أخرجه الطبراني وابن مردويه وغيرهما عن ابن عباس أنه قال أتت قريش اليهود فقالوا: ما جاءكم به موسى من الآيات قالوا: عصاه ويده بيضاء للناظرين وأتوا النصارى فقالوا: كيف كان عيسى فيكم؟ قالوا: كان يبرئ الأكمه والأبرص ويحيى الموتى فأتوا النبي ﷺ ادع لنا ربك يجعل لنا الصفا ذهبا فدعا ربه فنزلت: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ
Taberânî, İbn Merdûye ve diğerlerinin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş Yahudilere gelip: 'Musa size hangi mucizeleri getirdi?' dediler. Onlar da: 'Asasını ve bakanlar için bembeyaz olan elini' dediler. Hristiyanlara gidip: 'İsa aranızda nasıldı?' dediler. Onlar: 'Körü ve alacalıyı iyileştirir, ölüleri diriltirdi' dediler. Bunun üzerine Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Rabbine dua et de bizim için Safâ tepesini altına çevirsin' dediler. O da Rabbine dua etti ve şu ayet indi: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice deliller vardır.”
وأخرج ابن حبان في صحيحه وابن عساكر وغيرهما عن عطاء قال: قلت لعائشة رضي الله تعالى عنها أخبريني بأعجب ما رأيت من رسول صلى الله تعالى عليه وسلم قالت: وأي شأنه لم يكن عجبا!؟ إنه أتاني ليلة فدخل معي في لحافي ثم قال: ذريني أتعبد لربي فقام فتوضأ ثم قام يصلي فبكى حتى سألت دموعه على صدره ثم ركع فبكى ثم سجد فبكى ثم رفع رأسه فبكى فلم يزل كذلك حتى جاء بلال فآذنه بالصلاة فقلت: يا رسول الله ما يبكيك وقد غفر الله تعالى لك ما تقدم من ذنبك وما تأخر؟ قال: أفلا أكون عبدا شكورا ولم لا أفعل وقد أنزل الله تعالى علي في هذه الليلة إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إلى قوله سبحانه: فَقِنا عَذابَ النَّارِ ثم قال: ويل لمن قرأها ولم يتفكر فيها،
İbn Hibbân Sahîh'inde, İbn Asâkir ve diğerleri Atâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Âişe'ye radıyallâhu teâlâ anhâ dedim ki: 'Resûlullah'ta sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gördüğün en hayret verici şeyi bana haber ver.' O da şöyle dedi: 'Onun hangi hali hayret verici değildi ki!? Bir gece bana geldi, benimle birlikte yorganıma girdi, sonra: 'Bırak beni, Rabbime ibadet edeyim' dedi. Kalkıp abdest aldı, sonra namaza durdu ve göğsüne gözyaşları akıncaya kadar ağladı. Sonra rükûa gitti, ağladı; sonra secdeye vardı, ağladı; sonra başını kaldırdı, ağladı. Bilâl gelip namaz vaktini bildirene kadar bu şekilde devam etti. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamışken seni ağlatan nedir?' dedim. O da: 'Şükreden bir kul olmayayım mı? Hem bu gece Allah Teâlâ bana: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ayetinden { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } sözüne kadar olan kısmı indirmişken bunu nasıl yapmam?' buyurdu. Sonra da: 'Onu okuyup da üzerinde tefekkür etmeyene yazıklar olsun!' dedi.'
وكان صلى الله تعالى عليه وسلم على ما روي عن علي كرم الله تعالى وجهه إذا قام من الليل تسوك ثم ينظر إلى السماء ثم يقول: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ الآية.
Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet edildiğine göre, o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gece kalktığında misvaklanır, sonra gökyüzüne bakar, ardından: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ } ayetini okurdu.
وأخرج الشيخان وأبو داود والنسائي وغيرهم عن ابن عباس قال: بتّ عند خالتي ميمونة فنام رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حتى انتصف الليل، أو قبله بقليل، أو بعده بقليل ثم استيقظ فجعل يمسح النوم عن وجهه بيديه ثم قرأ العشر الآيات الأواخر من سورة آل عمران حتى ختم.
Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd, Nesâî ve diğerleri İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Teyzem Meymûne'nin yanında geceledim; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gece yarısına kadar veya ondan biraz önce yahut biraz sonra uyudu, sonra uyandı, elleriyle yüzünden uykuyu silmeye başladı, sonra Âl-i İmrân Suresi'nin son on ayetini hatmedinceye kadar okudu.
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ في موضع جرّ على أنه نعت لِأُولِي ويجوز أن يكون في موضع رفع على المدح، وجعله مبتدأ والخبر محذوف تقديره يقولون «ربنا آمنا» بعيد لما فيه من تفكيك النظم، ويزيده بعدا ما
{ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar” ifadesi, { لِأُولِي } kelimesinin sıfatı (na't) olarak cer mahallindedir; övgü (medih) üzere ref mahallinde olması da caizdir. Onun mübteda (özne), haberinin (yüklem) ise takdiri 'Rabbimiz iman ettik derler' şeklinde mahzuf kılınması, nazmı parçalayacağından uzaktır. Şunun rivayet edilmiş olması da bu uzaklığı artırır:
أخرجه الأصبهاني في الترغيب عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ينادي مناد يوم القيامة أين أولو الألباب؟ قالوا: أي أولي الألباب تريد؟ قال: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً إلخ عقد لهم لواء فاتبع القوم لواءهم وقال لهم ادخلوها خالدين»
İsfahânî'nin et-Terğîb'de Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü bir münadi: 'Akıl sahipleri nerede?' diye seslenir. 'Hangi akıl sahiplerini kastediyorsun?' derler. O da: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً } 'Onlar ayaktayken, otururken Allah'ı anarlar...' ilah. Onlar için bir sancak bağlanır, o topluluk sancaklarının peşinden gider ve onlara 'Orada ebedi kalıcılar olarak oraya girin' denilir.»
والظاهر أن المراد من الذكر الذكر باللسان لكن مع حضور القلب إذ لا تمدح بالذكر بدونه بل أجمعوا على أنه لا ثواب لذاكر غافل، وإليه ذهب كثير، وعد ابن جريج قراءة القرآن ذكرا فلا تكره للمضطجع القادر، نعم نص بعض الشافعية على كراهتها له إذا غطى رأسه للنوم وقال بعض المحققين: المراد به ذكره تعالى مطلقا كان ذلك من حيث الذات أو من حيث الصفات والأفعال، وسواء قارنه ذكر اللسان أو لا، والمعنى عليه الذين لا يغفلون عنه تعالى في عامة أوقاتهم باطمئنان قلوبهم بذكره واستغراق سرائرهم في مراقبته، وعليه فيحمل ما حكي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما وعروة بن الزبير وجماعة رضي الله تعالى عنهم من أنهم خرجوا يوم العيد إلى المصلى فجعلوا يذكرون الله تعالى فقال بعضهم: أما قال الله تعالى يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً فقاموا يذكرون الله تعالى على أقدامهم على أن مرادهم بذلك التبرك بنوع موافقة للآية في ضمن فرد من أفراد مدلولها وليس مرادهم به تفسيرها وتحقيق مصداقها على التعيين وإلا لاضطجعوا وذكروا أيضا ليتم التفسير وتحقيق المصداق.
Zâhir olan, zikirden maksadın kalp huzuruyla birlikte dil ile yapılan zikir olduğudur; zira kalp huzuru olmaksızın zikir ile övgüye nail olunamaz, bilakis gafil zikredene sevap olmadığı hususunda icma etmişlerdir; pek çok âlim bu görüşe varmıştır. İbn Cüreyc, Kur'an okumayı zikirden saymıştır; dolayısıyla [ayağa kalkmaya] gücü yeten kimsenin uzanarak okuması mekruh olmaz. Evet, bazı Şâfiîler uyumak için başını örttüğünde bunu mekruh görmüşlerdir. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: Bundan murat, ister Zat, ister sıfatlar ve fiiller yönünden olsun, ister dilin zikri buna eşlik etsin ister etmesin, O Teâlâ'yı mutlak olarak zikretmektir. Buna göre mana: Vakitlerinin ekserisinde kalplerinin O'nun zikriyle mutmain olması ve iç dünyalarının O'nun murakabesine dalması sebebiyle O Teâlâ'dan gafil olmayan kimselerdir. İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ, Urve b. ez-Zübeyr ve bir cemaatten radıyallâhu teâlâ anhüm rivayet edilen; bayram günü namazgâha çıkıp Allah Teâlâ'yı zikretmeye başladıkları, içlerinden bazısının 'Allah Teâlâ { يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً } “Ayaktayken ve otururken Allah'ı anarlar” buyurmadı mı?' demesi üzerine ayakları üzerinde durarak Allah Teâlâ'yı zikrettikleri şeklindeki rivayet de şuna hamledilir: Onların bundan maksadı, ayetin delalet ettiği fertlerden bir ferdin zımnında ayete bir tür mutabakat ile teberrükte bulunmaktır; yoksa maksatları ayeti tefsir etmek ve onun bilfiil karşılığını tayin yoluyla gerçekleştirmek değildir. Aksi takdirde tefsirin ve bilfiil karşılığın tamam olması için uzanıp da zikrederlerdi.
وأخرج ابن أبي حاتم والطبراني من طريق جويبر عن الضحاك عن ابن مسعود في الآية أنه قال: إنما هذا في
İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, Cüveybir tarikiyle Dahhâk'tan, o da İbn Mes'ûd'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu sadece
الصلاة إذا لم تستطع قائما فقاعدا وإن لم تستطع قاعدا فعلى جنب، وكذلك أمر ﷺ عمران بن حصين، وكانت به بواسير. كما أخرجه البخاري عنه وبهذا الخبر أحج الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه على أن المريض يصلي مضطجعا على جنبه الأيمن مستقبلا بمقادم بدنه ولا يجوز له أن يستلقي على ظهره على ما ذهب إليه الإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه، وجعل الآية حجة على ذلك بناء على أنه لما حصر أمر الذاكر في الهيئات المذكورة دل على أن غيرها ليس من هيئته والصلاة مشتملة على الذكر فلا ينبغي أن تكون على غير هيئته محل تأمل، وتخصيص ابن مسعود الذكر بالصلاة لا ينتهض حجة على أنه بعيد من سياق النظم الجليل وسباقه.
namaz hakkındadır; ayakta durmaya gücün yetmezse oturarak, oturarak gücün yetmezse yan yatarak kılarsın.' Nitekim Buhârî'nin kendisinden rivayet ettiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem basuru olan İmrân b. Husayn'a da böyle emretmiştir. İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh, hastanın bedeninin ön tarafıyla kıbleye yönelerek sağ yanı üzerine yatarak namaz kılacağına, İmam Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu teâlâ anh gittiği görüşün aksine sırtüstü uzanmasının caiz olmadığına bu haberle delil getirmiştir. Zikredenin halini mezkûr durumlara hasretmesinin, diğer durumların onun hallerinden olmadığına delalet ettiği ve namazın da zikri kapsadığı, binaenaleyh onun hallerinden başkası üzerine olmaması gerektiği gerekçesiyle ayeti buna hüccet kılması ise düşünülmeye muhtaçtır (mahall-i teemmüldür). İbn Mes'ûd'un zikri namaza tahsis etmesi hüccet olmaya yetmez; zira bu, yüce nazmın öncesi ve sonrasındaki siyakından uzaktır.
والقيام والقعود جمع قائم وقاعد- كنيام ورقود- جمع نائم وراقد، وانتصابهما على الحالية من ضمير الفاعل في يَذْكُرُونَ ويحتمل أن يكونا مصدرين مؤولين بقائمين وقاعدين لتتأتى الحالية، وقوله تعالى: وَعَلى جُنُوبِهِمْ متعلق بمحذوف معطوف على الحال أي وكائنين على جنوبهم أي مضطجعين، وجوز أن يقدر المتعلق المعطوف خاصا أي ومضطجعين على جنوبهم، والمراد من ذكر هذه الأحوال الإشارة إلى الدوام وانفهامه منها عرفا مما لا شبهة فيه وليس المراد الدوام الحقيقي لاستحالته بل في غالب أحوالهم، وبعضهم يأخذ الدوام من المضارع الدال على الاستمرار وكيفما كان فالمراد يذكرون الله تعالى كثيرا وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عطف على يَذْكُرُونَ وعطفه على الأحوال السابقة غير ظاهر وتقديم الذكر في تلك الحالات على التفكر لما أن فيهما الاعتراف بالعبودية، والعبد مركب من النفس الباطنة والبدن الظاهر، وفي الأول إشارة إلى عبودية الثاني، وفي الثاني إشارة إلى عبودية الأول لأن التفكر إنما يكون بالقلب والروح، وفي بيان العبودية بعد الفراغ من آيات الربوبية ما لا يخفى من اللطف، وقيل: قدم الأول لأنه إشارة إلى النظر في الأنفس وأخر الثاني لأنه إشارة إلى النظر في الآفاق، ولا شبهة في تقدم الأول على الثاني، وصرح مولانا شيخ الإسلام بأن هذا بيان للتفكر في أفعاله تعالى، وما تقدم بيان للتفكر في ذاته تعالى على الإطلاق، والذي عليه أئمة التفسير أنه سبحانه إنما خصص التفكر بالخلق للنهي عن التفكر في الخالق لعدم الوصول إلى كنه ذاته وصفاته جل شأنه وعز سلطانه، وقد ورد هذا النهي في غير ما حديث،
{ قِياماً } ve { قُعُوداً }, kāim (ayakta duran) ve kāid (oturan) kelimelerinin çoğuludur; tıpkı nâim ve râkidin çoğulunun 'niyâm' ve 'rukûd' olması gibi. İkisinin nasbı, { يَذْكُرُونَ } fiilindeki fail zamirinden hâl olmaları sebebiyledir. Hâl olabilmeleri için 'kāimîn' ve 'kāidîn' şeklinde tevil edilen iki masdar olmaları da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { وَعَلى جُنُوبِهِمْ } kavli ise hâle matuf mahzuf bir ifadeye mütealliktir; yani 'yanları üzerine oldukları halde' yani uzanmış olarak demektir. Matuf olan müteallakın 'yanları üzerine uzanmış oldukları halde' şeklinde özel olarak takdir edilmesi de caiz görülmüştür. Bu hallerin zikredilmesinden maksat, devamlılığa işarettir; örfen bundan bunun anlaşılmasında şüphe yoktur. İmkânsızlığından ötürü gerçek manada bir devamlılık kastedilmemiştir, bilakis hallerinin çoğunda demektir. Bazıları ise devamlılığı süreklilik bildiren muzari fiilden çıkarırlar. Nasıl olursa olsun maksat, Allah Teâlâ'yı çokça zikretmeleridir. { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler” ifadesi, { يَذْكُرُونَ } üzerine matuftur; önceki hâller üzerine matuf olması ise açık (zâhir) değildir. Bu durumlardaki zikrin tefekkürden öne geçirilmesi, her ikisinde kulluğun itirafı bulunması sebebiyledir. Kul ise bâtınî nefis ile zâhirî bedenden mürekkeptir; birincisinde ikincisinin kulluğuna işaret vardır, ikincisinde ise birincisinin kulluğuna işaret vardır; zira tefekkür ancak kalp ve ruh ile olur. Rubûbiyet delillerinden sonra kulluğun beyan edilmesindeki letafet ise gizli değildir. Bir görüşe göre birincisi nefislere bakışa işaret ettiği için öne alınmış, ikincisi afaka bakışa işaret ettiği için sona bırakılmıştır; birincisinin ikincisine takaddümünde ise şüphe yoktur. Şeyhülislam efendimiz, bunun O Teâlâ'nın fiilleri üzerinde tefekkürün beyanı olduğunu, öncekilerin ise mutlak olarak O Teâlâ'nın Zâtı hakkında tefekkürün beyanı olduğunu açıkça ifade etmiştir. Müfessir imamların üzerinde bulunduğu görüş ise şudur: Sübhânehu tefekkürü mahlukata hasretmiştir; zira şanı yüce ve sultanı aziz olan Yaratıcı'nın Zâtının ve sıfatlarının künhüne ulaşılamayacağı için O'nun hakkında tefekkür etmekten nehiy vârid olmuştur. Bu nehiy birçok hadiste gelmiştir.
فقد أخرج أبو الشيخ والأصبهاني عن عبد الله بن سلام قال: «خرج رسول الله ﷺ على أصحابه وهم يتفكرون فقال: لا تفكروا في الله تعالى ولكن تفكروا فيما خلق»
Nitekim Ebû'ş-Şeyh ve İsfahânî, Abdullah b. Selâm'dan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı tefekkür ederlerken yanlarına çıktı ve: 'Allah Teâlâ hakkında tefekkür etmeyin, fakat O'nun yarattıkları hakkında tefekkür edin' buyurdu.»
وعن عمرو بن مرة قال: «مر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على قوم يتفكرون فقال: «تفكروا في الخلق ولا تفكروا في الخالق»
Amr b. Mürre'den rivayet edildiğine göre: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem tefekkür eden bir topluluğa uğradı da: 'Yaratılmışlar hakkında tefekkür edin, Yaratıcı hakkında tefekkür etmeyin' buyurdu.»
وعن ابن عمر قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «تفكروا في آلاء الله تعالى ولا تفكروا في الله تعالى» ،
İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Allah Teâlâ'nın nimetleri hakkında tefekkür edin, Allah Teâlâ hakkında tefekkür etmeyin» buyurmuştur.
وعن ابن عباس تفكروا في كل شيء ولا تفكروا في ذات الله تعالى- إلى غير ذلك- ففي كون الأول بيانا للتفكر في ذاته سبحانه على الإطلاق نظر على أن بعض الفضلاء ذكر في تفسيره أن التفكر في الله سبحانه محال لما أنه يستدعي الإحاطة بمن هو بكل شيء محيط فتدبر، وقيل: قدم الذكر على الدوام على التفكير للتنبيه على أن العقل لا يفي بالهداية ما لم يتنور بنور ذكر الله تعالى وهدايته فلا بد للمتفكر من الرجوع إلى الله تعالى ورعاية ما شرع له، وأن العقل المخالف للشرع لبس الضلال ولا نتيجة لفكره إلا الضلال، والخلق- إما بمعنى المخلوق على أن الإضافة بمعنى في أي يتفكرون فيما خلق في السموات والأرض أعم من أن يكون بطريق الجزئية منهما أو بطريق الحلول فيهما، أو على أنها بيانية أي في المخلوق الذي هو السموات والأرض، وإما باق على مصدريته أي يتفكرون في إنشائهما وإبداعهما بما فيهما من عجائب المصنوعات ودقائق الأسرار ولطائف الحكم ويستدلون بذلك على الصانع ووحدته الذاتية وأنه الملك القاهر والعالم القادر والحكيم المتقن إلى غير ذلك من صفات الكمال، ويجرّهم
İbn Abbâs'tan da: 'Her şey hakkında tefekkür edin, Allah Teâlâ'nın Zâtı hakkında tefekkür etmeyin' şeklinde ve benzeri rivayetler gelmiştir. Dolayısıyla birincisinin mutlak olarak O Sübhânehu'nun Zâtı hakkında tefekkürün beyanı olmasında nazar vardır; kaldı ki bazı fazilet ehli tefsirinde Allah Sübhânehu hakkında tefekkürün imkânsız olduğunu, zira bunun her şeyi kuşatanı ihata etmeyi gerektireceğini belirtmiştir, iyi düşün! Bir görüşe göre, devamlı olan zikrin tefekkürden öne geçirilmesi, aklın Allah Teâlâ'nın zikrinin nuru ve hidayetiyle nurlanmadıkça hidayet için tek başına yetmeyeceğini bildirmek içindir; bu yüzden tefekkür edenin Allah Teâlâ'ya dönmesi ve O'nun teşri kıldığı şeyleri gözetmesi gerekir; şeriata muhalif olan akıl ise dalâlet elbisesi giymiştir ve onun fikrinin dalâletten başka bir neticesi olmaz. Halk (yaratılış) kelimesi: Ya 'mahlûk' anlamındadır; bu durumda tamlama 'içinde' (fî) manasındadır, yani göklerde ve yerde yaratılan şeyler hakkında tefekkür ederler demektir ki bu, gerek onların birer cüzü olması gerekse içlerinde yer alması (hulûl) yoluyla olsun daha geneldir; yahut beyaniyedir, yani bizzat gökler ve yer olan mahlûk hakkında demektir. Ya da masdarlık anlamı üzerinde kalır; yani içlerindeki şaşırtıcı sanat eserleri, ince sırlar ve latif hikmetlerle birlikte onların yaratılışı ve icat edilişi üzerinde tefekkür ederler ve bununla Sanatkâr'a, O'nun Zâtî birliğine, O'nun kāhir bir Hükümdar, kādir bir Âlim ve muhkem iş yapan bir Hakîm olduğuna ve bunlardan başka diğer kemal sıfatlarına istidlal ederler. Bu da onları,
ذلك إلى معرفة صدق الرسل وحقية الكتب الناطقة بتفاصيل الأحكام الشرعية وتحقيق المعاد وثبوت الجزاء، ولشرافة هذه الثمرة الحاصلة من التفكر مع كونه من الأعمال المخصوصة بالقلب البعيدة عن مظان الرياء كان من أفضل العبادات،
şer'î hükümlerin tafsilatını bildiren elçilerin doğruluğunu, kitapların hakkaniyetini bilmeye, ahiretin tahakkukuna ve ceza/mükâfatın sübutuna ulaştırır. Tefekkürden hâsıl olan bu semerenin şerefinden ve onun kalbe mahsus olup riya şüphelerinden uzak amellerden olmasından ötürü, ibadetlerin en faziletlilerinden sayılmıştır.
وقد أخرج أبو الشيخ في العظمة عن ابن عباس قال: تفكر ساعة خير من قيام ليلة، وأخرج ابن سعد عن أبي الدرداء مثله، وأخرج الديلمي عن أنس مرفوعا مثله،
Nitekim Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: 'Bir saatlik tefekkür, bir geceyi ibadetle geçirmekten (kıyamdan) daha hayırlıdır.' İbn Sa'd da Ebû'd-Derdâ'dan benzerini rivayet etmiştir. Deylemî de Enes'ten merfû olarak benzerini rivayet etmiştir.
وعن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «فكرة ساعة خير من عبادة ستين سنة» ، وعنه أيضا مرفوعا بينما رجل مستلق ينظر إلى النجوم وإلى السماء فقال والله إني لأعلم إن لك ربا وخالقا اللهم اغفر لي فنظر الله تعالى له فغفر له،
Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Bir saatlik tefekkür, altmış senelik ibadetten daha hayırlıdır» buyurmuştur. Yine ondan merfû olarak şöyle rivayet edilmiştir: «Bir adam sırtüstü uzanmış yıldızlara ve gökyüzüne bakarken: 'Vallahi biliyorum ki senin bir Rabbin ve Yaratıcın vardır; Allah'ım beni bağışla!' dedi. Allah Teâlâ da ona [rahmetle] baktı ve onu bağışladı.»
وأخرج ابن المنذر عن عون قال: سألت أم الدرداء ما كان أفضل عبادة أبي الدرداء؟ قالت: التفكر والاعتبار. وأخرج ابن أبي الدنيا عن عامر بن قيس قال: سمعت غير واحد- لا اثنين ولا ثلاثة- من أصحاب محمد صلى الله تعالى عليه وسلم يقولون: إن ضياء الإيمان- أو نور الإيمان- التفكر، واقتصر سبحانه على ذكر التفكر فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ولم يتعرض جل شأنه لإدراج اختلاف الليل والنهار في ذلك السلك مع ذكره فيما سلف- وشرف التفكر فيه أيضا كما يقتضيه التعليل، وظاهر ما
İbnü'l-Münzir Avn'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ümmü'd-Derdâ'ya 'Ebû'd-Derdâ'nın en faziletli ibadeti neydi?' diye sordum. O da: 'Tefekkür ve ibret almaktı' dedi. İbn Ebî'd-Dünyâ da Âmir b. Kays'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muhammed'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ashabından bir değil, iki değil, üç değil pek çok kimseden: 'İmanın aydınlığı -veya imanın nuru- tefekkürdür' dediklerini işittim. Sübhânehu, tefekkürü sadece { فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin yaratılışı” hakkında zikretmekle yetinmiş; daha önce zikredilmiş olmasına ve gerekçelendirmenin gerektirdiği üzere onun hakkında tefekkürün de şerefli olmasına ve zâhirine rağmen gece ile gündüzün ihtilafını bu diziye dahil etmeye değinmemiştir.
أخرجه الديلمي عن أنس مرفوعا تفكر ساعة في اختلاف الليل والنهار خير من عبادة ثمانين سنة-
Deylemî'nin Enes'ten merfû olarak rivayet ettiği: 'Gece ile gündüzün ihtilafında bir saat tefekkür etmek, seksen senelik ibadetten hayırlıdır' hadisi gibi-
إما للايذان بظهور اندراج ذلك فيما ذكر لما أن الاختلاف من الأحوال التابعة لأحوال السموات والأرض على ما أشير اليه، وإما للاشعار بمسارعة المذكورين إلى الحكم بالنتيجة لمجرد تفكرهم في بعض الآيات من غير حاجة إلى بعض آخر منها في إثبات المطلوب.
[Bunun sebebi] ya işaret edildiği üzere ihtilafın göklerin ve yerin hallerine tâbi olan hallerden olması sebebiyle zikredilenin içine dahil olduğunun açıkça bilinmesini bildirmek içindir; ya da zikredilen kimselerin matlubu ispatta ayetlerin diğer bir kısmına ihtiyaç duymaksızın sadece bir kısmı üzerinde tefekkür etmeleriyle neticeye hükmetmekte acele ettiklerini hissettirmek içindir.
رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا الإشارة إلى السموات والأرض لما أنهما باعتبار تعلق الخلق بهما في معنى المخلوق، أو إلى الخلق على تقدير كونه بمعنى المخلوق، وقيل: إليهما باعتبار المتفكر فيه وعلى كل فأمر الأفراد والتذكير واضح والعدول عن الضمير إلى اسم الإشارة للإشارة إلى أنها مخلوقات عجيبة يجب أن يعتني بكمال تمييزها استعظاما لها، ونظير ذلك قوله تعالى: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [الإسراء: ٩] والباطل العبث وهو ما لا فائدة فيه مطلقا أو ما لا فائدة فيه يعتد بها أو ما لا يقصد به فائدة، وقيل: الذاهب الزائل الذي لا يكون له قوة وصلابة ولا يخفى أنه قول لا قوة له ولا صلابة، وهو إما صفة لمصدر محذوف أي خلقا باطلا، أو حال من المفعول.
{ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın” ifadesindeki işaret, yaratmanın onlara taalluk etmesi hasebiyle mahluk anlamında olmalarından ötürü göklere ve yere yöneliktir; yahut mahluk anlamında olması takdirine göre yaratılışa (halk) yöneliktir. Bir görüşe göre de üzerinde tefekkür edilen şey (mütefekkerun fîh) itibarıyla ikisine yöneliktir. Her halükarda tekil ve müzekker kılınması durumu açıktır. Zamirden işaret ismine dönülmesi ise, onların büyüklüğünü kabul etmek adına mükemmel bir şekilde ayırt edilmesine özen gösterilmesi gereken acayip mahluklar olduğuna işaret etmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } [el-İsrâ: 9] “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” kavli de bunun benzeridir. Bâtıl ise abes demektir; o da mutlak olarak hiçbir faydası olmayan veya dikkate alınacak bir faydası bulunmayan yahut kendisiyle bir fayda kastedilmeyen şeydir. Bir görüşe göre: Gücü ve sağlamlığı olmayan, geçip giden, zail olan şeydir; bu sözün de bir gücü ve sağlamlığı olmadığı gizli değildir. Bu kelime ya mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani 'bâtıl bir yaratışla' demektir; yahut mefulden hâldir.
والمعنى ربنا ما خلقت هذا المخلوق، أو المتفكر فيه العظيم الشأن عاريا عن الحكمة خاليا عن المصلحة كما ينبئ عنه أوضاع الغافلين عن ذلك المعرضين عن التفكر فيه العادمين من جناح النظر قداماه وخوافيه بل خلقته مشتملا على حكم جليلة منتظما لمصالح عظيمة تقف الأفكار حسرى دون الإحاطة بها وتكل أقدام الأذهان دون الوقوف عليها بأسرها، ومن جملتها أن يكون مدارا لمعايش العباد ومنارا يرشدهم إلى معرفة أحوال المبدأ والمعاد حسبما نطقت به كتبك وجاءت به رسلك.
Mana şudur: Rabbimiz! Sen bu mahluku yahut şanı yüce olan bu tefekkür konusunu, bundan gafil olan, onun üzerinde tefekkür etmekten yüz çeviren, nazar kanadının önünü ve arkasını kaybetmiş kimselerin hallerinin vehmettirdiği gibi hikmetten soyutlanmış, maslahattan arınmış olarak yaratmadın; bilakis onu fikirlerin tamamını kavramaktan aciz kaldığı, zihin ayaklarının hepsini idrak etmekten yorgun düştüğü pek yüce hikmetleri kapsayacak, büyük maslahatları düzenleyecek şekilde yarattın. Bunlardan biri de kitaplarının bildirdiği ve elçilerinin getirdiği üzere, kulların maişetlerinin etrafında döndüğü bir mihver ve başlangıç ile ahiret hallerini bilmeye onları irşad eden bir fener olmasıdır.
والجملة بتمامها في حيز النصب بقول مقدر أي يقولون «ربنا» إلخ، وجملة القول حال من المستكن في يَتَفَكَّرُونَ أي يتفكرون في ذلك قائلين رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا، وإلى هذا ذهب عامة المفسرين.
Cümlenin tamamı, takdiri 'derler ki: Rabbimiz...' vb. olan mukadder bir söz (kavl) ile nasb mahallindedir. Kavl cümlesi ise { يَتَفَكَّرُونَ } fiilindeki müstetir zamirden hâldir; yani { رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın” diyerek bunun hakkında tefekkür ederler demektir; müfessirlerin geneli bu görüşe varmıştır.
واعترض بأن النظم الكريم لا يساعده لما أن «ما» في حيز الصلة وما هو قيد له حقه أن يكون من مبادئ الحكم الذي أجري على الموصول ودواعي ثبوته له كذكرهم لله تعالى في عامة أوقاتهم وتفكرهم في خلق السموات والأرض فإنهما مما يؤدي إلى اجتلاء تلك الآيات والاستدلال بها على المطلوب، ولا ريب أن قولهم ذلك ليس من مبادئ الاستدلال المذكور بل من نتائجها المترتبة عليه فاعتباره قيدا لما في حيز الصلة مما لا يليق بشأن التنزيل الجليل، فاللائق أن تكون جملة القول استئنافا مبينا لنتيجة التفكر ومدلول الآيات ناشئا مما سبق فإن النفس عند سماع تخصيص
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Yüce nazım buna elvermemektedir; zira sıla cümlesindeki 'mâ' ve ona kayıt olan şeyin hakkı, vakitlerinin genelinde Allah Teâlâ'yı zikretmeleri ve göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür etmeleri gibi, mevsule işletilen hükmün başlangıçlarından ve onun mevsul için sübutunun gerekçelerinden olmasıdır; çünkü bu ikisi o delilleri açıkça görmeye ve matluba onlarla istidlal etmeye götüren şeylerdendir. Şüphe yok ki onların bu sözü, mezkûr istidlalin başlangıçlarından değil, bilakis ona terettüp eden neticelerindendir; binaenaleyh onun sıla cümlesindeki şey için bir kayıt sayılması yüce tenzilin şanına yakışmaz. Yakışan olan, kavl cümlesinin önceki sözden doğan, tefekkürün neticesini ve ayetlerin delalet ettiği manayı beyan eden bir istînâf (yeni başlangıç) cümlesi olmasıdır. Zira nefis,
الآيات المنصوبة في خلق العالم- بأولي الألباب- ثم وصفهم بذكر الله تعالى والتفكر في مجال تلك الآيات تبقى مترقبة لما يظهر منهم من آثارها وأحكامها كأنه قيل: فماذا يكون عند تفكرهم في ذلك وما يترتب عليه من نتيجة؟
âlemin yaratılışına konulan ayetlerin akıl sahiplerine tahsis edildiğini, sonra da onların Allah Teâlâ'yı zikretmekle ve o ayetlerin alanında tefekkür etmekle nitelendirildiğini işittiğinde, onlardan bu ayetlerin eser ve hükümlerinden neyin tezahür edeceğini bekler; sanki 'Peki onlar bunda tefekkür ettiklerinde ne olur ve buna hangi netice terettüp eder?' denilmiş gibi olur.
فقيل يقولون كيت وكيت مما ينبئ عن وقوفهم على سر الخلق المؤدي إلى معرفة صدق الرسل وحقية الكتب الناطقة بتفاصيل الأحكام الشرعية وهذا على تقدير كون الموصول موصولا نعتا، لِأُولِي وأما على تقدير كونه مفصولا منصوبا أو مرفوعا على المدح مثلا فتأتي الحالية من ذلك إذ لا اشتباه في أن قولهم هذا من مبادى مدحهم ومحاسن مناقبهم ويكون في إبراز هذا القول في معرض الحال إشعار بمقارنته لتفكرهم من غير تردد وتلعثم في ذلك انتهى، وهو كلام تلوح عليه أمارات التحقيق ومخايل التدقيق.
Buna karşılık olarak: 'Şöyle şöyle derler' denilmiştir ki bu da onların, elçilerin doğruluğunu ve şer'î hükümlerin ayrıntılarını bildiren kitapların hakkaniyetini bilmeye götüren yaratılış sırrına vâkıf olduklarını haber verir. Bu, mevsulün { لِأُولِي } için sıfat olarak bitiştirilmiş (mevsûl) olması takdirine göredir. Ancak onun övgü üzere nasb veya ref edilmiş ayrı (mefsûl) bir kelime olması takdirinde ise, bundan hâl yapılması uygun düşer; zira onların bu sözünün, övülmelerinin başlangıçlarından ve güzel menkıbelerinden olduğunda şüphe yoktur. Bu sözün hâl makamında ortaya konulmasında ise, tereddüt ve kekeleme olmaksızın onların tefekkürlerine eşlik ettiğini hissettirmek vardır; [alıntı] bitti. Bu, üzerinde tahkik emareleri ve tedkik işaretleri parıldayan bir kelamdır.
والقول بأن الحالية تجتمع مع كون القول المذكور من النتائج لا يخفى ما فيه، ثم كون هذا القول من نتائج التفكر مما لا يكاد ينكره ذو فكر، وتوضيح ذلك- على رأي- أن القوم لما تفكروا في مخلوقاته سبحانه ولا سيما السموات مع ما فيها من الشمس والقمر والنجوم والأرض وما عليها من البحار والجبال والمعادن عرفوا أن لها ربا وصانعا فقالوا: رَبَّنا ثم لما اعترفوا في أن في كل من ذلك حكما ومقاصد وفوائد لا تحيط بتفاصيل الأفكار قالوا:
Hâl olmanın, mezkûr sözün neticelerden olmasıyla bir arada bulunabileceğini söylemenin içerdiği zayıflık gizli değildir. Sonra bu sözün tefekkürün neticelerinden olduğu hususu, fikir sahibi hiçbir kimsenin inkâr edemeyeceği bir şeydir. Bunun bir görüşe göre açıklaması şudur: O kavim, Sübhânehu'nun mahlukatı, bilhassa içindeki güneş, ay ve yıldızlarla birlikte gökler ve üzerindeki denizler, dağlar ve madenlerle birlikte yer hakkında tefekkür edince, bunların bir Rabbi ve Sanatkârı olduğunu anladılar da: { رَبَّنا } “Rabbimiz!” dediler. Sonra bunların her birinde fikirlerin ayrıntılarını kuşatamayacağı hikmetler, gayeler ve faydalar bulunduğunu itiraf edince şöyle dediler:
ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا ثم لما تأملوا وقاسوا أحوال هذه المصنوعات إلى صانعها رأوا أنه لا بدّ وأن يكون الصانع منزها عن مشابهة شيء منها، فإذن هو ليس بجسم ولا عرض ولا في حيز ولا بمفتقر «ولا، ولا ... » فقالوا:
{ ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } “Sen bunu boş yere yaratmadın.” Sonra etraflıca düşünüp bu sanat eserlerinin hallerini onların Sanatkârı ile kıyaslayınca gördüler ki, Sanatkâr'ın bunlardan hiçbirine benzemekten münezzeh olması kaçınılmazdır; öyleyse O cisim değildir, araz değildir, bir mekânda değildir, muhtaç değildir, 'ne şöyledir, ne böyledir...' Bunun üzerine şöyle dediler:
سُبْحانَكَ أي تنزيها لك مما لا يليق بك، ثم لما استغرقوا في بحار العظمة والجلال وبلغوا هذا المبلغ الأعظم وتحققوا أن من قدر على ما ذكر من الإنشاء بلا مثال يحتذيه أو قانون ينتحيه واتصف بالقدرة الشاملة والحكمة الكاملة كان على إعادة من نطقت الكتب السماوية بإعادته أقدر، وإن ذلك ليس إلا لحكمة باهرة هي جزاء المكلفين بحسب استحقاقهم المنوط بأعمالهم القلبية والقابلية طلبوا النجاة مما يحيق بالمقصرين ويليق بالمخلين فقالوا:
{ سُبْحانَكَ } “Sen münezzehsin” yani Sana yakışmayan şeylerden Seni tenzih ederiz. Sonra azamet ve celal denizlerine dalıp bu en yüce mertebeye ulaştıklarında ve örnek alacağı bir model veya izleyeceği bir kanun olmaksızın zikredilenleri yoktan var etmeye güç yetiren, kuşatıcı kudret ve kâmil hikmetle muttasıf olan Zât'ın, semavi kitapların yeniden diriltileceğini bildirdiği kimseleri diriltmeye katbekat kādir olduğunu; bunun da ancak mükelleflerin kalbî ve kabiliyet amellerine bağlı olan hak edişlerine göre cezalandırılması/mükâfatlandırılması gibi parlak bir hikmet için olduğunu tam olarak anlayınca, kusur işleyenleri kuşatacak ve emri çiğneyenlere yaraşacak olan şeyden kurtuluş talep ettiler de şöyle dediler:
فَقِنا عَذابَ النَّارِ أي فوفقنا للعمل بما فهمنا من الدلالة، ومن هنا قيل: إن الفاء لترتب الدعاء بالاستعاذة من النار على ما دل عليه رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا من وجوب الطاعة واجتناب المعصية كأنه قيل: فنحن نطيعك فَقِنا عَذابَ النَّارِ التي هي جزاء من عصاك، وسُبْحانَكَ مصدر منصوب بفعل محذوف، والجملة معترضة لتقوية الكلام وتأكيده، ولا ينافي ذلك كونها مؤكدة لنفي العبث عن خلقه.
{ فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Bizi cehennem azabından koru!” yani delilden anladığımız şeyle amel etmeye bizi muvaffak kıl. Buradan hareketle denilmiştir ki: 'Fâ' harfi, ateşten sığınma duasının { رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } ifadesinin delalet ettiği itaatin vacip oluşu ve masiyetten kaçınma neticesine terettüp etmesi içindir; sanki 'Biz Sana itaat ediyoruz, öyleyse Sana isyan edenin cezası olan ateşin azabından bizi koru' denilmiştir. { سُبْحانَكَ } ise mahzuf bir fiille mensup masdardır; cümle sözü kuvvetlendirmek ve tekit etmek için itiraziyedir (ara cümledir). Bunun yaratmasından abesliği nefyetmeyi tekit edici olması ise itiraziye olmasına mâni değildir.
وبعضهم قال بهذا التأكيد ولم يقل بالاعتراض، وجعل ما بعد الفاء مترتبا على التنزيه المدلول عليه «بسبحانك» وادعى أنه أظهر لاندراج تنزهه تعالى عن ردّ سؤال الخاضعين الملتجئين إليه فيه، ولا يخفى تفرع المسألة على التنزيه عن خيبة رجاء الراجين، وقيل: إنه جواب شرط مقدر وإن التقدير إذا نزهناك أو وحدناك فَقِنا عَذابَ النَّارِ الذي هو جزاء الذين لم ينزهوا أو لم يوحدوا، واستدل الطبرسي بالآية على أن الكفر والضلال والقبائح ليست خلقا لله تعالى لأن هذه الأشياء كلها باطلة بالإجماع وقد نفى الله سبحانه ذلك حكاية عن أولي الألباب الذين رضي قولهم بأنه لا باطل فيما خلقه سبحانه فيجب بذلك القطع بأن القبائح كلها ليست مضافة إليه عز شأنه ومنفية عنه خلقا وإيجادا- وفيه نظر- لأن الأشياء كلها سواء من حيث إنها خلق الله تعالى ومشتملة على المصالح والحكم كما ينبئ عن ذلك قوله تعالى: أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طه: ٥٠] وتفاوتها إنما هو باعتبار نسبة بعضها إلى بعض وكون بعضها متعلق الأمر والبعض الآخر متعلق النهي مثلا لا باعتبار كون البعض مشتملا على الحكمة والبعض الآخر عاريا عنها، فالقبائح من حيث إنها خلق الله تعالى ليست باطلة لأن الباطل كما علمت هو ما لا فائدة فيه مطلقا، أو ما لا فائدة فيه يعتد بها أو ما لا يقصد به فائدة وهي ليست كذلك لاشتمالها في أنفسها على الحكم والفوائد الجمة التي لا يبعد
Bazıları bu tekidi kabul etmiş fakat itiraziye olduğunu söylememiştir; fâ harfinden sonrasını 'Sübhâneke' kelimesinin delalet ettiği tenzih üzerine terettüp ettirmiş ve bunun daha açık olduğunu iddia etmiştir; zira O Teâlâ'nın, boyun eğip Kendisine sığınanların isteklerini geri çevirmekten münezzeh olması bunun içine girmektedir. Talebin, umanların ümidini boşa çıkarmaktan münezzeh olma esasına dayandırıldığı ise gizli değildir. Bir görüşe göre o, mukadder bir şartın cevabıdır ve takdiri: 'Biz Seni tenzih ettiğimiz veya birlediğimiz zaman, tenzih etmeyenlerin veya birlemeyenlerin cezası olan ateşin azabından bizi koru' şeklindedir. Tabersî, küfrün, dalâletin ve çirkinliklerin (kabâih) Allah Teâlâ'nın yaratması olmadığına bu ayetle delil getirmiştir; zira bu şeylerin hepsi icma ile bâtıldır, Allah Sübhânehu ise sözlerinden razı olduğu akıl sahiplerinden hikâye ederek O Sübhânehu'nun yarattığı şeylerde hiçbir bâtıl bulunmadığını nefyetmiştir; binaenaleyh çirkinliklerin tamamının şanı yüce olan Allah'a nispet edilmediğine ve yaratma ile icat bakımından O'ndan nefyedildiğine kesin olarak hükmetmek vaciptir. -Fakat bu görüşte nazar vardır- Zira bütün eşya, Allah Teâlâ'nın yaratması olması ve maslahatları ile hikmetleri içermesi bakımından eşittir; nitekim O Teâlâ'nın: { أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } [Tâhâ: 50] “Her şeye yaratılışını verdi, sonra da yolunu gösterdi” kavli de bunu bildirir. Bunların farklılığı ise hikmeti içermesi veya ondan yoksun olması bakımından değil, ancak bazısının bazısına nispeti ve bazısının emrin, diğer bazısının ise nehyin taalluk ettiği şey olması itibarıyladır. Dolayısıyla çirkinlikler, Allah Teâlâ'nın yaratması olması bakımından bâtıl değildir; zira bildiğin gibi bâtıl, mutlak olarak hiçbir faydası olmayan veya dikkate alınacak bir faydası bulunmayan yahut kendisiyle bir fayda kastedilmeyen şeydir. Çirkinlikler ise böyle değildir; çünkü bizzat kendilerinde pek çok hikmet ve faydayı barındırmaktadır ki,
قصد الله تعالى لها مع غناه الذاتي عنها ولا يشترط كون تلك الفوائد لمن صدرت على يده وإلا لزم خلو كثير من مخلوقاته تعالى عن الفوائد، وتسميتها قبائح إنما هي باعتبار كونها متعلق النهي لحكمة أيضا وهو لا يستدعي كونها خالية عن الحكمة بل قصارى ذلك إنه يستلزم عدم رضاه سبحانه بها شرعا المستدعي ذلك للعقاب عليها بسبب أن إفاضتها كانت حسب الاستعداد الأزلي فدعوى- أن هذه الأشياء كلها باطلة- كدعوى الإجماع على ذلك وكأن القائل لم يفهم معنى الباطل فقال ما قال، واستدل بها بعضهم أيضا على أن أفعال الله تعالى معللة بالأغراض وهو مبني ظاهرا على أن الباطل العبث بالمعنى الثالث، وقد علمت أن معنى العبث ليس محصورا فيه وبفرض الحصر لا بأس بهذا القول على ما ذهب كثير من المحققين لكن مع القول بالغنى الذاتي وعدم الاستكمال بالغير كما أشرنا إليه في البقرة، واحتج حكماء الإسلام بها على أنه ﷾ خلق الأفلاك والكواكب وأودع فيها قوى مخصوصة وجعلها بحيث يحصل من حركاتها واتصال بعضها ببعض مصالح في هذا العالم لأنها لو لم تكن كذلك لكانت باطلة ولا يمكن أن تقصر منافعها على الاستدلال بها على الصانع فقط لأن كل ذرة من ذرات الماء والهواء يشاركها في ذلك فلا تبقى لخصوصياتها فائدة وهو خلاف النص، وناقشها المتكلمون في ذلك بأنه يجوز أن تكون الفلكيات أسبابا عادية للأرضيات لا حقيقية وأن التأثير عندها لا بها ويكفي ذلك فائدة لخلقها.
Zâtî zenginliğiyle onlara muhtaç olmamakla birlikte Allah Teâlâ'nın bunları kastetmiş olması uzak bir ihtimal değildir. Bu faydaların, fiilin eliyle sadır olduğu kimseye ait olması da şart değildir; aksi takdirde O Teâlâ'nın mahlukatının birçoğunun faydadan yoksun olması gerekirdi. Bunların çirkinlikler (kabâih) olarak isimlendirilmesi ise yine bir hikmete binaen nehyin taalluk ettiği şey olmaları itibarıyladır; bu da onların hikmetten yoksun olmasını gerektirmez, bilakis bunun varacağı son nokta, O Sübhânehu'nun şer'an bunlardan razı olmamasını gerektirmesidir ki bu da onların feyzinin ezelî istidada göre olması sebebiyle üzerlerine azabı gerektirir. Dolayısıyla 'bu şeylerin hepsi bâtıldır' iddiası, bu hususta icma olduğu iddiası gibidir; sanki bunu söyleyen bâtılın manasını anlamamış da o yüzden bu sözü söylemiştir. Bazıları da bu ayetle Allah Teâlâ'nın fiillerinin gayelerle illetlendirildiğine (muallel) delil getirmiştir; bu zâhiren bâtılın üçüncü manadaki abes olduğu esasına dayanır. Sen abes manasının sadece buna münhasır olmadığını öğrenmiştin; münhasır olduğu farz edilse bile pek çok muhakkikin benimsediği üzere, fakat Bakara Suresi'nde işaret ettiğimiz gibi Zâtî zenginlik ve başkasıyla kemale ermeme esasıyla birlikte bu görüşte bir beis yoktur. İslam felsefecileri de bu ayetle, O'nun azze ve celle felekleri ve yıldızları yarattığına, onlara mahsus kuvvetler yerleştirdiğine ve hareketlerinden ve birbiriyle irtibatlarından bu âlemde maslahatlar hâsıl olacak şekilde kıldığına delil getirmişlerdir; çünkü eğer böyle olmasaydı bâtıl olurlardı ve onların menfaatlerini sadece Sanatkâr'a istidlal ile sınırlandırmak mümkün değildir; zira su ve havanın her bir zerresi bu hususta onlara ortaktır, dolayısıyla onların hususiyetlerine hiçbir fayda kalmaz ki bu da nassa aykırıdır. Kelamcılar ise bu hususta onlarla tartışarak şöyle demişlerdir: Felekiyatın arziyat için hakiki değil âdi (alışılagelmiş) sebepler olması, tesirin onların vasıtasıyla değil onların yanında meydana gelmesi caizdir ve bu da onların yaratılışı için fayda olarak yeterlidir.
وأنت تعلم أن القول بإيداع القوى في الفلكيات بل وفي جميع الأسباب مع القول بأنها مؤثرة بإذن الله تعالى مما لا بأس به بل هو المذهب المنصور الذي درج عليه سلف الأمة وحققناه فيما قبل وهو لا ينافي استناد الكل إلى مسبب ولا يزاحم جريان الأمور كلها بقضائه وقدره تعالى شأنه، نعم القول بأن الفلكيات ونحوها مؤثرة بنفسها ولو لم يأذن الله تعالى ضلال واعتقاده كفر، وعلى ذلك يخرج ما وقع
Sen bilirsin ki, felekiyata ve hatta bütün sebeplere kuvvetlerin yerleştirildiğini söylemekle birlikte bunların Allah Teâlâ'nın izniyle müessir olduğunu söylemekte hiçbir beis yoktur; bilakis ümmetin selefinin üzerinde yürüdüğü ve daha önce tahkik ettiğimiz üstün mezhep budur. Bu durum, her şeyin Müsebbib'e dayanmasına aykırı olmadığı gibi, bütün işlerin şanı yüce olan Allah'ın kaza ve kaderiyle cereyan etmesine de engel teşkil etmez. Evet, felekiyat ve benzerlerinin Allah Teâlâ izin vermese bile bizzat kendiliğinden müessir olduğunu söylemek dalâlettir ve buna inanmak küfürdür. Şurada vârid olan rivayet de buna hamledilir:
في الخبر «من قال: أمطرنا بنوء كذا فهو كافر بالله تعالى مؤمن بالكوكب» ،
Hadiste: «Her kim 'Bize şu ve şu yıldızın batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı' derse, o Allah Teâlâ'yı inkâr etmiş, yıldıza inanmış olur.»
ومن قال: أمطرنا بفضل الله تعالى فهو مؤمن بالله تعالى كافر بالكوكب فليحفظ رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ مبالغة في استدعاء الوقاية من النار وبيان لسببه، وصدرت الجملة بالنداء مبالغة في التضرع إلى معود الإحسان كما يشعر به لفظ الرب، وعن ابن عباس أنه كان يقول: اسم الله تعالى الأكبر رب رب، والتأكيد بأن الإظهار كمال اليقين بمضمون الجملة، والإيذان بشدّة الخوف ووضع الظاهر موضع الضمير للتهويل، وذكر الإدخال في مورد العذاب لتعيين كيفيته وتبيين غاية فظاعته والإخزاء- كما قال الواحدي- جاء لمعان متقاربة فعن الزجاج يقال: أخزى الله تعالى العدو أي أبعده، وقيل: أهانه، وقيل: فضحه، وقيل: أهلكه، ونقل هذا عن المفضل، وقيل: أحله محلا وأوقفه موقفا يستحى منه.
«Kim de 'Bize Allah Teâlâ'nın lütfuyla yağmur yağdırıldı' derse, o Allah Teâlâ'ya iman etmiş, yıldızı inkâr etmiş olur» buyrulmuştur; bu iyi bellenmelidir. { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu muhakkak rezil rüsvay etmişsindir” ifadesi, ateşten korunma talebinde mübalağa ve onun sebebini beyandır. Cümlenin nida ile başlaması, Rab lafzının da hissettirdiği üzere ihsana alıştırmış olan Zât'a yalvarmada (tazarru) mübalağa içindir. İbn Abbâs'tan onun: 'Allah Teâlâ'nın İsm-i Âzamı 'Rab Rabbi'dir' dediği rivayet edilmiştir. Cümlenin 'inne' ile tekit edilmesi, cümlenin muhtevasına olan kesin inancın (yakîn) kemalini göstermek ve korkunun şiddetini bildirmek içindir; zâhir ismin zamir yerine konulması ise korkutuculuğu (tehvîl) vurgulamak içindir. Azap makamında ateşe sokmanın (idhâl) zikredilmesi, onun keyfiyetini tayin etmek ve dehşetinin son noktasını beyan etmek içindir. İhzâ (rezil rüsvay etmek) kelimesi -Vâhidî'nin dediği gibi- birbirine yakın manalara gelir; nitekim Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre 'Allah düşmanı ahzâ etti' denilir, yani onu uzaklaştırdı demektir. Bir görüşe göre: Onu zelil kıldı; bir görüşe göre: Onu rezil etti; bir görüşe göre: Onu helak etti denilmiştir ki bu Mufaddal'dan nakledilmiştir. Bir görüşe göre de: Onu utanılacak bir yere koydu ve öyle bir mevkide durdurdu demektir.
وقال ابن الأنباري: الخزي في اللغة الهلاك بتلف أو بانقطاع حجة أو بوقوع في بلاء، والمراد فقد أخزيته خزيا لا غاية وراءه، ومن القواعد المقررة أنه إذا جعل الجزاء أمرا ظاهر اللزوم للشرط سواء كان اللزوم بالعموم والخصوص كما في قولهم: من أدرك مرعى الصمان فقد أدرك، أو بالاستلزام كما في هذه الآية يحمل على أعظم أفراده وأخصها لتربية الفائدة، ولهذا قيد الخزي بما قيد، واحتج حكماء الإسلام بهذه الآية على أن العذاب الروحاني أقوى من العذاب الجسماني وذلك لأنه رتب فيها العذاب الروحاني وهو الإخزاء بناء على أنه الإهانة والتخجيل على الجسماني الذي هو إدخال النار، وجعل الثاني شرطا والأول جزاء، والمراد من الجملة الشرطية الجزاء والشرط قيد له فيشعر بأنه أقوى وأفظع وإلا لعكس- كما قال الإمام الرازي- وأيضا المفهوم من قوله تعالى: فَقِنا عَذابَ النَّارِ طلب الوقاية منه، وقوله سبحانه: رَبَّنا إلخ دليل عليه فكأنه طلب الوقاية من المذكور لترتب الخزي عليه فيدل على أنه غاية يخاف منه- كما قاله بعض المحققين- واحتج بها المعتزلة على أن صاحب الكبيرة ليس بمؤمن لأنه إذا أدخله الله تعالى النار
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Hızy lügatte telef olarak, hüccetin kesilmesiyle veya bir belaya düşmekle helak olmaktır. Muradı ise: Onu arkasında hiçbir sınır bulunmayan bir rezillikle rezil etmişsindir. Yerleşik kurallardandır ki ceza, şartın lüzumu zâhir olan bir işi kılındığında -ister Arapların 'Kim Sammân otlağına ulaşırsa muhakkak ulaşmıştır' sözünde olduğu gibi umum-husus ilişkisiyle olsun, ister bu ayetteki gibi gerektirme (istilzam) yoluyla olsun- faydayı artırmak için en büyük ve en hususi fertlerine hamledilir. Bu sebeple hızy (rezillik) sınırlandırıldığı şeyle sınırlandırılmıştır. İslam felsefecileri, ruhanî azabın cismanî azaptan daha şiddetli olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; zira ayette ruhanî azap olan 'ihzâ' -ki o rezil etme ve utandırmadır- ateşe sokmak olan cismanî azap üzerine tertip edilmiş; ikincisi şart, birincisi ise ceza kılınmıştır. Şartlı cümleden murat cezadır, şart ise onun bir kaydıdır; dolayısıyla bu durum onun daha güçlü ve daha dehşetli olduğunu hissettirir, aksi takdirde -İmam Râzî'nin dediği gibi- tersi yapılırdı. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Bizi cehennem azabından koru” kavlinden anlaşılan şey ondan korunma talebidir; Sübhânehu'nun: { رَبَّنا } ilah. kavli ise buna delildir. Sanki rezillik ona terettüp ettiği için zikredilenden korunma talep edilmiştir; dolayısıyla -bazı muhakkiklerin dediği gibi- korkulan nihai gayenin o olduğuna delalet eder. Mu'tezile ise büyük günah sahibinin mümin olmadığına bu ayetle delil getirmiştir; çünkü Allah Teâlâ onu ateşe soktuğunda
فقد أخزاه والمؤمن لا يخزى لقوله تعالى: يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [التحريم: ٨] وأجيب بأنه لا يلزم من أن لا يكون من آمن مع النبي صلى الله تعالى عليه وسلم مخزيا أن لا يكون غيره وهو مؤمن كذلك، وأيضا الآية ليست عامة لقوله تعالى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا [مريم: ٧١] فتحمل على من أدخل النار للخلود وهم الكفار، وهو المروي عن أنس وسعيد بن المسيب وقتادة وابن جرير.
muhakkak onu rezil etmiştir, mümin ise Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } [et-Tahrîm: 8] “O gün Allah Peygamber'i ve onunla beraber iman edenleri rezil etmez” kavli gereğince rezil edilmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile beraber iman eden kimsenin rezil edilmemesinden, mümin olduğu halde başkasının da böyle olmaması gerekmez. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } [Meryem: 71] “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur. Bu Rabbinin üzerine kesinleşmiş bir hükümdür. Sonra takva sahiplerini kurtarırız” kavlinden ötürü ayet umumi değildir; binaenaleyh ateşe ebedi kalmak üzere sokulan kimselere hamledilir ki onlar da kâfirlerdir. Bu görüş Enes, Saîd b. el-Müseyyeb, Katâde ve İbn Cerîr'den rivayet edilmiştir.
وأيضا يمكن أن يقال: إن كل من يدخلها مخزي حال دخوله وإن كانت عاقبة أهل الكبائر منهم الخروج، وقوله تعالى: يَوْمَ لا يُخْزِي إلخ نفي الخزي فيه على الإطلاق والمطلق يكفي في صدقه صورة واحدة وهو نفي الخزي المخلد، وأيضا يحتمل أن يقال: الإخزاء مشترك بين التخجيل والإهلاك والمثبت هو الأول والمنفي هو الثاني، وحينئذ لا يلزم التنافي، واحتجت المرجئة بها على أن صاحب الكبيرة لا يدخل النار لأنه مؤمن لقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [البقرة: ١٧٨] وقوله سبحانه: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا [الحجرات: ٩] والمؤمن لا يخزى لقوله تعالى: يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ إلخ والمدخل في النار مخزي لهذه الآية، وأجيب بمنع المقدمات بأسرها أما الأولى فباحتمال أن لا يسمى بعد القتل مؤمنا وإن كان قبل مؤمنا، وأما الأخريان فبخصوص المحمول وجزئية الموضوع كما تقرر آنفا وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ أي ليس لكل منهم ناصر ينصره مما هو فيه، والجملة تذييل لإظهار فظاعة حالهم، وفيه تأكيد للاستدعاء ووضع الظالمين موضع ضمير المدخلين لذمهم والإشعار بتعليل دخولهم النار بظلمهم، وتمسكت المعتزلة بنفي الأنصار على نفي الشفاعة لسائر المدخلين، وأجيب بأن الظالم على الإطلاق هو الكافر لقوله تعالى: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [البقرة: ٢٥٤] ، وقيل: نفي الناصر لا يمنع نفي الشفيع لأن النصر دفع بقوة والشفاعة تخليص بخضوع وتضرع وله وجه، والقول: بأن العرف لا يساعده غير متجه.
Ayrıca şöyle de denilebilir: İçlerinden büyük günah ehlinin akıbeti oradan çıkmak olsa bile, ateşe giren herkes girdiği anda rezil edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ لا يُخْزِي } ilah. kavlinde rezilliğin nefyedilmesi ise mutlak anlamdadır; mutlakın doğruluğu için ise tek bir suret yeterlidir, o da ebedi rezilliğin nefyidir. Yine şöyle denilmesi de muhtemeldir: İhzâ kelimesi utandırma ile helak etme arasında müşterektir; ispat edilen birincisi, nefyedilen ise ikincisidir. Bu durumda bir tenakuz gerekmez. Mürcie ise büyük günah sahibinin ateşe girmeyeceğine bu ayetle delil getirmiştir; zira o Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } [el-Bakara: 178] “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” ve O Sübhânehu'nun: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } [el-Hucurât: 9] “Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle savaşırlarsa” kavilleri gereğince mümindir; mümin ise Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ } ilah. kavli gereğince rezil edilmez; ateşe sokulan ise bu ayet gereğince rezil edilmiştir. Buna bütün öncüllerin menedilmesiyle cevap verilmiştir: Birincisi, öldürmeden önce mümin olsa bile öldürmeden sonra mümin olarak isimlendirilmemesi ihtimaliyle menedilir; diğer ikisi ise az önce kararlaştırıldığı gibi mahmulün hususiyeti ve mevzunun cüz'iyeti ile menedilir. { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” yani onlardan hiçbirinin içinde bulunduğu durumdan kendisini kurtaracak bir yardımcısı yoktur. Cümle, hallerinin dehşetini göstermek için bir fezlekedir (tezyîl). Bunda duayı tekit etme, ateşe sokulanların zamiri yerine onları yermek ve ateşe girişlerini zulümleriyle illetlendirdiğini hissettirmek için zâhir olarak 'zalimler' lafzını koyma vardır. Mu'tezile, yardımcıların nefyedilmesine dayanarak ateşe sokulan diğer kimseler için de şefaatin nefyedildiğine tutunmuştur. Buna, mutlak olarak zalimin Allah Teâlâ'nın: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [el-Bakara: 254] “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” kavli gereğince kâfir olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Bir görüşe göre: Yardımcının nefyedilmesi şefaatçinin nefyedilmesine engel değildir; zira yardım (nasr) güç kullanarak savmaktır, şefaat ise boyun eğme ve yalvarma ile kurtarmaktır; bunun da bir vechi vardır. Örfün buna elvermediği sözü ise isabetli değildir.
وقال في الكشف: الظاهر من الآية أن من دخل النار لا ناصر له من دخولها أما إنه لا ناصر له من الخروج بعد الدخول فلا، وذلك لأنه عام في نفي الأفراد مهمل بحسب الأوقات، والظاهر التقييد بما يطلب النصر أولا لأجله كمن أخذ يعاقب فقلت: ما له من ناصر لم يفهم منه أن العقاب لا ينتهي بنفسه وأنه بعد العقاب لم يشفع بل فهم منه لم يمنعه أحد مما حل به، ثم إن سلم التساوي لم يدل على النفي وأجاب غير واحد على تقدير عموم الظالم، وعدم الفرق بين النصر والشفاعة بأن الأدلة الدالة على الشفاعة- وهي أكثر من أن تحصى- مخصصة للعموم، وقد تقدم ما ينفعك هنا رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ على معنى القول أيضا وهو كما قال شيخ الإسلام: حكاية لدعاء آخر مبني على تأملهم في الدليل السمعي بعد حكاية دعائهم السابق المبني على تفكرهم في الأدلة القطعية، ولا يخفى أن ذلك التفكر مستدع في الجملة لهذا القول، وفي تصدير مقدمة الدعاء بالنداء إشارة إلى كمال توجههم إلى مولاهم وعدم غفلتهم عنه مع إظهار كمال الضراعة والابتهال إلى معوّد الإحسان والإفضال، وفي التأكيد إيذان بصدور ذلك عنهم بفور الرغبة ومزيد العناية وكمال النشاط، والمراد بالمنادى رسول الله ﷺ وهو المروي عن ابن مسعود وابن عباس وابن جريج- واختاره الجبائي وغيره.
Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) şöyle demiştir: Ayetten zâhir olan, ateşe girenin oraya girmesine engel olacak bir yardımcısının olmadığıdır; yoksa girdikten sonra çıkması için bir yardımcısının olmadığı demek değildir. Çünkü bu, fertlerin nefyinde umumidir, vakitler bakımından ise mühmeldir. Zâhir olan ise cezalandırılmaya başlanan kimse hakkında 'Onun hiçbir yardımcısı yoktur' dediğinde olduğu gibi, ilk başta kendisi için yardım talep edilen şeyle kayıtlanmasıdır; bundan cezanın kendiliğinden bitmeyeceği ve cezadan sonra ona şefaat edilmeyeceği anlaşılmaz, bilakis başına gelen şeye kimsenin engel olmadığı anlaşılır. Sonra eşitlik kabul edilse bile nefyetmeye delalet etmez. Pek çok âlim, zalim kelimesinin umumi olması ve yardım ile şefaat arasında fark bulunmaması takdirinde, şefaate delalet eden sayılamayacak kadar çok delilin bu umumu tahsis ettiğini söyleyerek cevap vermiştir. Burada sana fayda verecek açıklamalar daha önce geçmişti. { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ } “Rabbimiz! Şüphesiz biz imana çağıran bir davetçiyi işittik” ifadesi de 'söz' (kavl) manasındadır. Bu, Şeyhülislam'ın dediği gibi: Kesin deliller üzerinde tefekkür etmelerine dayanan önceki dualarının hikâye edilmesinden sonra, işitsel delili (sem'î delil) etraflıca düşünmelerine dayanan diğer bir duanın hikâyesidir. O tefekkürün genel olarak bu sözü gerektirdiği ise gizli değildir. Dua mukaddimesinin nida ile başlamasında, ihsan ve lütfa alıştırmış olan Zât'a tam bir tazarru ve yakarış göstermekle birlikte, Mevlâlarına tam yönelişlerine ve O'ndan gafil olmadıklarına işaret vardır. Tekitte ise bunun kendilerinden şiddetli bir arzu, ziyade bir özen ve tam bir şevkle sadır olduğunu bildirme vardır. 'Münâdî' (çağırıcı) ile kastedilen Resûlullah'tır sallallâhu aleyhi ve sellem; bu İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve İbn Cüreyc'den rivayet edilmiş olup Cübbâî ve diğerleri de bunu tercih etmiştir.
وقيل: المراد به القرآن، وهو المحكي عن محمد بن كعب القرظي وقتادة، واختاره الطبري معللا ذلك بأنه ليس يسمع كل واحد النبي ﷺ ولا يراه، والقرآن ظاهر باق على ممر الأيام والدهور يسمعه من أدرك عصر نزوله ومن لم يدرك، ولأهل القول الأول أن يقولوا: من بلغه بعثة الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم ودعوته جاز له أن يقول:
Bir görüşe göre: Bununla kastedilen Kur'an'dır; bu da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Katâde'den nakledilmiş olup Taberî de herkesin Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem işitip görmediği, Kur'an'ın ise nüzul asrına yetişenlerin de yetişmeyenlerin de işiteceği şekilde günlerin ve çağların akışı boyunca ortada ve baki olduğu gerekçesiyle bunu tercih etmiştir. Birinci görüş sahiplerinin ise şöyle deme hakkı vardır: Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberliği ve daveti kendisine ulaşan kimsenin şöyle demesi caizdir:
سَمِعْنا مُنادِياً وإن كان فيه ضرب من التجوز، وأيضا المراد بالنداء الدعاء ونسبته إليه صلى الله تعالى عليه وسلم أشهر وأظهر، فقد قال تعالى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ [النحل: ١٢٥] أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ [يوسف: ١٠٨] وَداعِياً
{ سَمِعْنا مُنادِياً } “Bir çağırıcıyı işittik”; her ne kadar bunda bir tür mecaz bulunsa da. Ayrıca nidadan maksat davettir ve bunun O'na sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem nispet edilmesi daha meşhur ve daha açıktır. Nitekim Allah Teâlâ: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ } [en-Nahl: 125] “Rabbinin yoluna çağır”, { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ } [Yûsuf: 108] “Allah'a çağırırım” ve { وَداعِياً }
إِلَى اللَّهِ [الأحزاب: ٤٦] وهي إليه ﵊ حقيقة، وإلى القرآن على حد قوله:
{ إِلَى اللَّهِ } [el-Ahzâb: 46] “Ve Allah'a çağıran” buyurmuştur. Bu nispet O'na aleyhisselâm hakikattir; Kur'an'a nispet edilmesi ise şairin şu sözü kabilindendir:
تناديك أجداث وهن صموت ... وسكانها تحت التراب سكوت
Sessiz durdukları halde kabirler sana seslenir ... Ve onların sakinleri toprağın altında suskundurlar.
والتنوين في المنادى للتفخيم وإيثاره على الداعي للإشارة إلى كمال اعتنائه بشأن الدعوة وتبليغها إلى القريب والبعيد لما فيه من الإيذان برفع الصوت، وقد كان شأنه الرفيع ﷺ في الخطب ذلك الرفع حقيقة،
Münâdî kelimesindeki tenvin tazim (yüceltme) içindir; 'dâî' (davetçi) yerine onun tercih edilmesi, sesi yükseltmeyi bildirmesinden ötürü davet işine ve onu yakına ve uzağa tebliğ etmeye tam bir ihtimam gösterildiğine işaret etmek içindir. Nitekim O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem hutbelerdeki yüce hali hakikaten sesi öylece yükseltmekti.
ففي الخبر كان صلى الله تعالى عليه وسلم إذا خطب احمرت عيناه وعلا صوته واشتد غضبه كأنه منذر جيش يقول: صبحكم ومساكم.
Hadiste şöyle geçmektedir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hutbe irad ettiği zaman gözleri kızarır, sesi yükselir, sanki sabah veya akşam üzerinize düşman baskını geleceğini haber veren bir ordunun uyarıcısı gibi gazabı şiddetlenirdi.
ولما كان النداء مخصوصا بما يؤدي له ومنتهيا إليه تعدي باللام وإلى تارة، وتارة فاللام في للإيمان على ظاهرها ولا حاجة إلى جعلها بمعنى إلى أو الباء، ولا إلى جعلها بمعنى العلة- كما ذهب إليه البعض- وجملة يُنادِي في موضع المفعول الثاني- لسمع- على ما ذهب إليه الأخفش وكثير من النحاة من تعدي- سمع- هذه إلى مفعولين ولا حذف في الكلام، وذهب الجمهور إلى أنها لا تتعدى إلا إلى واحد، واختاره ابن الحاجب قال في أماليه: وقد يتوهم أن السماع متعد إلى مفعولين من جهة المعنى والاستعمال، أما المعنى فلتوقفه على مسموع، وأما الاستعمال فلقولهم: سمعت زيدا يقول ذلك وسمعته قائلا، قوله تعالى: هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ [الشعراء: ٧٢] ولا وجه له لأنه يكفي في تعلقه المسموع دون المسموع منه، وإنما المسموع منه كالمشموم منه فكما أن الشم لا يتعدى إلا إلى واحد فكذلك السماع فهو مما حذف فيه المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه للعلم به ويذكر بعده حال تبينه ويقدر في «يسمعونكم إذ تدعون» يسمعون أصواتكم انتهى، والزمخشري جعل المسموع صفة بعد النكرة وحالا بعد المعرفة وهو الظاهر، وادعى بعض المحققين أن الأوفق فيما جعله حالا أو وصفا أن يجعل بدلا بتأويل الفعل بالمصدر على ما يراه بعض النحاة لكنه قليل في الاستعمال فلذا أوثرت الوصفية أو الحالية.
Nida kendisi için sevk edilen şeye mahsus ve ona ulaştırıcı olduğundan, bazen lâm ile bazen de ilâ ile geçişli (müteaddî) kılınmıştır. Dolayısıyla { لِلْإِيمانِ } ifadesindeki lâm zâhirî anlamı üzeredir; onu 'ilâ' veya 'bâ' anlamında kılmaya yahut bazılarının gittiği gibi illet anlamında kılmaya gerek yoktur. { يُنادِي } cümlesi, Ahfeş ve birçok nahivcinin bu 'semi'a' fiilinin iki mefule geçişli olduğu ve kelamda hazif bulunmadığı şeklindeki görüşüne göre semi'a fiilinin ikinci mefulü konumundadır. Cumhur ise onun ancak tek bir mefule geçişli olacağı görüşüne varmıştır; İbnü'l-Hâcib de bunu tercih etmiş ve Emâlî'sinde şöyle demiştir: 'İşitmenin (semâ') mana ve kullanım açısından iki mefule geçişli olduğu zannedilebilir; mana açısından işitilene (mesmû') bağlı olmasından ötürü, kullanım açısından ise 'Zeyd'in şöyle dediğini işittim', 'onu söylerken işittim' sözlerinden ve Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ } [eş-Şuarâ: 72] “Dua ettiğiniz zaman sizi işitiyorlar mı?” kavlinden ötürüdür. Ancak bunun bir vechi yoktur; zira onun taallukunda işitilen şey (mesmû') yeterlidir, kendisinden işitilen kimse (mesmûun minh) ise gerekmez. Kendisinden işitilen kimse tıpkı kendisinden koku alınan gibidir; koklama ancak tek bir mefule geçişli olduğu gibi işitme de böyledir. Dolayısıyla bu, bilindiği için muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun yerine kaim kılındığı ve arkasından onu açıklayan bir hâlin zikredildiği kabildendir; { يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ } kavlinde de 'seslerinizi işitiyorlar' şeklinde takdir edilir' [alıntı] bitti. Zemahşerî ise mesmû'u nekre kelimeden sonra sıfat, marife kelimeden sonra hâl kılmıştır ki zâhir olan da budur. Bazı muhakkikler, onun hâl veya vasıf kıldığı şeyde, bazı nahivcilerin görüşüne göre fiili masdara tevil ederek bedel kılmanın daha uygun olduğunu iddia etmişlerdir; ancak bu kullanımda azdır, bu yüzden vasıf veya hâl olması tercih edilmiştir.
وزعم بعضهم أن السماع إذا وقع على غير الصوت فلا بدّ أن يذكر بعده فعل مضارع يدل على الصوت ولا يجوز غيره- وهو غير صحيح- لوقوع الظرف واسم الفاعل كما سمعته، وفي تعليق السماع بالذات مبالغة في تحقيقه، والإيذان بوقوعه بلا واسطة عند صدور المسموع عن المتكلم، وفي إطلاق المنادي أولا حيث قال سبحانه:
Bazıları, işitme fiili sesten başkasına vaki olduğunda ardından mutlaka sese delalet eden bir muzari fiilin zikredilmesinin şart olduğunu, başkasının caiz olmadığını iddia etmişlerdir; -fakat bu doğru değildir- zira işittiğin üzere zarf ve ism-i fail de vaki olmuştur. İşitmenin zâta taalluk ettirilmesinde onun gerçekleşmesini vurgulama (mübalağa) ve konuşandan işitilen söz sadır olduğunda vasıtasız olarak meydana geldiğini bildirme vardır. Sübhânehu'nun önce:
مُنادِياً ولم يذكر ما دعى له، ثم قوله عز شأنه بعد: يُنادِي لِلْإِيمانِ ما لا يخفى من التعظيم لشأن المنادي والمنادى له، ولو قيل من أول الأمر مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ لم يكن بهذه المثابة، وحذف المفعول الصريح- لينادي- إيذانا بالعموم أي ينادي كل واحد أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ أي أن آمنوا به على أن أَنْ تفسيرية، أو بأن آمنوا- على أنها مصدرية، وعلى الأول فآمنوا تفسير لينادي لأن نداءه عين قوله: آمِنُوا والتقدير يُنادِي لِلْإِيمانِ أي يقول:
{ مُنادِياً } “bir çağırıcıyı” deyip neye çağırdığını zikretmeksizin mutlak bırakmasında, ardından şanı yüce olanın: { يُنادِي لِلْإِيمانِ } “imana çağırıyor” buyurmasında çağıranın ve çağrılan şeyin şanını yüceltme (tazim) olduğu gizli değildir. Şayet en başından 'imana çağıran bir çağırıcı' denilseydi bu mertebede olmazdı. { يُنادِي } fiilinin açık mefulünün hazfedilmesi umumi olduğunu bildirmek içindir; yani herkesi çağırıyor demektir. { أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ } “Rabbinize iman edin diye” yani O'na iman edin demektir; 'en' harfinin tefsîriyye olması takdirinde böyledir; yahut masdariyye olması takdirinde 'iman etmeniz için' demektir. Birinciye göre { آمِنُوا } fiili { يُنادِي } fiilinin tefsiridir; çünkü onun nidası bizzat: { آمِنُوا } “İman edin” sözüdür. Takdiri de şöyledir: 'İmana çağırıyor yani şöyle diyor:
آمِنُوا وليس تفسيرا للإيمان كما توهم، وعلى الثاني يكون- بأن آمنوا- متعلقا ب يُنادِي لأنه المنادى به وليس بدلا من الإيمان- كما زعمه البعض- ومن المحققين من اقتصر على احتمال المصدرية لما أن كثيرا من النحاة يأبى التفسيرية لما فيها من التكلف، ومن اختارها قال: إن المصدرية تستدعي التأويل بالمصدر وهو مفوّت لمعنى الطلب المقصود من الكلام. وأجيب بأنه يقدر الطلب في التأويل إذا كانت داخلة على الأمر وكذا يقدر ما يناسب الماضي والمستقبل إذا كانت داخلة عليهما، ولا ينبغي أن يجعل الحاصل من الكل بمجرد معنى المصدر لئلا يفوت المقصود من الأمر وأخويه، وفي التعرض لعنوان الربوبية إشارة إلى بعض الأدلة عليه ﷾ ورمز إلى نعمته جل وعلا على المخاطبين ليذكروها فيسارعوا إلى امتثال الأمر، وفي إطلاق الإيمان ثم تقييده تفخيم لشأنه فَآمَنَّا عطف على سَمِعْنا والعطف بالفاء مؤذن بتعجيل القبول وتسبب الإيمان عن السماع من غير مهلة، والمعنى فآمنا بربنا لما دعينا إلى ذلك، قال أبو منصور: فيه دليل على بطلان الاستثناء في الإيمان ولا يخفى بعده رَبَّنا تكرير- كما قيل-
{ آمِنُوا } “İman edin”'; yoksa vehmedildiği gibi imanın tefsiri değildir. İkinciye göre ise 'iman etmeniz için' ifadesi { يُنادِي } fiiline mütealliktir; zira çağrılan şey odur, bazılarının zannettiği gibi imandan bedel değildir. Muhakkiklerden bazıları sadece masdariyye ihtimaliyle yetinmişlerdir; zira nahivcilerin birçoğu tekellüf içerdiği için tefsîriyyeyi kabul etmez. Tefsîriyyeyi tercih eden ise şöyle demiştir: Masdariyye olması masdara tevili gerektirir, bu da kelamdan kastedilen talep manasını ortadan kaldırır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Emir fiilinin üzerine dahil olduğunda tevilde talep takdir edilir; aynı şekilde mazi ve muzarinin üzerine dahil olduğunda da onlara uygun düşen takdir edilir; emrin ve diğer ikisinin kastedilen manası kaybolmasın diye hepsinden hâsıl olan mana sırf masdar manası kılınmamalıdır. Rubûbiyet unvanına değinilmesinde, O'nun azze ve celle varlığına dair bazı delillere işaret ve muhatapların bunu hatırlayıp emre uymakta acele etmeleri için şanı yüce ve ulu olanın onlar üzerindeki nimetine bir remiz vardır. İmanın önce mutlak bırakılıp sonra kayıtlanmasında ise onun şanını yüceltme vardır. { فَآمَنَّا } “Biz de iman ettik” ifadesi { سَمِعْنا } üzerine matuftur; fâ harfiyle atfedilmesi kabulde acele edildiğini ve imanın işitmeden ötürü hiç gecikmeksizin meydana geldiğini bildirir. Manası da: Buna davet edildiğimizde Rabbimize iman ettik demektir. Ebû Mansûr şöyle demiştir: Bunda imanda istisnanın (inşallah müminim demenin) bâtıl olduğuna delil vardır; bunun uzak bir görüş olduğu ise gizli değildir. { رَبَّنا } “Rabbimiz!” ifadesi -denildiği gibi- bir tekrardır;
للتضرع وإظهار لكمال الخضوع وعرض للاعتراف بربوبيته تعالى مع الإيمان به فَاغْفِرْ لَنا مرتب على الإيمان به تعالى والإقرار بربوبيته كما تدل عليه الفاء أي فاستر لنا ذُنُوبَنا أي كبائرنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا أي صغائرنا، وقيل: المراد من الذنوب ما تقدم من المعاصي، ومن السيئات ما تأخر منها، وقيل: الأول ما أتى به الإنسان مع العلم بكونه معصية، والثاني ما أتى به من الجهل بذلك، والأول هو التفسير المأثور عن ابن عباس.
tazarru için, tam bir boyun eğişi göstermek ve O'na imanla birlikte Allah Teâlâ'nın rubûbiyetini itirafı arz etmek içindir. { فَاغْفِرْ لَنا } “Bizi bağışla” ifadesi, fâ harfinin de delalet ettiği üzere Allah Teâlâ'ya imana ve O'nun rubûbiyetini ikrara terettüp etmiştir; yani bizim için ört (setret). { ذُنُوبَنا } “günahlarımızı” yani büyük günahlarımızı, { وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا } “kötülüklerimizi de ört” yani küçük günahlarımızı. Bir görüşe göre: Günahlardan maksat geçmiş masiyetler, seyyiattan maksat ise sonraki masiyetlerdir. Bir görüşe göre: Birincisi insanın masiyet olduğunu bilerek işlediği, ikincisi ise bunu bilmeyerek cehaletle işlediği şeylerdir. Birinci görüş, İbn Abbâs'tan nakledilen tefsirdir.
وأيد بأنه المناسب للغة لأن الذنب مأخوذ من الذنب بمعنى الذيل، فاستعمل فيما تستوخم عاقبته وهو الكبيرة لما يعقبها من الإثم العظيم، ولذلك تسمى تبعة اعتبارا بما يتبعها من العقاب كما صرح به الراغب، وأما السيئة فمن السوء وهو المستقبح ولذلك تقابل بالحسنة فتكون أخف، وتأييده بأن الغفران مختص بفعل الله تعالى والتكفير قد يستعمل في فعل العبد- كما يقال: كفر عن يمينه- وهو يقتضي أن يكون الثاني أخف من الأول على تحمل ما فيه إنما يقتضي مجرد الأخفية، وأما كون الأول الكبائر والثاني الصغائر بالمعنى المراد فلا يجوز يراد بالأول والثاني ما ذكر في القول الثالث، فإن الأخفية وعدمها فيه مما لا سترة عليه كما لا يخفى، ثم المفهوم من كثير من عبارات اللغويين عدم الفرق بين الغفران والتكفير بل صرح بعضهم بأن معناهما واحد.
Bu görüş, dil açısından en uygun olmasıyla desteklenmiştir. Çünkü Zenb (ذَنْب), kuyruk manasındaki zenb (ذَنَب) kelimesinden alınmıştır; bu yüzden akıbeti kötü olan şeylerde kullanılmıştır ki bu da peşinden getirdiği büyük günahtan ötürü büyük günahtır (kebîredir). Râgıb'ın da açıkça belirttiği gibi, peşinden getirdiği cezaya itibar edilerek bu sebeple tebia (peşi sıra gelen) diye isimlendirilmiştir. Seyyieye (سَيِّئَة) gelince; o çirkin görülen manasında sû' (سُوء) kelimesindendir, bu yüzden hasene (iyilik) ile karşıt kılınmıştır, dolayısıyla daha hafiftir. Gufrânın (bağışlama) sadece Allah Teâlâ'nın fiiline mahsus olması ve tekfîrin (örtme/kefaret) ise -tıpkı 'yeminine kefaret etti' denildiği gibi- kulun fiilinde de kullanılabilmesi gerekçesiyle bunun desteklenmesi -içerdiği zorlama kabul edilse bile- sadece ikinci olanın birinciden daha hafif olmasını gerektirir. Birincisinin kastedilen manada büyük günahlar, ikincisinin ise küçük günahlar olmasına gelince; üçüncü görüşte zikredilen hususun birinci ve ikinci ile kastedilmesi caiz değildir; zira bundaki hafiflik veya hafif olmama durumu gizli olmayan apaçık bir husustur. Sonra lügat âlimlerinin birçok ifadesinden anlaşılan, gufrân ile tekfîr arasında bir fark bulunmadığıdır; hatta bazısı ikisinin manasının bir olduğunu açıkça belirtmiştir.
وقيل: في التكفير معنى زائد وهو التغطية للأمن من الفضيحة، وقيل: إنه كثيرا ما يعتبر فيه معنى الإذهاب والإزالة ولهذا يعدى بعن والغفران ليس كذلك، وفي ذكر لَنا وعَنَّا في الآية مع أنه لو قيل: فاغفر ذنوبنا وكفر سيئاتنا لأفاد المقصود إيماء إلى وفور الرغبة في هذين الأمرين، وادعى بعضهم أن الدعاء الأول متضمن للدعاء بتوفيق الله تعالى للتوبة لأنه السبب لمغفرة الكبائر وأن الدعاء الثاني متضمن لطلب التوفيق منه سبحانه للاجتناب عن الكبائر لأنه السبب لتكفير الصغائر، وأنت تعلم أن المغفرة غير مشروطة بالتوبة عند الأشاعرة. وأن بعضهم احتج بهذه الآية على ذلك حيث إنهم طلبوا المغفرة بدون ذكر التوبة بل بدون التوبة بدلالة فاء التعقيب كذا قيل، وسيأتي تحقيق ما فيه فتدبر وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ أي مخصوصين بالانخراط في سلكهم والعدّ من زمرتهم ولا مجال لكون المعية زمانية إذ منهم من مات قبل، ومن يموت بعد، وفي طلبهم التوفي وإسنادهم له إلى الله تعالى إشعار بأنهم يحبون لقاء الله تعالى ومن أحب لقاء الله تعالى أحب الله تعالى لقاءه.
Bir görüşe göre: Tekfîrde fazladan bir mana vardır, o da rezil olmaktan emin olmak için örtmektir. Bir görüşe göre de: Onda çoğunlukla giderme ve yok etme manası gözetilir; bu yüzden 'an' (عَنْ) harf-i cerriyle geçişli olur, gufrân ise böyle değildir. Ayette { فاغفر ذنوبنا وكفر سيئاتنا } denilseydi maksadı ifade edecek iken { لَنا } ve { عَنَّا } ifadelerinin zikredilmesinde, bu iki hususa olan aşırı rağbete bir işaret vardır. Bazıları birinci duanın, büyük günahların bağışlanmasının sebebi olması hasebiyle Allah Teâlâ'nın tevbeye muvaffak kılması için yapılan bir duayı içerdiğini; ikinci duanın ise küçük günahların örtülmesinin sebebi olması hasebiyle büyük günahlardan kaçınmaya O Subhânehu'dan muvaffakiyet talebini içerdiğini iddia etmiştir. Sen bilirsin ki Eş'arîlere göre mağfiret tevbeye bağlı (şart) değildir. Nitekim bazısı, onların tevbヴェyi zikretmeksizin, hatta takip bildiren fâ harfinin delaletiyle tevbe etmeksizin mağfiret talep etmelerinden hareketle bu ayeti buna delil getirmiştir; böyle denilmiştir. Bundaki durumun tahkiki gelecektir, iyi düşün! { وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ } “bizi iyilerle beraber vefat ettir” yani onların dizisine katılmak ve zümrelerinden sayılmakla hususi kılınmış olarak [canımızı al]. Beraberliğin zamansal olmasına imkan yoktur; zira onlardan daha önce ölenler olduğu gibi, daha sonra ölecekler de vardır. Vefatı talep etmelerinde ve bunu Allah Teâlâ'ya isnat etmelerinde, onların Allah Teâlâ'ya kavuşmayı sevdiklerine bir işaret vardır; kim Allah Teâlâ'ya kavuşmayı severse Allah Teâlâ da ona kavuşmayı sever.
والأبرار جمع برّ كأرباب جمع رب، وقيل: جمع بارّ كأصحاب جمع صاحب، وضعف بأن فاعلا لا يجمع على أفعال، وأصحاب جمع صحب بالسكون، أو صحب بالكسر مخفف صاحب بحذف الألف.
Ebrâr (الْأَبْرارِ), 'erbab'ın 'rab'bin çoğulu olması gibi 'berr'in (بَرّ) çoğuludur. Bir görüşe göre 'ashab'ın 'sahib'in çoğulu olması gibi 'bârr'ın (بارّ) çoğuludur. Bu görüş, fâil vezninin ef'âl vezninde çoğul yapılamayacağı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur; eshâb ise sükûn ile sahbın veya elifin hazfedilmesiyle sâhibin hafifletilmişi olan kesre ile sıhbın çoğuludur.
وبعض أهل العربية أثبته وجعله نادرا، ونكتة قولهم مع الْأَبْرارِ دون أبرار التذلل، وأن المراد لسنا بأبرار فاسلكنا معهم واجعلنا من أتباعهم، وفي الكشف إن في ذلك هضما للنفس وحسن أدب مع إدماج مبالغة لأنه من باب- هو من العلماء- بدل عالم رَبَّنا وَآتِنا أي بعد التوفي ما وَعَدْتَنا أي به أو إياه، والمراد بذلك الثواب عَلى رُسُلِكَ إما متعلق بالوعد، أو بمحذوف وقع صفة لمصدر مؤكد محذوف وعلى التقديرين في الكلام مضاف محذوف والتقدير على التقدير الأول، وعدتنا على تصديق أو امتثال رسلك وهو كما يقال- وعد الله تعالى الجنة على الطاعة، وعلى الثاني وعدتنا وعدا كائنا على ألسنة رسلك، ويجوز أن يتعلق الجار على تقدير الألسنة بالوعد أيضا فتخف مؤنة الحذف وتعلقه- بآتنا- كما جوزه أبو البقاء خلاف الظاهر.
Arap dili âlimlerinden bazısı bunu kabul etmiş ve nadir saymıştır. Onların 'ebrâr olarak' demeyip { مَعَ الْأَبْرارِ } “iyilerle beraber” demelerindeki nükte tezellüldür (alçakgönüllülüktür); kastedilen mana ise: Biz ebrâr değiliz, bizi onlarla beraber kıl ve onların tâbilerinden eyle demektir. el-Keşşâf'ta denilmiştir ki: Bunda bir nefsi kırma ve bir mübalağayı da içine alan güzel bir edep vardır; çünkü bu, 'âlim' yerine 'o âlimlerdendir' kabilindendir. { رَبَّنا وَآتِنا } “Rabbimiz, bize ver” yani vefattan sonra [bize ver], { ما وَعَدْتَنا } “bize vadettiğini” yani kendisiyle veya onu [vadettiğin şeyi], bununla kastedilen ise sevaptır. { عَلى رُسُلِكَ } “elçilerin vasıtasıyla” ifadesi ya vaat lafzına mütealliktir ya da mahzuf bir tekit masdarının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Her iki takdire göre de kelamda mahzuf bir muzâf vardır. Birinci takdire göre takdir şöyledir: Elçilerini tasdik veya onlara itaat etmemiz karşılığında bize vadettiğin şeyi; bu da tıpkı 'Allah Teâlâ itaate karşılık cenneti vadetti' denilmesi gibidir. İkinci takdire göre ise: Elçilerinin dilleri üzerinden gerçekleşen bir vaat ile bize vadettiğin şeyi [ver]. Diller takdiri üzere harf-i cerrin yine vaat lafzına müteallik olması da caizdir, böylece hazf külfeti hafifler. Ebü'l-Bekâ'nın caiz gördüğü üzere { آتِنا } fiiline müteallik olması ise zahire aykırıdır.
وبعض المحققين جوز التعلق بكون مقيد هو حال من ما أي منزلا أو محمولا عَلى رُسُلِكَ.
Bazı muhakkikler, 'mâ'dan hâl olan mukayyed bir kevne (varlık fiiline) müteallik olmasını caiz görmüşlerdir; yani { عَلى رُسُلِكَ } elçilerine indirilmiş veya yükletilmiş olarak.
واعترضه أبو حيان بأن القاعدة أن متعلق الظرف إذا كان كونا مقيدا لا يجوز حذفه وإنما يحذف إذا كان كونا مطلقا، وأيضا الظرف هنا حال وهو إذا وقع حالا أو خبرا أو صفة يتعلق بكون مطلق لا مقيد، وأجيب بمنع انحصار
Ebû Hayyân buna şu şekilde itiraz etmiştir: Kaide şudur ki zarfın müteallakı mukayyed bir kevn olduğunda hazfedilmesi caiz olmaz, sadece mutlak kevn olduğunda hazfedilir. Ayrıca buradaki zarf hâldir; zarf hâl, haber veya sıfat olduğunda mukayyed değil mutlak bir kevne müteallik olur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Müteallakın sadece
التعلق في كون مطلق بل يجوز التعلق به أو بمقيد، ويجوز حذفه إذا كان عليه دليل ولا يخفى متانة الجواب، وأن إنكار أبي حيان ليس بشيء إلا أن تقدير كون مقيد فيما نحن فيه تعسف مستغنى عنه.
mutlak kevne münhasır olduğu kabul edilmez; bilakis ona da mukayyed olana da müteallik olması caizdir ve üzerinde bir delil bulunduğunda hazfedilmesi de caizdir. Bu cevabın sağlamlığı ve Ebû Hayyân'ın inkarının kayda değer bir şey olmadığı gizli değildir; ne var ki üzerinde bulunduğumuz yerde mukayyed bir kevn takdir etmek, ihtiyaç duyulmayan bir zorlamadır.
وزعم بعضهم جواز كون عَلى بمعنى مع، وأنه متعلق- بآتنا- ولا حذف لشيء أصلا والمراد- آتنا مع رسلك وشاركهم معنا في أجرنا- فإن الدال على الخير كفاعله، وفائدة طلب تشريكهم معهم أداء حقهم وتكثير فضيلتهم ببركة مشاركتهم ولا يخفى أن هذا مما لا ينبغي تخريج كلام الله تعالى الجليل عليه بل ولا كلام أحد من فصحاء العرب، وتكرير النداء لما مرّ غير مرة وجمع الرسل مع أن المنادي هو واحد الآحاد ﷺ وحده لما أن دعوته ولا سيما على منبر التوحيد، وما أجمع عليه الكل من الشرائع منطوية على دعوة الكل فتصديقه ﷺ تصديق لهم ﵈، وكذا الموعود على لسانه ﵊ من الثواب موعود على لسانهم وإيثار الجمع على الأول لإظهار الرغبة في تيار فضل الله تعالى إذ من المعلوم أن الثواب على تصديق رسل أعظم من الثواب على تصديق رسول واحد، وعلى الثاني لإظهار كمال الثقة بإنجار الموعود بناء على كثرة الشهود وتأخير هذا الدعاء بناء على ما ذكرنا في تفسير الموصول، ويكاد يكون مقطوعا به ظاهرا لأن الأمر أخروي.
Bazıları { عَلى } harfinin 'ma'a' (مع - beraber) manasında olmasının ve { آتِنا } fiiline müteallik olup hiçbir şeyin hazfedilmemiş olmasının caiz olduğunu iddia etmiştir; kastedilen de: 'Elçilerinle beraber bize ver ve onları bizim sevabımıza ortak et' demektir; zira hayra vesile olan onu yapan gibidir. Onların kendileriyle ortak edilmesini talep etmenin faydası ise onların haklarını ödemek ve ortaklıklarının bereketiyle faziletlerini artırmaktır. Gizli değildir ki bu, Allah Teâlâ'nın yüce kelamının ve hatta Arap fasahesinden hiçbir kimsenin kelamının üzerine hamledilmemesi gereken bir şeydir. Nidanın tekrarlanması defalarca geçen sebeptendir. Çağıran (münâdî) sadece tek bir kişi, yani tek başına sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu halde elçilerin çoğul getirilmesi; onun davetinin, bilhassa tevhid minberinde ve şeriatlardan hepsinin üzerinde icma ettiği konularda bütün peygamberlerin davetini kapsaması sebebiyledir; dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik edilmesi onların da aleyhimüsselâm tasdik edilmesidir. Aynı şekilde onun aleyhisselâm lisanı üzere vadedilen sevap, onların lisanı üzere de vadedilmiştir. Birinci takdire göre çoğulun tercih edilmesi, Allah Teâlâ'nın lütuf deryasına olan rağbeti göstermek içindir; zira elçilerin tasdiki karşılığındaki sevabın tek bir elçinin tasdiki karşılığındaki sevaptan daha büyük olduğu malumdur. İkinci takdire göre ise, şahitlerin çokluğuna binaen vadedilenin gerçekleşmesine dair tam bir güveni göstermek içindir. Bu duanın sonraya bırakılması, mevsûlün tefsirinde zikrettiğimiz hususa göredir; mesele ahiretle ilgili olduğu için de zahiren neredeyse kesin gibidir.
وأما إذا فسر بالنصر على الأعداء- كما قيل- فتأخيره عما قبله إما لأنه من باب التحلية والآخر من باب التخلية والتحلية متأخرة عن التخلية، وإما لأن الأول مما يترتب على تحققه النجاة في العقبى وعلى عدمه الهلاك فيها والثاني ليس كذلك- كما لا يخفى- فيكون دونه فلهذا أخر عنه، وأيد كون المراد النصر لا الثواب الأخروي تعقيب ذلك بقوله تعالى: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ لأن طلب الثواب يغني عن هذا الدعاء لأن الثواب متى حصل كان الخزي عنهم بمراحل، وهذا بخلاف ما إذا كان المراد من الأول الدعاء بالنصر في الدنيا فإن عدم الإغناء عليه ظاهر بل في الجمع بين الدعاءين حينئذ لطافة إذ مآل الأول لا تُخْزِنا في الدنيا بغلبة العدو علينا فكأنهم قالوا: لا تخزنا في الدنيا ولا تخزنا في الآخرة، وغايروا في التعبير فعبروا في طلب كل من الأمرين بعبارة للاختلاف بين المطلوبين أنفسهما، وأجيب بأن فائدة التعقيب على ذلك التقدير الإشارة إلى أنهم طلبوا ثوابا كاملا لم يتقدمه خزي ووقوع في بلاء وكأنهم لما طلبوا ما هو المتمنى الأعظم وغاية ما يرجوه الراجون في ذلك اليوم الأيوم، وهو الثواب التفتوا إلى طلب ما يعظم به أمره ويرتفع به في ذلك لموقف قدره وهو ترك العذاب بالمرة، وفي الجمع بين الأمرين على هذا من اللطف ما لا يخفى، وأيضا يحتمل أن يقال: إنهم طلبوا الثواب أولا باعتبار أنه يندفع به العذاب الجسماني، ثم طلبوا دفع العذاب الروحاني بناء على أن الخزي الإهانة والتخجيل، فيكون في الكلام ترق من الأدنى إلى الأعلى كأنهم قالوا: ربنا ادفع عنا العذاب الجسماني وادفع عنا ما هو أشدّ منه وهو العذاب الروحاني، وإن أنت أبيت هذا وذاك وادعيت التلازم بين الثواب وترك الخزي فلنا أن نقول: إن القوم لمزيد حرصهم وفرط رغبتهم في النجاة في ذلك اليوم الذي تظهر فيه الأهوال وتشيب فيه الأطفال لم يكتفوا بأحد الدعاءين وإن استلزم الآخر بل جمعوا بينهما ليكون ذلك من الإلحاح- والله تعالى يحب الملحين في الدعاء- فهو أقرب إلى الإجابة، وقدموا الأول لأنه أوفق بما قبله صيغة، ومن الناس من يؤول هذا الدعاء بأنه طلب العصمة عما يقتضي الإخزاء، وجعل ختم الأدعية ليكون ختامها مسكا لأن المطلوب فيه أمر عظيم، والظرف متعلق بما عنده معنى ولفظا ويجب ذلك قطعا إن كان الكلام مؤولا، أو كان الموصول عبارة عن النصر، ويترجح- بل يكاد يجب أيضا- إذا كان الموصول عبارة عن الثواب واحتمال أنه مما تنازع فيه آتِنا وَلا تُخْزِنا على ذلك التقدير هو كما ترى إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ تذييل لتحقيق ما نظموا في سلك الدعاء، وقيل: متعلق بما قبل الأخير اللازم له، وإليه يشير كلام الأجهوري، والْمِيعادَ مصدر ميمي بمعنى
Eğer -denildiği gibi- düşmanlara karşı zaferle tefsir edilirse, kendisinden öncekilerden sonraya bırakılması ya süslenme (tahliye) kabilinden, diğerinin ise arınma (tahliye) kabilinden olmasındandır ve süslenme arınmadan sonradır; ya da birincisi gerçekleşmesine ahirette kurtuluşun, gerçekleşmemesine ise orada helakin terettüp ettiği bir husustur, ikincisi ise -gizli olmadığı üzere- böyle değildir, dolayısıyla onun derecesindedir ve bu yüzden sonraya bırakılmıştır. Kastedilenin ahiret sevabı değil zafer oluşu, bunun peşinden Allah Teâlâ'nın { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü bizi rezil etme” buyruğunun gelmesiyle desteklenmiştir; çünkü sevap talebi bu duaya ihtiyaç bırakmaz, zira sevap hasıl olduğu zaman rezillik onlardan fersah fersah uzak olur. Bu durum, birinciden maksadın dünyada zafer için dua olması halinin aksinedir; zira buna göre ihtiyaç bırakmama durumu açık değildir, bilakis iki duayı bir arada toplamakta o vakit bir incelik vardır; çünkü birincinin neticesi 'bize düşmanın galip gelmesiyle bizi dünyada rezil etme' demektir; sanki şöyle demişlerdir: Bizi dünyada rezil etme, ahirette de bizi rezil etme. İfalede farklılık yapmışlar ve istenen iki şeyin bizzat kendileri arasındaki farklılıktan ötürü bu iki şeyin her birinin talebini farklı bir ifadeyle dile getirmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu takdire göre [duanın] peş peşe gelmesinin faydası; onların önceden bir rezillik ve belaya düşme olmaksızın kamil bir sevap istediklerine işarettir. Sanki onlar en büyük temenni ve o pek şiddetli günde umanların umduğu nihai gaye olan sevabı talep edince, durumu yüceltecek ve o mevkide kadrini yükseltecek olan şeye, yani azabın tamamen terk edilmesini talep etmeye yönelmişlerdir. Bu duruma göre iki hususun arasını cem etmekte gizli olmayan bir incelik vardır. Ayrıca şöyle denilmesi de muhtemeldir: Onlar rezilliğin hor görülme ve utandırılma manasına geldiğine binaen, önce cismani azabın kendisiyle defedileceği mülahazasıyla sevap istemişler, sonra da ruhani azabın defedilmesini istemişlerdir; böylece kelamda aşağıdan yukarıya doğru bir terakki (yükselme) olur; sanki şöyle demişlerdir: Rabbimiz, bizden cismani azabı defet ve bizden ondan daha şiddetli olan ruhani azabı defet. Şayet sen bunu da şunu da kabul etmeyip sevap ile rezilliğin terki arasında ayrılmazlık (telazüm) olduğunu iddia edersen, biz de şöyle deriz: O kavim, dehşetlerin ortaya çıkacağı ve çocukların ihtiyarlayacağı o gündeki kurtuluşa olan aşırı hırsları ve taşkın rağbetleri sebebiyle, biri diğerini gerektirse bile iki duadan biriyle yetinmemişler, bilakis duada ısrarcı olmak için ikisini bir arada toplamışlardır -ki Allah Teâlâ duada ısrarcı olanları sever-; dolayısıyla bu icabete daha yakındır. Birincisini de sîga bakımından öncesine daha uygun olduğu için öne almışlardır. İnsanlardan bazıları bu duayı, rezil olmayı gerektiren şeylerden korunma (ismet) talebi olarak tevil ederler ve duaların sonuncusu kılmışlardır ki sonuncusu misk olsun; zira onda istenen pek büyük bir iştir. Zarf hem mana hem de lafız bakımından yanındakine mütealliktir; eğer kelam tevil edilmişse veya mevsûl zaferden ibaretse bu kesinlikle vaciptir; eğer mevsûl sevaptan ibaretse bu tercih edilir, hatta neredeyse yine vacip olur. Bu takdire göre { آتِنا } ile { وَلا تُخْزِنا } lafızlarının onda tenazu ettiği ihtimali ise gördüğün gibidir. { إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz sen vadinden dönmezsin” ifadesi, dua dizisinde sıraladıkları şeyleri tahkik için bir tezyildir (tamamlayıcı cümledir). Bir görüşe göre: Kendisinin gerektirdiği sondan bir öncekine mütealliktir; el-Echûrî'nin kelamı da buna işaret eder. el-Mîâd (الْمِيعادَ),
الوعد، وقيده الكثير هنا بالإثابة والإجابة. وهو الظاهر، وأما تفسيره بالبعث بعد الموت- كما روي عن ابن عباس- فصحيح لأنه ميعاد الناس للجزاء، وقد يرجع إلى الأول وترك العطف في هذه الأدعية المفتتحة بالنداء بعنوان الربوبية للإيذان باستقلال المطالب وعلو شأنها، وقد أشرنا إلى سر تكرار النداء بذلك الاسم،
vaat manasında mimli masdardır. Burada pek çok âlim onu sevap verme ve icabetle kayıtlamıştır; zahir olan da budur. İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibi onun ölümden sonraki diriliş (ba's) ile tefsir edilmesine gelince; bu da doğrudur, çünkü o karşılık için insanların toplanma vaktidir (mîâdıdır); bu da birinciye dönebilir. Rubûbiyet unvanıyla nida edilerek başlanan bu dualarda atfın terk edilmesi, taleplerin bağımsızlığına ve şanlarının yüceliğine dikkat çekmek içindir. Bu isimle nidanın tekrarlanmasındaki sırra daha önce işaret etmiştik.
وفي بعض الآثار أن موسى ﵇ قال مرة: يا رب فأجابه الله تعالى لبيك يا موسى فعجب موسى ﵇ من ذلك فقال: يا رب أهذا لي خاصة؟ فقال: لا ولكن لكل من يدعوني بالربوبية،
Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Mûsâ aleyhisselâm bir defasında: 'Yâ Rabb!' dedi. Allah Teâlâ da ona: 'Lebbeyk yâ Mûsâ' diye cevap verdi. Mûsâ aleyhisselâm buna şaşırarak: 'Yâ Rabb, bu bana mı özeldir?' dedi. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: 'Hayır, fakat bana rubûbiyetle dua eden herkes içindir.'
وعن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه من أحزنه أمر فقال: ربنا ربنا خمس مرات نجاه الله تعالى مما يخاف وأعطاه ما أراد- وقرأ هذه الآية.
Ca'fer es-Sâdık'tan radıyallâhu Teâlâ anh rivayet edildiğine göre: Bir iş kendisini üzen kimse beş defa 'Rabbenâ Rabbenâ' derse, Allah Teâlâ onu korktuğu şeyden kurtarır ve ona dilediğini verir; sonra da bu ayeti okumuştur.
وأخرج ابن أبي حاتم عن عطاء قال: «ما من عبد يقول يا رب ثلاث مرات إلا نظر الله تعالى إليه.
İbn Ebî Hâtim'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Üç defa 'Yâ Rabb' diyen hiçbir kul yoktur ki Allah Teâlâ ona bakmış olmasın.»
فذكر للحسن فقال: أما تقرأ القرآن رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً إلخ «فإن قلت» إن وعد الله تعالى واجب الوقوع لاستحالة الخلف في وعده سبحانه إجماعا فكيف طلب القوم ما هو واقع لا محالة؟ «قلت» أجيب بأن وعد الله تعالى لهم ليس بحسب ذواتهم بل بحسب أعمالهم، فالمقصود من الدعاء التوفيق للأعمال التي يصيرون بها أهلا لحصول الموعود، أو المقصود مجرد الاستكانة والتذلل لله تعالى بدليل قولهم: إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ وبهذا يلتئم التذييل أتم التئام، واختار هذا الجبائي وعلي بن عيسى، أو الدعاء تعبدي لقوله سبحانه: ادْعُونِي [غافر: ٦٠] فلا يضر كونه متعلقا بواجب الوقوع، وما يستحيل خلافه، ومن ذلك رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ [الأنبياء: ١١٢] وقيل: إن الموعود به هو النصر لا غير، والقوم قد علموا ذلك لكنهم لم يوقت لهم في الوعد ليعلموه فرغبوا إلى الله تعالى في تعجيل ذلك لما فيه من السرور بالظفر، فالموعود غير مسؤول والمسئول غير موعود، فلا إشكال- وإلى هذا ذهب الطبري- وقال: إن الآية مختصة بمن هاجر من أصحاب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم واستبطؤوا النصر على أعدائهم بعد أن وعدوا به وقالوا: لا صبر لنا على أناتك وحلمك، وقوي بما بعد من الآيات وكلام أبي القاسم البلخي يشير إلى هذا أيضا وفيه كلام يعلم مما قدمنا، وقيل: ليس هناك دعاء حقيقة بل الكلام مخرّج مخرج المسألة- والمراد منه الخبر- ولا يخفى أنه بمعزل عن التحقيق، ويزيده وهنا على وهن قوله سبحانه فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ الاستجابة الإجابة، ونقل عن الفراء أن الإجابة تطلق على الجواب ولو بالرد، والاستجابة الجواب بحصول المراد لأن زيادة السين تدل عليه إذ هو لطلب الجواب، والمطلوب ما يوافق المراد لا ما يخالفه وتتعدى باللام وهو الشائع، وقد تتعدى بنفسها كما في قوله:
Bu durum Hasan[-ı Basrî]'ye zikredilince şöyle dedi: Sen Kur'an'daki { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً } “Rabbimiz! Doğrusu biz çağıran bir davetçiyi işittik...” ayetini okumuyor musun? «Eğer dersen ki»: Allah Teâlâ'nın vadinin gerçekleşmesi icma ile Subhânehu'nun vadinden dönmesinin imkansızlığı sebebiyle vaciptir; öyleyse o topluluk kesinlikle gerçekleşecek olan bir şeyi nasıl talep etmişlerdir? «Derim ki»: Şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ'nın onlara olan vaadi bizzat zatlarına göre değil, amellerine göredir; dolayısıyla duadan maksat, kendisiyle vadedilen şeye ehil olacakları amellere muvaffak kılınmaktır; ya da maksat { إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz sen vadinden dönmezsin” sözlerinin delaletiyle Allah Teâlâ'ya sırf tezellül ve boyun eğmektir. Bununla tezyil tam bir uyum sağlar; Cübbâî ve Ali b. Îsâ da bunu tercih etmiştir. Yahut dua, Subhânehu'nun { ادْعُونِي } “Bana dua edin” [Mü'min: 60] buyruğu gereğince taabbüdîdir (ibadet kastıyladır); binaenaleyh gerçekleşmesi vacip olan ve aksi imkansız olan bir şeye taalluk etmesi zarar vermez; { رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “Rabbim, hak ile hükmet!” [Enbiyâ: 112] ayeti de bu kabildendir. Bir görüşe göre: Vadedilen şey sadece zaferdir; o topluluk bunu bilmişlerdi fakat vaatte zamanları belirlenmemişti ki bilsinler; bu yüzden zafere ulaşmanın sevinci dolayısıyla bunun çabuklaştırılması için Allah Teâlâ'ya yöneldiler; dolayısıyla vadedilen istenen şey değildir, istenen şey de vadedilen değildir, bu yüzden bir müşkil yoktur -Taberî bu görüşe gitmiştir-. O şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem hicret eden ve kendilerine zafer vadedildikten sonra düşmanlarına karşı zaferin geciktiğini düşünerek 'Senin mühlet vermene ve hilmine sabrımız kalmadı' diyen ashabına mahsustur. Sonrasındaki ayetlerle de bu kuvvet kazanmıştır; Ebü'l-Kâsım el-Belhî'nin kelamı da buna işaret etmektedir, bunda daha önce sunduklarımızdan bilinecek açıklamalar vardır. Bir görüşe göre: Orada hakiki bir dua yoktur, bilakis kelam talep üslubunda getirilmiştir -kastedilen ise haberdir-; bunun tahkikten uzak olduğu gizlidir değildir. Subhânehu'nun şu buyruğu da onu zayıflık üstüne zayıflığa düşürmektedir: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onlara icabet etti”. İsticâbet (الاستجابة), icâbettir (karşılık vermektir). Ferrâ'dan nakledildiğine göre icâbet, ret ile de olsa cevaba denir; isticâbet ise muradın hasıl olmasıyla verilen cevaptır; çünkü sin harfinin fazlalığı buna delalet eder, zira o cevap talebi içindir, talep edilen de zıddı değil murada uygun olandır. Yaygın olarak lâm harfiyle geçişli olur; bazen de şu beyitteki gibi bizzat kendisiyle geçişli olur:
وداع دعا يا من يجيب إلى الندا ... فلم يستجبه عند ذاك مجيب
Bir davetçi çağırdı: 'Ey çağrıya icabet eden!' ... Fakat o anda ona hiçbir icabet eden icabet etmedi.
وهذا كما قال الشهاب وغيره: في التعدية إلى الداعي وأما إلى الدعاء فشائع بدون اللام مثل استجاب الله تعالى دعاءه، ولهذا قيل: إن هذا البيت على حذف مضاف أي لم يستحب دعاءه، والفاء للعطف وما بعده معطوف إما على الاستئناف المقدر في قوله سبحانه: رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا ولا ضير في اختلافهما صيغة لما أن صيغة المستقبل هناك للدلالة على الاستمرار المناسب لمقام الدعاء، وصيغة الماضي هنا للإيذان بتحقيق الاستجابة وتقررها، ويجوز أن يكون معطوفا على مقدر ينساق إليه الذهن أي دعوا بهذه الأدعية فَاسْتَجابَ لَهُمْ إلخ، وإن قدر ذلك القول المقدر حالا فهو عطف على يَتَفَكَّرُونَ باعتبار مقارنته لما وقع حالا من فاعله أعني قوله سبحانه: رَبَّنا إلخ، فإن الاستجابة مترتبة على دعواتهم لا على مجرد تفكرهم، وحيث كانت من أوصافهم الجميلة المترتبة على أعمالهم بالآخرة واستحقت الانتظام في سلك محاسنهم المعدودة في أثناء مدحهم وأما على كون الموصول نعتا لأولي الألباب فلا مساغ لهذا العطف لما عرفت سابقا. وقد أوضح ذلك مولانا شيخ الإسلام. والمشهور العطف على المنساق إلى الذهن وهو المنساق إليه الذهن، وفي ذكر الرب هنا مضافا ما لا يخفى من اللطف.
Bu, Şihâb ve diğerlerinin dediği gibi dua edene geçişli olmasındadır; duanın kendisine geçişli olmasına gelince, 'Allah Teâlâ onun duasına icabet etti' örneğinde olduğu gibi lâmsız kullanımı yaygındır. Bu yüzden bu beytin mahzuf bir muzâf üzere olduğu, yani 'onun duasına icabet etmedi' takdirinde olduğu söylenmiştir. Fâ harfi atıf içindir; sonrasındaki kısım ya Subhânehu'nun { رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } “Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın” sözündeki mukadder isti'nâfa matuftur. Sîga bakımından farklı olmaları zarar vermez; zira oradaki muzari sîgası dua makamına uygun olan devamlılığı göstermek içindir, buradaki mazi sîgası ise icabetin tahakkuk ettiğini ve kesinleştiğini bildirmek içindir. Ya da zihne gelen mukadder bir ifadeye matuf olması caizdir; yani 'Bu dualarla dua ettiler, { فَاسْتَجابَ لَهُمْ } “Rableri de onlara icabet etti...”' demektir. Şayet o mukadder söz hâl olarak takdir edilirse, fâilinden hâl olan şeye, yani Subhânehu'nun { رَبَّنا } “Rabbimiz!” sözüne mukareneti (birlikteliği) itibarıyla { يَتَفَكَّرُونَ } fiiline matuf olur; zira icabet sırf tefekkürlerine değil, dualarına terettüp etmiştir. Netice itibarıyla amellerine terettüp eden güzel vasıflarından olduğu için, onların övgüsü esnasında sayılan güzelliklerinin dizisine katılmayı hak etmiştir. Mevsûlün akıl sahiplerinin (ülü'l-elbâb) sıfatı olması durumuna gelince; önceden bildiğin sebeplerle bu atfa imkan yoktur. Bunu Mevlânâ Şeyhülislâm açıklamıştır. Meşhur olan ise zihne hemen gelen takdire atfedilmesidir ve zihne gelen de budur. Burada Rabb isminin muzâf olarak zikredilmesinde gizli olmayan bir incelik vardır.
وأخرج الترمذي
Tirmizî,
والحاكم وخلق كثير عن أم سلمة قال: قلت: يا رسول الله لا أسمع الله تعالى ذكر النساء في الهجرة بشيء فأنزل الله تعالى فَاسْتَجابَ لَهُمْ إلى آخر الآية، فقالت الأنصار: هي أول ظعينة قدمت علينا.
Hâkim ve pek çok kimse Ümmü Seleme'den şöyle rivayet etmiştir: Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah Teâlâ'nın hicret konusunda kadınları hiçbir şekilde andığını duymuyorum.' Bunun üzerine Allah Teâlâ ayetin sonuna kadar { فَاسْتَجابَ لَهُمْ } “Rableri onlara icabet etti...” kısmını indirdi. Ensâr: 'O (Ümmü Seleme), bize [Medine'ye] gelen ilk kadın muhacirdir' dediler.
ولعل المراد أنها نزلت تتمة لما قبلها.
Muhtemelen kastedilen, öncesinin tamamlayıcısı olarak indiğidir.
وأخرج ابن مردويه عنها أنها قالت: آخر آية نزلت هذه الآية فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ أي بأني، وهكذا قرأ أبي، واختلف في تخريجه فخرجه العلامة شيخ الإسلام على أن الباء للسببية كأنه قيل: فَاسْتَجابَ لَهُمْ بسبب أنه لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ منهم أي سنته السنية مستمرة على ذلك وجعل التكلم في أَنِّي والخطاب في مِنْكُمْ من باب الالتفات، النكتة الخاصة فيه إظهار كمال الاعتناء بشأن الاستجابة وتشريف الداعين بشرف الخطاب والتعرض لبيان السبب لتأكيد الاستجابة، والإشعار بأن مدارها أعمالهم التي قدموها على الدعاء لا مجرد الدعاء.
İbn Merdûye'nin ondan [Ümmü Seleme'den] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: En son inen ayet, { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } “Rableri onlara: 'Şüphesiz ben, sizden erkek olsun kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmem' diye icabet etti” ayetidir; yani 'şununla ki ben...' (بأني) demektir; Übeyy de böyle okumuştur. Bunun tahlilinde ihtilaf edilmiştir: Allâme Şeyhülislâm bunu bâ harfinin sebebiyye bildirmesi üzere tahlil etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Onlardan hiçbir çalışanın amelini zayi etmemesi sebebiyle { فَاسْتَجابَ لَهُمْ } “onlara icabet etti”, yani O'nun yüce sünneti bunun üzerine devam etmektedir. { أَنِّي } kelimesindeki mütekellim (birinci tekil) ile { مِنْكُمْ } kelimesindeki hitabı iltifat kabilinden kılmıştır; bundaki özel nükte, icabet işine tam bir ehemmiyet verildiğini göstermek ve dua edenleri hitap şerefiyle şereflendirmektir. Sebebin beyanına değinilmesi ise icabeti tekit etmek ve meselenin sırf dua değil, duanın önüne geçirdikleri amelleri olduğuna işaret etmek içindir.
وقال بعض المحققين: إنها صلة لمحذوف وقع حالا إما من فاعل فَاسْتَجابَ أو من الضمير المجرور في لَهُمْ والتقدير مخاطبا لهم بأني، أو مخاطبين بأني إلخ، وقيل: إنها متعلقة باستجاب لأن فيها معنى القول- وهو مذهب الكوفيين- ويؤيد القولين أنه قرئ «إني» بكسر الهمزة وفيها يتعين إرادة القول وموقعه الحال أي قائلا إني أو مقولا لهم «إني» إلخ، وتوافق القراءتين خير من تخالفهما، وهذا التوافق ظاهر على ما ذهب إليه البعض وصاحب القيل وإن اختلف فيهما شدة وضعفا، وأما على ما ذكره العلامة فالظهور لا يكاد يظهر على أنه في نفسه غير ظاهر كما لا يخفى، وقرئ «لا أضيّع» بالتشديد، وفي التعرض لوعد العاملين على العموم مع الرمز إلى وعيد المعرضين غاية اللطف بحال هؤلاء الداعين لا سيما وقد عبر هناك عن ترك الإثابة بالإضاعة مع أنه ليس بإضاعة حقيقة إذ الأعمال غير موجبة للثواب حتى يلزم من تخلفه عنها إضاعتها ولكن عبر بذلك تأكيدا لأمر الإثابة حتى كأنها واجبة عليه تعالى- كذا قيل- والمشهور أن الإضاعة في الأصل الإهلاك ومثلها التضييع ويقال: ضاع يضيع ضيعة وضياعا بالفتح إذ هلك، واستعملت هنا بمعنى الإبطال أي لا أبطل عمل عامل كائن منكم مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بيان لعامل، وتأكيد لعمومه إما على معنى شخص عامل أو على التغليب.
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: O, ya { فَاسْتَجابَ } fiilinin fâilinden ya da { لَهُمْ } ifadesindeki mecrur zamirden hâl olan mahzuf bir kelimenin sılasıdır; takdir de: Onlara 'ben...' diye hitap ederek veya kendilerine 'ben...' diye hitap edilmiş olarak şeklindedir. Bir görüşe göre: O, isticâbe fiiline mütealliktir çünkü onda söz (kavl) manası vardır -bu Kûfelilerin mezhebidir-. Bu iki görüşü, hemzenin kesresiyle «إني» şeklinde okunmuş olması da destekler; bu kıraatte söz iradesi ve onun hâl mevkisinde olması tayin eder; yani 'şöyle diyerek' veya kendilerine 'şöyle denilerek' demektir. İki kıraatin birbiriyle uyuşması, ihtilaf etmesinden daha hayırlıdır. Bu uyuşma, bazılarının ve 'denildi ki' sahibinin gittiği görüşe göre zahirdir; her ne kadar ikisinde kuvvet ve zayıflık bakımından farklılık olsa da. Allâme'nin zikrettiğine göre ise zahirlik pek görünmemektedir; ayrıca gizli olmadığı üzere kendi içinde de zahir değildir. Şeddeli olarak «لا أضيّع» şeklinde de okunmuştur. Yüz çevirenlerin tehdidine remizle birlikte umum ifade edecek şekilde amel edenlerin vaadine değinilmesinde, bu dua edenlerin haline son derece latif bir muamele vardır; bilhassa ameller sevabı gerektirici olmadığından amellerin karşılıksız kalmasından zayi edilmeleri gerekmediği halde, sevabı terk etmenin zayi etmekle ifade edilmiş olmasıyla birlikte. Fakat bu ifade, sanki Allah Teâlâ üzerine vacipmişçesine sevap işini tekit etmek için böyle kullanılmıştır -böyle denilmiştir-. Meşhur olan şudur ki 'izâa' (إضاعة) aslında helak etmektir, 'tazyî' (تضييع) de böyledir; helak olduğu zaman feth ile 'zâa yezîu zay'aten ve dayâan' denir. Burada ise iptal etmek manasında kullanılmıştır; yani 'sizden var olan hiçbir amel edenin amelini iptal etmem'. { مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “erkek veya kadın” ifadesi, amel edenin (âmilin) beyanıdır ve ya 'amel eden bir şahıs' manasında ya da tağlib yoluyla onun umumiliğini tekittir.
وجوّز أن يكون بدلا من منكم بدل الشيء من الشيء إذ هما لعين واحدة، وأن يكون حالا من الضمير المستكن فيه وقوله تعالى: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ مبتدأ وخبر، ومِنْ إما ابتدائية بتقدير مضاف أي من أصل بعض، أو بدونه لأن الذكر من الأنثى والأنثى من الذكر، وإما اتصالية والاتصال إما بحسب اتحاد الأصل، أو المراد به الاتصال في الاختلاط، أو التعاون، أو الاتحاد في الدين حتى كأن كل واحد من الآخر لما بينهما من أخوة الإسلام، والجملة مستأنفة معترضة مبينة لسبب انتظام النساء في سلك الدخول مع الرجال في الوعد.
{ منكم } ifadesinden aynı şeye delalet ettikleri için 'şeyin şeyden bedeli' (bedel-i kül) olarak bedel olması ve onda gizli olan zamirden hâl olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “birbirinizdensiniz” buyruğu mübteda ve haberdir. { مِنْ } harfi ya muzâf takdiriyle 'birbirinizin aslındansınız' manasında veya takdîrsiz olarak ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); çünkü erkek kadından, kadın da erkektendir; ya da ittisâliyyedir (bağlantı bildirir); bu bağlantı da ya asıl birliği itibarıyladır ya da bununla aralarındaki İslam kardeşliği sebebiyle sanki her biri diğerindenmiş gibi karışmadaki, yardımlaşmadaki veya dindeki birlik kastedilmiştir. Bu cümle, kadınların vaade dahil olma hususunda erkeklerle aynı diziye katılmalarının sebebini açıklayan müste'nefe (yeni bir başlangıç) bir ara cümledir.
وجوز أن تكون حالا أو صفة، وقوله تعالى: فَالَّذِينَ هاجَرُوا ضرب تفصيل لما أجمل في العمل وتعداد لبعض أحاسن أفراده مع المدح والتعظيم.
Hâl veya sıfat olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın { فَالَّذِينَ هاجَرُوا } “hicret edenler” buyruğu, amel hususunda mücmel bırakılanın bir tür tafsilatı ve övgü ve tazim ile birlikte onun bazı güzel fertlerinin sayımıdır.
وأصل المهاجرة من الهجرة وهو الترك وأكثر ما تستعمل في المهاجرة من أرض إلى أرض أي ترك الأولى للثانية مطلقا. أو للدين على ما هو الشائع في استعمال الشرع، والمتبادر في الآية هو هذا المعنى وعليه يكون قوله تعالى:
Muhâcerenin aslı, terk etmek demek olan hicrettendir. Çoğunlukla bir yerden bir yere hicret etmekte kullanılır; yani şeriat örfündeki yaygın kullanıma göre mutlak olarak veya din uğruna birincisini ikincisi için terk etmektir. Ayette ilk akla gelen bu manadır ve buna göre Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ عطف تفسير مع الإشارة إلى أن تلك المهاجرة كانت عن قسر واضطرار لأن المشركين آذوهم وظلموهم حتى اضطروا إلى الخروج، ويحتمل أن يكون المراد هاجروا الشرك وتركوه وحينئذ يكون وَأُخْرِجُوا إلخ تأسيسا وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي أي بسبب طاعتي وعبادتي وديني وذلك سبيل الله تعالى، والمراد
{ وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “yurtlarından çıkarılanlar”, o hicretin zorlama ve mecburiyet sebebiyle olduğuna işaretle birlikte bir atf-ı tefsîrdir; çünkü müşrikler onlara eziyet etmiş ve çıkmaya mecbur kalıncaya kadar onlara zulmetmişlerdir. Kastedilenin şirki hicret edip terk etmeleri olması da muhtemeldir; bu takdirde { وَأُخْرِجُوا } vb. ifadeler te'sis (yeni bir mana) olur. { وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي } “benim yolumda eziyet görenler” yani bana itaat, ibadet ve dinim sebebiyle [eziyet görenler]; bu da Allah Teâlâ'nın yoludur. Kastedilen
من الإيذاء هو أعم من أن يكون بالإخراج من الديار، أو غير ذلك مما كان يصيب المؤمنين من قبل المشركين وَقاتَلُوا أي الكفار في سبيل الله تعالى وَقُتِلُوا استشهدوا في القتال.
eziyet ise yurtlarından çıkarılmaktan veya müşrikler tarafından müminlere isabet eden diğer şeylerden daha geneldir. { وَقاتَلُوا } “savaşanlar” yani Allah Teâlâ'nın yolunda kafirlerle [savaşanlar], { وَقُتِلُوا } “ve öldürülenler” savaşta şehit düşenlerdir.
وقرأ حمزة والكسائي بالعكس، ولا إشكال فيها لأن الواو لا توجب ترتيبا، وقدم القتل لفضله بالشهادة هذا إذا كان القتل والمقاتلة من شخص واحد، أما إذا كان المراد قتل بعض وقاتل بعض آخر ولم يضعفوا بقتل إخوانهم فاعتبار الترتيب فيها أيضا لا يضر، وصحح هذه الإرادة أن المعنى ليس على اتصاف كل فرد من أفراد الموصول المذكور بكل واحد مما ذكر في حيز الصلة بل على اتصاف الكل بالكل في الجملة سواء كان ذلك باتصاف كل فرد من الموصول بواحد من الأوصاف المذكورة، أو باثنين منها، أو بأكثر فحينئذ يتأتى ما ذكر إما بطريق التوزيع أي منهم الذين قتلوا ومنهم الذين قاتلوا، أو بطريق حذف بعض الموصولات من البين- كما هو رأي الكوفيين- أي والذين قتلوا والذين قاتلوا، ويؤيد كون المعنى على اتصاف الكل بالكل في الجملة أنه لو كان المعنى على اتصاف كل فرد بالكل لكان قد أضيع عمل من اتصف بالبعض مع أن الأمر ليس كذلك، والقول- بأن المراد قتلوا وقد قاتلوا فقد مضمرة، والجملة حالية- مما لا ينبغي أن يخرج عليه الكلام الجليل.
Hamza ve Kisâî tam tersi şekilde (önce öldürülenler, sonra savaşanlar) okumuşlardır. Bunda bir müşkil yoktur; çünkü vâv harfi tertip gerektirmez. Şehitlikteki faziletinden ötürü öldürülmek öne alınmıştır; bu, öldürülme ve savaşmanın aynı şahıstan meydana gelmesi durumundadır. Şayet kastedilen bazılarının öldürülmesi, diğer bazılarının ise savaşması ve kardeşlerinin öldürülmesiyle gevşememeleri ise, bu durumda da tertip gözetilmesi zarar vermez. Bu iradeyi tashih eden husus; mananın, zikredilen mevsûlün her bir ferdinin sıla konumunda zikredilenlerin her biriyle nitelenmesi üzere değil, bilakis mevsûlün her bir ferdinin zikredilen vasıflardan biriyle veya ikisiyle yahut daha fazlasıyla nitelenmesi yoluyla olsun, toptan hepsinin hepsiyle genel olarak nitelenmesi üzere olmasıdır. O vakit zikredilen durum ya taksim yoluyla -yani onlardan öldürülenler vardır ve onlardan savaşanlar vardır şeklinde- ya da Kûfelilerin görüşü olduğu üzere aradan bazı mevsûllerin hazfedilmesi yoluyla -yani öldürülenler ve savaşanlar şeklinde- meydana gelir. Mananın toptan hepsinin hepsiyle genel olarak nitelenmesi üzere olduğunu destekleyen husus şudur: Şayet mana her bir ferdin bunların hepsiyle nitelenmesi üzere olsaydı, durum böyle olmadığı halde sadece bir kısmıyla nitelenen kimsenin ameli zayi edilmiş olurdu. Kastedilenin 'öldürüldüler ve savaşmışlardı' [şeklinde olduğu], 'kad' edatının gizlendiği ve cümlenin hâl cümlesi olduğu şeklindeki söz ise, yüce kelamın üzerine hamledilmemesi gereken şeylerdendir.
وقرأ ابن كثير وابن عامر «قتلوا» بالتشديد للتكثير لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ جواب قسم محذوف أي والله لأكفرن، والجملة القسمية خبر للمبتدأ الذي هو الموصول. وزعم ثعلب أن الجملة لا تقع خبرا ووجهه أن الخبر له محل وجواب القسم لا محل له- وهو الثاني- فإما أن يقال: إن له محلا من جهة الخبرية ولا محل له من جهة الجوابية. أو الذي لا محل له الجواب والخبر مجموع القسم وجوابه. ولا يضر كون الجملة إنشائية لتأويلها بالخبر، أو بتقدير قول كما هو معروف في أمثاله والتكفير في الأصل الستر كما أشرنا إليه فيما مر ولاقتضائه بقاء الشيء المستور- وهو ليس بمراد- فسره هنا بعض المحققين بالمحو، والمراد من محو السيئات محو آثارها من القلب، أو من ديوان الحفظة وإثبات الطاعة مكانها كما قال سبحانه: إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ [الفرقان: ٧٠] والمراد من السيئات فيما نحن فيه الصغائر لأنها التي تكفر بالقربات- كما نقله ابن عبد البر عن العلماء- لكن بشرط اجتناب الكبائر كما حكاه ابن عطية عن جمهور أهل السنة، واستدلوا على ذلك بما
İbn Kesîr ve İbn Âmir çokluk bildirmesi için «قتلوا» kelimesini şeddeli olarak okumuşlardır. { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } “kesinlikle onların kötülüklerini örteceğim” ifadesi mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani 'Vallahi kesinlikle örteceğim' demektir. Yemin cümlesi ise mevsûl olan mübtedanın haberidir. Sa'leb bu cümlenin haber olamayacağını iddia etmiştir; gerekçesi ise haberin iraptan mahalli varken yemin cevabının iraptan mahallinin olmamasıdır -ki ikincisi böyledir-. O halde ya haber olması yönünden mahalli olduğu ve cevap olması yönünden mahalli olmadığı söylenir, ya da mahalli olmayan şey sadece cevap olup haber yeminin ve cevabının toplamıdır denilir. Cümlenin inşâî olması, haber olarak tevil edilmesiyle veya emsalinde bilindiği üzere bir söz takdiriyle zarar vermez. Daha önce işaret ettiğimiz gibi tekfîr aslen örtmektir; örtülen şeyin baki kalmasını gerektirdiğinden -ki burada murat bu değildir- bazı muhakkikler bunu burada 'silme/yok etme' (mahiv) ile tefsir etmişlerdir. Kötülüklerin silinmesinden maksat, onların izlerinin kalpten veya koruyucu meleklerin divanından silinmesi ve Subhânehu'nun { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “Ancak tövbe edip de inanan ve salih amel işleyenler başka; işte Allah bunların kötülüklerini iyiliklere çevirir” [Furkân: 70] buyurduğu gibi onların yerine itaatin kaydedilmesidir. Üzerinde bulunduğumuz ayetteki seyyiâttan maksat küçük günahlardır; çünkü İbn Abdilberr'in âlimlerden naklettiği gibi ibadetlerle kefaret olunanlar onlardır; ancak İbn Atiyye'nin Ehl-i Sünnet cumhurundan naklettiği üzere büyük günahlardan kaçınma şartıyla böyledir. Onlar buna şu delili getirmişlerdir:
في الصحيحين من قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «الصلوات الخمس والجمعة إلى الجمعة ورمضان إلى رمضان مكفرات لما بينها ما اجتنبت الكبائر» .
Sahîhayn'da geçen Resûlullah'ın sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şu buyruğu: «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe beş vakit namaz, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana aralarındakilere kefarettir.»
وقالت المعتزلة: إن الصغائر تقع مكفرة بمجرد اجتناب الكبائر ولا دخل للقربات في تكفيرها، واستدلوا عليه بقوله تعالى: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ
Mu'tezile ise şöyle demiştir: Küçük günahlar sırf büyük günahlardan kaçınmakla kefaret olunur; ibadetlerin onların kefaretinde hiçbir dahli yoktur. Onlar buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu delil getirmişlerdir: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ }
[النساء: ٣١] ، وحمله الجمهور على معنى نكفر عنكم سيئاتكم بحسناتكم وأوردوا على المعتزلة أنه
“Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin kötülüklerinizi örteriz” [Nisâ: 31]. Cumhur bunu 'iyilikleriniz sebebiyle kötülüklerinizi örteriz' manasına hamletmiş ve Mu'tezile'ye şöyle itiraz etmiştir:
قد ورد صوم يوم عرفة كفارة سنتين وصوم يوم عاشوراء كفارة سنة
Arefe günü orucunun iki yılın kefareti olduğu ve Âşûrâ günü orucunun bir yılın kefareti olduğu rivayet edilmiştir
ونحو ذلك من الأخبار كثير، فإذا كان مجرد اجتناب الكبائر مكفرا فما الحاجة لمقاساة هذا الصوم مثلا؟ وإنما لم تحمل السيئات على ما يعم الكبائر لأنها لا بد لها من التوبة ولا تكفرها القربات أصلا في المشهور لإجماعهم على أن التوبة فرض على الخاصة والعامة لقوله تعالى: وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ [النور: ٣١] ويلزم من تكفير الكبائر بغيرها بطلان فرضيتها وهو خلاف النص.
ve bu kabilden haberler pek çoktur. Eğer sırf büyük günahlardan kaçınmak kefaret olsaydı, mesela bu orucun meşakkatine katlanmaya ne ihtiyaç kalırdı? Kötülüklerin (seyyiât) büyük günahları da kapsayacak şekilde hamledilmemesinin sebebi ise; meşhur görüşe göre onlar için mutlaka tevbenin gerekmesi ve ibadetlerin onlara asla kefaret olmamasıdır. Zira Allah Teâlâ'nın { وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } “Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe edin” [Nûr: 31] buyruğu sebebiyle tevbenin havas ve avam herkese farz olduğu üzerinde icma etmişlerdir; büyük günahların tevbeden başkasıyla kefaret olunmasından ise onun farziyetinin iptali gerekir ki bu nassa aykırıdır.
وقال ابن الصلاح في فتاويه قد يكفر بعض القربات- كالصلاة- مثلا بعض الكبائر إذا لم يكن صغيرة، وصرح النووي بأن الطاعات لا تكفر الكبائر لكن قد تخففها، وقال بعضهم: إن القربة تمحو الخطيئة سواء كانت كبيرة أو صغيرة، واستدل عليه بقوله تعالى: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ [هود: ١١٤]
İbnü's-Salâh fetvalarında şöyle demiştir: Namaz gibi bazı ibadetler, küçük günah bulunmadığı takdirde bazen bazı büyük günahlara kefaret olabilir. Nevevî ise taatlerin büyük günahlara kefaret olamayacağını, ancak onları hafifletebileceğini açıkça belirtmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: İbadet, ister büyük olsun ister küçük olsun günahı siler; buna da Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu delil getirmiştir: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [Hûd: 114]
وقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «أتبع السيئات الحسنة تمحها»
ve Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem: «Kötülüğün peşinden bir iyilik yap ki onu silsin» buyruğu.
وفيه بحث إذ الحسنة في الآية والحديث بمعنى التوبة إن أخذت السيئة عامة.
Bunda tartışma vardır; zira seyyie genel manada alınırsa ayette ve hadisteki hasene tevbe manasındadır.
ولا يمكن على ذلك التقدير حملها على الظاهر لما أن السيئة حينئذ تشمل حقوق العباد، والإجماع على أن الحسنات لا تذهبها وإنما تذهبها التوبة بشروطها المعتبرة المعلومة، وأيضا لو أخذ بعموم الحكم لترتب عليه الفساد من عدم خوف في المعاد على أن في سبب النزول ما يرشد إلى تخصيص كل من الحسنة والسيئة.
Bu takdirde onu zahirine hamletmek mümkün değildir; zira seyyie o zaman kul haklarını da kapsar; halbuki iyiliklerin kul haklarını gidermeyeceği, bilakis onu ancak bilinen muteber şartlarıyla tevbenin gidereceği üzerinde icma vardır. Ayrıca hükmün genelliği esas alınırsa, ahirette korkunun kalmaması gibi bir fesat buna terettüp eder. Bununla birlikte nüzul sebebinde hasene ve seyyienin her birinin tahsis edildiğine işaret eden husus bulunmaktadır.
فقد روى الشيخان عن ابن مسعود «أن رجلا أصاب من امرأة قبلة ثم أتى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فذكر له ذلك فسكت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم حتى نزلت الآية فدعاه فقرأها عليه فقال رجل: هذه له خاصة يا رسول الله؟ فقال: بل للناس عامة»
Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: «Bir adam bir kadından bir öpücük aldı, sonra Peygamber'e sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem gelip durumu ona anlattı. Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ayet ininceye kadar sustu; sonra onu çağırıp ayeti ona okudu. Bir adam: 'Bu ona mı özeldir ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Buyurdu ki: 'Bilakis bütün insanlar içindir.'»
ووجه الإرشاد إما إلى تخصيص الحسنة بالتوبة فهو أنه جاءه تائبا وليس في الحديث ما يدل على أنه صدر منه حسنة أخرى، وإما على تخصيص السيئة بالصغيرة فلأن ما وقع منه كان كذلك لأن تقبيل الأجنبية من الصغائر كما صرحوا به، وقال بعض أهل السنة: إن الحسنة تكفر الصغيرة ما لم يصر عليها سواء فعل الكبيرة أم لا. مع القول الأصح بأن التوبة من الصغيرة واجبة أيضا ولو لم يأت بكبيرة لجواز تعذيب الله سبحانه لها خلافا للمعتزلة، وقيل: والواجب الإتيان بالتوبة أو بالتوبة أو بمكفرها من الحسنة- وفي المسألة كلام طويل..
Hasenenin tevbe ile tahsis edilmesine dair delil yönü şudur: O kimse tövbe ederek gelmiştir ve hadiste kendisinden başka bir hasenenin sadır olduğuna dair bir delil yoktur. Seyyienin küçük günahla tahsis edilmesine gelince: Çünkü ondan sadır olan fiil bu şekildeydi; nitekim yabancı kadını öpmenin küçük günahlardan olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Bazı Ehl-i Sünnet âlimleri şöyle demiştir: Büyük günah işlesin veya işlemesin, üzerinde ısrar edilmediği müddetçe hasene küçük günaha kefaret olur. Mu'tezile'nin aksine Allah Subhânehu'nun küçük günahtan ötürü azap etmesi caiz olduğundan, büyük günah işlememiş olsa bile küçük günahtan da tevbe etmenin vacip olduğu şeklindeki en sahih görüşle birlikte. Bir görüşe göre: Vacip olan tevbe getirmek veya tevbe yahut onun haseneden olan kefaretini getirmektir -bu meselede uzun sözler vardır-.
ولعل التوبة إن شاء الله تعالى تفضي إلى إتمامه، وهذا وربما يقال: إن حمل السيئات هنا على ما يعم الكبائر سائغ بناء على أن المهاجرة ترك الشرك وهو إنما يكون بالإسلام والإسلام يجبّ ما قبله، وحينئذ يعتبر في السيئات شبه التوزيع بأن يؤخذ من أنواع مدلولها مع كل وصف ما يناسبه ويكون هذا تصريحا بوعد ما سأله الداعون من غفران الذنوب وتكفير السيئات بالخصوص بعد ما وعد ذلك بالعموم، واعترض بأن هذا على ما فيه مبني على أن الإسلام يجبّ ما قبله مطلقا وفيه خلاف، فقد قال الزركشي: إن الإسلام المقارن للندم إنما يكفر وزر الكفر لا غير، وأما غيره من المعاصي فلا يكفر إلا بتوبة عنه بخصوصه كما ذكره البيهقي، واستدل عليه
İnşallah Teâlâ tevbe bunu tamamlamaya ulaştırır. Bununla birlikte bazen şöyle denilebilir: Muhaceretin şirki terk etmek olduğuna ve bunun da ancak İslam ile olacağına ve İslam'ın da öncesini sileceğine (yecübbü) binaen burada seyyiâtın büyük günahları kapsayacak şekilde hamledilmesi caizdir. O vakit seyyiâtta bir nevi tevzi (dağılım) gözetilir; şöyle ki delalet ettiği türlerden her bir vasıfla ona uygun olanı alınır ve bu durum, dua edenlerin istedikleri günahların bağışlanması ve kötülüklerin örtülmesi hususunun genel olarak vadedilmesinden sonra özellikle vadedilmesinin tasrihi olur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum, içerdiği şeyle birlikte, İslam'ın öncesini mutlak olarak sildiğine bina edilmiştir; halbuki bunda ihtilaf vardır. Nitekim Zerkeşî şöyle demiştir: Pişmanlıkla beraber olan İslam ancak küfür günahını örter, başkasını değil. Beyhakî'nin zikrettiği gibi küfür dışındaki diğer günahlara gelince; onlar ancak hususi olarak onlardan tevbe etmekle örtülür. Buna da
بقوله ﷺ: «إن أحسن في الإسلام لم يؤاخذ بالأول ولا بالآخر وإن أساء في الإسلام أخذ بالأول والآخر»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu buyruğu delil getirilmiştir: «Kim İslam'da güzel davranırsa öncekinden ve sonrakinden hesaba çekilmez; kim de İslam'da kötülük yaparsa öncekinden ve sonrakinden hesaba çekilir.»
ولو كان الإسلام يكفر سائر المعاصي لم يؤاخذ بها إذا أسلم، وأجيب بأنه مع اعتبار ما ذكر من شبه التوزيع يهون أمر الخلاف كما لا يخفى على أرباب الإنصاف فتدبر وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ إشارة إلى ما عبر عنه الداعون فيما قبل بقولهم وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ على أحد القولين، أو رمز إلى ما سألوه بقولهم وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ على قول الآخر ثَواباً مصدر مؤكد لما قبله لأن معنى الجملة لأثيبنهم بذلك فوضع ثوابا موضع الإثابة وإن كان في الأصل اسما لما يثاب به كالعطاء لما يعطى، وقيل: إنه تمييز أو حال من جنات لوصفها، أو من ضمير المفعول أي مثابا أو مثابين، وقيل: إنه بدل من جنات، وقال الكسائي: إنه منصوب على القطع، وقوله تعالى: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ صفة لثوابا وهو وصف مؤكد لأن الثواب لا يكون إلا من عنده تعالى لكنه صرح به تعظيما للثواب وتفخيما لشأنه، ولا يرد أن المصدر إذا وصف كيف يكون مؤكدا، لما تقرر في موضعه أن الوصف المؤكد لا ينافي كون المصدر مؤكدا.
Eğer İslam diğer bütün masiyetleri örtseydi, Müslüman olduğu takdirde onlardan hesaba çekilmezdi. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zikredilen taksim benzeri gözetilmekle birlikte, insaf sahiplerine gizli kalmayacağı üzere ihtilaf meselesi hafifler; iyi düşün! { وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “ve onları altından ırmaklar akan cennetlere sokacağım” ifadesi, iki görüşten birine göre dua edenlerin daha önce { وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “bize elçilerin vasıtasıyla vadettiğini ver” sözleriyle ifade ettikleri şeye bir işarettir; ya da diğer bir görüşe göre { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü bizi rezil etme” sözleriyle talep ettikleri şeye bir remizdir. { ثَواباً } “bir mükafat olarak” kelimesi kendisinden öncesini tekit eden bir masdardır; çünkü cümlenin manası 'onlara bununla mutlaka sevap vereceğim' demektir; bu sebeple -aslen verilen şeye atâ denilmesi gibi sevap olarak verilen şeyin adı olsa da- sevap kelimesi sevap vermenin (isâbenin) yerine konulmuştur. Bir görüşe göre o, cennetlerin sıfatı olması sebebiyle ondan temyiz veya hâldir; ya da mef'ul zamirinden hâldir, yani 'sevaplandırılmış olarak' demektir. Bir görüşe göre o, cennetlerden bedeldir. Kisâî ise onun kat' (kesme) üzere mansup olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ'nın { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından” buyruğu, sevabın sıfatıdır ve müekkid (pekiştirici) bir sıfattır; zira sevap ancak O Teâlâ'nın katından olur, fakat sevabı yüceltmek ve şanını ululamak için açıkça zikredilmiştir. Masdar sıfatlandığı zaman nasıl müekkid olur diye bir itiraz vârid olmaz; çünkü kendi yerinde takarrür ettiği üzere pekiştirici sıfat masdarın müekkid olmasına mani değildir.
وقيل: إنه متعلق- بثوابا- باعتبار تأويله باسم المفعول، وقوله سبحانه: وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ تذييل مقرر لمضمون ما قبله، والاسم الجليل مبتدأ خبره عِنْدَهُ وحُسْنُ الثَّوابِ مرتفع بالظرف على الفاعلية لاعتماده على المبتدأ، أو هو مبتدأ ثان والظرف خبره، ولجملة خبر المبتدأ الأول، والكلام مخرّج مخرج قول الرجل:
Bir görüşe göre o, ism-i mef'ul olarak tevil edilmesi itibarıyla 'sevâben' kelimesine mütealliktir. Subhânehu'nun { وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ } “Güzel mükafat ise Allah katındadır” buyruğu, öncesinin içeriğini pekiştiren bir tezyildir. Lafza-i Celâl mübtedadır, haberi { عِنْدَهُ } ifadesidir; { حُسْنُ الثَّوابِ } ise mübtedaya dayandığı için fail olarak zarf ile merfudur; ya da o ikinci mübtedadır, zarf ise onun haberidir ve cümle birinci mübtedanın haberidir. Söz, kişinin şu sözü üslubunda getirilmiştir:
عندي ما تريد يريد اختصاصه به وتملكه له، وإن لم يكن عنده فليس معنى عنده حُسْنُ الثَّوابِ أن الثواب بحضرته وبالقرب منه على ما هو حقيقة لفظ عنده، بل مثل هناك كونه بقدرته وفضله بحيث لا يقدر عليه غيره بحال الشيء يكون بحضرة أحد لا يدعيه لغيره، والاختصاص مستفاد من هذا التمثيل حتى لو لم يجعل حُسْنُ الثَّوابِ مبتدأ مؤخرا كان الاختصاص بحاله، وقد أفادت الآية مزيد فضل المهاجرين ورفعة شأنهم.
'İstediğin şey benim yanımdadır' diyerek onun kendisine mahsus olduğunu ve ona malik olduğunu kasteder; yanında bulunmasa bile. Dolayısıyla güzel sevabın O'nun yanında olmasının manası; sevabın, 'katında' (ınde) lafzının hakiki manasında olduğu gibi O'nun huzurunda ve O'na yakın olması demek değildir; bilakis oradaki durum, başkasının güç yetiremeyeceği şekilde O'nun kudreti ve lütfuyla olması bakımından, bir kimsenin huzurunda olup da başkası için iddia edemeyeceği bir şeyin durumuna benzetilmiştir. İhtisas (özel olma) manası bu temsilden elde edilir; öyle ki { حُسْنُ الثَّوابِ } lafzı muahhar mübteda kılınmasa bile ihtisas kendi halinde kalır. Ayet, muhacirlerin faziletinin üstünlüğünü ve şanlarının yüceliğini bildirmiştir.
وأخرج ابن جرير وأبو الشيخ والبيهقي وغيرهم عن ابن عمر قال: سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقول: «إن أول ثلاثة يدخلون الجنة لفقراء المهاجرين الذين تتقى بهم المكاره إذا أمروا سمعوا وأطاعوا وإن كانت لرجل منهم حاجة إلى السلطان لم تقض حتى يموت وهي في صدره. وإن الله تعالى يدعو يوم القيامة الجنة فتأتي بزخرفتها وزينتها فيقول: أين عبادي الذين قاتلوا في سبيلي وأوذوا في سبيلي وجاهدوا في سبيلي أدخلوا الجنة فيدخلونها بغير عذاب ولا حساب وتأتي الملائكة فيسجدون ويقولون: ربنا نحن نسبح لك الليل والنهار ونقدس لك ما هؤلاء الذين آثرتهم علينا؟ فيقول: هؤلاء عبادي الذين قاتلوا في سبيلي وأوذوا في سبيلي فتدخل الملائكة عليهم من كل باب سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ
İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh, Beyhakî ve diğerleri İbn Ömer'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Cennete ilk girecek üç kişi, kendileriyle kötülüklerden korunulan fakir muhacirlerdir; emredildikleri zaman dinler ve itaat ederler; onlardan birinin sultana bir ihtiyacı olsa ölünceye kadar o ihtiyaç karşılanmaz da göğsünde [ukde olarak] kalır. Kıyamet günü Allah Teâlâ cenneti çağırır; o da süsü ve ziynetiyle gelir. [Allah] buyurur ki: 'Benim yolumda savaşan, benim yolumda eziyet gören ve benim yolumda cihad eden kullarım nerede? Cennete girin!' Onlar da azapsız ve hesapsız olarak oraya girerler. Melekler gelip secdeye kapanırlar ve derler ki: 'Rabbimiz! Biz gece gündüz sana tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz; bizi bırakıp da kendilerini üstün kıldığın bu kimseler kimlerdir?' [Allah] buyurur ki: 'Bunlar benim yolumda savaşan ve benim yolumda eziyet gören kullarımdır.' Bunun üzerine melekler her kapıdan onların yanına girerler: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ }
[الرعد: ٢٤] .
“Sabrettiğinize karşılık size selam olsun! Ahiret yurdu ne güzeldir!” [Ra'd: 24].»
لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ الخطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم، والمراد منه أمته، وكثيرا ما يخاطب سيد القوم بشيء ويراد أتباعه فيقوم خطابه مقام خطابهم، ويحتمل أن يكون عاما للنبي ﷺ وغيره بطريق التغليب تطييبا لقلوب الخاطبين، وقيل: إنه خطاب له ﵊ على أن المراد تثبيته ﷺ على ما هو عليه كقوله تعالى: فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ [القلم: ٨] وضعف بأنه ﵊ لا يكون منه تزلزل حتى يؤمر بالثبات- وفيه نظر لا يخفى- والنهي في المعنى للمخاطب أي لا تغتر بما عليه الكفرة من التبسط في المكاسب والمتاجر والمزارع ووفور الحظ، وإنما جعل النهي ظاهرا للتقلب تنزيلا للسبب منزلة المسبب فإن تغرير التقلب للمخاطب سبب واغتراره به مسبب فمنع السبب بورود النهي عليه ليمتنع المسبب الذي هو اغترار المخاطب بذلك السبب على طريق برهاني وهو أبلغ من ورود النهي على المسبب من أول الأمر، قالوا: وهذا على عكس قول القائل: لا أرينك هنا فإن فيه النهي عن المسبب وهو الرؤية ليمتنع السبب وهو حضور المخاطب.
{ لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } “İnkar edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın!” Hitap Peygamber'edir sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem, ancak kastedilen onun ümmetidir. Çoğunlukla kavmin efendisine bir şeyle hitap edilir ve bununla ona tâbi olanlar kastedilir, böylece ona yapılan hitap onlara yapılan hitabın yerine geçer. Muhatapların gönlünü hoş etmek maksadıyla tağlib yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve başkası için genel olması da muhtemeldir. Bir görüşe göre: Allah Teâlâ'nın { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “O halde yalanlayanlara itaat etme!” [Kalem: 8] buyruğunda olduğu gibi, kastedilenin onun sallallâhu aleyhi ve sellem bulunduğu hal üzere sebat etmesi olması üzere hitap onadır aleyhisselâm. Bu görüş, sebat ile emrolunacak derecede onda aleyhisselâm bir sarsılma olamayacağı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur -bunda gizli olmayan bir düşünme payı vardır-. Nehiy (yasaklama) manada muhatabadır; yani kafirlerin kazançlarda, ticarette, ziraatte geniş imkanlara ve bol nasibe sahip olmalarına sakın aldanma demektir. Zahirde nehyin dolaşmaya (tekallübe) yöneltilmesi, sebebin müsebbeb yerine konulması kabilindendir; zira dolaşmanın muhatabı aldatması sebep, onun buna aldanması ise müsebbeptir; dolayısıyla sebep üzerine nehiy gelmesiyle sebep menedilmiştir ki muhatabın o sebeple aldanması olan müsebbep bürhanî bir yolla menedilsin; bu da nehyin ilk baştan itibaren müsebbebe yönelmesinden daha beliğdir. Demişlerdir ki: Bu durum, birinin 'Seni burada görmeyeyim' sözünün aksinedir; zira bunda sebep olan muhatabın bulunmasının engellenmesi için müsebbep olan görme fiili nehyedilmiştir.
وأورد عليه أن الغارية والمغرورية متضايفان، وقد صرحوا بأن القطع والانقطاع ونحو ذلك مثلا متضايفان، وحقق أن المتضايفين لا يصح أن يكون أحدهما سببا للآخر بل هما معا في درجة واحدة، فالأولى أن يقال: علق النهي بكون التقلب غارا ليفيد نهي المخاطب عن الاغترار لأن نفي أحد المتضايفين يستلزم نفي الآخر، ولا يخفى أن هذا مبني على ما لم يقع الإجماع عليه، ولعل النظر الصائب يقضي بخلافه، وفسر الموصول بالمشركين من أهل مكة، فقد ذكر الواحدي أنهم كانوا في رخاء ولين من العيش وكانوا يتجرون ويتنعمون فقال بعض المؤمنين: إن أعداء الله تعالى فيما نرى من الخير وقد هلكنا من الجوع والجهد فنزلت الآية، وبعض فسره باليهود، وحكي أنهم كانوا يضربون في الأرض ويصيبون الأموال والمؤمنون في عناء فنزلت، وإلى ذلك ذهب الفراء، والقول الأول أظهر، وأيّا ما كان فالجملة مسوقة لتسلية المؤمنين وتصبيرهم ببيان قبح ما أوتي الكفرة من حظوظ الدنيا إثر بيان حسن ما سينالونه من الثواب الجزيل والنعيم المقيم، وقرأ يعقوب برواية رويس وزيد لا يَغُرَّنَّكَ بالنون الخفيفة مَتاعٌ قَلِيلٌ خبر مبتدأ محذوف أي هو يعني تقلبهم متاع قليل، وقلته إما باعتبار قصر مدته أو بالقياس إلى ما فاتهم مما أعد الله تعالى للمؤمنين من الثواب، وفيما رواه مسلم مرفوعا «ما الدنيا في الآخرة إلا مثل ما يجعل أحدكم أصبعه في اليم فينظر بم ترجع» ، وقيل: إن وصف ذلك المتاع بالقلة بالقياس إلى مؤنة السعي وتحمل المشاق فضلا عما يلحقه من الحساب والعقاب في دار الثواب ولا يخفى بعده ثُمَّ مَأْواهُمْ أي مصيرهم الذي يأوون إليه ويستقرون فيه بعد انتقالهم من الأماكن التي يتقلبون فيها.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Aldatan (gārr) olmak ile aldanan (mağrûr) olmak birbirine izafeli (mütazâyif) kavramlardır. Âlimler kesmek ve kesilmek gibi kavramların birbiriyle mütazâyif olduğunu açıkça belirtmişlerdir. İki mütazâyif kavramdan birinin diğerine sebep olmasının sahih olamayacağı, bilakis ikisinin birlikte aynı derecede olduğu tahkik edilmiştir. O halde en uygunu şöyle denilmesidir: Dolaşmanın aldatıcı olmasına nehiy bağlanmıştır ki muhatabın aldanmasını nehyetmeyi ifade etsin; çünkü iki mütazâyif kavramdan birinin nefyi diğerinin de nefyini gerektirir. Gizli değildir ki bu, üzerinde icma vaki olmamış bir esasa dayanmaktadır; muhtemelen isabetli bakış da bunun aksini iktiza eder. Mevsûl, Mekke ehlinden olan müşriklerle tefsir edilmiştir; nitekim Vâhidî onların bolluk ve refah içinde bir hayat sürdüklerini, ticaret yapıp nimetlendiklerini zikretmiştir; bunun üzerine bazı müminler: 'Gördüğümüz kadarıyla Allah Teâlâ'nın düşmanları hayır içinde, biz ise açlık ve meşakkatten helak olduk' demişler ve bu ayet inmiştir. Bazıları ise bunu Yahudilerle tefsir etmiştir; onların yeryüzünde dolaşıp mallar elde ettikleri, müminlerin ise sıkıntı içinde olduğu ve ayetin bu sebeple indiği rivayet edilmiştir; Ferrâ da bu görüşe gitmiştir; birinci görüş ise daha açıktır. Her nasıl olursa olsun cümle; kafirlerin nail olacağı o büyük sevabın ve kalıcı nimetin güzelliğinin beyan edilmesinin hemen ardından, kafirlere verilen dünya nasiplerinin çirkinliğini açıklayarak müminleri teselli etmek ve sabırlı kılmak için sevk edilmiştir. Ya'kûb, Ruveys ve Zeyd rivayetinde hafif nun ile { لا يَغُرَّنَّكَ } şeklinde okumuştur. { مَتاعٌ قَلِيلٌ } “az bir geçimliktir” ifadesi mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani o -yani onların dolaşması- az bir geçimliktir. Azlığı ise ya süresinin kısalığı itibarıyladır ya da Allah Teâlâ'nın müminler için hazırladığı sevaptan onların kaçırdıkları şeylere kıyasladır. Müslim'in merfû olarak rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ahiretin yanında dünyanın durumu, ancak sizden birinin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecek.» Bir görüşe göre: O geçimliğin azlıkla nitelenmesi; sevap yurdundaki hesap ve azaptan ona ulaşacak olanlar bir yana, çalışma külfetine ve meşakkatlere katlanmaya kıyasladır; bunun uzak bir görüş olduğu ise gizli değildir. { ثُمَّ مَأْواهُمْ } “Sonra onların barınakları” yani içinde dolaştıkları mekanlardan intikal ettikten sonra varacakları ve içinde yerleşecekleri yerleri,
جَهَنَّمُ التي لا يوصف عذابها وَبِئْسَ الْمِهادُ أي بئس ما مهدوا لأنفسهم وفرشوا جهنم، وفيه إشارة إلى مصيرهم إلى تلك الدار مما جنته أنفسهم وكسبته أيديهم.
azabı tarif edilemeyen { جَهَنَّمُ } “cehennemdir”. { وَبِئْسَ الْمِهادُ } “O ne kötü bir yataktır!” yani cehennem kendileri için hazırladıkları ve serdikleri ne kötü bir döşektir. Bunda, o yurda varmalarının kendi nefislerinin işlediği ve ellerinin kazandığı şeylerden ötürü olduğuna bir işaret vardır.
لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها. لكِنِ للاستدراك عند النجاة وهو رفع توهم ناشئ من السابق وعند علماء المعاني لقصر القلب وردّ اعتقاد المخاطب، وتوجيه الآية على الأول أنه لما وصف الكفار بقلة نفع تقلبهم في التجارة وتصرفهم في البلاد لأجلها جاز أن يتوهم متوهم أن التجارة من حيث هي مقتضية لذلك فاستدرك أن المتقين وإن أخذوا في التجارة لا يضرهم ذلك وأن لهم ما وعدوا به أو يقال إنه تعالى لما جعل تمتع المتقلبين قليلا مع سعة حالهم أو هم ذلك أن المسلمين الذين لا يزالون في الجهد والجوع في متاع في كمال القلة فدفع بأن تمتعهم للاتقاء والاجتناب عن الدنيا ولا تمتع من الدنيا فوقه لأنه وسيلة إلى نعمة عظيمة أبدية هي الخلود في الجنات، وعلى الثاني ردّ لاعتقاد الكفرة أنهم متمتعون من الحياة والمؤمنون في خسران عظيم، وعلل بعض المحققين جعل التقوى في حيز الصلة بالإشعار بكون الخصال المذكورة من باب التقوى، والمراد بها الاتقاء عن الشرك والمعاصي، والموصول مبتدأ والظرف خبره، وجَنَّاتٌ مرتفع به على الفاعلية لاعتماده على المبتدأ، أو مرتفع بالابتداء، والظرف خبره، والجملة خبر المبتدأ، وخالِدِينَ حال مقدرة من الضمير المجرور في لَهُمْ أو من جَنَّاتٌ لتخصيصها بجملة الصفة، والعامل ما في الظرف من معنى الاستقرار، وقرأ أبو جعفر «لكنّ» بتشديد النون نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ النزل بضمتين وكذا النزل بضم فسكون ما يعد للضيف أول نزوله من طعام وشراب وصلة، قال الضبي:
{ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها } “Fakat Rablerinden sakınanlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedi kalacakları cennetler vardır”. 'Lâkin' (لكِنِ) edatı, nahivcilere göre istidrâk (düzeltme) içindir ki bu da önceden doğan bir vehmi gidermektir; meânî âlimlerine göre ise kasr-ı kalb (inancı tersine çevirme) ve muhatabın inancını reddetmek içindir. Ayetin birinciye göre açıklaması şudur: Kafirler ticarette dolaşmalarının ve bu sebeple beldelerde tasarrufta bulunmalarının faydasının azlığı ile nitelenince, bir vehmeden kimsenin ticaretin bizzat kendisi itibarıyla bunu gerektirdiğini vehmetmesi caiz oldu; bunun üzerine takva sahiplerinin ticarete atılsalar bile bunun kendilerine zarar vermeyeceği ve vadedildikleri şeylerin kendilerine ait olduğu istidrak edildi. Yahut şöyle denilir: Allah Teâlâ imkanlarının genişliğine rağmen gezip dolaşanların faydalanmasını az kılınca, bu durum sürekli sıkıntı ve açlık içinde olan Müslümanların son derece az bir geçimlik içinde olduklarını vehmettirdi; bu vehim, onların faydalanmasının takva ve dünyadan sakınmak için olduğu ve dünyadan bunun üzerinde bir faydalanma olamayacağı, çünkü bunun cennetlerde ebedi kalmak gibi ebedi ve büyük bir nimete vesile olduğu belirtilerek giderildi. İkinciye göre ise, kafirlerin hayattan faydalanan kimseler olduğu ve müminlerin ise büyük bir hüsran içinde bulunduğu şeklindeki inançlarını bir reddir. Bazı muhakkikler takvanın sıla konumunda getirilmesini, zikredilen hasletlerin takva kabilinden olduğuna işaret etmekle gerekçelendirmişlerdir; bununla kastedilen ise şirkten ve günahlardan sakınmaktır. Mevsûl mübteda, zarf ise onun haberidir; { جَنَّاتٌ } kelimesi mübtedaya dayandığı için fail olarak onunla merfudur ya da mübteda olmakla merfudur, zarf ise onun haberidir ve cümle mübtedanın haberidir. { خالِدِينَ } ise { لَهُمْ } ifadesindeki mecrur zamirden veya sıfat cümlesiyle tahsis edildiği için { جَنَّاتٌ } kelimesinden mukadder bir hâldir; âmili ise zarftaki istikrar manasıdır. Ebû Ca'fer nun harfinin şeddesiyle «لكنّ» şeklinde okumuştur. { نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından bir ikram olarak”. Nüzül (نُزُل) iki damme ile ve aynı şekilde damme ve sükûn ile misafire ilk indiğinde yiyecek, içecek ve ihsandan hazırlanan şeydir. ed-Dabbî şöyle demiştir: