû'nun fakir, kendilerinin ise O'ndan zengin olduğunu iddia etti. O bunu söyleyince söylediği sözden ötürü Allah Teâlâ için öfkelendim ve yüzüne vurdum' dedi. Finhâs inkâr edip: 'Ben öyle bir şey söylemedim' deyince Allah Teâlâ Finhâs'ın söylediği söz hakkında, Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'ı doğrulamak üzere bu ayeti indirdi. Ebû Bekir ve onda oluşan bu öfke hakkında ise { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً } [Âl-i İmrân: 186] ayetini indirdi.

وأخرج ابن المنذر عن قتادة أنه قال: ذكر لنا أنها نزلت في حيي بن أخطب لما أنزل الله تعالى مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً [الحديد: ١١] قال: يستقرضنا ربنا إنما يستقرض الفقير الغني.

İbnü'l-Münzir Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize zikredildiğine göre bu ayet, Allah Teâlâ { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } [el-Hadîd: 11] ayetini indirdiği zaman Huyey b. Ahtab hakkında inmiştir; o: 'Rabbimiz bizden borç istiyor, borcu ancak fakir olan zenginden ister' demiştir.

وأخرج الضياء. وغيره من طريق سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: أتت اليهود رسول الله ﷺ حين أنزل الله تعالى مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فقالوا: يا محمد فقير ربك يسأل عباده القرض؟ فأنزل الله تعالى الآية،

Ziyâ ve başkaları Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Yahudiler, Allah Teâlâ { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } ayetini indirdiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Muhammed! Rabbin fakir midir ki kullarından borç istiyor?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

والجمع على الروايتين الأوليين مع كون القائل واحدا لرضا الباقين بذلك، وتخصيص هذا القول بالسماع مع أنه تعالى سميع لجميع المسموعات كناية تلويحية عن الوعيد لأن السماع لازم العلم بالمسموع وهو لازم الوعيد في هذا المقام فهو سماع ظهور وتهديد لا سماع قبول ورضا- كما في سمع الله لمن حمده- وإنما عبر عن ذلك بالسماع للإيذان بأنه من الشناعة والسماجة بحيث لا يرضى قائله بأن يسمعه سامع ولهذا أنكروه، ولكون إنكارهم القول بمنزلة إنكار السمع أكده تعالى بالتأكيد القسمي، وفيه أيضا من التشديد في التهديد والمبالغة في الوعيد ما لا يخفى، والعامل في موضع إن وما عملت فيه قالوا: فهي المحكية به، وجوز أن يكون ذلك معمولا لقول المضاف لأنه مصدر، قال أبو البقاء: وهذا يخرج على قول الكوفيين في إعمال الأول وهو أصل ضعيف ويزداد هنا ضعفا بأن الثاني فعل، والأول مصدر وإعمال الفعل لكونه أقوى أولى.

İlk iki rivayete göre, söyleyen tek bir kişi olmasına rağmen çoğul sığasının kullanılması, diğerlerinin de buna rıza göstermiş olmalarındandır. Allah Teâlâ işitilen her şeyi işitici olduğu halde bu sözün işitilmeye tahsis edilmesi, tehdide yönelik telmihli bir kinayedir. Zira işitmek, işitilenin bilinmesini gerektirir; bu makamda ise bu durum tehdidi gerektirir. Dolayısıyla bu işitme, kabul ve rıza işitmesi değil -tıpkı 'Semiallâhu limen hamideh' ifadesindeki gibi- açığa çıkarma ve tehdit işitmesidir. Bu durumun 'işitme' ile ifade edilmesi, sözün, söyleyenin dahi bir başkasının işitmesine razı olamayacağı derecede çirkin ve yakışıksız olduğunu bildirmek içindir; nitekim bu sebeple inkâr etmişlerdir. Onların bu sözü inkâr etmeleri [Allah'ın] işitmesini inkâr etmek mesabesinde olduğu için Allah Teâlâ bunu kasem tekidiyle pekiştirmiştir. Bunda tehdidi şiddetlendirme ve vaidi mübalağalandırma ciheti de gizli değildir. 'İnne' ve onun amel ettiği unsurların mahalli üzerindeki âmil { قالُوا } fiilidir; yani bu ifade onunla hikâye edilmiştir. Bunun, mastar olması hasebiyle muzaf olan { قَوْلَ } lafzının ma'mûlü olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Bu, Kûfelilerin birinciyi âmil kılma görüşüne göre açıklanır ki bu zayıf bir asıldır; burada ise ikincinin fiil, birincinin mastar olması sebebiyle zayıflığı daha da artar; daha güçlü olduğu için fiilin âmil kılınması daha evladır.'

سَنَكْتُبُ ما قالُوا أي سنكتبه في صحائف الكتبة، فالإسناد مجازي والكتابة حقيقة، أو سنحفظه في علمنا ولا نهمله فالإسناد حقيقة والكتابة مجاز، والسين للتأكيد أي لن يفوتنا أبدا تدوينه وإثباته لكونه في غاية العظم والهول، كيف لا وهو كفر بالله تعالى سواء كان عن اعتقاد أو استهزاء بالقرآن؟! وهو الظاهر، ولذلك عطف عليه قوله تعالى وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ إيذانا بأنهما في العظم أخوان وتنبيها على أنه ليس بأول جريمة ارتكبوها ومعصية استباحوها، وأن من اجترأ على قتل الأنبياء بغير حق في اعتقاده أيضا كما هو في نفس الأمر لم يستبعد منه أمثال هذا القول، ونسبة القتل إلى هؤلاء القائلين باعتبار الرضا بفعل القاتلين من أسلافهم، وقيل: المعنى سنجمع ما قالوا وَقَتْلَهُمُ

{ سَنَكْتُبُ ما قالُوا } “Onların dediklerini yazacağız”, yani yazıcı meleklerin sahifelerine yazacağız; bu takdirde isnat mecazî, yazma ise hakikidir. Yahut ilmimizde muhafaza edeceğiz ve asla ihmal etmeyeceğiz; bu takdirde isnat hakiki, yazma ise mecazîdir. Baştaki Sîn (س) harfi tekit içindir; yani son derece büyük ve korkunç olmasından ötürü onu kaydetmek ve tespit etmek asla elimizden kaçmayacaktır. Nasıl olmasın ki; bu, ister bir inançtan ister Kur'an ile alay etmekten kaynaklansın Allah Teâlâ'yı inkârdır?! Zahir olan da budur. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın { وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini de [yazacağız]” kavli buna atfedilmiştir. Bu, her iki cürmün de büyüklükte birbirinin dengi olduğunu bildirmek ve işledikleri ilk cinayetin ve mubah saydıkları ilk isyanın bu olmadığına dikkat çekmek içindir. Kendi inançlarında dahi -gerçekte de olduğu gibi- haksız yere peygamberleri öldürmeye cüret eden kimseden bu tür bir sözün sadır olması yadırganamaz. Öldürme fiilinin bu sözü söyleyenlere nispet edilmesi, geçmiş atalarının fiiline rıza göstermeleri sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: Mana, 'Onların söylediklerini ve peygamberleri öldürmelerini

الْأَنْبِياءَ في مقام العذاب ونجزيهما جزاء مماثلا لتشاركهما في أن في كل منهما إبطالا لما جاء به المرسلون، ولا يخفى أنه مما لا ينبغي تخريج كلام الله تعالى عليه.

azap makamında bir araya toplayacağız ve her ikisinde de elçilerin getirdiği şeyleri iptal etme ortaklığı bulunduğu için bunlara denk bir ceza vereceğiz' şeklindedir. Ancak Allah Teâlâ'nın kelamının bu şekilde tevil edilmesinin uygun olmadığı gizli değildir.

وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ أي وننتقم منهم بواسطة هذا القول الذي لا يقال إلا وقد وجد العذاب.

{ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz.” Yani ancak azap vuku bulduğu zaman söylenen bu söz vasıtasıyla onlardan intikam alacağız.

والحريق بمعنى المحرق وإضافة العذاب إليه من الإضافة البيانية أي العذاب الذي هو المحرق لأن المعذب هو الله تعالى لا الحريق، أو الإفاضة للسبب لتنزيله منزلة الفاعل- كما قاله بعض المحققين- والذوق: كما قال الراغب- وجود الطعم في الفم وأصله فيما يقل تناوله دون ما يكثر فإنه يقال له: أكل، ثم اتسع فيه فاستعمل لإدراك سائر المحسوسات والحالات، وذكره هنا- كما قال ناصر الدين- لأن العذاب مرتب على قولهم الناشئ عن البخل والتهالك على المالك وغالب حاجة الإنسان إليه لتحصيل المطاعم ومعظم بخله للخوف من فقدانه، ولذلك كثر ذكر الأكل مع المال، ولك أن تقول: إن اليهود لما قالوا ما قالوا وقتلوا من قتلوا فقد أذاقوا المسلمين وأتباع الأنبياء غصصا وشبوا في أفئدتهم نار الغيرة والأسف وأحرقوا قلوبهم بلهب الإيذاء والكرب فعوضوا هذا العذاب الشديد، وقيل: لهم ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ كما أذقتم أولياء الله تعالى في الدنيا ما يكرهون والقائل لهم ذلك- كما قال الضحاك- خزنة جهنم، فالإسناد حينئذ مجازي، وفي هذه الآية مبالغات في الوعيد حيث ذكر فيها العذاب والحريق والذوق المنبئ عن اليأس فقد قال الزجاج: ذق كلمة تقال لمن أيس عن العفو أي ذق ما أنت فيه فلست بمتخلص منه والمؤذن بأن ما هم فيه من العذاب والهوان يعقبه ما هو أشد منه وأدهى، والقول للتشفي المنبئ عن كمال الغيظ والغضب وفيما قبلها ما لا يخفى أيضا من المبالغات، قرأ حمزة سيكتب بالياء والبناء للمفعول وَقَتْلَهُمُ بالرفع، ويقول بصيغة الغيبة ذلِكَ إشارة إلى العذاب المحقق المنزل منزلة المحسوس المشاهد، وللإشارة إلى عظم شأنه وبعد منزلته في الهول والفظاعة أتى باسم الإشارة مقرونا باللام والكاف وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ أي بسبب أعمالكم التي قدمتموها كقتل الأنبياء وهذا القول الذي تكاد السموات يتفطرن منه، والمراد من الأيدي الأنفس والتعبير بها عنها من قبيل التعبير عن الكل بالجزء الذي مدارج العمل عليه، يجوز أن لا يتجوز في الأيدي بل يجعل تقديمها الذي هو عملها عبارة عن جميع الأعمال التي أكثرها أو الكثير منها يزاول باليد على طريق التغليب وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ عطف على ما قدمت فهو داخل تحت حكم باء السببية وسببيته للعذاب من حيث إن نفي الظلم يستلزم العدل المقتضي إثابة المحسن ومعاقبة المسيء- وإليه ذهب الفحول من المفسرين- وتعقبه مولانا شيخ الإسلام بقوله: وفساده ظاهر فإن ترك التعذيب من مستحقه ليس بظلم شرعا ولا عقلا حتى ينتهض نفي الظلم سببا للتعذيب.

Harîk (حَرِيق), yakıcı manasındadır; azabın ona izafeti beyâniyyedir, yani 'yakıcı olan azap' demektir. Çünkü azap eden bizzat yakıcı ateş değil, Allah Teâlâ'dır. Yahut bazı muhakkiklerin dediği gibi fail mesabesine konularak sebebe izafe edilmiştir. Tatmak (zevḳ): Râgıb'ın belirttiği üzere ağızda tadın hissedilmesidir; aslı çok tüketilen için değil az tüketilen için kullanılır; çok tüketilene ise 'yemek' (ekl) denir. Sonra bu lafız genişletilerek diğer bütün duyulur şeylerin ve hallerin idraki için kullanılmıştır. Nâsırüddîn'in belirttiği gibi burada zikredilmesi, azabın, cimrilikten ve mala aşırı düşkünlükten kaynaklanan sözlerine terettüp etmesindendir. İnsanın mala olan ihtiyacı çoğunlukla yiyecek maddelerini elde etmek içindir ve cimriliğinin büyük kısmı da onu kaybetme korkusundandır; bu sebeple mal ile birlikte yeme fiili çokça zikredilmiştir. Şöyle de diyebilirsin: Yahudiler bu sözleri söylediklerinde ve o kimseleri öldürdüklerinde, Müslümanlara ve peygamberlerin tabilerine acılar tattırmışlar, sinelerinde kıskançlık ve keder ateşi tutuşturmuşlar, eziyet ve sıkıntı aleviyle kalplerini yakmışlardır; bu sebeple bu şiddetli azapla cezalandırılmışlardır. Dünyada Allah Teâlâ'nın dostlarına hoşlanmadıkları şeyleri tattırdığınız gibi onlara da: { ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Tadın o yakıcı azabı!” denilmiştir. Dahhâk'ın dediği gibi onlara bunu söyleyenler cehennem bekçileridir; bu takdirde isnat mecazî olur. Bu ayette tehdit hususunda mübalağalar bulunmaktadır; zira ayette azap, yakıcılık ve ümitsizliği bildiren tatma zikredilmiştir. Nitekim Zeccâc: 'Tat (ذق) kelimesi affedilmekten ümidini kesen kimseye söylenir; yani içinde bulunduğun azabı tat, artık ondan kurtulacak değilsin demektir' demiştir. Bu ifade, içinde bulundukları azap ve zilletin ardından daha şiddetli ve daha korkuncunun geleceğini bildirir. Bu söz, tam bir öfke ve gazabı bildiren bir intikam alma sözüdür. Bundan önceki ifadelerde de gizli olmayan mübalağalar vardır. Hamza { سَيُكْتَبُ } fiilini yâ ile ve meçhul sığasıyla, { وَقَتْلَهُمُ } lafzını merfû olarak, { وَيَقُولُ } fiilini ise gaip sığasıyla okumuştur. { ذلِكَ } “İşte bu”, müşahede edilen somut bir şey mesabesine konulmuş olan gerçekleşmesi kesin azaba işarettir. Şanının büyüklüğüne, korkunçluk ve vehametteki yüksek derecesine işaret etmek için işaret ismi Lâm ve Kâf ile bitişik getirilmiştir. Bu mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın: { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “kendi ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir” kavlidir. Yani peygamberleri öldürmek ve neredeyse gökleri çatlatacak olan bu söz gibi önden sunduğunuz amelleriniz sebebiyledir. 'Eller'den murat nefislerdir; ellerle nefislerin ifade edilmesi, amellerin seyrinin üzerine dayandığı cüz ile külün ifade edilmesi kabilindendir. 'Eller' ifadesinde mecaz yapılmayıp, onların önden gönderilmesini -ki bu onların amelidir- çoğunluğu veya birçoğu el ile yapılan bütün amellerden tağlib yoluyla kinaye kılmak da caizdir. { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” kavli, { ما قَدَّمَتْ } lafzına matuftur; dolayısıyla sebebiyet Bâ'sının hükmü altındadır. Bunun azaba sebep olması; zulmün nefyedilmesinin, iyilik yapana mükâfat vermeyi ve kötülük yapanı cezalandırmayı gerektiren adaleti zorunlu kılması cihetindendir. Müfessirlerin önde gelenleri bu görüşe varmışlardır. Şeyhülislâm Efendimiz ise buna şöyle itiraz etmiştir: 'Bunun fasitliği açıktır; çünkü azabı hak eden kimseyi cezalandırmayı terk etmek şer'an ve aklen zulüm değildir ki zulmün nefyedilmesi cezalandırmaya bir sebep teşkil edebilsin.'

وخلاصته المعارضة بطريق القياس الاستثنائي بأنه لو كان ترك التعذيب ظلما لكان نفي الظلم سببا للتعذيب لكن ترك التعذيب ليس بظلم فنفي الظلم لا يكون سببا له، وأجيب بأن منشأ هذا الاعتراض عدم الفرق بين السبب والعلة الموجبة، والفرق مثل الصبح ظاهر فإن السبب وسيلة محضة لا يوجب حصول المسبب كما أن القلم سبب الكتابة غير موجب إياها، والعدل اللازم من نفي الظلم سبب لعذاب المستحق وإن لم يوجبه.

Bu itirazın özü, şartlı kıyas yoluyla yapılan bir karşı çıkıştır: Şayet azap etmeyi terk etmek zulüm olsaydı, zulmün nefyi azap etmenin sebebi olurdu; fakat azap etmeyi terk etmek zulüm değildir, o halde zulmün nefyi de onun sebebi olamaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu itirazın kaynağı, sebep ile gerektirici illet arasındaki farkın gözetilmemesidir. Oysa aralarındaki fark sabah aydınlığı gibi açıktır. Zira sebep sırf bir vasıtadır; kalemin yazmanın sebebi olup onu zorunlu kılmadığı gibi, sebebin varlığı müsebbebin meydana gelmesini zorunlu kılmaz. Zulmün nefyinden doğan adalet ise, zorunlu kılmasa bile hak edene azap edilmesinin bir sebebidir.

فالاستدلال بعدم الإيجاب على عدم السببية فاسد جدا، وأما قولهم في العدل المقتضي إلخ فهو بيان لمقتضاه إذا خلي وطبعه، وتقرير لكونه وسيلة ولا يلزم منه إيجاب الإثابة والمعاقبة على ما ينبئ عنه قوله سبحانه

Dolayısıyla zorunlu kılmamanın varlığından sebebiyetin yokluğuna delil getirmek son derece fasittir. Onların 'gerektiren adalet...' sözlerine gelince; bu, kendi haline ve tabiatına bırakıldığında adaletin neyi gerektirdiğinin beyanı ve onun bir vasıta olduğunun takriridir; yoksa Sübhânehu'nun şu buyruğunun bildirdiği üzere, mükâfatlandırma ve cezalandırmanın vacip olmasını gerektirmez:

في الحديث القدسي: «سبقت رحمتي غضبي» ،

Kudsî hadiste: «Rahmetim gazabımı geçmiştir.»

وخلاصة هذا أن الملازمة بين المقدم والتالي في القياس الاستثنائي ممنوعة بأنه لم لا يجوز أن لا يكون ترك التعذيب ظلما ويكون نفي الظلم سببا بأن يكون السبب سببا غير موجب ولا محذور وحينئذ:

Bunun özü şudur: Şartlı kıyasta mukaddem ile tâlî arasındaki lüzum bağı kabul edilmez. Zira azap etmeyi terk etmenin zulüm olmaması, bununla birlikte zulmün nefyinin de bir sebep olması pekâlâ caizdir; şöyle ki sebep, icap ettirmeyen bir sebep olur ve hiçbir mahzur da doğmaz. Bu durumda:

لا يقال يحتمل أن يكون مبنى ذلك الاعتراض على المفهوم المعتبر عند الشافعي لا على كون السبب موجبا لأنا نقول: إن أريد بالمفهوم مفهوم قوله سبحانه: وَأَنَّ اللَّهَ إلخ فنقول: حاصله أن العدل سبب لعذاب المستحقين، والمفهوم منه أن العدل لا يكون سببا لعذاب غير المستحقين وهو معنى متفق عليه لا نزاع فيه، وإن أريد أن المفهوم من قولنا سبب تعذيبهم كونه تعالى غير ظالم أنه تعالى لو لم يعذبهم لكان ظالما فنقول هو مع بعده عن سياق كلام المعترض من قبيل الاستدلال بانتفاء السبب على انتفاء المسبب فيكون مبنيا على كون المراد بالسبب السبب الموجب- كما قلنا- ويرد عليه ما أوردناه ولا يكون من باب المفهوم في شيء وإن أريد غير هذا وذاك فليبين حتى نتكلم عليه، ومن الناس من دفع الاعتراض بأن حاصل معنى الآية وقع العذاب عليكم ولم يترك، بسبب أن الله تعالى ليس بظلام للعبيد، وهو بمنطوقه يدل على أن نفي الظلم لا يكون سببا لترك التعذيب من مستحقه ولا يدل على كون الظلم سببا لترك التعذيب بل له سبب آخر وهو لطفه تعالى فلا يرد الاعتراض، وأنت تعلم بأن هذا ذهول عن مقصود المعترض أيضا فإن دلالة الكلام على كون الظلم سببا لترك التعذيب وعدمها خارج عن مطمح نظره على ما عرفت من تقرير كلامه على أنه إذا كان المراد بالسبب السبب الموجب على ما هو مبنى كلام ذلك المولى فدلالته عليه ظاهرة فإن وجود السبب الموجب كان يكون سببا لوجود المسبب يكون عدمه سببا لعدمه- كما في طلوع الشمس ووجود النهار- فالعدل أعني نفي الظلم إذا كان سببا لتعذيب المستحق يكون عدمه أعني الظلم سببا لعدم التعذيب، وقيل:

Bu itirazın dayanağının, sebebin icap ettirici olmasına değil de Şâfiî nezdinde muteber olan mefhuma dayanması muhtemeldir denilemez. Çünkü biz deriz ki: Eğer mefhumdan kasıt Sübhânehu'nun { وَأَنَّ اللَّهَ } vb. buyruğunun mefhumu ise deriz ki: Bunun neticesi, adaletin hak edenlerin azap görmesine sebep olmasıdır; bundan anlaşılan mefhum ise adaletin hak etmeyenlerin azap görmesine sebep olamayacağıdır ki bu üzerinde ittifak edilen ve tartışmasız bir manadır. Şayet 'onların azap edilme sebebi Allah Teâlâ'nın zalim olmamasıdır' sözümüzden çıkarılan mefhumun, 'Allah Teâlâ onlara azap etmeseydi zalim olurdu' manası olduğu kastediliyorsa deriz ki: Bu, itiraz edenin sözünün bağlamından uzak olmakla birlikte, sebebin yokluğundan müsebbebin yokluğuna delil getirme kabilindendir; dolayısıyla -dediğimiz gibi- sebepten muradın icap ettirici sebep olmasına dayanır ve bizim getirdiğimiz itiraz buna da yönelir; mefhum kabilinden bir şey olmaz. Eğer bundan ve şundan başkası kastediliyorsa açıklansın ki üzerine konuşalım. İnsanlardan bazıları bu itirazı şöyle defetmiştir: Ayetin manasının özü; 'Allah Teâlâ kullarına asla zulmedici olmadığı için azap üzerinize gerçekleşmiş ve terk edilmemiştir' demektir. Bu, mantukuyla zulmün nefyinin hak edenden azabın terk edilmesine sebep olmayacağına delalet eder; zulmün azabı terk etmeye sebep olduğuna delalet etmez, bilakis bunun başka bir sebebi vardır ki o da Allah Teâlâ'nın lütfudur; dolayısıyla itiraz vârid olmaz. Sen bilirsin ki bu da itiraz edenin maksadından bir gaflettir. Zira kelamın, zulmün azabı terk etmeye sebep olduğuna delalet edip etmemesi, sözünün takririnden de anladığın üzere onun hedeflediği noktanın dışındadır. Kaldı ki o zatın sözünün dayandığı üzere sebepten murat icap ettirici sebep olduğunda, kelamın buna delaleti açıktır; çünkü icap ettirici sebebin varlığı müsebbebin varlığına sebep olduğu gibi, yokluğu da yokluğuna sebep olur -güneşin doğması ve gündüzün varlığı gibi-. Dolayısıyla adalet, yani zulmün nefyi, hak edene azap edilmesinin sebebi olunca, onun yokluğu yani zulüm de azap etmemenin sebebi olur. Şöyle de denilmiştir:

إنه عطف على ما قدمت للدلالة على أن سببية ذنوبهم لعذابهم مقيدة بانتفاء ظلمه تعالى إذ لولاه لأمكن أن يعذبهم بغير ذنوبهم لا أن لا يعذبهم بذنوبهم.

Bu ifade, günahlarının azaplarına sebep olmasının Allah Teâlâ'nın zulmünün bulunmamasıyla kayıtlı olduğunu göstermek üzere { ما قَدَّمَتْ } lafzına matuftur. Zira O'nun zulümden münezzeh oluşu olmasaydı, günahları sebebiyle azap etmemesi değil, günahları olmaksızın da onlara azap etmesi mümkün olurdu.

وتعقبه أيضا مولانا شيخ الإسلام بقوله وأنت خبير بأن إمكان تعذيبه تعالى لعبيده بغير ذنب بل وقوعه لا ينافي كون تعذيب هؤلاء الكفرة بسبب ذنوبهم حتى يحتاج إلى اعتبار عدمه معه، وإنما يحتاج إلى ذلك إن كان المدعى أن جميع تعذيباته تعالى بسبب ذنوب المعذبين انتهى، ولا يخفى عليك أن أن لا يعذبهم بذنوبهم في كلام القيل معطوف على قوله: أن يعذبهم، والمعنى أن ذكر هذا القيد رفع احتمال أن يعذبهم بغير ذنوبهم لاحتمال أن لا يعذبهم بذنوبهم فإنه أمر حسن شرعا وعقلا. وقوله: للدلالة على أن سببية ذنوبهم لعذابهم مقيدة إلخ أراد به أن تعينه للسببية إنما يحصل بهذا القيد إذ بإمكان تعذيبه بغير ذنب يحتمل أن يكون سبب التعذيب إرادة العذاب بلا ذنب فيكون حاصل معنى الآية إن عذابكم هذا إنما نشأ من ذنوبكم لا من شيء آخر، فإذا علمت هذا ظهر لك أن تزييف المولى كلام صاحب القيل بأن إمكان تعذيبه تعالى إلخ ناشئ عن الغفلة عن مراده، فإن كلامه ليس في منافاة هذين الأمرين بحسب ذاتهما بل في منافاة احتمال التعذيب بلا ذنب لتعين سببية الذنوب له وكذا قوله عقيب ذلك، وإنما يحتاج إلى ذلك إن كان المدعى إلخ ناشئ عن الغفلة أيضا لأن الاحتياج إلى ذلك القيد في كل من الصورتين إنما هو لتقريع المخاطبين وتبكيتهم في الاعتراف بتقصيراتهم بأنه لا سبب للعذاب إلا من قبلهم.

Şeyhülislâm Efendimiz buna da şöyle itiraz etmiştir: 'Bilirsin ki Allah Teâlâ'nın kullarına günahsız olarak azap etmesinin imkânı, hatta vukuu, bu kâfirlerin azap edilmesinin günahları sebebiyle olmasına aykırı değildir ki onun yokluğunun da bununla birlikte dikkate alınmasına ihtiyaç duyulsun. Buna ancak Allah Teâlâ'nın bütün azap etmelerinin azap görenlerin günahları sebebiyle olduğu iddia edilirse ihtiyaç duyulur' [sözü bitti]. Sana gizli kalmaz ki mezkûr kavli söyleyenin sözündeki 'günahları sebebiyle onlara azap etmemesi' ifadesi, 'onlara azap etmesi' sözüne matuftur. Mana şudur: Bu kaydın zikredilmesi, günahsız olarak onlara azap etmesi ihtimalini ortadan kaldırmıştır; yoksa günahları sebebiyle onlara azap etmemesi ihtimalini değil; çünkü bu [bağışlama], şer'an ve aklen güzel bir şeydir. Onun 'günahlarının azaplarına sebep olmasının kayıtlı olduğunu göstermek...' sözünden muradı şudur: Günahların sebep olarak tayin edilmesi ancak bu kayıtla hâsıl olur; zira günahsız azap etmenin mümkün olmasıyla, azabın sebebinin günahsız azap iradesi olması muhtemeldir. Bu durumda ayetin manasının özü şudur: Bu azabınız başka bir şeyden değil, sırf sizin günahlarınızdan neşet etmiştir. Bunu bildiğinde sana aşikâr olur ki o zatın, bu görüş sahibinin sözünü 'Allah Teâlâ'nın azap etmesinin imkânı...' diyerek geçersiz sayması, onun muradından gafil olmaktan kaynaklanmaktadır. Zira onun sözü, bu iki hususun zatları itibarıyla birbirine aykırı olması hakkında değil; günahsız azap ihtimalinin, günahların azaba sebep olarak tayin edilmesine aykırı olması hakkındadır. Aynı şekilde bundan hemen sonraki 'Buna ancak iddia edilen... ise ihtiyaç duyulur' sözü de bir gafletten kaynaklanmaktadır. Çünkü her iki surette de bu kayda duyulan ihtiyaç, muhatapları azarlamak ve azabın yalnızca kendi taraflarından gelen bir sebepten ötürü olduğunu itiraf ettirerek onları susturmak içindir.

فالقول بالاحتياج في صورة وعدمه في صورة ركيك جدا، ثم إنه لا تدافع بين هذا القيل وبين ما نقل أولا عن فحول المفسرين حيث جعل المعطوف هناك سببا وهاهنا قيدا للسبب لأن المراد بالسبب الوسيلة المحضة كما أشرنا إليه فيما سبق فهو وسيلة سواء اعتبر سببا مستقلا أو قيدا للسبب، نعم بينهما على ما سيأتي إن شاء الله تعالى تدافع يتراءى من وجه آخر لكنه أيضا غير وارد كما سنحققه بحوله تعالى.

Dolayısıyla bir surette ihtiyaç olduğunu, diğer surette olmadığını söylemek son derece tutarsızdır. Kaldı ki bu zayıf kavil ile müfessirlerin önde gelenlerinden ilk nakledilen görüş arasında bir çelişki yoktur; zira orada matuf sebep kılınmış, burada ise sebebin bir kaydı yapılmıştır. Çünkü daha önce işaret ettiğimiz gibi sebepten murat sırf bir vasıtadır; ister müstakil bir sebep sayılsın ister sebebin kaydı sayılsın o bir vasıtadır. Evet, inşallah ileride geleceği üzere aralarında başka bir yönden bir çelişki varmış gibi görünür; fakat Allah Teâlâ'nın havliyle tahkik edeceğimiz üzere o da vârid değildir.

والحاصل أن العطف هنا مما لا بأس به وهو الظاهر- وإليه ذهب من ذهب- ويجوز أن يجعل- وإليه ذهب شيخ الإسلام- أَنَّ وما بعدها في محل الرفع على أنه خبر لمبتدأ محذوف، والجملة اعتراض تذييلي مقرر

Hâsılı, buradaki atıf yapılmasında bir beis olmayan bir şeydir ve zahir olan da budur -bir kısım âlimler de buna gitmiştir-. Şeyhülislâm'ın gittiği görüş olarak, { أَنَّ } ve sılasının mahzufe bir mübtedanın haberi olarak ref' mahallinde kılınması da caizdir. Bu takdirde cümle, tezyilî bir itiraziyye olup

لمضمون ما قبلها، أي والأمر أنه تعالى ليس بمعذب لعبيده بغير ذنب من قبلهم، والتعبير عن ذلك بنفي الظلم مع أن تعذيبهم بغير ذنب ليس بظلم على ما تقرر من قاعدة أهل السنة فضلا عن كونه ظالما بالغا لبيان كمال نزاهته تعالى عن ذلك بتصويره بصورة ما يستحيل صدوره عنه تعالى من الظلم كما يعبر عن ترك الإثابة على الأعمال بإضاعتها مع أن الأعمال غير موجبة للثواب حتى يلزم من تخلفه عنها إضاعتها، وصيغة المبالغة لتأكيد هذا المعنى بإبراز ما ذكر من التعذيب بغير ذنب في صورة المبالغة في الظلم، ومن هنا يعلم الجواب عما قيل: إن نفي نفس الظلم أبلغ من نفي كثرته ونفي الكثرة لا ينفي أصله بل ربما يشعر بوجوده، وأجيب عن ذلك أيضا بأنه نفي لأصل الظلم وكثرته باعتبار آحاد من ظلم فالمبالغة في بِظَلَّامٍ باعتبار الكمية لا الكيفية، وبأنه إذا انتفى الظلم الكثير انتفى القليل لأن من يظلم يظلم للانتفاع بالظلم فإذا ترك كثيره مع زيادته نفعه في حق من يجوز عليه النفع والضر كان لقليله مع قلة نفعه أكثر تركا، وبأن بِظَلَّامٍ للنسب كعطار أي لا ينسب إليه الظلم أصلا وبأن كل صفة له تعالى في أكمل المراتب فلو كان تعالى ظالما سبحانه لكان ظلاما فنفى اللازم لنفي الملزوم، واعترض بأنه لا يلزم من كون صفاته تعالى في أقصى مراتب الكمال كون المفروض ثبوته كذلك بل الأصل في صفات النقص على تقدير ثوبتها أن تكون ناقصة، وأجيب بأنه إذا فرض ثبوت صفة له تعالى تفرض بما يلزمها من الكمال، والقول بأن هذا في صفات الكمال دون صفات النقص إنما يوجب عدم ثبوتها لا ثبوتها ناقصة، وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة الكلام في هذا المقام الَّذِينَ قالُوا نصب أو رفع على الذم، وجوز أن يكون في موضع جرّ على البدلية من نظيره المتقدم.

kendisinden öncekinin mazmununu pekiştirir; yani 'İşin aslı şudur ki Allah Teâlâ kullarına kendi taraflarından bir günah olmaksızın asla azap edici değildir.' Ehl-i Sünnet kuralınca belirlendiği üzere günahsız azap etmek zulüm olmadığı -kaldı ki son derece zalim olmak hiç söz konusu değildir- halde bunun zulmün nefyi ile ifade edilmesi; Allah Teâlâ'dan sadır olması imkânsız olan zulüm suretinde tasvir edilerek O'nun bundan son derece münezzeh olduğunu beyan etmek içindir. Tıpkı ameller karşılıksız kalmayı gerektirmediği halde amellere sevap vermemenin 'onları zayi etmek' şeklinde ifade edilmesi gibi; zira amellere sevap verilmemesinden amellerin zayi edilmesi gerekmez. Mübalağa sığası ise, günahsız azap etmeyi zulümde aşırılık suretinde göstererek bu manayı tekit etmek içindir. Buradan, 'Zulmün kendisini nefyetmek, çokluğunu nefyetmekten daha beliğdir; çokluğun nefyi ise onun aslını nefyetmez, hatta belki varlığını hissettirir' şeklindeki itiraza verilen cevap anlaşılır. Buna ayrıca şöyle de cevap verilmiştir: Bu, zulme uğrayan fertler dikkate alınarak zulmün aslı ve çokluğu için bir nefiydir; dolayısıyla { بِظَلَّامٍ } lafzındaki mübalağa keyfiyet değil kemiyet (sayı) itibarıyladır. Şöyle de cevap verilmiştir: Çok zulüm nefyedildiğinde azı da nefyedilmiş olur; çünkü zulmeden kimse zulmün menfaatinden ötürü zulmeder. Fayda ve zararın caiz olduğu kimse hakkında faydası fazla olan çok zulmü terk eden, faydası az olan az zulmü öncelikle terk eder. Ayrıca { بِظَلَّامٍ } lafzının 'attâr' (ıtırcı) gibi nispet için olduğu, yani 'O'na asla zulüm nispet edilemez' manasında olduğu söylenmiştir. Yine Allah Teâlâ'nın her sıfatının en mükemmel mertebede olduğu; şayet O zalim olsaydı zallâm olacağı, dolayısıyla melzûmu nefyetmek için lâzımın nefyedildiği belirtilmiştir. Buna, 'Allah Teâlâ'nın sıfatlarının kemalin en üst mertebesinde olmasından, sübûtu farz edilen [noksan] sıfatın da böyle olması gerekmez; bilakis sübûtu farz edildiğinde noksan sıfatlarda asıl olan noksan olmalarıdır' diye itiraz edilmiştir. Buna ise, 'Allah Teâlâ için bir sıfatın sübûtu farz edildiğinde, onun gerektirdiği kemal ile farz edilir; bunun noksan sıfatlarda değil kemal sıfatlarında olduğunu söylemek, onun noksan olarak sübûtunu değil, sübûtunun olmadığını gerektirir' diye cevap verilmiştir. İnşallah bu makamdaki sözün tamamı ileride gelecektir. { الَّذِينَ قالُوا } kavli zem üzere mansub veya merfûdur; kendisinden önce geçen benzerinden bedel olarak cer mahallinde olması da caiz görülmüştür.

والمراد من الموصول جماعة من اليهود منهم كعب بن الأشرف ومالك بن الصيف ووهب بن يهوذا وزيد بن التابوه وفنحاص بن عازوراء وحيي بن أخطب أتوا النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقالوا هذا القول: إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أي أمرنا في التوراة وأوصانا أَلَّا نُؤْمِنَ أي بأن لا نصدق ونعترف لِرَسُولٍ يدعي الرسالة إلينا من قبل الله تعالى حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ وهو ما يتقرب به إلى الله تعالى من نعم وغيرها- كما قاله غير واحد- وقرئ بِقُرْبانٍ بضمتين تَأْكُلُهُ النَّارُ أريد به نار بيضاء تنزل من السماء ولها دويّ، والمراد من أكل النار للقربان إحالتها له إلى طبعها بالإحراق، واستعماله في ذلك إما من باب الاستعارة أو المجاز المرسل، وقد كان أمر إحراق النار للقربان إذا قبل شائعا في زمن الأنبياء السالفين إلا أن دعوى أولئك اليهود هذا العهد من مفترياتهم وأباطيلهم لأن أكل النار القربان لم يوجب الإيمان إلا لكونه معجزة فهو وسائر المعجزات شرع في ذلك، ولما كان مرامهم من هذا الكلام الباطل عدم الإيمان برسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لعدم إتيانه بما قالوا، ولو تحقق الإتيان به لتحقق الإيمان بزعمهم ردّ الله تعالى عليهم بقوله سبحانه: قُلْ يا محمد لهؤلاء القائلين تبكيتا لهم وإظهارا لكذبهم قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ كثيرة العدد كبيرة المقدار مثل زكريا ويحيى وغيرهم مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ أي المعجزات الواضحة والحجج الدالة على صدقهم وصحة رسالتهم وحقية قولهم كما كنتم تقترحون عليهم وتطلبون منهم وَبِالَّذِي قُلْتُمْ بعينه وهو القربان الذي تأكله النار فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ أي فما لكم لم تؤمنوا بهم حتى اجترأتم على قتلهم مع أنهم جاؤوا بما قلتم مع معجزات أخر إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أي فيما يدل عليه كلامكم من أنكم تؤمنون لرسول يأتيكم بما اقترحتموه، والخطاب لمن في زمن نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم وإن كان الفعل لأسلافهم لرضاهم به- على ما مرّ غير مرة- وإنما لم يقطع سبحانه عذرهم بما سألوه من القربان المذكور لعلمه سبحانه بأن في الإتيان به مفسدة لهم، والمعجزات تابعة للمصالح، ونقل عن السدي أن هذا الشرط جاء في التوراة هكذا: من جاء يزعم أنه رسول الله تعالى فلا تصدقوه حتى يأتيكم بقربان تأكله النار إلا المسيح ومحمدا عليهما الصلاة والسلام فإذا أتياكم فآمنوا بهما فإنهما يأتيان بغير

İsm-i mevsûlden murat; içlerinde Kâ'b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf, Vehb b. Yehûzâ, Zeyd b. et-Tâbûh, Finhâs b. Âzûrâ ve Huyey b. Ahtab'ın da bulunduğu, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip şu sözü söyleyen bir grup Yahudidir: { إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا } “Şüphesiz Allah bize ahdetti [emretti]”, yani Tevrat'ta bize emretti ve tavsiyede bulundu; { أَلَّا نُؤْمِنَ } “iman etmememizi [doğrulamamamızı]”, yani tasdik edip ikrar etmememizi; { لِرَسُولٍ } “bir elçiye”, yani Allah Teâlâ tarafından bize elçilik iddiasında bulunan bir kimseye; { حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ } “bize bir kurban getirinceye kadar”. Kurban, pek çok âlimin belirttiği gibi kurbanlık hayvanlar ve diğer şeylerden Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için sunulan şeydir. { بِقُرْبانٍ } lafzı iki damme ile de okunmuştur. { تَأْكُلُهُ النَّارُ } “onu ateşin yiyeceği”; bundan murat, gökten uğultu ile inen beyaz bir ateştir. Ateşin kurbanı yemesinden murat ise yakarak onu kendi tabiatına dönüştürmesidir. Bu manada kullanılması ya istiare ya da mecâz-ı mürsel babındandır. Kabul edildiği takdirde ateşin kurbanı yakması meselesi geçmiş peygamberler zamanında yaygın bir durumdu; ancak o Yahudilerin böyle bir ahit iddia etmeleri onların uydurmalarından ve bâtıllarındandır. Çünkü ateşin kurbanı yemesi, sırf bir mucize olduğu için imanı gerektirmiştir; dolayısıyla o da diğer mucizelerle bu hususta aynı hükümdedir. Onların bu bâtıl sözden gayeleri, söyledikleri şeyi getirmediği için Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e iman etmemek idi; zira onların iddiasına göre o kurban getirilmiş olsaydı iman gerçekleşmiş olacaktı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Sübhânehu onları susturmak ve yalanlarını ortaya çıkarmak için şöyle buyurarak onlara reddiye verdi: { قُلْ } “De ki” [Ey Muhammed] bu sözü söyleyenlere: { قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ } “Andolsun size elçiler gelmişti”, Zekeriyyâ, Yahyâ ve diğerleri gibi sayıca çok ve kadr ü kıymeti büyük [peygamberler], { مِنْ قَبْلِي } “benden önce”, { بِالْبَيِّناتِ } “apaçık delillerle”, yani apaçık mucizelerle ve sizin onlardan talep edip teklif ettiğiniz gibi onların sadakatine, risaletlerinin sıhhatine ve sözlerinin hak olduğuna delalet eden hüccetlerle, { وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “ve söylediğiniz şeyle de”, yani bizzat ateşin yediği kurban ile de gelmişlerdi. { فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ } “Öyleyse onları niçin öldürdünüz?” Yani madem onlar diğer mucizelerle birlikte söylediğiniz şeyi de getirdiler, o halde ne oldu da onlara iman etmeyip öldürmeye cüret ettiniz?! { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz”, yani teklif ettiğiniz şeyi getiren bir elçiye iman edeceğinizi bildiren sözünüzde doğru iseniz. Fiil geçmiş atalarının fiili olsa da, daha önce defalarca geçtiği üzere buna rıza gösterdikleri için hitap Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem zamanındakileredir. Sübhânehu ve Teâlâ'nın, onların istedikleri mezkûr kurbanı getirmekle mazeretlerini ortadan kaldırmaması ise; onun getirilmesinde onlar için bir fesat olduğunu bilmesindendir, zira mucizeler maslahatlara tâbidir. Süddî'den nakledildiğine göre bu şart Tevrat'ta şöyle geçmiştir: 'Kim Allah Teâlâ'nın elçisi olduğunu iddia ederek gelirse, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe onu doğrulamayın; ancak Mesih ve Muhammed aleyhimesselâtü vesselâm müstesnadır. Onlar geldiklerinde kendilerine iman edin; çünkü onlar

قربان، والظاهر عدم ثبوت هذا الشرط أصلا فَإِنْ كَذَّبُوكَ فيما جئتهم به.

kurbansız olarak gelirler.' Zahir olan ise bu şartın asla sabit olmadığıdır. { فَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa”, kendilerine getirdiğin şey hususunda [seni yalanlarlarsa],

فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤوا بمثل ما جئت به، والجملة جواب للشرط لكن باعتبار لازمها الذي دل عليه المقام فإنه لتسليته ﷺ من تكذيب قومه واليهود له، واقتصر مجاهد على الثاني كأنه قيل فإن: كذبوك فلا تحزن وتسل، وجعل بعضهم الجواب محذوفا وهذا تعليلا له ومثله كثير في الكلام.

{ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ } “şüphesiz senden önceki elçiler de yalanlanmıştı”, [onlar da] senin getirdiğin şeylerin benzeriyle gelmişlerdi. Bu cümle şartın cevabıdır; ancak makamın delalet ettiği lüzumî manası itibariyledir; zira bu, kavminin ve Yahudilerin kendisini yalanlamasından ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek içindir. Mücâhid yalnızca ikincisiyle [Yahudilerle] iktifa etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer seni yalanlarlarsa üzülme ve teselli bul.' Bazıları ise cevabın mahzuf olduğunu, bu cümlenin onun gerekçesi olduğunu kabul etmişlerdir ki bu kelamda çokça bulunur.

وقال عصام الملة: لا حاجة إلى التأويل، والقول بالحذف إذ المعنى إن يكذبوك فتكذيبك تكذيب رسل من قبلك حيث أخبروا ببعثتك، وفي ذلك كمال توبيخهم وتوضيح صدقه صلى الله تعالى عليه وسلم وتسلية له ليس فوقها تسلية، ونظر فيه بأن التسلية، على ما ذهب إليه الجمهور- أتم إذ عليه تكون المشاركة بينه صلى الله تعالى عليه وسلم وبين إخوانه المرسلين عليهم الصلاة والسلام في تكذيب المكذبين شفاها وصريحا، وعلى الثاني لا شركة إلا في التكذيب لكنه بالنسبة إليه صلى الله تعالى عليه وسلم شفاهي وصريح، وبالنسبة إلى المرسلين ليس كذلك، ولا شك لذي ذوق أن الأول أبلغ في التسلية، وعليه يجوز في مِنْ أن تتعلق- بكذب- وأن تتعلق بمحذوف وقع صفة- لرسل- أي كائنة من قبلك. وعلى الثاني يتعين الثاني ويشعر بالأول الذي عليه الجمهور وصف الرسل بقوله سبحانه:

Isâmü'l-Mille şöyle demiştir: 'Teveccühe ve hazif olduğunu söylemeye gerek yoktur; zira mana şudur: Eğer seni yalanlarlarsa, senin yalanlanman senden önceki elçilerin de yalanlanması demektir; çünkü onlar senin gönderileceğini haber vermişlerdi. Bunda onları tam bir kınama, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in doğruluğunu açıklama ve onun için üstünde hiçbir teselli bulunmayan bir teselli vardır.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: Cumhurun gittiği görüşe göre teselli daha tamdır; çünkü buna göre onunla elçi kardeşleri aleyhimüssalâtü vesselâm arasında, yalanlayanların yüz yüze ve açıkça yalanlamasında bir ortaklık bulunur. İkinci görüşe göre ise ortaklık sadece yalanlamadadır; ancak Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e nispetle bu yüz yüze ve açıktır, diğer elçilere nispetle ise öyle değildir. Zevk sahibi kimse için şüphe yoktur ki birinci görüş tesellide daha beliğdir. Buna göre { مِنْ } cer edatının { كُذِّبَ } fiiline müteallık olması da, { رُسُلٌ } lafzına sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması da [yani 'senden önce var olan elçiler' takdirinde olması da] caizdir. İkinci görüşe göre ise ikincisi tayin eder. Cumhurun benimsediği birinci görüşü, Allah Teâlâ'nın elçileri şu buyruğu ile tavsif etmesi hissettirmektedir:

جاؤُ بِالْبَيِّناتِ أي المعجزات الواضحات الباهرات وَالزُّبُرِ جمع زبور كالرسول والرسل وهو الكتاب المقصور على الحكم من زبرته بمعنى حسنته قاله الزجاج، وقيل: الزبر المواعظ والزواجر من زبرته إذا زجرته وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ أي الموضح أو الواضح المستنير.

{ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ } “onlar apaçık delillerle”, yani apaçık ve göz kamaştırıcı mucizelerle, { وَالزُّبُرِ } “ve sayfalarla gelmişlerdi”. 'Zübür', 'resûl' ve 'rusul' gibi 'zebûr' kelimesinin çoğuludur; o da Zeccâc'ın dediğine göre hikmetlere hasredilmiş kitaptır; 'onu güzelleştirdim' manasındaki 'zebartühû' (زبرته) ifadesinden gelir. Şöyle de denilmiştir: 'Zübür', bir kimseyi menetmek manasındaki 'zebartühû'dan hareketle öğütler ve sakındırmalardır. { وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “ve aydınlatıcı kitapla [gelmişlerdi]”, yani açıklayıcı yahut açık ve nurlu olan [kitapla].

أخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه القرآن، ومعنى مجيء الرسل به مجيئهم بما اشتمل عليه من أصول الدين على ما يشير إليه قوله تعالى فيه: وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ [الشعراء: ١٩٦] على وجه، وعن قتادة أن المراد به الزبر والشيء يضاعف بالاعتبار وهو واحد، وقيل: المراد به التوراة، والإنجيل. والزبور وهو في عرف القرآن ما يتضمن الشرائع والأحكام ولذلك جاء هو والحكمة متعاطفين في عامة المواقع، ووجه إفراد الكتاب بناء على القول الأول ظاهر، ولعل وجه إفراده بناء على القول الثاني والثالث، وإن أريد منه الجنس الصادق بالواحد والمتعدد الرمز إلى أن الكتب السماوية وإن تعدّدت فهي من بعض الحيثيات كشيء واحد.

İbn Ebî Hâtim Süddî'den onun Kur'an olduğunu rivayet etmiştir; elçilerin onunla gelmelerinin manası, Allah Teâlâ'nın onun hakkında: { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } [eş-Şuarâ: 196] buyruğunun bir vechile işaret ettiği üzere, onun ihtiva ettiği dinin asıllarıyla gelmeleridir. Katâde'den ise bundan muradın 'Zübür' olduğu, bir şeyin itibara göre birden fazla sayılabileceği fakat aslında bir olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bundan murat Tevrat, İncil ve Zebûr'dur. O, Kur'an örfünde şeriatları ve hükümleri içeren şeydir; bu sebeple o ve hikmet çoğu yerde birbirine matuf olarak gelmiştir. Birinci görüşe göre 'Kitap' lafzının tekil gelme vechi açıktır. İkinci ve üçüncü görüşe göre tekil gelme vechi ise, tekil ve çoğula şamil olan cins kastedilmiş olsa bile semavi kitapların her ne kadar birden fazla olsalar da bazı yönlerden tek bir şey gibi olduklarına bir işarettir.

وقرأ ابن عامر- وبالزبر- بإعادة الجار للدلالة على أنها مغايرة للبينات بالذات بأن يراد بها المعجزات غير الكتب لأن إعادة العامل تقتضي المغايرة ولولاها لجاز أن يكون من عطف الخاص على العام.

İbn Âmir, cer harfini tekrar ederek { وَبِالزُّبُرِ } şeklinde okumuştur; bu, 'Zübür'ün zâtı itibarıyla beyyinâttan farklı olduğunu, yani kitapların dışındaki mucizelerin kastedildiğini göstermek içindir. Çünkü âmilin tekrarı başkalığı iktiza eder; eğer bu olmasaydı, has olanın âm olana atfedilmesi kabilinden olması caiz olurdu.

ومن الغريب القول بأن المراد بالبينات الحروف باعتبار أسمائها كألف ولام، وبالزبر الحروف باعتبار مسمياتها ورسمها كأب، وبالكتاب الحروف المجتمعة المتلفظ بها كلمة وكلاما.

Garip görüşlerden biri de; beyyinâttan muradın 'elif' ve 'lâm' gibi isimleri itibarıyla harfler, zübürden muradın 'eb' gibi müsemmâları ve resimleri itibarıyla harfler, kitaptan muradın ise kelime ve kelam olarak telaffuz edilen birleşmiş harfler olduğu iddiasıdır.

وادعى أهل هذا القول: إن لكل من ذلك معاني وأسرارا لا يعقلها إلا العالمون فهم يبحثون عن الكلمة باعتبار لفظها وباعتبار كل حرف من حروفها المرسومة وباعتبار اسم كل حرف منها الذي هو عبارة عن ثلاثة حروف، ولا يخفى أن هذا اصطلاح لا ينبغي تخريج كلام الله تعالى عليه.

Bu görüşün sahipleri şöyle iddia etmişlerdir: Bunların her birinin ancak âlimlerin akıl erdirebileceği manaları ve sırları vardır. Onlar bir kelimeyi lafzı itibarıyla, yazılan harflerinin her biri itibarıyla ve her bir harfinin üç harften ibaret olan ismi itibarıyla incelerler. Gizli değildir ki bu, Allah Teâlâ'nın kelamının üzerine hamledilmesinin uygun olmadığı bir ıstılahtır.

والظاهر من تتبع الآثار الصحيحة أنه لم يثبت فيه عن الشارع الأعظم صلى الله تعالى عليه وسلم شيء ودون إثبات ذلك الموت الأحمر كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ أي نازل بها لا محالة فكأنها ذائقته وهو وعد ووعيد للمصدق والمكذب، وفيه تأكيد للتسلية له صلى الله تعالى عليه وسلم لأن تذكر الموت واستحضاره مما يزيل الهموم والأشجان الدنيوية.

Sahih rivayetler incelendiğinde zahir olan şudur ki, bu hususta Yüce Şâri‘ sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den hiçbir şey sabit olmamıştır; bunu ispat etmek ise kızıl ölümden [daha zordur]. { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her can ölümü tadacaktır”, yani ölüm kaçınılmaz olarak onun başına gelecektir, sanki onu tatmış gibidir. Bu, tasdik eden için bir vaat, yalanlayan için ise bir tehdittir. Bunda Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için bir teselli teyidi vardır; çünkü ölümü hatırlamak ve onu hazır tutmak dünyevi kederleri ve tasaları gideren şeylerdendir.

وفي الخبر «أكثروا ذكر هاذم اللذات فإنه ما ذكر في كثير إلا وقلله ولا في قليل إلا وكثره»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Lezzetleri bıçak gibi keseni çokça anın; zira o, çok olan yerde anılırsa onu azaltır, az olan yerde anılırsa onu çoğaltır.»

وكذا العلم بأن وراء هذه الدار دارا أخرى يتميز فيها المحسن عن المسيء ويرى كل منهما جزاء عمله، وهذه القضية الكلية لا يمكن إجراؤها على عمومها لظاهر قوله تعالى: فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ [الزمر: ٦٨] وإذا أريد بالنفس الذات كثرت المستثنيات جدا، وهل تدخل الملائكة في هذا العموم؟ قولان، والجمهور على دخولهم.

Aynı şekilde bu yurdun arkasında, iyilik yapanın kötülük yapandan ayrılacağı ve her birinin amelinin karşılığını göreceği başka bir yurdun olduğunu bilmek de böyledir. Allah Teâlâ'nın: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } [ez-Zümer: 68] buyruğunun zahirinden ötürü bu küllî önermeyi umumiyeti üzere icra etmek mümkün değildir. Nefisten murat zat olduğunda ise istisnalar pek çok olur. Melekler bu umuma dâhil midir? Bu hususta iki görüş vardır; cumhur onların da dâhil olduğu görüşündedir.

فعن ابن عباس أنه قال: لما نزل قوله تعالى: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] قالت الملائكة: مات أهل الأرض فلما نزل كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ [آل عمران: ١٨٥، الأنبياء: ٣٥، العنكبوت: ٥٧] قالت الملائكة: متنا. ووقوع الموت للأنفس في هذه النشأة الحيوانية الجسمانية مما لا ريب فيه إلا أن الحكماء بنوا ذلك على أن هذه الحياة لا تحصل إلا بالرطوبة والحرارة الغريزيتين. ثم إن الحرارة تؤثر في تحليل الرطوبة، فإذا قلت الرطوبة ضعفت الحرارة ولا تزال هذه الحال مستمرة إلى أن تفنى الرطوبة الأصلية فتنطفي الحرارة الغريزية ويحصل الموت، ومن هنا قالوا: إن الأرواح المجردة لا تموت ولا يتصور موتها إذ لا حرارة هناك ولا رطوبة، وقد ناقشهم المسلمون في ذلك والمدار عندهم على حرارة الكاف ورطوبة النون، ولعلهم يفرقون بين موت وموت، وقد استدل بالآية على أن المقتول ميت وعلى أن النفس باقية بعد البدن لأن الذائق لا بد أن يكون باقيا حال حصول المذوق فتدبر، وقرأ اليزيدي ذائِقَةُ الْمَوْتِ بالتنوين ونصب الموت على الأصل وقرأ الأعمش ذائِقَةُ الْمَوْتِ بطرح التنوين مع النصب كما في قوله:

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } [er-Rahmân: 26] kavli indiğinde melekler: 'Yeryüzü ehli öldü' dediler. { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } [Âl-i İmrân: 185, el-Enbiyâ: 35, el-Ankebût: 57] ayeti indiğinde ise melekler: 'Biz de öldük' dediler. Bu hayvani ve cismani yaratılışta nefisler için ölümün vuku bulması şüphe götürmez bir gerçektir; ancak felsefeciler bunu, bu hayatın ancak fıtrî hararet ve rutubet ile hâsıl olabileceği esasına dayandırmışlardır. Sonra hararet rutubeti çözüp ayrıştırmada tesir eder; rutubet azaldığında hararet zayıflar ve bu hal asıl rutubet tükeninceye kadar devam eder; böylece fıtrî hararet söner ve ölüm meydana gelir. Buradan hareketle demişlerdir ki: Mücerret ruhlar ölmezler ve ölümleri tasavvur olunamaz; zira orada hararet de rutubet de yoktur. Müslümanlar bu hususta onlarla münakaşa etmişlerdir; onlara göre asıl dayanak Kâf'ın harareti ve Nûn'un rutubetidir [yani Allah'ın 'Kün' emridir]. Muhtemelen onlar bir ölüm ile başka bir ölümü birbirinden ayırmaktadırlar. Bu ayetle maktulün de bir ölü olduğuna ve nefsin bedenden sonra baki kaldığına delil getirilmiştir; zira tadanın, tadılan şey hâsıl olduğu anda baki olması gerekir; iyi düşün! Yezîdî { ذائِقَةُ الْمَوْتِ } ifadesini tenvin ile ve asıl üzere 'el-mevte' kelimesini mansub olarak okumuştur. A'meş ise şu beyitte olduğu gibi tenvini hazfederek mansub okumuştur:

فألفيته غير مستعتب ... ولا ذاكر لله إلا قليلا

Onu ne rıza dileyen buldum... ne de pek azı müstesna Allah'ı zikreden.

وعلى القراءات الثلاث كُلُّ نَفْسٍ مبتدأ وجاز ذلك وإن كان نكرة لما فيه من العموم، وذائِقَةُ الخبر، وأنث على معنى كُلُّ لأن كُلُّ نَفْسٍ نفوس ولو ذكر في غير القرآن على لفظ كُلُّ جاز. وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ أي تعطون أجزية أعمالكم وافية تامة يَوْمَ الْقِيامَةِ أي وقت قيامكم من القبور، فالقيامة مصدر والوحدة لقيامهم دفعة واحدة، وفي لفظ التوفية إشارة إلى أن بعض أجورهم من خير أو شر تصل إليهم قبل ذلك اليوم، ويؤيده ما

Her üç kıraate göre de { كُلُّ نَفْسٍ } mübtedadır; nekre olmasına rağmen umum ifade ettiği için mübteda olması caiz olmuştur. { ذائِقَةُ } ise haberdir; { كُلُّ } kelimesinin manası gözetilerek müennes kılınmıştır, zira 'küllü nefsin' nefisler demektir; eğer Kur'an dışında { كُلُّ } lafzı gözetilerek müzekker kılınsaydı bu da caiz olurdu. { وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ } “Ecirlere gelince, onlar size ancak tastamam verilecektir”, yani amellerinizin karşılıkları eksiksiz ve tam olarak verilecektir; { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü”, yani kabirlerinizden kalktığınız vakit. Kıyamet mastardır, tekil gelmesi ise onların bir defada kalkacak olmalarındandır. Tevfiye (tastamam verme) lafzında; hayır veya şerden olan ecirlerinin bir kısmının onlara o günden önce de ulaşacağına bir işaret vardır. Bunu,

أخرجه الترمذي عن أبي سعيد الخدري والطبراني في الأوسط عن أبي هريرة مرفوعا «القبر روضة من رياض الجنة أو حفرة من حفر النيران» ،

Tirmizî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den, Taberânî'nin el-Evsat'ta Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet ettiği şu hadis desteklemektedir: «Kabir ya cennet bahçelerinden bir bahçedir yahut cehennem çukurlarından bir çukurdur.»

وقيل: النكتة في ذلك أنه قد يقع الجزاء ببعض الأعمال في الدنيا، ولعل من ينكر عذاب القبر تتعين عنده هذه النكتة.

Şöyle de denilmiştir: Bundaki nüans, bazı amellerin karşılığının dünyada da vuku bulabilmesidir. Kabir azabını inkâr eden kimseye göre ise muhtemelen bu nüans tayin eder.

فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ أي بعد يومئذ عن نار جهنم، وأصل الزحزحة تكرير الزح، وهو الجذب بعجلة، وقد أريد هنا المعنى اللازم وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ أي سعد ونجا قاله ابن عباس، وأصل الفوز الظفر بالبغية، وبعض الناس قدر له هنا متعلقا أي فاز بالنجاة، ونيل المراد، ويحتمل أنه حذف للعموم أي بكل ما يريد،

{ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ } “Artık kim ateşten uzaklaştırılır”, yani o gün cehennem ateşinden uzaklaştırılırsa; zuhzuhanın aslı zahh kelimesinin tekrarıdır ki o da süratle çekip almaktır, burada ise lâzımî mana kastedilmiştir. { وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “ve cennete sokulursa, şüphesiz o kurtulmuştur [kazanmıştır]”, yani İbn Abbâs'ın dediği gibi mesut olmuş ve kurtulmuştur. Fevzin aslı arzu edilen şeye kavuşmaktır. Bazı kimseler burada onun için bir müteallak takdir etmişlerdir; yani 'kurtuluşu elde etmekle ve murada ermekle kazanmıştır'. Umum ifade etmesi için [müteallakın] hazfedilmiş olması da muhtemeldir; yani 'istediği her şeyi kazanmıştır'.

وفي الخبر «لموضع سوط أحدكم في الجنة خير من الدنيا وما فيها ثم قرأ رسول الله ﷺ هذه الآية» .

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sizden birinizin cennetteki kamçısı kadar bir yer, dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır. Sonra Resûlullah ﷺ bu ayeti okudu.»

وأخرج أحمد، ومسلم عن عبد الله بن عمر قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من أحب أن يزحزح عن النار ويدخل الجنة فلتدركه منيته وهو يؤمن بالله واليوم الآخر ويأتي إلى الناس ما يحب أن يؤتي إليه»

Ahmed ve Müslim Abdullah b. Ömer'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulmayı isterse, Allah'a ve ahiret gününe iman etmiş olarak vefat etsin ve insanlara kendisine yapılmasını istediği şekilde muamele etsin.»

وذكر دخول الجنة بعد البعد عن النار لأنه لا يلزم من البعد عنها دخول الجنة كما هو ظاهر.

Ateşten uzaklaştırılmanın ardından cennete girişin zikredilmesi, açık olduğu üzere ateşten uzaklaşmanın mutlaka cennete girmeyi gerektirmemesindendir.

وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا أي لذاتها وشهواتها وزينتها إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ المتاع ما يتمتع به وينتفع به مما يباع ويشترى وقد شبهها سبحانه بذلك المتاع الذي يدلس به على المستام ويغير حتى يشتريه إشارة إلى غاية رداءتها عند

{ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا } “Dünya hayatı başka bir şey değildir”, yani onun lezzetleri, şehvetleri ve zineti; { إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “ancak aldatıcı bir geçimlikten [aldanış metaından] ibarettir.” Metâ; alınıp satılan şeylerden kendisinden faydalanılan ve istifade edilen şeydir. Allah Teâlâ dünyayı, onu satın alması için alıcıya kusurları gizlenip süslenen o mala benzetmiştir; bu, onun hakkında

من أمعن النظر فيها:

derinlemesine düşünen kimse nezdinde son derece değersiz olduğuna bir işarettir:

إذا امتحن الدنيا لبيب تكشفت ... له عن عدو في ثياب صديق

Akıllı kimse dünyayı sınadığında... ona dost libasına bürünmüş bir düşman olarak açılır.

وعن قتادة هي متاع متروك أو شكت والله أن تضمحل عن أهلها فخذوا من هذا المتاع طاعة الله تعالى إن استطعتم ولا قوة إلا بالله،

Katâde'den rivayet edildiğine göre: 'O, terk edilecek bir metadır; vallahi ehlinden yok olup gitmesi pek yakındır. Gücünüz yeterse bu metadan Allah Teâlâ'ya itaati pay edinin; güç ve kuvvet ancak Allah iledir.'

وعن علي كرم الله تعالى وجهه هي لين مسها قاتل سمها،

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre: 'O, dokunuşu yumuşak, zehri ise öldürücü olandır.'

وقيل: الدنيا ظاهرها مظنة السرور وباطنها مطية الشرور، وذكر بعضهم أن هذا التشبيه بالنسبة لمن آثرها على الآخرة، وأما من طلب بها الآخرة فهي له متاع بلاغ،

Şöyle de denilmiştir: Dünyanın zahiri sürur zannı, bâtını ise kötülüklerin binitidir. Bazıları bu benzetmenin onu ahirete tercih eden kimseye nispetle olduğunu belirtmişlerdir; onun vasıtasıyla ahireti arayan kimseye gelince, dünya onun için menzile ulaştırıcı bir azıktır.

وفي الخبر «نعم المال الصالح للرجل الصالح» ،

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Salih bir kişi için salih mal ne güzeldir!»

والغرور مصدر أو جمع غار لَتُبْلَوُنَّ جواب قسم محذوف أي والله لتختبرن، والمراد لتعاملن معاملة المختبر ليظهر ما عندكم من الثبات على الحق والأفعال الحسنة ولا يصح حمل الابتلاء على حقيقته لأنه محال على علام الغيوب كما مر، والخطاب للمؤمنين أو لهم معه ﷺ، وإنما أخبرهم سبحانه بما سيقع ليوطنوا أنفسهم على احتماله عند وقوعه ويستعدوا للقائه ويقابلوه بحسن الصبر والثبات فإن هجوم البلاء مما يزيد في اللأواء، والاستعداد للكرب مما يهون الخطب ولتحقيق معنى الابتلاء لهذا التهوين أتى بالتأكيد، وقد يقال: أتي به لتحقيق وقوع المبتلى به مبالغة في الحث على ما أريد منهم من التهيؤ والاستعداد، وعلى أي وجه فالجملة مسوقة لتسلية أولياء الله تعالى عما سيلقونه من جهة أعدائه سبحانه إثر تسليتهم عما وقع منهم، وقيل: إنما سيقت لبيان أن الدنيا دار محنة وابتلاء، وإنها إنما زويت عن المؤمنين ليصبروا فيؤجروا إثر بيان أنها مَتاعُ الْغُرُورِ، ولعل الأول أولى كما لا يخفى، والواو المضمومة ضمير الرفع ولام الكلمة محذوفة لعلة تصريفية، وإنما حركت هذه الواو دفعا للثقل الحاصل من التقاء الساكنين وكان ذلك بالضم ليدل على المحذوف في الجملة ولم تقلب الواو ألفا مع تحركها وانفتاح ما قبلها لعروض ذلك فِي أَمْوالِكُمْ بالفرائض فيها والجوائح، واقتصر بعض على الثاني مدعيا أن الأول الممثل في كلامهم بالإنفاق المأمور به في سبيل الله تعالى، والزكاة لا يليق نظمه في سلك الابتلاء لما أنه من باب الأضعاف لا من قبيل الإتلاف، وفيه نظر تقدم في البقرة الإشارة إليه، وعن الحسن الاقتصار على الأول. والأولى القول بالعموم وفي أَنْفُسِكُمْ بالقتل والجراح، والأسر والأمراض وفقد الأقارب وسائر ما يرد عليها من أصناف المتاعب والمخاوف والشدائد، وقدم الأموال على الأنفس للترقي إلى الأشرف. أو لأن الرزايا في الأموال أكثر من الرزايا في الأنفس وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ أي من قبل إيتائكم القرآن وهم اليهود والنصارى. والتعبير عنهم بذلك إما للإشعار بمدار الشقاق والإيذان بأن ما يسمعونه منهم مستند على زعمهم إلى الكتاب. وإما للإشارة إلى عظم صدور ذلك المسموع منهم. وشدة وقعه على الأسماع حيث إنه كلام صدر ممن لا يتوقع صدوره منه لوجود زاجر عنه معه. وهو إيتاؤه الكتاب كما قيل: والتصريح بالقليلة إما لتأكيد الإشعار وتقوية المدار وإما للمبالغة في أمر الزاجر عن صدور ذلك المسموع من أولئك المسمعين وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا وهم كفار العرب أَذىً كَثِيراً كالطعن في الدين وتخطئة من آمن والافتراء على الله تعالى ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم والتشبيب بنساء المؤمنين وَإِنْ تَصْبِرُوا على تلك الشدائد عند ورودها وَتَتَّقُوا أي تتمسكوا بتقوى الله تعالى وطاعته والتبتل إليه بالكلية والإعراض عما سواه بالمرة بحيث يستوي عندكم وصول المحبوب ولقاء المكروه فَإِنَّ ذلِكَ إشارة إلى المذكور ضمنا من الصبر والتقوى. وما فيه من معنى البعد إما لكونه غير مذكور صريحا على ما قيل، أو للإيذان بعلو درجة هذين الأمرين وبعد منزلتهما.

'Gurûr' mastardır yahut aldatan manasındaki 'gârr'ın çoğuludur. { لَتُبْلَوُنَّ } “Andolsun ki imtihan edileceksiniz”, mahzuf bir kasemin cevabıdır; yani 'Vallahi muhakkak sınanacaksınız'. Murat, hak üzere sebatınızın ve güzel amellerinizin açığa çıkması için imtihan edilen kimsenin muamelesine tabi tutulmanızdır; daha önce geçtiği üzere gaybları hakkıyla bilen [Allah] hakkında bu muhal olduğundan imtihanı hakikatine hamletmek sahih olmaz. Hitap müminleredir yahut Peygamber ﷺ ile birlikte onlaradır. Allah Teâlâ'nın vuku bulacak şeyleri onlara haber vermesi; vuku bulduğunda nefislerini buna tahammül etmeye alıştırmaları, onunla karşılaşmaya hazırlanmaları ve onu güzel bir sabır ve sebatla karşılamaları içindir. Çünkü belanın ansızın gelmesi sıkıntıyı artırır, meşakkate hazırlıklı olmak ise musibeti hafifletir. Bu hafifletme gayesiyle imtihan manasını pekiştirmek için tekit ile getirilmiştir. Şöyle de denilebilir: Kendilerinden istenen hazırlık ve teyakkuz haline teşvikte mübalağa etmek üzere, imtihana konu olan şeyin kesinlikle gerçekleşeceğini pekiştirmek için tekit getirilmiştir. Hangi vecih üzere olursa olsun cümle; Allah Teâlâ'nın düşmanları tarafından başlarına gelecek şeyler hususunda, daha önce başlarına gelenlerden ötürü teselli edilmelerinin ardından O'nun dostlarını teselli etmek üzere sevk edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Dünyanın bir mihnet ve imtihan yurdu olduğunu, onun { مَتاعُ الْغُرُورِ } olduğunun beyan edilmesinin ardından müminlerin sabredip ecir kazanmaları için dünyalıktan uzak tutulduklarını açıklamak üzere sevk edilmiştir. Gizli olmadığı üzere birinci görüş muhtemelen daha evladır. Zammeli olan Vâv harfi ref' zamiridir, kelimenin Lâm'ı ise sarf illetinden ötürü hazfedilmiştir; iki sakinin karşılaşmasından doğan ağırlığı defetmek için bu Vâv harekelenmiştir; cümlenin aslında hazfedilen harfe delalet etmesi için bu harekeleme zamme ile yapılmıştır; Vâv harekeli olup kendinden önceki harf fethalı olduğu halde bu durum arızî olduğu için elife dönüştürülmemiştir. { فِي أَمْوالِكُمْ } “mallarınız hususunda”, mallardaki farzlar ve felaketler ile [imtihan edileceksiniz]. Bazıları ikinci [felaketler] ile iktifa etmiş ve birincisinin -ki onların kelamında Allah Teâlâ yolunda emredilen infak ve zekât ile temsil edilmiştir- imtihan dizisine dâhil edilmeye uygun olmadığını, zira bunun telef etmek kabilinden değil katbekat artırmak babından olduğunu iddia etmiştir. Fakat bunda tutarsızlık vardır; Bakara suresinde buna işaret edilmişti. Hasen'den ise birincisiyle iktifa ettiği rivayet edilmiştir; evla olan umum ifade ettiğini söylemektir. { وَأَنْفُسِكُمْ } “ve canlarınız hususunda”, öldürülme, yaralanma, esaret, hastalıklar, yakınların kaybedilmesi ve canlara isabet eden diğer her türlü meşakkat, korku ve şiddetler ile [imtihan edileceksiniz]. Daha şerefli olana terakki etmek için yahut mallara gelen musibetler canlara gelen musibetlerden daha çok olduğu için mallar canlardan önce zikredilmiştir. { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ve şüphesiz sizden önce kendilerine kitap verilenlerden işiteceksiniz”, yani size Kur'an verilmeden önce [kendilerine kitap verilenlerden], bunlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Onların bu şekilde ifade edilmesi; ya ihtilafın kaynağını hissettirmek ve onlardan işitecekleri şeylerin kendi iddialarınca Kitap'a dayandığını bildirmek içindir; ya da kendilerinden bu sözün sadır olmasının vebalinin büyüklüğüne, işitenlerin kulakları üzerindeki ağırlığına işaret etmek içindir; çünkü bu söz, kendisinde buna engel olacak bir zâcir bulunduğu için kendisinden sadır olması beklenmeyen kimseden sadır olmuştur ki o zâcir de denildiği gibi kendilerine Kitap verilmiş olmasıdır. 'Öncelik' kaydının açıkça zikredilmesi ise ya bu hissettirmeyi tekit etmek ve dayanağı güçlendirmek içindir ya da o dinletenlerden bu dinlenilen şeyin sadır olmasına mani olacak zâcirin büyüklüğünü mübalağalandırmak içindir. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ve ortak koşanlardan [işiteceksiniz]”, bunlar Arap müşrikleridir; { أَذىً كَثِيراً } “pek çok eziyet verici söz”, dine dil uzatmak, iman edeni hatalı saymak, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e iftira etmek ve müminlerin kadınları hakkında yakışıksız sözler söylemek gibi. { وَإِنْ تَصْبِرُوا } “Eğer sabrederseniz”, başınıza geldiğinde bu şiddetlere karşı [sabrederseniz], { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”, yani Allah Teâlâ'nın takvasına ve O'na itaate sımsıkı sarılır, bütünüyle O'na yönelir ve O'nun dışındakilerden tamamen yüz çevirirseniz; öyle ki sevilen şeye kavuşmak ile hoşlanılmayan şeyle karşılaşmak nezdinizde bir olursa; { فَإِنَّ ذلِكَ } “şüphesiz bu”, sabır ve takvadan zımnen zikredilen şeylere işarettir. Bundaki uzaklık manası ise; denildiği gibi ya açıkça zikredilmemiş olmasından yahut bu iki hasletin derecesinin yüceliğini ve mertebesinin yüksekliğini bildirmek içindir.

وتوحيد حرف الخطاب إما باعتبار كل واحد من المخاطبين اعتناء بشأن المخاطب به، وإما لأن المراد بالخطاب مجرد التنبيه من غير خصوصية أحوال المخاطبين مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ أي الأمور التي ينبغي أن يعزمها كل

Hitap harfinin tekil getirilmesi ise; ya kendisine hitap edilen şeyin şanına ehemmiyet vermek amacıyla muhataplardan her bir ferdin tek tek dikkate alınması sebebiyledir, ya da hitaptan maksadın muhatapların özel durumları gözetilmeksizin sırf bir uyarıda bulunmak olmasındandır. { مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “azmedilmeye değer işlerdendir”, yani herkesin azmetmesi gereken işlerdendir;

أحد لما فيه من كمال المزية والشرف والعز، أو مما عزمه الله تعالى وأوجبه على عباده، وعلى كلا التقديرين فالعزم مصدر بمعنى المعزوم وهو مأخوذ من قولهم عزمت الأمر- كما نقله الراغب- والأشهر عزمت على الأمر، ودعوى أنه لم يسمع سواه غير مسموعة كدعوى عدم صحة نسبة العزم إليه تعالى لأنه توطين النفس وعقد القلب على ما يرى فعله وهو محال عليه تعالى، ومما يؤيد صحة النسبة أنه قرئ «فإذا عزمت» بضم التاء وهو حينئذ بمعنى الإرادة والإيجاب، ومنه قول أم عطية رضي الله تعالى عنها: نهينا عن اتباع الجنائز ولم يعزم علينا وما في حديث آخر يرغبنا في قيام رمضان من غير عزيمة، وقولهم: عزمات الله تعالى- كما نقله الأزهري- ومن هذا الباب قول الفقهاء: ترك الصلاة زمن الحيض عزيمة، والجملة تعليل لجواب واقع موقعه كأنه قيل: «وإن تصبروا وتتقوا فهو خير لكم» أو فقد أحسنتم، أو نحوهما فَإِنَّ ذلِكَ إلخ، وجوز أن يكون ذلِكَ إشارة إلى صبر المخاطبين وتقواهم فحينئذ تكون الجملة بنفسها جواب الشرط، وفي إبراز الأمر بالصبر والتقوى في صورة الشرطية من إظهار كمال اللطف بالعباد ما لا يخفى، وزعم بعضهم أن هذا الأمر الذي أشارت إليه الآية كان قبل نزول آية القتال وبنزولها نسخ ذلك، وصحح عدم النسخ وأن الأمر بما ذكر كان من باب المداراة التي لا تنافي الأمر بالقتال، وسبب نزول هذه الآية في قول ما تقدمت الإشارة إليه،

çünkü bunda tam bir meziyet, şeref ve izzet vardır; yahut Allah Teâlâ'nın azmettiği (kesin kıldığı) ve kullarına farz kıldığı şeylerdendir. Her iki takdire göre de 'azm' (عَزْم), 'me'zûm' (azmedilen/kesinleşen şey) manasında mastardır ve Râgıb'ın naklettiğine göre Arapların "عزمت الأمر" (işe azmettim) sözünden alınmadır; daha meşhur olanı ise "عزمت على الأمر" şeklindedir. Bundan başkasının işitilmediği iddiası, azmin Allah Teâlâ'ya isnadının sahih olmadığı iddiası gibi kulak asılmayacak bir iddiadır; zira [bu iddiaya göre] azim, nefsi alıştırmak ve yapılması uygun görülen şeye kalbi bağlamaktır ki bu Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. İsnadın sahih olduğunu teyit eden hususlardan biri de [ayetin] ta harfinin zammesiyle "فإذا عزمتُ" (azmettiğim zaman) şeklinde okunmuş olmasıdır; bu takdirde azim, irade ve farz kılma manasındadır. Ümmü Atiyye radıyallâhu teâlâ anhâ'nın: "Cenazeleri takip etmekten nehyedildik, fakat bize kesin olarak emredilmedi (لم يعزم علينا)" sözü, bir başka hadisteki "kesin bir emir olmaksızın bizi ramazan gecelerini ihyaya teşvik ederdi" ifadesi ve Ezherî'nin naklettiği üzere Arapların "Allah Teâlâ'nın azimetleri" sözü de bu kabildendir. Fıkıhçıların: "Hayız vaktinde namazın terk edilmesi azimettir" sözü de bu baptandır. Cümle, yerinde vâki olmuş bir cevabın gerekçesidir; sanki: "Eğer sabreder ve sakınırsanız bu sizin için daha hayırlıdır" yahut "şüphesiz güzel bir iş yapmış olursunuz" ya da benzeri bir şey denilmiş de ardından { فَإِنَّ ذلِكَ } “şüphesiz bu” vs. buyrulmuştur. 'Zâlike' (ذلِكَ) lafzının muhatapların sabır ve takvasına işaret olması da caiz görülmüştür; bu durumda cümlenin kendisi şartın cevabı olur. Sabır ve takva emrinin şart kalıbında ortaya konulmasında, kullara yönelik tam bir lütfun sergilenişi olduğu gizli değildir. Bazıları bu ayetin işaret ettiği emrin kıtal (savaş) ayetinin inmesinden önce olduğunu, onun inmesiyle bunun nesh edildiğini iddia etmişlerdir. Ancak neshin bulunmadığı, zikredilen hususun emredilmesinin savaş emriyle çelişmeyen müdârâ (idare etme/yumuşak davranma) kabilinden olduğu tashih edilmiştir. Bu ayetin iniş sebebi bir rivayette az önce işaret edildiği gibidir;

وأخرج الواحدي عن عروة بن الزبير أن أسامة بن زيد أخبره أن رسول الله ﷺ ركب على حمار على قطيفة فدكية وأردف أسامة بن زيد وسار يعود سعد بن عبادة في بني الحارث بن الخزرج قبل وقعة بدر حتى مر بمجلس فيه عبد الله ابن أبيّ- وذلك قبل أن يسلم عبد الله فإذا في المجلس أخلاط من المسلمين والمشركين عبدة الأوثان واليهود، وفي المجلس عبد الله بن رواحة فلما غشي المجلس عجاجة الدابة خمر عبد الله بن أبيّ أنفه بردائه ثم قال: لا تغبروا علينا فسلم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ثم وقف فنزل ودعاهم إلى الله تعالى، وقرأ عليهم القرآن فقال عبد الله بن أبيّ: أيها المرء إنه لا أحسن مما تقول إن كان حقا فلا تؤذنا به في مجالسنا ارجع إلى رحلك فمن جاءك فاقصص عليه، وقال عبد الله بن رواحة: بلى يا رسول الله فاغشنا به في مجالسنا فإنا نحب ذلك واستب المسلمون والمشركون واليهود حتى كادوا يتساورون فلم يزل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم يخفضهم حتى سكنوا، ثم ركب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم دابته فسار حتى دخل على سعد بن عبادة فقال له: يا سعد ألم تسمع ما قال أبو حباب- يريد عبد الله بن أبيّ- قال: كذا وكذا فقال سعد: يا رسول الله اعف عنه واصفح فو الذي أنزل عليك الكتاب لقد جاء الله تعالى بالحق الذي نزل عليك وقد اصطلح أهل هذه البحيرة على أن يتوّجوه ويعصبوه بالعصابة فلما ردّ الله تعالى ذلك بالحق الذي أعطاكه شرق فغص بذلك فعفا عنه رسول الله ﷺ فأنزل الله تعالى الآية.

Vâhidî'nin Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre Üsâme b. Zeyd ona şöyle haber vermiştir: Resûlullah ﷺ Fedek dokuması bir kadife örtü serili merkebe binmiş, arkasına da Üsâme b. Zeyd'i bindirmişti. Bedir Savaşı'ndan önce Hâris b. el-Hazrec oğulları yurdunda bulunan Sa'd b. Ubâde'yi hasta ziyaretine gidiyordu. Nihayet içinde Abdullah b. Übey'in bulunduğu bir meclise uğradı; bu, Abdullah'ın Müslüman olmasından önceydi. Mecliste Müslümanlar, putperest müşrikler ve Yahudilerden oluşan karışık bir topluluk vardı; mecliste Abdullah b. Revâha da bulunuyordu. Bineğin kaldırdığı toz meclisi kaplayınca Abdullah b. Übey ridasıyla burnunu örttü, sonra da: 'Üzerimize toz kaldırmayın' dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem selam verdi, sonra durup [binekten] indi ve onları Allah Teâlâ'ya davet edip kendilerine Kur'an okudu. Bunun üzerine Abdullah b. Übey: 'Ey kişi! Eğer söylediklerin hak ise bundan daha güzeli yoktur; fakat meclislerimizde bunlarla bizi rahatsız etme. Bineğinin başına dön, sana kim gelirse ona anlat' dedi. Abdullah b. Revâha ise: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü! Meclislerimizde bunları bize anlat, çünkü biz bunu severiz' dedi. Bunun üzerine Müslümanlar, müşrikler ve Yahudiler birbirlerine sövmeye başladılar, hatta neredeyse birbirlerinin üzerine saldıracaklardı. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlar sakinleşinceye kadar onları yatıştırmaya devam etti. Sonra Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bineğine binip Sa'd b. Ubâde'nin yanına varıncaya kadar gitti ve ona: 'Ey Sa'd! Ebû Hubâb'ın -Abdullah b. Übey'i kastediyor- ne dediğini işitmedin mi? Şöyle şöyle dedi' buyurdu. Sa'd: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onu affet ve hoş gör. Sana Kitap'ı indirene yemin olsun ki, Allah Teâlâ sana indirdiği hakkı getirmiştir. Bu göl (Medine) halkı ise ona taç giydirip başına hükümdarlık sarığı sarmak üzere uzlaşmışlardı. Allah Teâlâ sana verdiği hak ile bunu geri çevirince buna içerledi ve içi daraldı' dedi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ onu affetti ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi."

وروى الزهري عن عبد الرحمن بن عبد الله بن كعب بن مالك عن أبيه أن كعب بن الأشرف اليهودي كان شاعرا وكان يهجو النبي ﷺ ويحرض عليه كفار قريش في شعره وكان النبي ﷺ قدم المدينة وأهلها أخلاط منهم المسلمون ومنهم المشركون ومنهم اليهود فأراد النبي ﷺ أن يستصلحهم كلهم فكان المشركون واليهود يؤذونه ويؤذون أصحابه أشدّ الأذى فأمر الله تعالى نبيه ﷺ بالصبر على ذلك وفيهم أنزل الله تعالى وَلَتَسْمَعُنَّ الآية.

Zührî, Abdurrahman b. Abdillâh b. Kâ'b b. Mâlik'ten, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Yahudi Kâ'b b. el-Eşref bir şairdi; Peygamber ﷺ'i hicveder ve şiirleriyle Kureyş kâfirlerini onun aleyhine kışkırtırdı. Peygamber ﷺ Medine'ye geldiğinde ahalisi karışıktı; içlerinde Müslümanlar, müşrikler ve Yahudiler vardı. Peygamber ﷺ hepsini ıslah etmek istiyordu; fakat müşrikler ve Yahudiler ona ve ashabına son derece eziyet ediyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi ﷺ'e buna karşı sabretmesini emretti ve haklarında Allah Teâlâ { وَلَتَسْمَعُنَّ } “Ve şüphesiz işiteceksiniz” ayetini indirdi.

وفي رواية أخرى عن الزهري أن كعبا هذا كان يهجو النبي ﷺ ويشبب بنساء المؤمنين فقال ﷺ: من لي بابن الأشرف؟ فقال محمد بن مسلمة: أنا يا رسول الله فخرج هو ورضيعه أبو نائلة مع جماعة فقتلوه غيلة وأتوا برأسه إلى النبي ﷺ آخر الليل وهو قائم يصلي ثم إنه سبحانه بين بعض أذيات أهل الكتاب بقوله عز قائلا وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ

Zührî'den gelen diğer bir rivayette ise; bu Kâ'b'ın Peygamber ﷺ'i hicvettiği ve Müslümanların kadınları hakkında yakışıksız şiirler söylediği nakledilir. Bunun üzerine ﷺ: «İbnü'l-Eşref'in hakkından kim gelecek?» buyurdu. Muhammed b. Mesleme: 'Ben [gelirim] ey Allah'ın Resûlü' dedi ve sütkardeşi Ebû Nâile ile birlikte bir grup halinde çıkıp onu suikastla öldürdüler; gecenin sonunda o kalkmış namaz kılarken başını Peygamber ﷺ'e getirdiler. Sonra Sübhânehu, sözün en yücesini söyleyerek { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı” kavliyle Ehl-i Kitab'ın eziyetlerinden bir kısmını beyan buyurdu.

والمراد بهم إما أحبار اليهود خاصة- وإليه ذهب ابن جبير- وهو المروي عن ابن عباس من طريق عكرمة وإما ما يشملهم وأحبار النصارى- وهو المروي عنه من طريق علقمة- وإنما ذكروا بعنوان إيتاء الكتاب

Onlardan kasıt; ya özellikle Yahudi bilginleridir -İbn Cübeyr bu görüşe gitmiştir ve İkrime tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet edilen de budur- ya da onları ve Hristiyan din adamlarını kapsayan kimselerdir -Alkame tarikiyle ondan rivayet edilen de budur-. Onların 'kendilerine kitap verilenler' unvanıyla zikredilmeleri,

مبالغة في تقبيح حالهم، وقيل: رمزا إلى أن أخذ الميثاق كان في كتابهم الذي أوتوه، وروى سعيد بن جبير ان أصحاب عبد الله يقرؤون وإذ أخذ ربك من الذين أوتوا الكتاب ميثاقهم- لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ جواب ميثاق لتضمنه معنى القسم، والضمير للكتاب أي بالله لتظهرن جميع ما فيه من الأحكام والأخبار التي من جملتها أمر نبوة محمد صلى الله تعالى عليه ولم وهو المقصود بالحكاية، وظاهر كلام السدي وابن جبير أن الضمير لمحمد ﷺ وإن لم يصرح باسمه الشريف ﵊.

hallerinin çirkinliğini mübalağalı bir şekilde ortaya koymak içindir. Denildi ki: Kesin söz almanın kendilerine verilen kitaplarında yer aldığına bir işarettir. Saîd b. Cübeyr, Abdullah'ın ashabının: "وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِيثَاقَهُمْ" (Hani Rabbin kendilerine kitap verilenlerden kesin sözlerini almıştı) şeklinde okuduklarını rivayet etmiştir. { لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ } “Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız” ifadesi, yemin manası içerdiği için 'mîsâk' kelimesinin cevabıdır. Zamir Kitap'a aittir; yani: 'Allah'a yemin olsun ki, onda bulunan ve bir kısmı da Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliği meselesi olan bütün hükümleri ve haberleri mutlaka açıklayacaksınız.' Anlatımdan kastedilen de zaten budur. Süddî ve İbn Cübeyr'in sözlerinin zahirine göre ise, şerefli ismi aleyhisselâm açıkça zikredilmemiş olsa bile zamir Muhammed ﷺ'e aittir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم في رواية ابن عياش ليبيننه بياء الغيبة، وقد قرر علماء العربية أنك إذا أخبرت عن يمين حلف بها فلك في ذلك ثلاثة أوجه: أحدها أن يكون بلفظ الغائب كأنك تخبر عن شيء كأن تقول:

İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Ayyâş rivayetinde Âsım, gaib yâ'sı ile "لَيُبَيِّنُنَّهُ" şeklinde okumuşlardır. Arap dili âlimleri, edilen bir yemini haber verdiğin zaman senin için üç vecih bulunduğunu belirtmişlerdir: Birincisi, sanki bir şeyden haber veriyormuşsun gibi gaib lafzıyla olmasıdır; nitekim şöyle dersin:

استحلفته ليقومنّ، الثاني أن تأتي بلفظ الحاضر تريد اللفظ الذي قيل له فتقول: استحلفته لتقومن كأنك قلت: قلت له:

"استحلفته ليقومنّ" (Ona mutlaka kalkacağına dair yemin ettirdim). İkincisi, kendisine söylenilen lafzı kastederek muhatap lafzıyla getirmendir; nitekim: "استحلفته لتقومن" (Ona 'Mutlaka kalkacaksın' diye yemin ettirdim) dersin, sanki ona: 'Ona dedim ki:

لتقومن، الثالث أن تأتي بلفظ المتكلم فتقول: استحلفته لأقومنّ، ومنه قوله تعالى: تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ [النمل: ٤٩] بالنون والياء والتاء، ولو كان تقاسموا أمرا لم يجىء فيه الياء التحتية لأنه ليس بغائب قاله بعض المحققين وَلا تَكْتُمُونَهُ عطف على الجواب وإنما لم يؤكد بالنون لكونه منفيا، وقال أبو البقاء: اكتفاء بالتوكيد في الفعل الأول.

Mutlaka kalkacaksın' demişsin gibi. Üçüncüsü, mütekellim lafzıyla getirip: "استحلفته لأقومنّ" (Ona 'Mutlaka kalkacağım' diye yemin ettirdim) demendir. Allah Teâlâ'nın: { تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّنَنَّهُ وَأَهْلَهُ } [en-Neml: 49] kavlindeki nûn, yâ ve tâ ile [okunuşlar] bu kabildendir. Eğer "تقاسموا" emir olsaydı, gaib olmadığı için iki noktalı alt yâ ile gelmezdi; bunu bazı muhakkik [âlimler] söylemiştir. { وَلا تَكْتُمُونَهُ } “ve onu gizlemeyeceksiniz” ifadesi cevaba matuftur; nefyedildiği için nûn ile tekit edilmemiştir. Ebû'l-Bekâ ise: 'İlk fiildeki tekit ile yetinilmiştir' demiştir.

وجوز أن يكون حالا من ضمير المخاطبين إما على إضمار مبتدأ بعد الواو أي وأنتم لا تكتمونه وإما على رأي من يجوز دخول الواو على المضارع المنفي عند وقوعه حالا أي لتظهرنه غير كاتمين، والنهي عن الكتمان بعد الأمر بالبيان للمبالغة في إيجاب المأمور به- كما ذهب اليه غير واحد- أو لأن المراد بالبيان المأمور به ذكر الآيات الناطقة بنبوته ﷺ وبالكتمان المنهي عنه إلغاء التأويلات الزائغة والشبهات الباطلة كما قيل.

Bunun muhatap zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür; ya vâv'dan sonra bir mübtedanın gizlenmesiyledir, yani: 'Ve siz onu gizlemeyerek' [takdirindedir]; yahut hâl olarak vaki olduğunda menfi muzarinin başına vâv'ın girmesini caiz görenlerin görüşüne göredir, yani: 'Gizlemeksizin onu mutlaka açıklayacaksınız' demektir. Açıklama emrinden sonra gizlemenin nehyedilmesi, pek çok âlimin benimsediği gibi emredilen şeyin farziyetini mübalağalandırmak içindir; yahut denildiği gibi emredilen açıklamadan maksat onun ﷺ peygamberliğini dile getiren ayetlerin zikredilmesi, nehyedilen gizlemeden maksat ise sapkın tevillere ve bâtıl şüphelere iltifat etmemektir.

وأخرج ابن جرير عن الحسن أنه كان يفسر لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ بقوله لتتكلمن بالحق ولتصدقنه بالعمل، وأمر النهي بعد الأمر على هذا ظاهر أيضا، ولعل الكلام عليه أفيد.

İbn Cerîr'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, { لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz” ayetini: "Mutlaka hakkı söyleyeceksiniz ve amel ile onu mutlaka tasdik edeceksiniz" sözüyle tefsir ederdi. Bu [tefsire] göre emirden sonraki nehiy konusu da açıktır ve belki de sözün bu veçhe göre olması daha faydalıdır.

وقرأ ابن كثير ومن معه ولا يكتمونه بالياء كما في سابقه فَنَبَذُوهُ أي طرحوا ما أخذ منهم من الميثاق وَراءَ ظُهُورِهِمْ ولم يراعوه ولم يلتفتوا اليه أصلا فإن النبذ وراء الظهر تمثيل واستعارة لترك الاعتداد وعدم الالتفات وعكسه جعل الشيء نصب العين ومقابلها وَاشْتَرَوْا بِهِ أي بالكتاب الذي أمروا ببيانه ونهوا عن كتمانه، وقيل:

İbn Kesîr ve onunla beraber olanlar, bir öncekinde olduğu gibi bunu da yâ ile "ولا يكتمونه" şeklinde okumuşlardır. { فَنَبَذُوهُ } “Fakat onlar onu attılar”, yani kendilerinden alınan kesin sözü fırlatıp attılar; { وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “arkalarına”, ona riayet etmediler ve ona asla dönüp bakmadılar. Zira arkaya atmak, hesaba katmamaktan ve dönüp bakmamaktan kinaye bir temsil ve istiaredir; zıddı ise bir şeyi gözünün önüne koymaktır. Karşılığı ise: { وَاشْتَرَوْا بِهِ } “ve onun karşılığında satın aldılar”, yani açıklanması emredilen ve gizlenmesi nehyedilen Kitap karşılığında [satın aldılar]. Denildi ki:

الضمير للعهد والأول أولى، والمعنى أخذوا بدله ثَمَناً قَلِيلًا من حطام الدنيا الفانية وأغراضها الفاسدة فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ أي بئس شيئا يشترونه ذلك الثمن فيما نكرة منصوبة مفسرة لفاعل بئس وجملة يشترونه صفته، والمخصوص بالذم محذوف، وقيل: ما مصدرية فاعل بئس والمخصوص محذوف أي بئس شراؤهم هذا الشراء لأستحقاقهم به العذاب الأليم، واستدل بالآية على وجوب إظهار العلم وحرمة كتمان شيء من أمور الدين لغرض فاسد من تسهيل على الظلمة وتطييب لنفوسهم واستجلاب لمسارهم واستجذاب لمبارهم ونحو ذلك،

Zamir ahde aittir; birincisi daha evladır. Manası: Onun yerine { ثَمَناً قَلِيلًا } “az bir pahayı”, yani fani dünya döküntüsünden ve onun fasit gayelerinden [bir bedel] aldılar. { فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ } “Satın aldıkları şey ne kötüdür!”, yani onların satın aldıkları o bedel ne kötü bir şeydir! 'Mâ' (ما), 'bi'se' (بِئْسَ) fiilinin failini açıklayan mansub bir belgisiz [isimdir]; 'yeşterûn' (يَشْتَرُونَ) cümlesi onun sıfatıdır, yerilen şey (mahsus bi'z-zem) ise hazfedilmiştir. Denildi ki: 'Mâ' mastariyyedir, 'bi'se'nin failidir ve mahsus hazfedilmiştir; yani elem verici azabı hak etmeleri sebebiyle bu alışverişleri ne kötü bir alışveriştir! Bu ayetle ilmin açığa vurulmasının farziyetine; zalimlere kolaylık sağlamak, gönüllerini hoş etmek, sevgilerini kazanmak, ihsanlarını çekmek ve benzeri fasit bir gaye uğruna din işlerinden herhangi bir şeyi gizlemenin haramlığına delil getirilmiştir.

وفي الخبر «من سئل عن علم فكتمه ألجم بالجام من نار» ،

Hadiste: «Kendisine bir ilim sorulup da onu gizleyen kimseye ateşten bir gem vurulur» buyrulmuştur.

وروى الثعلبي بإسناده عن الحسن بن عمارة قال: أتيت الزهري بعد أن ترك الحديث فألفيته على بابه فقلت: إن رأيت أن تحدثني؟ فقال: أما علمت أني تركت الحديث؟ فقلت: إما أن تحدثني، وإما أن أحدثك؟ فقال: حدثني فقلت: حدثني الحكم بن عيينة عن نجم الخراز قال: سمعت علي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه يقول: ما أخذ الله تعالى على أهل الجهل أن يتعلموا حتى أخذ على أهل العلم أن يعلموا، قال: فحدثني أربعين حديثا،

Sa'lebî kendi senediyle Hasan b. Umâre'den şöyle rivayet etmiştir: Hadis [rivayetini] bıraktıktan sonra Zührî'ye gittim ve onu kapısının önünde buldum. 'Bana hadis rivayet etmeyi uygun görür müsün?' dedim. 'Hadis rivayetini bıraktığımı bilmiyor musun?' dedi. Ben de: 'Ya sen bana rivayet edersin ya da ben sana rivayet ederim?' dedim. 'Sen bana rivayet et' dedi. Ben de şöyle dedim: Hakem b. Uyeyne bana Necm el-Harrâz'dan rivayet etti, o da Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu teâlâ vecheh'in şöyle dediğini işitmiş: 'Allah Teâlâ, ilim ehline öğretme sözü almadıkça cahil ehlinden öğrenme sözü almamıştır.' [Hasan b. Umâre] dedi ki: 'Bunun üzerine [Zührî] bana kırk hadis rivayet etti.'

وأخرج عبد بن حميد عن أبي هريرة لولا ما أخذ الله تعالى على أهل الكتاب ما حدثتكم وتلا هذه الآية.

Abd b. Humeyd, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ'nın Ehl-i Kitap'tan aldığı kesin söz olmasaydı size [hadis] rivayet etmezdim' dedi ve bu ayeti okudu.

وأخرج ابن سعد عن الحسن لولا الميثاق الذي أخذه الله تعالى على أهل العلم ما حدثتكم بكثير مما تسألون

İbn Sa'd, Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ'nın ilim ehlinden aldığı kesin söz olmasaydı, bana sorduğunuz şeylerin pek çoğunu size rivayet etmezdim' demiştir.

عنه، ويؤيد الاستدلال بالآية على ما ذكر ما أخرجه ابن جرير عن أبي عبيدة قال: جاء رجل إلى قوم في المسجد وفيهم عبد الله بن مسعود فقال: إن كعبا يقرئكم السلام ويبشركم أن هذه الآية وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إلخ ليست فيكم، فقال له عبد الله: وأنت فأقرئه السلام إنها نزلت وهو يهودي وأراد ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أن كعبا لم يعرف ما أشارت اليه وإن نزلت في أهل الكتاب لا تَحْسَبَنَّ خطاب لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أو لكل أحد ممن يصلح للخطاب أي لا تظنن.

İbn Cerîr'in Ebû Ubeyde'den naklettiği şu rivayet, zikredilen hususta ayetle istidlal edilmesini teyit etmektedir: Bir adam mescitte aralarında Abdullah b. Mes'ûd'un da bulunduğu bir topluluğun yanına gelip: 'Kâ'b size selam söylüyor ve { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı” ayetinin sizin hakkınızda olmadığı müjdesini veriyor' dedi. Abdullah ona: 'Sen de ona selam söyle; o ayet indiğinde o Yahudi idi' dedi. İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh, ayet Ehl-i Kitap hakkında inmiş olsa bile Kâ'b'ın onun neye işaret ettiğini anlamadığını kastetmiştir. { لا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma”, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e veya hitaba elverişli olan herkese hitaptır; yani sakın zannetme.

الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا أي بما فعلوا، وبه قرأ أبي، وقرئ «بما آتوا»

{ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا } “yaptıklarıyla sevinenleri”, yani işledikleri amellerle [sevinenleri]. Übeyy bunu bu şekilde okumuştur; ayrıca "بِمَا آتَوْا" (verdikleri şeylerle) şeklinde de okunmuştur.

و «بما أتوا» وروي الثاني عن علي كرم الله تعالى وجهه

Ve "بِمَا أُتُوا" (kendilerine verilen şeylerle) şeklinde de okunmuştur; ikincisi Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edilmiştir.

وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا أي أن يحمدهم الناس، وقيل: المسلمون، وقيل: رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بِما لَمْ يَفْعَلُوا قال ابن عباس فيما أخرجه عنه ابن أبي حاتم من طريق العوفي: هم أهل الكتاب أنزل عليهم الكتاب فحكموا بغير الحق وحرفوا الكلام عن مواضعه وفرحوا بذلك وأحبوا أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا من الصلاة والصيام،

{ وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا } “ve övülmeyi sevenleri”, yani insanların kendilerini övmesini; denildi ki: Müslümanların [övmesini]; denildi ki: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in [övmesini]. { بِما لَمْ يَفْعَلُوا } “yapmadıkları şeylerle”. İbn Ebî Hâtim'in Avfî tarikiyle kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Onlar Ehl-i Kitap'tır; kendilerine kitap indirilmişti de onlar hak ile hükmetmediler, kelimeleri yerlerinden tahrif ettiler, bununla sevindiler ve namaz, oruç gibi yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevdiler.'

وفي رواية البخاري وغيره عنه «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم سألهم عن شيء فكتموه إياه وأخبروه بغيره فخرجوا وقد أروه أن قد أخبروه بما سألهم عنه واستحمدوا بذلك إليه وفرحوا بِما أَتَوْا من كتمان ما سألهم عنه» ،

Buhârî ve diğerlerinin ondan yaptığı rivayette ise şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara bir şey sordu; onlar bunu ondan gizlediler ve ona başka bir şey haber verdiler. Sonra da ona sorduğu şeyi haber vermiş gibi göstererek yanından çıktılar, bununla onun nezdinde övgü beklediler ve kendilerine sorduğu şeyi gizlemek suretiyle yaptıkları bu işle sevindiler.»

وأخرج ابن جرير عن سعيد بن جبير أنهم يَفْرَحُونَ بكتمانهم صفة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم التي نطق بها كتابهم وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بأنهم متبعون دين إبراهيم ﵇، فعلى هذا يكون الموصول عبارة عن المذكورين سابقا الذين أخذ ميثاقكم، وقد وضع موضع ضميرهم، وسيقت الجملة لبيان ما يستتبع أعمالهم المحكية من العذاب إثر بيان قباحتها، وفي ذلك من التسلية أيضا ما لا يخفى، وقد أدمج فيها بيان بعض آخر من شنائعهم وفضائحهم وهو إصرارهم على القبيح وفرحهم بذلك ومحبتهم لأن يوصفوا بما ليس فيهم من الأوصاف الجميلة وأخرج سبحانه ذلك مخرج المعلوم إيذانا بشهرة اتصافهم به، وقيل: إن الموصول عبارة عن أناس منافقين وهم طائفة معهودون من المذكورين وغيرهم، وأيد ذلك بما أخرجه الشيخان والبيهقي في شعب الإيمان عن أبي سعيد الخدري رضي الله تعالى عنه أن رجالا من المنافقين كانوا إذا خرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى الغزو تخلفوا عنه وفرحوا بمقعدهم خلاف رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فإذا قدم رسول الله ﷺ من الغزو اعتذروا إليه وحلفوا وأحبوا أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فنزلت هذه الآية، وروي مثل ذلك عن رافع بن خديج وزيد بن ثابت. وغيرهما، وقيل: المراد بهؤلاء المنافقون كافة، وقد كان أكثرهم من اليهود.

İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre onlar, kitaplarının dile getirdiği Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in vasfını gizlemekle seviniyorlar ve İbrahim aleyhisselâm'ın dinine tabi oldukları söylenerek övülmeyi seviyorlardı. Buna göre mevsûl (الَّذِينَ), daha önce zikredilen ve kendilerinden kesin söz alınan kimselerden ibaret olup onların zamiri yerine konulmuştur. Cümle ise çirkinlikleri açıklandıktan sonra anlatılan amellerinin ardından gelecek azabı beyan etmek için getirilmiştir; bunda teselli edici bir yön bulunduğu da gizli değildir. Bu anlatımın içine onların diğer bazı çirkinlik ve rezillikleri de dercedilmiştir ki bu da çirkin amellerde ısrar etmeleri, bununla sevinmeleri ve kendilerinde bulunmayan güzel vasıflarla anılmayı sevmeleridir. Sübhânehu, bu vasıfla tanındıklarını bildirmek üzere bunu bilinen bir husus üslubuyla ortaya koymuştur. Denildi ki: Mevsûl münafık birtakım insanlardan ibarettir; bunlar zikredilenlerden ve başkalarından oluşan bilinen bir zümredir. Bunu, Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ile Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettikleri şu hadis teyit etmektedir: Münafıklardan birtakım adamlar Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem savaşa çıktığında geride kalırlar ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e muhalefet ederek oturup kalmalarıyla sevinirlerdi. Resûlullah ﷺ savaştan döndüğünde ise ona mazeret beyan eder, yemin eder ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi severlerdi; işte bu ayet indi. Bunun bir benzeri Râfi' b. Hadîc, Zeyd b. Sâbit ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Denildi ki: Bunlardan maksat münafıkların tamamıdır ve onların çoğu da Yahudilerden idi.

وادعى بعضهم أنه الأنسب بما في حيز الصلة لشهرة أنهم كانوا يفرحون بما فعلوا من إظهار الإيمان وقلوبهم مطمئنة بالكفر ويستحمدون إلى المسلمين بالإيمان وهم عن فعله بألف منزل، وكانوا يظهرون محبة المؤمنين وهم في الغاية القاصية من العداوة، ولا يخفى عليك أنه وإن سلم كونه أنسب إلا أنه لم يوجد فيما نعلم من الآثار الصحيحة ما يؤيده، ومن هنا يعلم بعد القول بأن الأولى إجزاء الموصول على عمومه شاملا لكل من يأتي بشيء من الحسنات فيفرح به فرح إعجاب، ويود أن يمدحه الناس بما هو عار منه من الفضائل منتظما للمعهودين انتظاما أوليا على أنه قد اعترض بأن انتظام المعهودين مطلقا فضلا عن كونه أوليا غير مسلم إلا إذا عمم ما في بِما أَتَوْا بحيث يشمل الحسنات الحقيقية وغيرها. أما إذا خص بالحسنات كما يوهمه ظاهر هذا القول فلا يسلم الانتظام لأن أولئك الفرحين لم يأتوا بحسنة في نفس الأمر ليفرحوا بها فرح إعجاب كما لا يخفى، ولعل الأمر في هذا سهل، نعم يزيده بعدا ما أخرجه الإمام أحمد والبخاري ومسلم والترمذي والنسائي والبيهقي في الشعب من طريق حميد بن عبد الرحمن أن مروان قال لبوابه: اذهب يا رافع إلى ابن عباس فقل: لئن كان كل امرئ منا فرح بما أوتي وأحب أن يحمد بما لم يفعل

Bazıları, sıla cümlesindeki manaya en uygun olanın bu olduğunu iddia etmiştir; zira onların, kalpleri küfürle dopdolu iken iman gösterisinde bulunup yaptıkları bu işle sevindikleri, iman ettikleri gerekçesiyle Müslümanlar nezdinde övgü bekledikleri -oysa bunu yapmaktan bin fersah uzaktılar- ve son derece düşman oldukları halde müminlere sevgi gösterisinde bulundukları meşhurdur. Her ne kadar bunun daha uygun olduğu kabul edilse bile, bildiğimiz sahih rivayetler arasında bunu teyit eden bir nakil bulunmadığı sana gizli değildir. Buradan anlaşılır ki, mevsûlün umumi tutulup güzel bir amel işleyip de onunla ucub (kendini beğenme) sevinciyle sevinen ve kendisinde bulunmayan faziletlerle insanların onu övmesini arzu eden herkesi kapsaması, bilinen kimseleri de öncelikli olarak içine alması şeklindeki görüş uzaktır. Kaldı ki, bilinen kimselerin öncelikli olarak dahil olması bir yana, mutlak olarak dahil edilmesi bile, { بِما أَتَوْا } “yaptıkları şeylerle” ifadesindeki 'mâ' lafzı hakiki haseneleri ve diğerlerini kapsayacak şekilde umumileştirilmedikçe kabul edilmez diye itiraz edilmiştir. Şayet bu görüşün zahirinin hissettirdiği gibi sadece hasenelere has kılınırsa, bu dahil ediliş kabul görmez; çünkü o sevinen kimseler, kendisiyle ucub sevinci yaşayacakları hakiki bir hasene işlememişlerdir, bu gizli değildir. Belki de bu husustaki mesele kolaydır. Evet, İmam Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve Şuab'da Beyhakî'nin Humeyd b. Abdirrahmân tarikiyle rivayet ettikleri şu hadis bu görüşün uzaklığını daha da artırmaktadır: Mervân kapıcısına: 'Ey Râfi'! İbn Abbâs'a git ve de ki: Eğer bizden her bir kişi kendisine verilenle sevindiği ve yapmadığı şeyle övülmeyi sevdiği için

معذبا لنعذبن أجمعون، فقال ابن عباس: ما لكم ولهذه الآية إنما أنزلت هذه الآية في أهل الكتاب، ثم تلا وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إلى آخر الآيتين فإنه لو كان الأولى إجراء الموصول على عمومه لأجراه حبر الأمة وترجمان القرآن، وأزال الإشكال يتقييد الفرح بفرح الإعجاب كما فعل صاحب هذا القول ولا يلزم من كلام الحبر على هذا عدم حرمة الفرح فرح إعجاب وحب الحمد بما لم يفعل بالمرة بل قصارى ما يلزم منه كلام الحبر على هذا عدم حرمة الفرح فرح إعجاب وحب الحمد بما لم يفعل بالمرة بل قصارى ما يلزم منه عدم كون ذلك مفاد الآية كما قيل وهو لا يستلزم عدم كونه مفاد شيء أصلا ليكون ذلك قولا بعدم الحرمة، كيف وكثير من النصوص ناطق بحرمة ذلك حتى عده البعض من الكبائر؟! فليفهم وأيّا ما كان فالموصول مفعول أول لتحسبن وقوله تعالى: فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ تأكيد له والعرب كما قال الزجاج إذا أطالت القصة تعيد حسبت وما أشبهها إعلاما بأن الذي جرى متصل بالأول وتوكيد له، فتقول: لا تظنن زيدا إذا جاءك وكلمك بكذا وكذا فلا تظنه صادقا فيفيد لا تظنن توكيدا وتوضيحا، والفاء زائدة كما في قوله:

azap görecek olursa, hepimiz mutlaka azap görürüz.' Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: 'Sizin bu ayetle ne alıp veremediğiniz var? Bu ayet ancak Ehl-i Kitap hakkında indirilmiştir.' Sonra { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı” ayetinden itibaren iki ayetin sonuna kadar okudu. Eğer mevsûlü umumuna hamletmek daha evla olsaydı, ümmetin allamesi ve Kur'an'ın tercümanı onu umumu üzere hamleder ve bu görüş sahibinin yaptığı gibi sevinmeyi ucub sevinciyle kayıtlayarak müşkülü giderirdi. Ümmetin allamesinin bu sözünden, ucub sevinciyle sevinmenin ve yapmadığı şeyle övülmeyi sevmenin kesinlikle haram olmadığı sonucu çıkmaz; bilakis bu sözden çıksa çıksa en fazla bunun ayetin medlûlü olmadığı sonucu çıkar; denildiği gibi bu da bunun hiçbir şeyin medlûlü olmamasını gerektirmez ki haram olmadığına dair bir kavil olsun. Nasıl olsun ki, pek çok nass bunun haram olduğunu haykırmakta, hatta bazıları bunu büyük günahlardan saymaktadır?! İyi anlaşılsın. Her ne olursa olsun, mevsûl 'tahsebenne' (تَحْسَبَنَّ) fiilinin birinci mef'ûlüdür; Allah Teâlâ'nın { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } “onları sakın sanma” kavli ise onun tekitidir. Zeccâc'ın dediği gibi Araplar kıssayı uzattıklarında, cereyan eden şeyin evvele bitişik olduğunu bildirmek ve onu pekiştirmek için 'hasibtü' (حَسِبْتُ) ve benzeri fiilleri tekrar ederler. Nitekim: 'Zeyd sana gelip şöyle şöyle konuştuğunda sakın onu sanma, sakın onu doğru sözlü sanma' dersin; böylece 'sakın sanma' tekit ve açıklık kazandırır. Fâ harfi ise şairin şu sözünde olduğu gibi zâiddir:

فإذا هلكت «فعند» ذلك فاجزعي والمفعول الثاني في قوله سبحانه: بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ أي متلبسين بنجاة منه على أن المفازة مصدر ميمي بمعنى الفوز، والتاء ليست للوحدة لبناء المصدر عليه، ومِنَ الْعَذابِ متعلق به، وجوز أن تكون المفازة اسم مكان أي محل فوز ونجاة، وأن يستعار من المفازة للقفر وحينئذ يكون من العذاب صفة له لأن اسم المكان لا يعمل ولا بد من تقدير المتعلق خاصا أي منجية مِنَ الْعَذابِ وتقديره عاما- أي بمفازة كائنة من العذاب- غير صحيح لأن المفازة ليست من العذاب، واعترض بأن تقديره خاصا مع كونه خلاف الأصل تعسف مستغنى عنه، وقرئ بضم الباء الموحدة في الفعلين على أن الخطاب شامل للمؤمنين أيضا، وبياء الغيبة وفتح الباء فيهما على أن الفعل له ﵊ أو لكل من يأتي منه الحسبان ومفعولاه في القراءتين كما ذكر من قبل.

"Helak olduğumda 'işte o zaman' feryat et." İkinci mef'ûl ise Sübhânehu'nun { بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } “azaptan kurtulmuş bir yerde” kavlindedir; yani ondan bir kurtuluşa ermiş vaziyette [sanma]. 'Mefâze' (مَفازَة), 'fevz' (فوز / kurtuluş) manasında mîm'li mastardır; mastar bu vezin üzere bina edildiği için sondaki tâ harfi teklik için değildir; { مِنَ الْعَذابِ } “azaptan” ifadesi de ona müteallıktır. 'Mefâze'nin ism-i mekân, yani kurtuluş ve necât yeri olması; yahut 'mefâze'den çöl manasının istiare edilmesi de caiz görülmüştür. Bu takdirde 'azaptan' ifadesi onun sıfatı olur; çünkü ism-i mekân amel etmez. Bu durumda müteallakı özel olarak takdir etmek gerekir, yani: 'azaptan kurtarıcı [bir yerde]'; onu genel olarak takdir etmek -yani azaptan hâsıl olan bir kurtuluş yerinde- ise sahih değildir, çünkü kurtuluş yeri azaptan ibaret değildir. Ancak asıla muhalif olmakla birlikte özel takdir yapmanın ihtiyaç duyulmayan bir zorlama olduğu gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Her iki fiilde de tek noktalı bâ harfinin zammesiyle [tuhsebünne / fe-lâ tahsebünnehüm şeklinde], hitabın müminleri de kapsadığı takdirle okunmuştur. Yine her ikisinde de gaib yâ'sı ve bâ'nın fethasıyla [yahsebenne / fe-lâ yahsebennehüm şeklinde], fiilin Peygamber aleyhisselâm'a veya kendisinden zan sadır olabilecek herkese ait olduğu takdirle okunmuştur. İki kıraatteki mef'ûller ise daha önce zikredildiği gibidir.

وقرأ أبو عمرو وابن كثير بالياء وفتح الباء في الفعل الأول، وبالياء وضم الباء في الفعل الثاني على أن فاعل «لا يحسبن الذين» بعده ومفعولاه محذوفان يدل عليهما مفعولا مؤكده وفاعل مؤكده ضمير الموصول ومفعولاه ضميرهم، وبمفازة أي «لا يحسبن الذين يفرحون بما أتوا» فلا «يحسبن» أنفسهم بِمَفازَةٍ.

Ebû Amr ve İbn Kesîr birinci fiili yâ ve bâ'nın fethasıyla, ikinci fiili ise yâ ve bâ'nın zammesiyle [lâ yahsebenne / fe-lâ yahsebünnehüm] okumuşlardır; buna göre "لا يحسبن" fiilinin faili kendisinden sonra gelen 'ellezîne' (الَّذِينَ) lafzıdır, iki mef'ûlü ise hazfedilmiştir ve tekit edicisinin iki mef'ûlü onlara delalet etmektedir; tekit edicisinin faili ise mevsûlün zamiridir, iki mef'ûlü de 'hüm' (هُمْ) zamiri ile { بِمَفازَةٍ } “kurtulmuş bir yerde” lafzıdır; yani: 'Yaptıklarıyla sevinenler, kendilerini kurtulmuş bir yerde sanmasınlar' demektir.

ويجوز أن يكون المفعول الأول- للا يحسبن- محذوفا والمفعول الثاني مذكورا أي أعني بِمَفازَةٍ أن «لا يحسبن الذين يفرحون» أنفسهم فائزين، وقوله تعالى: فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ مؤكد والفاء زائدة كما مر وأن يكون كلا مفعولي «لا يحسبن» مذكورا، الأول ضميرهم المتصل بالفعل الثاني، والثاني «بمفازة» وهو مبني على جعل التأكيد هو الفعل والفاعل فقط على ما هو الأنسب إذ ليس المذكور سابقا سواهما. ورد بأن فيه اتصال ضمير المفعول بغير عامله أو فاعله المتصل بعامله ولم يقل به أحد من النحاة وإن كان فيه تحاش عن الحذف في هذا الباب، وفيه نظر إذ قد صرح كثير بجواز ذلك، وقد أفردت هذه المسألة بالتدوين، وجوز أيضا أن يكون الفعل الأول مسندا إلى ضمير النبي ﷺ أو كل حاسب والمفعول الأول الموصول، والمفعول الثاني محذوفا لدلالة مفعول الفعل الثاني عليه والفعل الثاني مسندا إلى ضمير الموصول والفاء للعطف لظهور تفرع عدم حسبانهم على عدم حسبانه ﵊ أو عدم حسبان كل حاسب ومفعولاه الضمير المنصوب وبِمَفازَةٍ تصدير الوعيد بنهيهم عن الحسبان المذكور على ما قال شيخ الإسلام للتنبيه على بطلان آرائهم الركيكة وقطع أطماعهم الفارغة حيث كانوا يزعمون أنهم ينجون بما صنعوا من

"لا يحسبن" fiilinin birinci mef'ûlünün hazfedilmiş, ikinci mef'ûlünün zikredilmiş olması da caizdir; yani { بِمَفازَةٍ } “kurtulmuş bir yerde” ifadesiyle 'o sevinenlerin kendilerini kurtuluşa ermiş sanmamalarını' kastediyorum demektir. Allah Teâlâ'nın { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } “onları sakın sanma” kavli tekittir ve fâ harfi geçtiği üzere zâiddir. Yine "لا يحسبن" fiilinin her iki mef'ûlünün de zikredilmiş olması caizdir; birincisi ikinci fiile bitişen 'hüm' zamiridir, ikincisi ise 'bi-mefâzetin' lafzıdır. Bu da tekidin sadece fiil ve failden ibaret kılınmasına dayanır ki daha önce zikredilenler bunlardan başkası olmadığı için en uygun olanı da budur. Ancak buna, mef'ûl zamirinin kendi amilinden veya amiline bitişik failinden başkasına bitişmesi durumu bulunduğu ve nahivcilerden hiçbirinin bunu söylemediği gerekçesiyle karşı çıkılmıştır; her ne kadar bu bapta haziften kaçınma gayesi taşısa da bu böyledir. Fakat bu itirazda tutarsızlık vardır; zira pek çok âlim bunun caiz olduğunu açıkça belirtmiş ve bu mesele müstakil olarak tedvin edilmiştir. Ayrıca birinci fiilin Peygamber ﷺ'in veya her hesap edenin zamirine isnad edilmesi, birinci mef'ûlün mevsûl olması, ikinci mef'ûlün ise ikinci fiilin mef'ûlünün ona delaleti sebebiyle hazfedilmiş olması; ikinci fiilin ise mevsûlün zamirine isnad edilmesi, fâ harfinin atıf için olması -çünkü onların zannetmeyişlerinin onun ﷺ zannetmeyişine veya her hesap edenin zannetmeyişine terettüp ettiği açıktır-, iki mef'ûlünün ise mansub zamir ile { بِمَفازَةٍ } “kurtulmuş bir yerde” lafzı olması da caiz görülmüştür. Tehdidin, Şeyhülislam'ın dediği üzere onları söz konusu zandan nehyetmekle başlatılması; çürük fikirlerinin bâtıllığına dikkat çekmek ve boş tamahlarını kesip atmak içindir. Zira onlar, dünyevi cezadan kurtuldukları gibi yaptıkları şeyler sebebiyle

عذاب الآخرة كما نجوا به من المؤاخذة الدنيوية وعليه كان مبنى فرحهم، وأما نهيه ﷺ فللتعريض بحسبانهم المذكور لا لاحتمال وقوع الحسبان من جهته ﷺ.

ahiret azabından da kurtulacaklarını zannediyorlardı ve sevinçlerinin dayanağı da buydu. Peygamber ﷺ'in nehyedilmesine gelince; bu, onun ﷺ tarafından böyle bir zannın vuku bulması ihtimalinden dolayı değil, onların mezkûr zannını tariz yoluyla kınamak içindir.

وأنت تعلم أن تعليل التصدير بما ذكر على تقدير إجراء الموصول على عمومه على ما مر غير ظاهر إلا أن يقال بالتغليب وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بيان لثبوت فرد من العذاب لا غاية له في المدة والشدة إثر ما أشير إليه من عدم نجاتهم من مطلق العذاب ويلوح بذلك الجملة الاسمية والتنكير التفخيمي والوصف.

Sen de bilirsin ki, mevsûlün yukarıda geçtiği üzere umumu üzere hamledilmesi takdirinde söze böyle başlamanın mezkûr şekilde gerekçelendirilmesi, tağlib (baskın unsuru öne çıkarma) söylenmedikçe açık değildir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır” ifadesi, mutlak azaptan kurtulamayacaklarına işaret edilmesinin ardından, süre ve şiddet bakımından sonu olmayan özel bir azap ferdinin onlar için sabit olduğunu beyandır. İsim cümlesi, tazim ifade eden tenvin ve sıfat tamlaması da buna işaret etmektedir.

وجوز أن يكون هذا إشارة إلى العذاب الأخروي ويحمل نفي النجاة من العذاب فيما تقدم على نفي العذاب العاجل وهو كونهم مذمومين مردودين فيما بين الناس لأن لباس الزور لا يبقى وينكشف حال صاحبه ويفتضح.

Bunun ahiret azabına işaret olması ve daha önce azaptan kurtuluşun nefyedilmesinin de peşin (dünyevi) azabın nefyine hamledilmesi caiz görülmüştür; bu peşin azap da insanlar arasında yerilmiş ve reddedilmiş olmalarıdır; çünkü yalan ve sahtelik elbisesi baki kalmaz, sahibinin hâli açığa çıkar ve rezil olur.

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تقرير لما قبله حيث أفاد أن لله وحده السلطان القاهر في جميع العالم يتصرف فيه كيفما يشاء ويختار إيجادا وإعداما إحياء وإماتة ومن هو كذلك فهو مالك أمرهم لا راد له عما أراد بهم وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تقرير إثر تقرير والإظهار في مقام الإضمار لتربية المهابة مع الإشعار بمناط الحكم فإن شمول القدرة لجميع الأشياء من أحكام الألوهية والرمز إلى استقلال كل من الجملتين بالتقرير، وقيل: مجموع الجملتين مسوق لرد قول اليهود السابق إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ وضعف بالبعد- ولو قيل- وفيه ردّ لهان الأمر.

{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır”, kendisinden önceki hükmün pekiştirilmesidir; zira bütün âlemde kahredici saltanatın yalnızca Allah'a ait olduğunu, var etme ve yok etme, diriltme ve öldürme şeklinde dilediği ve seçtiği gibi tasarruf ettiğini ifade etmiştir. Durumu böyle olan bir Zât ise onların işinin de mâlikidir ve onlar hakkında irade ettiği şeye hiçbir engel olamaz. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “ve Allah her şeye hakkıyla kadirdir”, pekiştirme üstüne pekiştirmedir. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhar), hükmün illetini hissettirmekle beraber heybeti artırmak içindir; zira kudretin bütün eşyayı kuşatması uluhiyetin gereklerindendir ve her iki cümlenin de tek başına birer pekiştirme olduğuna işarettir. Denildi ki: İki cümlenin toplamı, Yahudilerin daha önce geçen: "Allah fakirdir, biz ise zenginiz" sözünü reddetmek üzere sevk edilmiştir. Ancak bu görüş uzak görülerek zayıf bulunmuştur; şayet: 'Bunda o söze bir ret de vardır' denilseydi mesele kolaylaşırdı.

هذا (ومن باب الإشارة في الآيات) وَلا يَحْزُنْكَ لتوقع الضرر، أو لشدة الغيرة الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ لحجابهم الأصلي وظلمتهم الذاتية إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً فإن ساحة الكبرياء مقدسة عن هجوم ظلال الضلال، أو المراد لن يضروك أيها المظهر الأعظم إلا أنه تعالى أقام نفسه تعالى مقام نفسه صلى الله تعالى عليه وسلم، وفي الآية إشارة إلى الفرق والجمع يُرِيدُ اللَّهُ إظهارا لصفة قهره أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ لعظم حجابهم ونظرهم إلى الأغيار إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ وأخذوه بالإيمان بدله لقبح استعدادهم وسوء اختيارهم الغير المجعول لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً «لكن يضرون أنفسهم لحرمانها تجلي الجمال وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ لكونهم غدوا بذلك مظهر الجلال وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ ونزيد في مددهم خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ ينتفعون به في القرب إلينا إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً بسبب ذلك لازديادهم حجابا على حجاب وبعدا على بعد وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ لفرط بعدهم عن منبع العز ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ من ظاهر الإسلام وتصديق اللسان حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ من صفات النفس وحظوظ الشيطان ودواعي الهوى مِنَ الطَّيِّبِ وهو صفات القلب كالاخلاص واليقين والمكاشفة ومشاهدة الروح ومناغاة السر ومسامراته وذلك بوقوع الفتن والمصائب بينكم وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ أي غيب وجودكم من الحقائق الكامنة فيكم بلا واسطة الرسول للبعد وعدم المناسبة وانتفاء استعداد التلقي منه سبحانه وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فيطلعه على ذلك ويهديكم إلى ما غاب عنكم من كنوز وجودكم وأسراره للجنسية التي بينكم وبينه فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ بالتصديق والتمسك بالشريعة ليمكنكم التلقي منهم وَإِنْ تُؤْمِنُوا بعد ذلك الإيمان الحقيقي الحاصل بالسلوك والمتابعة في الطريقة وَتَتَّقُوا الحجب والموانع فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ من كشف الحقيقة، وقد يقال: إن لله تعالى غيوبا غيب الظاهر وغيب الباطن وغيب الغيب وسر الغيب وغيب السر، فغيب الظاهر هو ما أخبر به سبحانه عن أمر الآخرة، وغيب الباطن هو غيب المقدورات المكنونة عن قلوب الأغيار، وغيب الغيب هو سر الصفات في الأفعال، وسر الغيب هو نور الذات في الصفة، وغيب السر هو غيب القدم وسر الحقيقة والاطلاع بالواسطة على ما عدا الأخير واقع للسالكين على حسب مراتبهم، وأما الاطلاع على الأخير فغير واقع لأحد أصلا فإن الأزلية منزهة عن

Bu [zahiri manadır]. (Ayetlerdeki işari manalara gelince): { وَلا يَحْزُنْكَ } “Seni üzmesin”, bir zararın gelmesini beklemekten yahut aşırı gayretten dolayı; { الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “küfürde yarışanlar”, ezeli perdeleri ve zatî karanlıkları sebebiyle. { إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “Şüphesiz onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler”; zira kibriyâ makamı dalâlet gölgelerinin hücumundan münezzehtir; yahut maksat: 'Sana asla zarar veremezler ey en büyük mazhar!' demektir; ancak Allah Teâlâ kendi Zât-ı Âlîsini onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem nefs-i şerifinin makamına koymuştur. Bu ayette fark ve cem' hallerine işaret vardır. { يُرِيدُ اللَّهُ } “Allah diler”, kahır sıfatını izhar etmek üzere; { أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “onlara ahirette hiçbir pay kılmamayı; ve onlar için pek büyük bir azap vardır”, perdelerinin büyüklüğü ve masivaya bakışları sebebiyle. { إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ } “Şüphesiz küfrü satın alanlar”, çirkin istidatları ve sonradan yaratılmamış kötü seçimleri sebebiyle imana bedel olarak onu alanlar; { لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler”, «fakat cemâl tecellisinden mahrum kaldığı için nefislerine zarar verirler»; { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “ve onlar için can yakıcı bir azap vardır”, bununla celâl mazharı haline geldikleri için. { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın sanmasınlar”, yani ömürlerini uzatmamızı; { خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } “kendileri için hayırlıdır”, bize yakınlıkta bundan faydalanacaklarını [sanmasınlar]. { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz”, bu sebeple perde üstüne perde, uzaklık üstüne uzaklık artırdıkları için; { وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “ve onlar için alçaltıcı bir azap vardır”, izzet kaynağından son derece uzaklaştıkları için. { ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “Allah, müminleri üzerinde bulunduğunuz halde bırakacak değildir”, yani İslam'ın zahiri ve dilin tasdiki halinde; { حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ } “kötüyü ayırt edinceye kadar”, nefsin sıfatlarından, şeytanın paylarından ve hevanın gereklerinden olan şeyleri; { مِنَ الطَّيِّبِ } “temiz olandan”, ihlas, yakin, mükâşefe, ruhun müşahedesi, sırrın fısıldaşmaları ve sohbetleri gibi kalp sıfatlarından [ayırt edinceye kadar]; bu da aranızda fitne ve musibetlerin vuku bulmasıyladır. { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Ve Allah, sizi gayba muttali kılacak da değildir”, yani uzaklık, münasebetsizlik ve O Sübhânehu'dan doğrudan feyiz alma kabiliyetinin bulunmaması sebebiyle, Resul vasıtası olmaksızın varlığınızın gaybına, içinizde gizli hakikatlere [muttali kılacak değildir]. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer”, böylece onu buna muttali kılar ve aranızdaki ve onun arasındaki türdeşlik/cinsiyet sebebiyle varlığınızın hazinelerinden ve sırlarından size gizli kalan şeylere sizi hidayet eder. { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin”, tasdik etmek ve şeriata sımsıkı sarılmak suretiyle ki onlardan feyiz almanız mümkün olsun. { وَإِنْ تُؤْمِنُوا } “Ve eğer iman ederseniz”, bundan sonra tarikatta süluk ve ittiba ile hâsıl olan hakiki iman ile [iman ederseniz], { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”, perdelerden ve engellerden [sakınırsanız]; { فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “artık sizin için pek büyük bir mükâfat vardır”, hakikatin keşfinden ibaret olan. Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ'nın gaybları vardır: Zâhirin gaybı, bâtının gaybı, gaybın gaybı, gaybın sırrı ve sırrın gaybı. Zâhirin gaybı, Sübhânehu'nun ahiret işine dair haber verdiği şeydir; bâtının gaybı, gayrıların kalplerinden gizlenmiş takdirlerin gaybıdır; gaybın gaybı, fiillerdeki sıfatların sırrıdır; gaybın sırrı, sıfattaki Zât'ın nurudur; sırrın gaybı ise kıdemin gaybı ve hakikatin sırrıdır. Sonuncusu hariç diğerlerine vasıta ile muttali olmak, mertebelerine göre sâlikler için vaki olur. Sonuncusuna muttali olmak ise kesinlikle hiç kimse için vaki olmaz; zira ezeliyet

الإدراك وخاصة بنبينا صلى الله تعالى عليه وسلم من ذلك المعنى رؤيته بنعت الكشف له وابتسام صباح الأزل في وجهه لا بنعت الإحاطة والإدراك وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ من المال أو العلم أو القدرة أو النفس فلا ينفقونه في سبيل الله على المستحقين، أو المستعدين، أو الأنبياء والصديقين في الذب عنهم، أو في الفناء في الله تعالى هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ لاحتجابهم به سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ ويلزمون وباله ويبقى ذلك حسرة في قلوبهم عند هلاكهم على ما يشير قوله تعالى: وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وقد ذكر بعض العارفين أن من أعظم أنواع البخل كتم الأسرار عن أهلها وعدم إظهار مواهب الله تعالى على المريدين وإبقائهم في مهامه الطريق مع التمكن من إرشادهم ويقال: إن مبنى الطريق على السخاء وإن السخاء بالمال وصف المريدين، والسخاء بالنفس وصف المحبين، وبالروح وصف العارفين.

idrakten münezzehtir. Bu manadan Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e mahsus olan husus, kuşatma ve idrak niteliğiyle değil, keşif niteliğiyle ve ezel sabahının onun yüzüne tebessüm etmesiyle olan rüyettir. { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler sakın sanmasınlar”, mal, ilim, kudret veya nefis gibi şeylerden [verilip de] bunları Allah yolunda hak sahiplerine yahut istidatlı olanlara, ya da peygamberler ve sıddıkları müdafaa yolunda, yahut Allah Teâlâ'da fâni olma uğrunda harcamayanlar [sakın sanmasınlar]; { هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } “onun kendileri için hayırlı olduğunu; bilakis o kendileri için bir şerdir”, onunla perdelendikleri için. { سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır”, onun vebaline mahkûm edilecekler ve Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır” kavlinin işaret ettiği üzere helak oluşları esnasında bu durum kalplerinde bir hasret olarak kalacaktır. Bazı arifler şöyle zikretmiştir: Cimriliğin en büyük türlerinden biri, sırları ehlinden gizlemek, Allah Teâlâ'nın mevhibelerini müridlere izhar etmemek ve onları irşad etmeye imkân varken yolun tehlikeli çöllerinde terk etmektir. Denilir ki: Yolun esası cömertlik üzerine kuruludur; malla cömertlik müridlerin vasfı, canla cömertlik muhiblerin vasfı, ruhla cömertlik ise ariflerin vasfıdır.

وقال ابن عطاء: السخاء النفس والسر والروح والكل، ومن بخل في طريق الحق بماله حجب وبقي معه، ومن نظر إلى الغير حرم فوائد الحق وسواطع أنوار القرب لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ وهم اليهود حيث سمعوا الاستقراض ولم يفهموا سره فوقعوا فيما وقعوا وقالوا ما قالوا وهذا القول إنما يجر إليه الطغيان وغلبة الصفات الذميمة واستيلاء سلطان الهوى على النفس الأمارة فتطلب حينئذ الارتداء برداء الربوبية، ومن هنا تقول:

İbn Atâ şöyle demiştir: 'Cömertlik; nefis, sır, ruh ve tamamıdır. Hak yolunda malıyla cimrilik eden kimse perdelenir ve onunla baş başa kalır; başkasına (masivaya) bakan kimse ise Hakk'ın feyizlerinden ve kurbiyet nurlarının parıltılarından mahrum kalır.' { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Şüphesiz Allah, 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir”; onlar ödünç istemeyi işitip sırrını anlamayan, böylece düştükleri şeye düşüp söylediklerini söyleyen Yahudilerdir. Bu söze ancak azgınlık, kötü sıfatların galip gelmesi ve nefis-i emmâre üzerine heva sultanının hâkim olması sürükler; işte o zaman nefis, rubûbiyet ridasına bürünmeyi talep eder. Nitekim bundan dolayı:

أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٤] أحيانا مع حجابها وبعدها عن الحضرة الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قيل: إنه روي أن أنبياء بني إسرائيل كانت معجزتهم أن يأتوا بقربان فيدعوا الله تعالى فتأتي نار من السماء فتأكله وتأويله أن يأتوا بنفوسهم يتقربون بها إلى الله تعالى ويدعون بالزهد والعبادة فتأتي نار العشق من سماء الروح فتأكله وتفنيه في الوحدة وبعد ذلك تصح نبوتهم وتظهر فلما سمع بذلك عوام بني إسرائيل اعتقدوا ظاهره الممكن في عالم القدرة فاقترحوا على كل نبي تلك الآية إلى أن جاء نبينا ﷺ فاقترحوا عليه ونقل الله تعالى ذلك لنا ورده عليهم، وأولى من هذا في باب التأويل أن يهود صفات النفس البهيمية والشيطانية قالوا لرسول الخاطر الرحماني والإلهام الرباني لا ننقاد لك حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ هو الدنيا وما فيها تجعلها نسيكة لله ﷿ فتأكلها نار المحبة قُلْ يا وارد الحق قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي أي واردات الحق بِالْبَيِّناتِ بالحجج الباهرة وَبِالَّذِي قُلْتُمْ وهو جعل الدنيا وما فيها قربانا فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ أي غلبتموهم ومحوتموهم حتى لم تبقوا أثرا لتلك الواردات إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في أنكم تؤمنون لمن يأتيكم بذلك فَإِنْ كَذَّبُوكَ خطاب للرسول الأعظم ﷺ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ للعوام وَالزُّبُرِ للمتوسطين وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ للخواص، ويحتمل أن يكون الأول إشارة إلى توحيد الأفعال والثاني إلى توحيد الصفات، والثالث إلى توحيد الذات المشار إليه بقوله تعالى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ولهذا أتى بالكتاب مفردا ووصفه بالمنير، وجوز أن يكون الخطاب للوارد الرحماني والرسل إشارة إلى الواردات المختلفة المتنوعة كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ حكم شامل لجميع الأنفس مجردة كانت أو بسيطة بحمل الموت على ما يشمل الموت الطبيعي والفناء في الله ﷾ تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ على اختلافها يوم القيامة فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ أي نار الحجاب أو ما يعمها والنار المعروفة وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ المتنوعة إلى ما قدمناه غير مرة، أو الجنة بالمعنى الأعم فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا ولذاتها الفانية إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ لأنها الحجاب الأعظم لمن نظر إليها من حيث هي لَتُبْلَوُنَّ لتختبرن في أموالكم بإيجاب إنفاقها مع ميلكم إليها وأنفسكم بتعريضها لما يكاد يجر إلى إتلافها مع حبكم لها.

{ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } [en-Nâziât: 24] “Ben sizin en yüce rabbinizim” der; bazen perdelenmişliği ve hazretten uzaklığı ile beraber bunu söyler. { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ } “Onlar: 'Şüphesiz Allah, ateşin yiyeceği bir kurban bize getirinceye kadar hiçbir peygambere inanmamamızı bize emretti' diyenlerdir”. Denildi ki: İsrailoğulları peygamberlerinin mucizesinin bir kurban getirmek olduğu, sonra Allah Teâlâ'ya dua ettikleri, gökten bir ateş gelip onu yediği rivayet edilmiştir. Bunun tevili şudur: Onlar nefislerini getirirler, onunla Allah Teâlâ'ya yakınlaşırlar ve zühd ve ibadet ile dua ederler; bunun üzerine ruh semasından bir aşk ateşi gelip onu yer ve vahdette fâni kılar; bundan sonra peygamberlikleri sahih olur ve zahir olur. İsrailoğullarının avamı bunu işitince kudret âleminde mümkün olan zahirine inandılar ve her peygamberden bu ayeti (mucizeyi) talep ettiler; nihayet Peygamberimiz ﷺ gelince ondan da bunu talep ettiler; Allah Teâlâ da bunu bize nakletti ve onlara reddiye verdi. Tevil babında bundan daha evla olanı şudur: Behimî ve şeytani nefis sıfatlarının Yahudileri, Rahmâni hatra ve Rabbânî ilhama ait elçiye şöyle dediler: 'Sen bize dünyayı ve içindekileri getirip Allah Azze ve Celle için bir kurban kılmadıkça ve muhabbet ateşi onu yemedikçe sana boyun eğmeyiz.' { قُلْ } “De ki:” ey Hak وارد'ı (kalbe gelen ilahi feyzi)! { قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي } “Şüphesiz benden önce size peygamberler gelmişti”, yani Hakk'ın ilhamları; { بِالْبَيِّناتِ } “apaçık delillerle”, parlak hüccetlerle; { وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “ve söylediğiniz şeyle”, yani dünyayı ve içindekileri kurban kılmakla; { فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ } “öyleyse onları niçin öldürdünüz?”, yani onları mağlup edip yok ettiniz, hatta o ilhamların hiçbir izini bırakmadınız; { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz”, bunu size getirene iman edeceğinize dair iddianızda. { فَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa”, En Büyük Resul ﷺ'e hitaptır; { فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ } “şüphesiz senden önce apaçık delillerle gelen peygamberler de yalanlanmıştı”, avam için [apaçık delillerle]; { وَالزُّبُرِ } “ve sahifelerle”, orta seviyedekiler için; { وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “ve aydınlatıcı kitapla”, havas için. Birincisinin ef'âl tevhidîna, ikincisinin sıfât tevhidîna, üçüncüsünün ise Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur” kavliyle işaret edilen zât tevhidîna işaret olması da muhtemeldir; bundan dolayı Kitap'ı müfred olarak getirmiş ve onu nur saçan (münîr) vasfıyla nitelemiştir. Hitabın Rahmâni ilhama, peygamberlerin de farklı ve çeşitli ilhamlara işaret olması caiz görülmüştür. { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadacaktır”, ölüm tabii ölüme ve Allah Azze ve Celle'de fenâ bulmaya şamil kılınarak ister mücerret ister basit olsun bütün nefisleri kuşatan bir hükümdür. { تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ } “Ecirlere tam olarak kavuşturulacaksınız”, kıyamet günü çeşitleriyle beraber; { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ } “Kim ateşten uzaklaştırılırsa”, yani perde ateşinden yahut onu ve bilinen ateşi kapsayan şeyden; { وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ } “ve cennete sokulursa”, defalarca takdim ettiğimiz üzere çeşitlenen cennete veya en genel manasıyla cennete [sokulursa]; { فَقَدْ فازَ } “şüphesiz o kurtulmuştur”. { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا } “Dünya hayatı ve onun fani lezzetleri başka bir şey değildir”, { إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “ancak aldatıcı bir geçimlikten”; çünkü o, bizzat kendisine bakan kimse için en büyük perdedir. { لَتُبْلَوُنَّ } “Şüphesiz imtihan olunacaksınız”, onlara meyliniz varken infak edilmelerinin farz kılınmasıyla mallarınızda, onları sevmenizle beraber neredeyse helake sürükleyecek durumlara maruz bırakılmalarıyla da canlarınızda mutlaka sınanacaksınız.

وقال بعض العارفين: إن الله تعالى أظهر النفس وزينها بكسوة الربوبية وملأها باللطف والقهر وكساها زينة الملك

Bazı arifler şöyle demiştir: Allah Teâlâ nefsi izhar etti, onu rubûbiyet kisvesiyle süsledi, lütuf ve kahırla doldurdu, mülk ziynetiyle onu giydirdi;

من الأموال ابتلاء وامتحانا فمن نظر إلى نفسه بعين زينة الربوبية فنيت نفسه فيها ونطق لسان الربوبية منه وصار كشجرة موسى ﵇ حيث نطق الحق منها وذلك مثل الحلاج القائل: أنا الحق، ومن نظر إلى زينة الأموال التي هي زينة الملك صار حاله كحال سليمان ﵇ حيث كان ينظر إلى عظم جلال المولى من خلال تلك الزينة، ومن نظر إلى نفسه من حيث إنها نفسه واغتر بالسراب ولم يحقق بالذوق ما عنده صار حاله كحال فرعون إذ نادى أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٤] ، ومن نظر إلى خضرة الدنيا وحسا كأس شهواتها وسكر بها صار كبلعام فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ [الأعراف: ١٧٦] وهذا وجه الابتلاء بالأموال والأنفس، وأي ابتلاء أعظم من رؤية الملك ورؤية الربوبية في الكون الذي هو محل الالتباس وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وهم أهل مقام الجمع وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا وهم أهل الكثرة أَذىً كَثِيراً لنطقهم بما يخالف مشربكم والخطاب للمتوسطين من السالكين فإنهم ينكرون على أهل مقام الجمع وعلى أهل الكثرة جميعا ما داموا غير واصلين إلى توحيد الذات وغير كارعين من بحار الفرق بعد الجمع وَإِنْ تَصْبِرُوا على مجاهدة أنفسكم وَتَتَّقُوا النظر إلى الأغيار فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ أي من الأمور المطلوبة التي تجرّ إلى المقصود والفوز بالمطلوب وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ الظاهر هنا عدم صحة إرادة المعنى الذي أريد مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آنفا ومن حمله عليه تكلف جدا فلعله باق على ظاهره، أو أنه إشارة إلى العلماء مطلقا وضمير فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ إلخ راجع إليهم باعتبار البعض فتدبر لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا أي يعجبون بما فعلوا من طاعة ويحجبون برؤيته وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا أي يحمدهم الناس فهم محجوبون بغرض الحمد والثناء من الناس، أو أن يكونوا محمودين عند الله بِما لَمْ يَفْعَلُوا بل فعله الله تعالى على أيديهم إذ لا فعل حقيقة إلا لله تعالى فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وهو عذاب الحرمان والحجاب.

bir iptila ve imtihan olarak mallardan [ona ziynet verdi]. Kim nefsine rubûbiyet ziyneti gözüyle bakarsa nefsi onda fâni olur, ondan rubûbiyet lisanı konuşur ve Musa aleyhisselâm'ın ağacı gibi olur; zira Hak ondan konuşmuştur, nitekim bu: "Ene'l-Hak" (Ben Hakk'ım) diyen Hallâc gibidir. Kim mülk ziyneti olan mal ziynetine bakarsa onun hâli Süleyman aleyhisselâm'ın hâli gibi olur; çünkü o bu ziynetin arkasından Mevlâ'nın celâlinin büyüklüğüne bakardı. Kim de nefsine sırf kendi nefsi olması cihetiyle bakar, seraba aldanır ve nezdinde olanı zevk yoluyla tahkik etmezse onun hâli Firavun'un hâli gibi olur; nitekim o: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } [en-Nâziât: 24] “Ben sizin en yüce rabbinizim” diye seslenmişti. Kim de dünyanın yeşilliğine bakar, onun şehvet kadehini yudumlar ve onunla sarhoş olursa Bel'am gibi olur; { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } [el-A'râf: 176] “Onun durumu köpeğin durumu gibidir: Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, bıraksan da dilini sarkıtıp solur”. İşte mallar ve canlarla imtihan edilmenin yönü budur. İltibas mahalli olan bu kâinatta mülkü görmek ve rubûbiyeti görmekten daha büyük hangi imtihan olabilir?! { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ve şüphesiz sizden önce kendilerine kitap verilenlerden işiteceksiniz”, bunlar cem' makamı ehlidir; { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ve ortak koşanlardan”, bunlar da kesret ehlidir; { أَذىً كَثِيراً } “pek çok eziyet verici söz [işiteceksiniz]”, sizin meşrebinize aykırı şeyler söyledikleri için. Hitap orta seviyedeki sâlikleredir; çünkü onlar zât tevhidîna ulaşmadıkları ve cem'den sonraki fark denizlerinden kana kana içmedikleri müddetçe hem cem' makamı ehlini hem de kesret ehlini kınarlar. { وَإِنْ تَصْبِرُوا } “Ve eğer sabrederseniz”, nefislerinizle mücahedeye [sabrederseniz], { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”, masivaya bakmaktan [sakınırsanız]; { فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir”, yani maksada ve arzu edilene ulaşmayı sağlayan talep edilmiş işlerdendir. { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı”. Burada az önce 'kendilerine kitap verilenler'den kastedilen mananın murad edilmesinin sahih olmadığı açıktır; bunu ona hamleden kimse aşırı bir tekellüfe düşmüş olur; dolayısıyla bu ayet belki de zahiri üzere kalmaktadır, yahut mutlak olarak âlimlere bir işarettir; { فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “Fakat onlar onu arkalarına attılar” ayetindeki zamir de bir kısmı itibarıyla onlara racidir, iyi düşün. { لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا } “Yaptıklarıyla sevinenleri sakın sanma”, yani işledikleri itaati beğenip onu görmekle perdelenenleri; { وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا } “ve övülmeyi sevenleri”, yani insanların kendilerini övmesini sevenleri ki onlar insanların övgü ve senası gayesiyle perdelenmişlerdir, yahut Allah katında övülmüş olmayı [sevenleri]; { بِما لَمْ يَفْعَلُوا } “yapmadıkları şeylerle”, bilakis hakikatte Allah Teâlâ'dan başka fail bulunmadığı için Allah Teâlâ'nın onların eliyle işlediği şeylerle [övülmeyi sevenleri]; { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onları sakın azaptan kurtulmuş bir yerde sanma; ve onlar için can yakıcı bir azap vardır”, o da mahrumiyet ve perde azabıdır.

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ليس لأحد فيهما شيء وهو المتصرف فيهما وفيما اشتملتا عليه فكيف يعجب من ظهر على يده فعل بما ظهر وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لا يقدر سواه على فعل ما حتى يحجب برؤيته إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تأكيد لما قبله وإقامة دليل عليه ولذا لم يعطف، وأتى بكلمة إن اعتناء بتحقق مضمون الجملة أي إن في إيجادهما وإنشائهما على ما هما عليه من العجائب والبدائع وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أي تعاقبها ومجيء كل منهما خلف الآخر بحسب طلوع الشمس وغروبها التابعين لسباحتها في بحر قدرته سبحانه حسب إرادته، وخبر الخرزتين خارج عن سلك القبول وبفرض نظمه فيه مؤول، وثقب التأويل واسع وكون ذلك تابعا لحركة السموات وسكون الأرض- كما قاله مولانا شيخ الإسلام- مخالف لما ذهب إليه جمهور أهل السنة من المحدثين وغيرهم من سكون السموات وتحرك النجوم أنفسها بتقدير الله تعالى العليم، وما ذهب إليه هو مذهب الحكماء المشهور بين الناس، وقد ذكر مولانا الشيخ الأكبر قدس سره ما يخالفه أيضا حيث قال: إن الله سبحانه جعل هذه السموات ساكنة وخلق فيها نجوما تسبح بها وجعل لها في سباحتها حركان مقدرة لا تزيد ولا تنقص وجعلها تسير في جرم السماء الذي هو مساحتها فتخرق الهواء المماس لها فيحدث بسيرها أصوات ونغمات مطربة لكون سيرها على وزن معلوم فتلك نغمات الأفلاك الحادثة من قطع الكواكب المسافات السماوية وجعل أصحاب علم الهيئة للأفلاك ترتيبا ممكنا في حكم العقل وجعلوا الكواكب في الأفلاك كالشامات على سطح الجسم وكل ما قالوه يعطيه ميزان حركاتها وإن الله تعالى لو فعل ذلك كما ذكروه لكان السير السير بعينه، ولذلك يصيبون في علم الكسوفات ونحوه، وقالوا: إن السموات كالأكر وإن الأرض في جوفها وذلك كله ترتيب وضعي يجوز في الإمكان غيره وهم مصيبون في الأوزان مخطئون في أن الأمر كما رتبوه فليس الأمر إلا على ما ذكرناه شهودا انتهى.

{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır”, o ikisinde hiç kimsenin hiçbir şeyi yoktur; o ikisinde ve içerdikleri şeylerde dilediği gibi tasarruf eden O'dur; öyleyse kendi eliyle bir fiil zuhur eden kimse o zuhur eden şeyle nasıl böbürlenir?! { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “ve Allah her şeye hakkıyla kadirdir”, O'ndan başkası hiçbir fiile güç yetiremez ki onu görmekle perdelensin. { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında”, kendisinden öncekini tekit etmek ve ona delil ikame etmek içindir; bu yüzden atıf yapılmamıştır. Cümlenin içeriğinin gerçekleştiğine ehemmiyet vermek üzere 'inne' (إِنَّ) kelimesi getirilmiştir; yani o ikisinin sahip oldukları acayiplikler ve harikalıklar üzere var edilmesinde ve inşa edilmesinde; { وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “ve gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde”, yani Sübhânehu'nun iradesine göre kudret denizinde yüzmelerine tabi olan güneşin doğuşu ve batışına bağlı olarak onların birbiri ardınca gelmesinde ve her birinin diğerinin arkasından yetişmesinde [deliller vardır]. İki boncuk haberi kabul dairesinin dışındadır; o daireye dahil olduğu farz edilse bile tevil edilir, tevil deliği ise geniştir. Bunun göklerin hareketine ve yerin sabitliğine tabi olması durumu -mevlamız Şeyhülislam'ın dediği gibi- muhaddisler ve diğerlerinden oluşan Ehl-i Sünnet cumhurunun benimsediği, yani göklerin sabit olup yıldızların bizzat kendilerinin Alîm olan Allah Teâlâ'nın takdiriyle hareket ettiği görüşüne aykırıdır. Onun benimsediği görüş ise insanlar arasında meşhur olan felsefecilerin mezhebidir. Mevlamız Şeyhü'l-Ekber kaddesallâhu sırrah da buna aykırı olan hususu zikretmiş ve şöyle demiştir: 'Allah Sübhânehu bu gökleri hareketsiz kılmış ve içlerinde yüzen yıldızlar yaratmıştır; onların yüzmelerinde ne artan ne eksilen takdir edilmiş hareketler takdir etmiş ve onları semanın kütlesinde -ki o onun mesafesidir- seyreder kılmıştır; böylece kendilerine temas eden havayı yararlar ve seyirlerinin bilinen bir vezin üzere olması sebebiyle bu seyirden dolayı nağmeler ve coşturucu sesler meydana gelir; işte bunlar gezegenlerin semavi mesafeleri katetmesinden hâsıl olan felek nağmeleridir. Astronomi (hey'et) ilmi ehli, akıl nezdinde felekler için mümkün bir tertip ortaya koymuşlar ve yıldızları feleklerde cismin yüzeyindeki benler gibi kılmışlardır; onların söyledikleri her şeyi hareketlerinin ölçüsü vermektedir ve şayet Allah Teâlâ bunu onların zikrettiği gibi yapmış olsaydı seyir yine aynı seyir olurdu. Bundan dolayı tutulmalar ve benzeri ilimlerde isabet ederler. Onlar göklerin küreler gibi olduğunu, yerin de onun içinde bulunduğunu söylemişlerdir; bunların hepsi imkân dahilinde başkası da caiz olan vaz'î (varsayımsal) bir tertiptir. Onlar ölçülerde isabet etmiş, ancak meselenin bizzat tertip ettikleri gibi olduğu hususunda yanılmışlardır; hakikat ise şuhûdî olarak zikrettiğimizden başkası değildir.' Sözü bitti.

ويؤيد دعوى أنه يجوز في الإمكان غيره ما ذهب إليه أصحاب الزيج الجديد من أن الشمس ساكنة لا تتحرك أصلا وأنها مركز العالم وأن الأرض وكذا سائر السيارات والثوابت تتحرك عليها وأقاموا على ذلك الأدلة والبراهين بزعمهم وبنوا عليه الكسوف والخسوف ونحوهما ولم يتخلف شيء من ذلك فهذا يشعر بأنه لا قطع فيما ذهب اليه أصحاب الهيئة، ويحتمل أن يراد باختلاف الليل والنهار تفاوتهما بازدياد كل منهما بانتقاص الآخر وانتقاصه بازدياده باختلاف حال الشمس بالنسبة إلينا قربا وبعدا بحسب الأزمنة، أو في اختلافهما وتفاوتهما بحسب الأمكنة إما في الطول والقصر فإن البلاد القريبة من قطب الشمال أيامها الصيفية أطول وليالها الصيفية أقصر من أيام البلاد البعيدة منه ولياليها، وإما في أنفسهما فإن كرية الأرض تقتضي أن يكون بعض الأوقات في بعض الأماكن ليلا، وفي مقابله نهارا وفي بعضها صباحا وفي بعضها ظهرا أو عصرا أو غير ذلك، وهذا مما لا شبهة فيه عند كثير من الناس، وذكره شيخ الإسلام أيضا- وليس بالبعيد- بل اختلاف الأوقات في الأماكن مشاهد محسوس لا يختلف فيه اثنان إلا أن في كرية الأرض اختلافا، فقد ذكر مولانا الشيخ الأكبر قدس سره أن الله تعالى بعد أن خلق الفلك المكوكب في جوف الفلك الأطلس خلق الأرض سبع طبقات وجعل كل أرض أصغر من الأخرى ليكون على كل أرض قبة سماء فلما تم خلقها

İmkân dahilinde başkasının da caiz olduğu iddiasını, yeni zîc (astronomi cetveli) sahiplerinin şu görüşü teyit etmektedir: Güneş sabittir, kesinlikle hareket etmez ve âlemin merkezidir; yeryüzü ile birlikte diğer gezegenler ve sabit yıldızlar onun etrafında hareket ederler. Kendi iddialarınca buna deliller ve burhanlar getirmişler, güneş ve ay tutulması gibi hususları bunun üzerine bina etmişlerdir ve bunlardan hiçbir şey şaşmamıştır. Bu durum, astronomi ehlinin benimsediği görüşte kesinlik bulunmadığını hissettirmektedir. Gece ile gündüzün ihtilafından maksadın; zamanlara göre güneşin bize olan yakınlık ve uzaklık hâlinin farklılaşması sebebiyle birinin artmasıyla diğerinin eksilmesi, birinin eksilmesiyle diğerinin artması suretiyle aralarındaki farklılık olması muhtemeldir; yahut mekânlara göre aralarındaki farklılık ve değişkenlik kastedilmiştir; bu da ya uzunluk ve kısalık bakımındandır -zira Kuzey Kutbu'na yakın ülkelerin yaz günleri daha uzun, yaz geceleri ise oradan uzak ülkelerin gün ve gecelerine göre daha kısadır-, ya da bizzat kendileri bakımındandır; nitekim yerin küreselliği, bazı vakitlerin bazı mekânlarda gece, onun mukabilinde ise gündüz olmasını; bazılarında sabah, bazılarında ise öğle, ikindi veya başka bir vakit olmasını iktiza eder. Bu, insanların pek çoğu nezdinde hiçbir şüphe bulunmayan hususlardandır ve Şeyhülislam da bunu zikretmiştir -ki bu da uzak değildir-; bilakis mekânlardaki vakitlerin farklılığı iki kişinin dahi ihtilaf etmeyeceği müşahede edilen ve hissedilen bir gerçektir. Ancak yerin küreselliği hususunda ihtilaf vardır; nitekim mevlamız Şeyhü'l-Ekber kaddesallâhu sırrah, Allah Teâlâ'nın yıldızlı feleği Atlas feleğinin içinde yarattıktan sonra yeri yedi tabaka olarak yarattığını ve her yerin üzerinde bir sema kubbesi bulunsun diye her yeri diğerinden daha küçük kıldığını zikretmiştir; onların yaratılışı tamamlanınca

وقدر فيها أقواتها واكتسى الهواء صورة البخار الذي هو الدخان فتق ذلك الدخان سبع سموات طباقا وأجساما شفافة وجعلها على الأرضين كالقباب على كل أرض سماء أطرافها عليها نصف كرة وكرة الأرض لها كالبساط فهي مدحية دحاها من أجل السماء أن تكون عليها وجعل في كل سماء من هذه واحدة من الجواري على الترتيب المعروف انتهى، والقلب يميل إلى الكرية والله لا يستحي من الحق، وما ذهب إليه الشيخ الأكبر قدس سره أمر شهودي وفيه الموافق والمخالف لما ذهب إليه معظم المحدثين. وأكثر علماء الدين.

ve orada azıklarını takdir edip hava da duman olan buhar suretine bürününce, o dumanı yedi kat sema olarak tabaka tabaka ve şeffaf cisimler halinde yarıp ayırdı; onları yerlerin üzerine kubbeler gibi kıldı, her yerin üzerinde uçları onun üzerine basan yarım küre şeklinde bir sema vardır, yer küresi ise onun için bir döşek gibidir; sema onun üzerinde olsun diye onu yayıp döşemiştir ve bu semaların her birine bilinen tertip üzere gezegenlerden birini yerleştirmiştir. [Şeyhü'l-Ekber'in sözü] bitti. Kalp ise küreselliğe meyletmektedir; Allah haktan çekinmez. Şeyhü'l-Ekber kaddesallâhu sırrah'ın gittiği görüş şuhûdî bir meseledir; muhaddislerin çoğunun ve din âlimlerinin ekserisinin benimsediği görüşe uyan ve uymayan tarafları vardır.

والذي قطع به بعض المحققين أنه لم يجىء في الأحاديث الصحيحة المرفوعة ما يفصل أمر السموات والأرض أتم تفصيل إذ ليست المسألة من المهمات في نظر الشارع صلى الله تعالى عليه وسلم والمهم في نظره منها واضح لا مرية فيه، وسبحان من لا يتعاصى قدرته شيء، والليل واحد بمعنى جمع وواحدة ليلة مثل تمرة وتمر وقد جمع على ليال فزادوا فيها الياء على غير قياس، ونظيره أهل وأهال، ويقال: كان الأصل فيها ليلاة فحذفت لأن تصغيرها لييلية كذا في الصحاح، وصحح غير واحد أنه مفرد ولا يحفظ له جمع، وأن القول بأنه جمع والليالي جمع جمع غير مرضي فافهم، وقد تقدم الكلام مستوفى في الليل والنهار، ووجه تقديم الأول على الثاني.

Bazı muhakkiklerin kesin olarak belirttikleri husus şudur: Merfû sahih hadislerde semavat ve arzın durumunu tastamam tafsil eden bir rivayet gelmemiştir; zira bu mesele Şâri' sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in nazarında mühim meselelerden değildir; O'nun nazarında bundan mühim olan husus ise açıktır, onda hiçbir şüphe yoktur. Kudretine hiçbir şeyin güç gelmediği Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir. 'el-Leyl' (اللَّيْل / gece) kelimesi çoğul manasında tekildir; tekili ise 'temre' (تمرة) ve 'temr' (تمر) gibi 'leyle'dir (ليلة). Kıyasa aykırı olarak araya yâ harfi ilave edilerek 'leyâlî' (ليال) şeklinde çoğul yapılmıştır; 'ehl' (أهل) ve 'ehâlî' (أهال) kelimeleri de bunun benzeridir. Denildi ki: Aslı 'leylât' (ليلاة) idi, küçültme ismi (tasgîri) 'lüeyliyetün' (لييلية) şeklinde geldiği için hazfedildi; es-Sıhâh'ta böyle geçer. Pek çok âlim ise onun tekil olduğunu, kendisi için bir çoğul ezberlenmediğini, onun çoğul olup 'leyâlî' lafzının ise çoğulun çoğulu olduğu kavlinin kabul görmediğini tashih etmiştir, iyi anla. Gece ve gündüz ile birincisinin ikincisine takdim edilme gerekçesi hakkındaki söz daha önce eksiksiz olarak geçmişti.

لَآياتٍ أي دلالات على وحدة الله تعالى وكمال علمه وقدرته، وهو اسم إن وقد دخله اللام لتأخره عن خبرها والتنوين فيه للتفخيم كما وكيفا أي آيات كثيرة عظيمة، وجمع القلة هنا قائم مقام جمع الكثرة، قيل: وفي ذلك رمز إلى أن الآيات الظاهرة وإن كانت كثيرة في نفسها إلا أنها قليلة في جنب ما خفي منها في خزائن العلم ومكامن الغيب ولم يظهر بعد لِأُولِي الْأَلْبابِ أي لأصحاب العقول الخالصة عن شوائب الحسّ والوهم، ومنه

{ لَآياتٍ } “elbette deliller vardır”, yani Allah Teâlâ'nın birliğine, ilminin ve kudretinin kemaline dair deliller. Bu kelime 'inne'nin ismidir; haberinden sonraya kaldığı için başına lâm harfi girmiştir; kelimedeki tenvin ise nicelik ve nitelik bakımından tazim içindir, yani pek çok ve pek büyük deliller demektir. Buradaki azlık çoğulu (cemi kıllet), çokluk çoğulunun (cemi kesret) yerine geçmiştir. Denildi ki: Bunda, zâhir olan ayetlerin bizzat kendileri çok olsa bile, ilim hazinelerinde ve gaybın gizliliklerinde saklı olup henüz ortaya çıkmamış olan ayetlerin yanında pek az olduğuna bir işaret vardır. { لِأُولِي الْأَلْبابِ } “akıl sahipleri için”, yani duyu ve vehim şüphelerinden arınmış halis akıl sahipleri için. Nitekim şu

خبر «أن الله تعالى منع مني بني مدلج لصلتهم الرحم وطعنهم في ألباب الإبل»

haber de bu kabildendir: «Şüphesiz Allah Teâlâ, akrabalık bağını gözetmeleri ve develerin lübblerini boğazlamaları sebebiyle Benî Müdlic'i benden korudu»

أي خالص إبلهم وكرائمها، ويقال: لبّ يلب كعض يعض إذا صار لبيبا وهي لغة أهل الحجاز وأهل نجد يقولون: لب يلب كفر يفر ويقال: لبب الرجل بالكسر يلب الفتح إذا صار ذا لب، وحكي لبب بالضم وهو نادر لا نظير له في المضاعف.

yani develerinin en halis ve en kıymetlilerini [boğazlamaları sebebiyle]. Kişi akıllı olduğu zaman 'adda-ye'addu' (عض يعض) gibi 'lebbe-yelebbu' (لب يلب) denilir; bu Hicaz ehlinin lügatidir. Necid ehli ise 'ferra-yefirru' (فر يفر) gibi 'lebbe-yelibbu' (لب يلب) derler. Kişi akıl sahibi olduğunda esre ile 'lebibe' (لَبِبَ), fetha ile 'yelubbu' (يَلَبُّ) denildiği gibi, ötre ile 'lebübe' (لَبُبَ) şeklinde de nakledilmiştir ki bu şâz olup şeddeli (muda'af) fiillerde benzeri yoktur.

ووجه دلالة المذكورات على وحدته تعالى أنها تدل على وجود الصانع لتغيرها المستلزم لحدوثها واستنادها إلى مؤثر قديم ومتى دلت على ذلك لزم منه الوحدة، ووجه دلالتها على ما بعد أنها في غاية الإتقان ونهاية الإحكام لمن تأمل فيها وتفكر في ظاهرها وخافيها وذلك يستدعي كمال العلم والقدرة كما لا يخفى، وللمتكلمين في الاستدلال على وجود الصانع بمثل هذه المذكورات طريقان: أحدهما طريق التغير، والثاني طريق الإمكان، والأكثرون على ترجيح الثاني، والبحث مفصل في موضعه.

Zikredilen hususların O Teâlâ'nın birliğine delalet etme yönü şudur: Onlar değişkenlikleri sebebiyle bir Sanatkâr'ın varlığına delalet ederler; zira bu değişkenlik sonradan yaratılmış (hâdis) olmayı ve kadîm bir Müessir'e dayanmayı gerektirir; buna delalet ettiği zaman da bundan vahdaniyet lâzım gelir. Kendisinden sonraki hususlara delalet yönü ise; onların üzerinde inceden inceye düşünen, zâhirine ve bâtınına kafa yoran kimse için son derece sağlam ve nihai derecede muhkem olmalarıdır; bu da gizli olmadığı üzere ilim ve kudretin kemalini gerektirir. Kelamcıların bu gibi zikredilen hususlarla Sanatkâr'ın varlığına istidlal etmede iki yolu vardır: Birincisi değişkenlik (tegayyür) yolu, ikincisi ise imkân yoludur; çoğunluk ikinciyi tercih etmiştir. Bu bahis kendi yerinde tafsil edilmiştir.

وإنما اقتصر سبحانه هنا على هذه الثلاثة بعد ما زاده في البقرة لأن الآيات على كثرتها منحصرة في السماوية والأرضية والمركبة منهما، فأشار إلى الأولين بخلق السموات والأرض، وإلى الثالثة باختلاف الليل والنهار لأنهما من دوران الشمس على الأرض، أو لأنهما بواسطة مفيض بحسب الظاهر وهو الجرم العلوي وقابل للإفاضة وهو الجرم السفلي القابل للظلمة والضياء قاله بعضهم وقال ناصر الدين: لعل ذلك لأن مناط الاستدلال هو التغير، وهذه الثلاثة متعرضة لجملة أنواعه فإنه إنما يكون في ذات الشيء كتغير الليل والنهار، أو جزئه كتغير العناصر بتبدل صورها، أو الخارج عنه كتغير الأفلاك بتبدل أوضاعها، واعترض بأنه مبني على مذهب الحكماء في إثبات الهيولى والصورة والأوضاع الفلكية فلا يناسب تخريج كتاب الله تعالى عليه، ولعل الأولى من هذا وذاك ما قاله شيخ الإسلام في عدم التعرض لما ذكر في تلك السورة من أن المقصود هاهنا بيان استبداده تعالى بما ذكر من الملك والقدرة، والثلاثة المذكورة معظم الشواهد الدالة على ذلك فاكتفي بها، وأما هناك فقد قصد في ضمن بيان اختصاصه تعالى بالألوهية

Sübhânehu, Bakara Suresi'nde ziyade kıldığı şeylerden sonra burada sadece bu üçüyle yetinmiştir; çünkü ayetler bunca çokluğuna rağmen semavi, arzi ve ikisinden mürekkep olanlara münhasırdır. İlk ikisine göklerin ve yerin yaratılışı ile, üçüncüsüne ise gece ile gündüzün ihtilafı ile işaret etmiştir; zira gece ve gündüz güneşin yer etrafındaki dönüşündendir, yahut zâhire göre feyiz veren -ki o ulvi cisimdir- ile feyzi kabul eden -ki o karanlık ve aydınlığı kabul eden süfli cisimdir- vasıtasıyladır; bunu bazıları söylemiştir. Nâsırüddin ise şöyle demiştir: 'Muhtemelen bunun sebebi, istidlalin dayanağının değişkenlik (tegayyür) olmasıdır; bu üçü de onun bütün türlerini ele almaktadır. Zira değişim ya gece ve gündüzün değişmesi gibi şeyin bizzat kendisinde olur; ya suretlerinin değişmesiyle unsurların değişmesi gibi onun bir cüz'ünde olur; ya da konumlarının değişmesiyle feleklerin değişmesi gibi onun haricinde olur.' Ancak bu görüşün heyûlâ, suret ve feleki konumları ispat hususunda felsefecilerin mezhebine dayandığı, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın Kitab'ını buna hamletmenin uygun düşmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Belki de hem bundan hem ondan daha evla olanı, Şeyhülislam'ın o surede zikredilenlere burada değinilmemesi hakkında söylediği şu sözdür: Buradaki maksat, O Teâlâ'nın zikredilen mülk ve kudretteki mutlak hâkimiyetini beyandır; zikredilen bu üç husus ise buna delalet eden şahitlerin en büyükleridir, bu sebeple onlarla yetinilmiştir. Orada ise O Teâlâ'nın uluhiyete mahsus oluşunun beyanı zımnında

بيان اتصافه تعالى بالرحمة الواسعة فنظمت دلائل الفضل والرحمة في سلك دلائل التوحيد فإن ما فصل هناك من آيات رحمته تعالى كما أنه من آيات ألوهيته ووحدته.

O Teâlâ'nın geniş rahmetle muttasıf oluşunu beyan etmek kastedilmişti; bu sebeple lütuf ve rahmet delilleri tevhid delilleri dizisine dahil edilmiştir; zira orada tafsil edilen hususlar O Teâlâ'nın uluhiyet ve vahdaniyetinin ayetleri olduğu gibi rahmetinin de ayetlerindendir.

ومما يؤيد كون المذكورات معظم الشواهد الدالة على التوحيد ما

Zikredilen hususların tevhide delalet eden şahitlerin en büyükleri olduğunu teyit eden hususlardan biri de şudur: