وكنا إذا الجبار بالجيش ضافنا ... جعلنا القنا والمرهفات له (نزلا)
Zorba biri ordusuyla bize misafir olduğunda / Mızrakları ve keskin kılıçları ona ikram (nüzül) kılardık.
ويستعمل بمعنى الزاد مطلقا، ويكون جمعا بمعنى النازلين كما في قول الأعشى:
[Nüzül kelimesi] mutlak olarak azık anlamında da kullanılır. el-A'şâ'nın şu sözünde olduğu gibi konaklayanlar/inenler anlamında çoğul da olur:
أو ينزلون فإنا معشر (نزل) وقد جوز ذلك أبو علي في الآية، وكذا يجوز أن يكون مصدرا، قيل: وأصل معنى النزل مفردا الفضل والريع في الطعام، ويستعار للحاصل عن الشيء، ونصبه هنا إما على الحالية من جَنَّاتٌ لتخصيصها بالوصف والعامل فيه ما في الظرف من معنى الاستقرار إن كان بمعنى ما يعد إلخ، وجعل الجنة حينئذ نفسها نُزُلًا من باب التجوز، أو بتقدير مضاف أي ذات نزل، وإما على الحالية من الضمير في خالِدِينَ إن كان جمعا، وإما على أنه مفعول مطلق لفعل محذوف إن كان مصدرا وهو حينئذ بمعنى النزول أي نزلوها نزلا، وجوز على تقدير مصدريته أن يكون بمعنى المفعول فيكون حالا من الضمير المجرور في فِيها أي منزولة، والظرف صفة نُزُلًا إن لم تجعله جمعا وإن جعلته ففيه- كما قال أبو البقاء- وجهان: أحدهما أنه حال من المفعول المحذوف لأن التقدير نُزُلًا إياها، والثاني أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي ذلك من عند الله أي بفضله، وذهب كثير من العلماء على أن النزل بالمعنى الأول- وعليه تمسك بعضهم بالآية على رؤية الله تعالى لأنه لما كانت الجنة بكليتها نزلا فلا بد من شيء آخر يكون أصلا بالنسبة إليها وليس وراء الله تعالى شيء- وهو كما ترى، نعم فيه حينئذ إشارة إلى أن القوم ضيوف الله تعالى وفي ذلك كمال اللطف بهم وَما عِنْدَ اللَّهِ من الأمور المذكورة الدائمة لكثرته ودوامه خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ مما يتقلب فيه الفجار من المتاع القليل الزائل لقلته وزواله، والتعبير عنهم- بالأبرار- ووضع الظاهر موضع الضمير كما قيل: للإشعار بأن الصفات المعدودة من أعمال البر كما أنها من قبيل التقوى والجملة تذييل، وزعم بعضهم أن هذا مما يحتمل أن يكون إشارة إلى الرؤية لأن فيه إيذانا بمقام العندية والقرب الذي لا يوازيه شيء من نعيم الجنة، والموصول مبتدأ، والظرف صلته، وخَيْرٌ خبره ولِلْأَبْرارِ صفة خَيْرٌ.
“Yahut konaklarlar; zira biz de konaklayan (nüzül) bir topluluğuz.” Ebû Alî ayette bunu caiz görmüştür. Aynı şekilde masdar olması da caizdir. Denildi ki: Nüzülün tekil olarak asıl anlamı yiyecekteki bereket ve fazlalıktır; bir şeyden hâsıl olan şey için de istiare edilir. Buradaki mansub oluşu ise: Ya vasıfla tahsis edildiği için { جَنَّاتٌ } kelimesinden hâl olmasındandır —eğer hazırlanan şey vb. anlamında ise buradaki âmil zarftaki istikrar manasıdır ve bu durumda cennetin bizzat kendisinin { نُزُلًا } kılınması mecaz yoluyladır veya muzâf takdiriyle 'nüzül sahibi' demektir—; ya çoğul ise { خالِدِينَ } içindeki zamirden hâl olmasıyladır; ya da masdar ise mahzuf bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olmasıyladır ki bu durumda nüzûl (inmek/konaklamak) anlamındadır, yani “oraya tam bir inişle indiler/konakladılar” demektir. Masdar oluşu takdirinde mef'ûl (ismi mef'ûl) anlamında olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { فِيها } ifadesindeki mecrur zamirden hâl olur, yani 'konaklanan yer' manasındadır. Şayet onu çoğul kabul etmezsen zarf { نُزُلًا } kelimesinin sıfatıdır; eğer çoğul kabul edersen —Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi— bunda iki vecih vardır: Birincisi mahzuf mef'ûlden hâl olmasıdır, zira takdir “oraya konaklayanlar olarak” şeklindedir; ikincisi ise mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır, yani “bu Allah katındandır”, yani O'nun lütfundandır. İlim adamlarının çoğu nüzülün birinci anlamda olduğu görüşüne varmıştır —buna dayanarak bazıları ayetten Allah Teâlâ'nın rü'yeti (görülmesi) lehine delil çıkarmışlardır; zira cennet bütünüyle bir nüzül (ikramlık/ön ikram) olunca, ona nispetle asıl olan başka bir şeyin bulunması gerekir ve Allah Teâlâ'dan öte bir şey yoktur—. Bu [istidlal] gördüğün gibidir. Evet, bu durumda o topluluğun Allah Teâlâ'nın misafirleri olduğuna bir işaret vardır ve bunda onlara yönelik tam bir lütuf bulunmaktadır. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında olanlar ise” zikredilen ve çokluğu ile devamlılığı sebebiyle kalıcı olan şeylerden olup, { خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “iyiler için daha hayırlıdır”, günahkârların içinde dönüp dolaştıkları, azlığı ve yok olup gitmesi sebebiyle zail olan o azıcık geçimlikten. Onlardan “ebrâr” (iyiler) diye bahsedilmesi ve zamir yerine zahir ismin konulması —denildiği üzere— sayılan niteliklerin takva kabilinden olduğu gibi iyilik (birr) amellerinden de olduğuna işaret etmek içindir. Cümle tezyîldir (pekiştirici tamamlamadır). Bazıları bunun rü'yete işaret olma ihtimali bulunan şeylerden olduğunu ileri sürmüştür; çünkü bunda, cennet nimetlerinden hiçbir şeyin dengi olamayacağı bir indiyyet (katında olma) ve kurbiyyet (yakınlık) makamına bir bildirim vardır. Mevsûl mübteda, zarf onun sılası, { خَيْرٌ } haberi ve { لِلْأَبْرارِ } ise { خَيْرٌ } kelimesinin sıfatıdır.
وجوز أن يكون لِلْأَبْرارِ خبرا والنية به التقديم أي والذي عند الله مستقر للأبرار وخَيْرٌ على هذا خبر ثان، وقيل لِلْأَبْرارِ حال من الضمير في الظرف، وخَيْرٌ خبر المبتدأ، وتعقبه أبو البقاء بأنه بعيد لأن فيه الفصل بين المبتدأ والخبر بحال لغيره والفصل بين الحال وصاحب الحال غير المبتدأ وذلك لا يجوز في الاختيار وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ
{ لِلْأَبْرارِ } ifadesinin haber olması ve takdiminin niyet edilmiş olması da caiz görülmüştür; yani “Allah katında olan şey iyiler için sabittir” demektir ve { خَيْرٌ } kelimesi bu takdire göre ikinci haberdir. { لِلْأَبْرارِ } ifadesinin zarftaki zamirden hâl, { خَيْرٌ } kelimesinin ise mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir. Ebû'l-Bekâ bunu uzak bir ihtimal olarak değerlendirmiş ve şöyle demiştir: Çünkü bunda mübteda ile haberin arasına başkasına ait bir hâl ile girilmesi ve hâl ile mübteda olmayan zü'l-hâl (hâl sahibi) arasının ayrılması söz konusudur; bu ise tercihe şayan kullanımda caiz değildir. { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ }
أخرج ابن جرير عن جابر أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال لما مات النجاشي: «اخرجوا فصلوا عن أخ لكم فخرج فصلى بنا فكبر أربع تكبيرات فقال المنافقون: انظروا إلى هذا يصلي على علج نصراني لم يره قط» فأنزل الله تعالى هذه الآية.
İbn Cerîr'in Câbir'den rivayet ettiğine göre, Necâşî vefat ettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Çıkın ve bir din kardeşiniz için cenaze namazı kılın» buyurdu. Bunun üzerine çıktı, bize namaz kıldırdı ve dört tekbir getirdi. Münafıklar ise: «Şuna bakın, hiç görmediği Hristiyan bir kâfire namaz kılıyor» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وروي ذلك أيضا عن ابن عباس وأنس وقتادة، وعن عطاء أنها نزلت في أربعين رجلا من أهل نجران من بني الحارث بن كعب اثنين وثلاثين من أرض الحبشة وثمانية من الروم كانوا جميعا على دين عيسى ﵇ فآمنوا بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم، وروي عن ابن جريج وابن زيد وابن إسحاق أنها نزلت في جماعة من اليهود أسلموا، منهم عبد الله بن سلام ومن معه، وعن مجاهد أنها نزلت في مؤمني أهل الكتاب كلهم، وأشهر الروايات أنها نزلت في النجاشي- وهو بفتح النون على المشهور- كما قال الزركشي.
Bu rivayet aynı şekilde İbn Abbâs, Enes ve Katâde'den de nakledilmiştir. Atâ'dan gelen rivayette ise ayetin Necran ehlinden Hâris b. Ka'b oğullarından kırk kişi hakkında indiği belirtilir; bunların otuz ikisi Habeşistan topraklarından, sekizi ise Rumlardandı. Hepsi Îsâ aleyhisselâm'ın dini üzere idiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ettiler. İbn Cüreyc, İbn Zeyd ve İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre ayet, aralarında Abdullah b. Selâm ve beraberindekilerin de bulunduğu Müslüman olan bir grup Yahudi hakkında inmiştir. Mücâhid'den ise Ehl-i Kitap müminlerinin tamamı hakkında indiği rivayet edilmiştir. En meşhur rivayetler ise Zerkeşî'nin dediği gibi meşhur kıraate göre nun harfinin fethasıyla Necâşî hakkında indiği yönündedir.
ونقل ابن السيد كسرها- وعليه ابن دحية- وفتح الجيم مخففة- وتشديدها غلط- وآخره ياء ساكنة وهو الأكثر رواية لأنها ليست للنسبة، ونقل ابن الأثير تشديدها، ومنهم من جعله غلطا- وهو لقب كل من ملك الحبشة- واسمه أصحمة- بفتح الهمزة وسكون الصاد المهملة وحاء مهملة- والحبشة يقولونه بالخاء المعجمة، ومعناه عندهم عطية الصنم، وذكر مقاتل في نوادر التفسير أن اسمه مكحول بن صعصعة، والأول هو المشهور، وقد توفي في رجب سنة تسع، والجملة مستأنفة سيقت لبيان أن أهل الكتاب ليس كلهم كمن حكيت صفاتهم من نبذ الميثاق وتحريف الكتاب وغير ذلك، بل منهم من له مناقب جليلة، وفيها أيضا تعريض بالمنافقين الذين هم أقبح أصناف الكفار وبهذا يحصل ربط بين الآية وما قبلها من الآيات، وإذا لاحظت اشتراك هؤلاء مع أولئك المؤمنين فيما عند الله تعالى من الثواب قويت المناسبة وإذا لاحظ أن فيما تقدم مدح المهاجرين وفي هذا مدحا للمهاجرين إليهم من حيث إن الهجرة الأولى كانت إليهم كان المناسبة أقوى، وإذا اعتبر تفسير الموصول في قوله تعالى: لا يَغُرَّنَّكَ باليهود زادت قوة بعد ولام الابتداء داخلة على اسم إن وجاز ذلك لتقدم الخبر وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ من القرآن العظيم الشأن وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ من الإنجيل والتوراة أو منهما وتأخير إيمانهم بالقرآن في الذكر مع أن الأمر بالعكس في الوجود لما أن القرآن عيار ومهيمن عليه فإن إيمانهم بذلك إنما يعتبر بتبعية إيمانهم بالقرآن إذ لا عبرة بما في الكتابين من الأحكام المنسوخة وما لم ينسخ إنما يعتبر من حيث ثبوته بالقرآن ولتعلق ما بعد بذلك، وقيل: قدم الإيمان بما أنزل على المؤمنين تعجيلا لإدخال المسرة عليهم، والمراد من الإيمان بالثاني الإيمان به من غير تحريف ولا كتم كما هو شأن المحرفين والكاتمين واتباع كل من العامة خاشِعِينَ لِلَّهِ أي خاضعين له سبحانه، وقال ابن زيد: خائفين متذللين، وقال الحسن: الخشوع الخوف اللازم للقلب من الله تعالى وهو حال من فاعل يُؤْمِنُ وجمع حملا على المعنى بعد ما حمل على اللفظ أولا، وقيل: حال من ضمير إليهم وهو أقرب لفظا فقط، وجيء بالحال تعريضا بالمنافقين الذين يؤمنون خوفا من القتل، ولِلَّهِ متعلق- بخاشعين. وقيل: هو متعلق بالفعل المنفي بعده وهو في نية التأخير كأنه قال سبحانه: لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا لأجل الله تعالى، والأول أولى، وفي هذا النفي تصريح بمخالفتهم للمحرفين، والجملة في موضع الحال أيضا والمعنى لا يأخذون عوضا يسيرا على تحريف الكتاب وكتمان الحق من الرشا والمآكل كما فعله غيره ممن وصفه سبحانه فيما تقدم، ووصف الثمن بالقليل إما لأن كل ما يؤخذ
İbnu's-Sîd [nun harfinin] kesresini nakletmiştir —İbn Dihye de bu görüştedir—; cim harfi şeddesiz fetha iledir —şeddeli olması ise hatadır— ve sonu sakin bir yâ harfidir, nisbet eki olmadığı için en çok gelen rivayet de böyledir. İbnu'l-Esîr şeddeli oluşunu nakletmiş, bazısı ise bunu hata saymıştır. Bu, Habeşistan'a hükümdar olan herkesin unvanıdır. Onun asıl adı —fethalı hemze, noktasız sâd'ın sükûnu ve noktasız hâ ile— Ashame'dir; Habeşliler bunu noktalı hı ile söylerler ve onların dilindeki anlamı 'putun bağışı' demektir. Mukâtil Nevâdiru't-Tefsîr'de adının Mekhûl b. Sa'saa olduğunu zikretmiştir; birincisi ise meşhur olandır. Kendisi hicri dokuzuncu yılın Recep ayında vefat etmiştir. Cümle, Ehl-i Kitabın hepsinin ahdi bozan, kitabı tahrif eden ve benzeri durumları anlatılan kimseler gibi olmadığını, bilakis içlerinde yüce faziletlere sahip olanların da bulunduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir müste'nefedir. Ayette aynı zamanda kâfirlerin en çirkin zümresi olan münafıklara da bir tariz (taşlama) vardır; bu sayede ayet ile kendisinden önceki ayetler arasında irtibat kurulmuş olur. Bunların Allah Teâlâ katındaki sevap hususunda o müminlerle ortak olduğunu dikkate aldığında münasebet kuvvetlenir; daha önce geçen ayetlerde muhacirlerin övüldüğü, bunda ise ilk hicretin kendilerine yapılması hasebiyle kendilerine hicret edilenlerin övüldüğü dikkate alınırsa münasebet daha da güçlenir. Allah Teâlâ'nın { لا يَغُرَّنَّكَ } kavlindeki mevsûlün Yahudilerle tefsir edildiği kabul edilirse münasebet daha da kuvvet kazanır. İbtidâ lâm'ı (لَمَنْ) inne'nin ismine dahil olmuştur ve haberin öne geçmesi sebebiyle bu caiz olmuştur. { وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } şanı yüce olan Kur'an'dan [indirilenlere], { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ } İncil ve Tevrat'tan ya da her ikisinden [indirilenlere]. Varlıkta bunun aksi olmasına rağmen zikirde Kur'an'a imanlarının sonraya bırakılması, Kur'an'ın bir ölçü ve onun üzerinde şahit ve koruyucu (müheymin) olmasındandır; zira onların öncekilere imanı ancak Kur'an'a imanlarına tabi olmakla muteberdir; çünkü iki kitaptaki neshedilmiş hükümlere itibar edilmez, neshedilmemiş olanlar ise ancak Kur'an ile sabit olması bakımından muteber sayılır ve sonraki ifadenin bununla irtibatından ötürüdür. Denildi ki: Müminlere bir sevinç ulaştırmayı öne almak için müminlere indirilene iman öne geçirilmiştir. İkincisine imandan murat ise tahrif edenlerin, hakkı gizleyenlerin ve avamdan her birine tabi olanların yaptığı gibi tahrif etmeksizin ve gizlemeksizin ona iman etmektir. { خاشِعِينَ لِلَّهِ } yani O Sübhânehu'ya boyun eğicidirler. İbn Zeyd: “Korkan ve tezellül eden kimselerdir” demiştir. Hasan el-Basrî ise: “Huşu, Allah Teâlâ'dan kalbe yerleşen korkudur” demiştir. Bu kelime, { يُؤْمِنُ } fiilinin failinden hâldir; önce lafza hamledildikten sonra burada manaya hamledilerek çoğul getirilmiştir. { إِلَيْهِمْ } ifadesindeki zamirden hâl olduğu da söylenmiştir ki sadece lafızca en yakın olan budur. Hâl ifadesi, öldürülme korkusundan iman eden münafıklara bir tariz olarak getirilmiştir. { لِلَّهِ } ise { خاشِعِينَ } kelimesine mütealliktir. Ondan sonra gelen menfî fiile müteallik olduğu ve takdirinin sonraya bırakıldığı da söylenmiştir; sanki Allah Sübhânehu: { لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } Allah Teâlâ'nın rızası uğruna [az bir fiyata satmazlar] buyurmuş gibidir. Birincisi daha evladır. Bu nefyde onların tahrifçilere muhalif olduklarına açık bir delalet vardır. Cümle aynı şekilde hâl konumundadır ve anlamı: Allah Sübhânehu'nun daha önce nitelediği diğerlerinin yaptığı gibi rüşvet ve menfaat türünden kitabı tahrif etme ve hakkı gizleme karşılığında az bir bedel almazlar demektir. Semenin (bedelin) 'az' olarak nitelendirilmesi ise ya tahrif karşılığında alınan
على التحريف كذلك ولو كان ملء الخافقين، وإما لمجرد التعريض بالآخذين ومدحهم بما ذكر ليس من حيث عدم الأخذ فقط بل لتضمن ذلك إظهار ما في الآيات من الهدى وشواهد نبوته ﷺ.
her şeyin —doğu ile batı arasını dolduracak kadar olsa bile— böyle [az ve değersiz] olmasındandır ya da sadece alanlara bir tariz ve onların zikredilen şeyle övülmesidir; bu da sadece menfaati almamak bakımından değil, aynı zamanda bunun ayetlerdeki hidayeti ve O'nun ﷺ nübüvvetinin şahitlerini açığa çıkarmayı içermesindendir.
أُولئِكَ أي الموصوفون بما ذكر من الصفات الحميدة، واختيار صيغة البعد لإيذان بعلو مرتبتهم وبعد منزلتهم في الشرف والفضيلة لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ أي ثواب أعمالهم وأجر طاعتهم والإضافة للعهد أي الأجر المختص بهم الموعود لهم بقوله سبحانه: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ [القصص: ٥٤] وقوله تعالى: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ [الحديد: ٢٨] وفي التعبير بعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم ما لا يخفى من اللطف وفي الكلام أوجه من الإعراب فقد قالوا: إن أُولئِكَ مبتدأ والظرف خبره وأجرهم مرتفع بالظرف، أو الظرف خبر مقدم، وأَجْرُهُمْ مبتدأ مؤخر، والجملة خبر المبتدأ، وعِنْدَ رَبِّهِمْ نصب على الحالية من أَجْرُهُمْ.
{ أُولئِكَ } yani zikredilen bu övgüye değer sıfatlarla vasıflananlar. Uzaklık işaret zamirinin seçilmesi, onların mertebelerinin yüceliğini, şeref ve faziletteki derecelerinin yüksekliğini bildirmek içindir. { لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } yani amellerinin sevabı ve itaatlerinin karşılığı [onlaradır]. İzafet ahd içindir; yani Sübhânehu'nun: “Onlara mükâfatları iki defa verilecektir” [Kasas: 54] ve Teâlâ'nın: “Size rahmetinden iki pay versin” [Hadîd: 28] buyruğuyla kendilerine vadedilen, kendilerine has ecirdir. Onların zamirine izafe edilerek rubûbiyet unvanıyla ifade edilmesindeki lütuf ise gizli değildir. İbarede birkaç irap vechi vardır; nitekim şöyle demişlerdir: { أُولئِكَ } mübteda, zarf onun haberi ve { أَجْرُهُمْ } zarf ile merfudur; ya da zarf mukaddem haber, { أَجْرُهُمْ } muahhar mübtedadır ve cümle mübtedanın haberidir. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } ise { أَجْرُهُمْ } kelimesinden hâl olarak mansubdur.
وقيل: متعلق به بناء على أن التقدير لهم أن يؤجروا عند ربهم، وجوز أن يكون أَجْرُهُمْ مبتدأ، وعِنْدَ رَبِّهِمْ خبره، «ولهم متعلق بما دل عليه الكلام من الاستقرار والثبوت لأنه في حكم الظرف، والأوجه من هذه الأوجه هو الشائع على ألسنة المعربين إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ إما كناية عن كمال علمه تعالى بمقادير الأجور ومراتب الاستحقاق وإنه يوفيها كل عامل على ما ينبغي وقدر ما ينبغي وحينئذ تكون الجملة استئنافا واردا على سبيل التعليل لقوله تعالى: لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ أو تذييلا لبيان علة الحكم المفاد بما ذكر، وإما كناية عن قرب الأجر الموعود فإن سرعة الحساب تستدعي سرعة الجزاء، وحينئذ تكون الجملة تكميلا لما قبلها فإنه في معنى الوعد كأنه قيل: لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ عن قريب، وفصلت لأن الحكم بقرب الأجر مما يؤكد ثبوته ثم لما بين سبحانه في تضاعيف هذه السورة الكريمة- ما بين من الحكم والأحكام وشرح أحوال المؤمنين والكافرين وما قاساه المؤمنون الكرام من أولئك اللئام من الآلام- ختم السورة بما يضوع منه مسك التمسك بما مضى، ويضيع بامتثال ما فيه مكايد الأعداء ولو ضاق لها الفضا، فقال عز من قائل: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا أي احبسوا نفوسكم عن الجزع مما ينالها، والظاهر أن المراد الأمر بما يعم أقسام الصبر الثلاثة المتفاوتة في الدرجة الواردة في الخبر، وهو الصبر على المصيبة والصبر على الطاعة والصبر عن المعصية وَصابِرُوا أي اصبروا على شدائد الحرب مع أعداء الله تعالى صبرا أكثر من صبرهم، وذكره بعد الأمر بالصبر العام لأنه أشدّ فيكون أفضل، فالعطف كعطف جبريل على الملائكة وَالصَّلاةِ الْوُسْطى [البقرة: ٢٣٨] عَلَى الصَّلَواتِ [البقرة: ٢٣٨] وهذا وإن آل إلى الأمر بالجهاد إلا أنه أبلغ منه وَرابِطُوا أي أقيموا في الثغور رابطين خيولكم فيها حابسين لها مترصدين للغزو مستعدين له بالغين في ذلك المبلغ الأوفى أكثر من أعدائكم، والمرابطة أيضا نوع من الصبر، فالعطف هنا كالعطف السابق.
Takdirin “onlar için Rableri katında mükâfatlandırılmaları vardır” şeklinde olmasına dayanılarak ona müteallik olduğu da söylenmiştir. { أَجْرُهُمْ } kelimesinin mübteda, { عِنْدَ رَبِّهِمْ } ifadesinin onun haberi olması da caiz görülmüştür; «lehum» ise zarf hükmünde olduğu için kelamın delalet ettiği istikrar ve sübût manasına mütealliktir. Bu vecihlerden en uygun olanı, irap yapanların dillerinde yaygın olanıdır. { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir”. Bu ifade ya Allah Teâlâ'nın mükâfatların miktarlarını ve hak ediş derecelerini tam olarak bildiğine ve her amel edene hak ettiğini layıkıyla ve gereken ölçüde eksiksiz vereceğine kinayedir; bu takdirde cümle, Teâlâ'nın { لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } buyruğuna ta'lil (gerekçe) yoluyla gelen bir istînâf veya zikredilen ifadeden anlaşılan hükmün illetini beyan eden bir tezyîl olur; ya da vadedilen mükâfatın yakınlığına kinayedir; zira hesabın çabukluğu cezanın/mükâfatın çabukluğunu gerektirir. Bu durumda cümle kendisinden öncekini tamamlayıcı olur; zira vaat anlamındadır, sanki “onlar için Rableri katında pek yakında mükâfatları vardır” denilmiş gibidir. Mükâfatın yakınlığı hükmü onun sübûtunu tekit eden şeylerden olduğu için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Sonra Sübhânehu bu kerim sûrenin aralarında açıkladığı hikmetleri ve hükümleri açıklayıp, müminlerin ve kâfirlerin hallerini ve aziz müminlerin o alçak kimselerden çektikleri acıları izah edince, sûreyi geçmişe sarılmanın miski etrafa yayılan ve içindekileri yerine getirmekle —feza dar gelse bile— düşmanların tuzaklarının boşa çıktığı şeyle nihayete erdirerek buyurdu ki: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا } “Ey iman edenler! Sabredin”, yani nefislerinizi başlarına gelen şeylerden dolayı feryat etmekten alıkoyun. Zahir olan odur ki murat, hadiste gelen ve dereceleri birbirinden farklı olan üç sabır türünü de kapsayan emirdir; bunlar da musibete sabır, itaate sabır ve masiyetten sabırdır. { وَصابِرُوا } “ve sabır yarışında üstün gelin”, yani Allah Teâlâ'nın düşmanlarıyla yapılan savaşın zorluklarına onların sabrından daha fazla bir sabırla sabredin. Genel sabır emrinden sonra bunun zikredilmesi daha çetin ve dolayısıyla daha faziletli olmasındandır; buradaki atıf, Cebrail'in meleklere ve “orta namazın” [Bakara: 238] “namazlara” [Bakara: 238] atfedilmesi gibidir. Bu durum her ne kadar cihat emrine varsa da ondan daha beliğdir. { وَرابِطُوا } “ve hazırlıklı olun/nöbet tutun”, yani sınırlarda atlarınızı bağlayarak, onları hazır tutup savaşı gözetleyerek, ona hazırlıklı olarak ve bunda düşmanlarınızdan daha ileri bir dereceye ulaşarak ikamet edin. Nöbet tutmak (murâbata) da bir tür sabırdır; dolayısıyla buradaki atıf da önceki atıf gibidir.
وقد أخرج الشيخان عن سهل بن سعد أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «رباط يوم في سبيل الله خير من الدنيا وما عليها»
Nitekim Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) Sehl b. Sa'd'dan rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah yolunda bir gün nöbet tutmak (ribât), dünyadan ve üzerindeki her şeyden daha hayırlıdır.»
وأخرج ابن ماجه بسند صحيح عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه عن رسول الله ﷺ قال: «من مات مرابطا في سبيل الله تعالى أجري عليه أجر عمله الصالح الذي كان يعمله وأجري عليه رزقه وأمن من الفتان وبعثه الله تعالى آمنا من الفزع» ،
İbn Mâce sahih bir senetle Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Kim Allah Teâlâ yolunda nöbet tutarken ölürse, işlemekte olduğu salih amelinin sevabı kendisine akmaya devam eder, rızkı kendisine verilir, kabirdeki fitneciden (sorgudan) emin olur ve Allah Teâlâ onu [kıyametin] büyük korkusundan emin olarak diriltir.»
وأخرج الطبراني بسند لا بأس به عن جابر قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: «من رابط يوما في سبيل الله تعالى جعل الله تعالى بينه وبين النار سبع خنادق كل خندق كسبع سموات وسبع أرضين» ،
Taberânî sakıncasız bir senetle Câbir'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Kim Allah Teâlâ yolunda bir gün nöbet tutarsa, Allah Teâlâ onunla cehennem arasına her bir hendeği yedi gök ve yedi yer mesafesinde olan yedi hendek koyar.'»
وأخرج أبو الشيخ عن أنس مرفوعا «الصلاة بأرض الرباط بألف ألفي صلاة» .
Ebû'ş-Şeyh, Enes'ten merfû olarak rivayet etmiştir: «Nöbet tutulan sınır topraklarında kılınan namaz, iki milyon namaza bedeldir.»
وروي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن الرباط أفضل من الجهاد لأنه حقن دماء المسلمين والجهاد سفك دماء المشركين وَاتَّقُوا اللَّهَ في مخالفة أمره على الإطلاق فيندرج فيه جميع ما مرّ اندراجا أوليا.
İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre ribât (nöbet tutmak) cihattan daha faziletlidir; çünkü ribât Müslümanların kanını korumak, cihat ise müşriklerin kanını dökmektir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının” mutlak olarak O'nun emrine muhalefet etmekten sakının ki önceden geçenlerin tamamı buna öncelikli olarak dahil olur.
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي لكي تظفروا وتفوزا بنيل المنية ودرك البغية والوصول إلى النجح في الطلبة وذلك حقيقة الفلاح، وهذه الآية على ما سمعت مشتملة على ما يرشد المؤمن إلى ما فيه مصلحة الدين والدنيا ويرقى به إلى الذروة العليا، وقرر ذلك بعضهم بأن أحوال الإنسان قسمان الأول ما يتعلق به وحده، والثاني ما يتعلق به من حيث المشاركة مع أهل المنزل والمدينة، وقد أمر سبحانه- نظرا إلى الأول- بالصبر ويندرج فيه الصبر على مشقة النظر، والاستدلال في معرفة التوحيد والنبوة والمعاد، والصبر على أداء الواجبات والمندوبات والاحتراز عن المنهيات والصبر على شدائد الدنيا وآفاتها ومخاوفها، وأمر- نظرا إلى الثاني- بالمصابرة ويدخل فيها تحمل الأخلاق الردية من الأقارب والأجانب وترك الانتقام منهم والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر والجهاد مع أعداء الدين باللسان والسنان، ثم إنه لما كان تكليف الإنسان بما ذكر لا بد له من إصلاح القوى النفسانية الباعثة على أضداد ذلك أمره سبحانه بالمرابطة أعم من أن تكون مرابطة ثغر أو نفس، ثم لما كانت ملاحظة الحق جل وعلا لا بدّ منها في جميع الأعمال والأقوال حتى يكون معتدا بها أمر سبحانه بالتقوى، ثم لما تمت وظائف العبودية ختم الكلام بوظيفة الربوبية وهو رجاء الفلاح منه انتهى، ولا يخفى أنه على ما فيه تمحل ظاهر وتعسف لا ينكره إلا مكابر، وأولى منه أن يقال: إنه تعالى أمر بالصبر العام أو لا لأنه كما في الخبر بمنزلة الرأس من الجسد وهو مفتاح الفرج.
{ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz”, yani arzunuza kavuşup maksadınızı elde ederek ve talebinizde başarıya ulaşarak zafere eresiniz; felâhın hakikati de budur. İşittiğin üzere bu ayet, mümini din ve dünya maslahatının bulunduğu şeye irşat eden ve onu en yüce zirveye çıkaran hususları içermektedir. Bazıları bunu şöyle açıklamıştır: İnsanın halleri iki kısımdır; birincisi bizzat sadece kendisiyle ilgili olanlar, ikincisi ise ev ve şehir halkıyla ortaklığı bakımından kendisiyle ilgili olanlardır. Allah Sübhânehu birinciyi dikkate alarak sabrı emretmiştir; buna tevhid, nübüvvet ve ahireti bilmedeki tefekkür ve istidlal meşakkati karşısında sabır, vacipleri ve mendupları yerine getirme ve yasaklardan sakınma hususunda sabır, dünyanın zorluklarına, afetlerine ve korkularına karşı sabır dahildir. İkinciyi dikkate alarak da musâbarayı (sabırda yarışmayı) emretmiştir; buna akraba ve yabancıların kötü ahlaklarına katlanmak, onlardan intikam almayı terk etmek, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak, din düşmanlarıyla dil ve kılıçla cihat etmek dahildir. Sonra insan zikredilen hususlarla mükellef kılınınca, bunların zıtlarını teşvik eden nefsani güçleri ıslah etmesi zorunlu olduğundan, Sübhânehu ona ister sınır nöbeti olsun ister nefis nöbeti olsun ribâtı emretmiştir. Sonra bütün fiil ve sözlerin muteber olabilmesi için Hak Teâlâ'nın gözetilmesi şart olduğundan, Sübhânehu takvayı emretmiştir. Sonra kulluk vazifeleri tamamlanınca sözü rubûbiyet vazifesiyle, yani O'ndan felâh umulmasıyla nihayete erdirmiştir; [alıntı] bitti. Gizli değildir ki bu açıklamada açık bir zorlama ve ancak inatçı birinin inkâr edeceği bir taassuf (zoraki teviller) vardır. Bundan daha evla olanı şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ genel sabrı ilk olarak emretmiştir; zira hadiste de geçtiği üzere sabır bedendeki baş gibidir ve kurtuluşun anahtarıdır.
وقال بعضهم: لكل شيء جوهر وجوهر الإنسان العقل، وجوهر العقل الصبر، وادعى غير واحد أن جميع المراتب العلية والمراقي السنية الدينية والدنيوية لا تنال إلا بالصبر، ومن هنا قال الشاعر:
Bazıları şöyle demiştir: Her şeyin bir cevheri vardır; insanın cevheri akıl, aklın cevheri ise sabırdır. Pek çok kimse, bütün yüce dinî ve dünyevî derecelerin ve mertebelerin ancak sabırla elde edilebileceğini iddia etmiştir. Buradan hareketle şair şöyle demiştir:
لأستسهلن الصعب أو أدرك المنى ... فما انقادت الآمال إلا لصابر
Zorlukları elbette kolaylaştıracağım ya da arzuma ulaşacağım / Zira emeller ancak sabredene boyun eğmiştir.
ثم إنه تعالى أمر ثانيا بنوع خاص من الصبر وهي المجاهدة التي يحصل بها النفع العام والعز التام،
Sonra Allah Teâlâ ikinci olarak sabrın özel bir türünü emretmiştir ki bu da genel faydanın ve tam izzetin sağlandığı mücahededir.
وقد جاء عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم «إذا تركتم الجهاد سلط الله تعالى عليكم ذلا لا ينزعه حتى ترجعوا إلى دينكم»
Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Cihadı terk ettiğinizde, Allah Teâlâ üzerinize dininize dönünceye kadar söküp atmayacağı bir zillet musallat eder.»
ثم ترقى إلى نوع آخر من ذلك هو أعلى وأغلى وهو المرابطة التي هي الإقامة في ثغر لدفع سوء مترقب ممن وراءه، ثم أمر سبحانه آخر الأمر بالتقوى العامة إذ لولاها لأوشك أن يخالط تلك الأشياء شيء من الرياء والعجب، ورؤية غير الله سبحانه فيفسدها، وبهذا تم المعجون الذي يبرئ العلة وروق الشراب الذي يروي الغلة.
Sonra bundan daha yüce ve daha kıymetli olan başka bir türe geçmiştir ki o da arkasındakilerden beklenen kötülüğü defetmek için sınır boylarında nöbet beklemek demek olan murâbatadır. Sonra Sübhânehu en sonunda genel takvayı emretmiştir; zira o olmasaydı, bu şeylere riyâ, ucub ve Allah Sübhânehu'dan başkasını görme gibi şeylerin karışıp onları ifsat etmesi pek muhtemel olurdu. İşte bununla hastalığı iyileştiren macun tamamlanmış, susuzluğu gideren içecek berraklaşmıştır.
ومن هنا عقب ذلك بقوله عز شأنه: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وهذا مبني على ما هو المشهور في تفسير الآية، وقد روي في بعض الآثار غير ذلك، فقد اخرج ابن مردويه عن سلمة بن عبد الرحمن قال: أقبل عليّ أبو هريرة يوما فقال:
İşte bu sebeple bunu şanı yüce olanın { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } kavli takip etmiştir. Bu açıklama ayetin tefsirinde meşhur olan görüşe dayanmaktadır; bazı rivayetlerde ise bundan başkası nakledilmiştir. Nitekim İbn Merdûye Seleme b. Abdirrahmân'dan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Hüreyre bir gün bana yönelip dedi ki:
أتدري يا ابن أخي فيم أنزلت هذه الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا إلخ؟ قلت: لا قال: إما إنه لم يكن في زمان النبي صلى الله تعالى عليه وسلم غزو يرابطون فيه ولكنها نزلت في قوم يعمرون المساجد يصلون الصلاة في مواقيتها ثم يذكرون الله تعالى فيها، ففيهم أنزلت أي اصْبِرُوا على الصلوات الخمس وَصابِرُوا أنفسكم وهواكم وَرابِطُوا في مساجدكم وَاتَّقُوا اللَّهَ فيما علمكم لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ،
«Ey kardeşimin oğlu! Bilir misin bu { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا } ayeti ne hakkında indi?» Ben: «Hayır» dedim. Dedi ki: «Bilesin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ribât yapılan bir savaş yoktu; lakin bu ayet, mescitleri imar eden, namazı vakitlerinde kılan ve ardından orada Allah Teâlâ'yı zikreden bir topluluk hakkında indi. Ayet onlar hakkında inmiştir; yani beş vakit namaza sabredin ({ اصْبِرُوا }), nefislerinize ve hevanıza karşı sabır yarışında durun ({ وَصابِرُوا }), mescitlerinizde nöbette kalın ({ وَرابِطُوا }), size öğrettiği hususlarda Allah'tan sakının ({ وَاتَّقُوا اللَّهَ }) ki kurtuluşa eresiniz ({ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ }).»
وأخرج مالك والشافعي وأحمد ومسلم عن أبي هريرة عن النبي ﷺ قال: «ألا أخبركم بما يمحو الله تعالى به الخطايا ويرفع به الدرجات؟ إسباغ الوضوء على المكاره وكثرة الخطا إلى المساجد وانتظار الصلاة بعد الصلاة فذلكم الرباط فذلكم الرباط» .
Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve Müslim Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ'nın kendisiyle günahları sildiği ve dereceleri yükselttiği şeyleri size haber vereyim mi? Zorluklara rağmen abdesti tam almak, mescitlere adımları çoğaltmak ve namazdan sonra [diğer] namazı beklemektir; işte ribât (nöbet) budur, işte ribât budur.»
ولعل هذه الرواية عن أبي هريرة أصح من الرواية الأولى مع ما في الحكم فيها بأنه لم يكن في زمان النبي ﷺ غزو يرابطون فيه من البعد بل لا يكاد يسلم ذلك له، ثم إن هذه الرواية وإن كانت صحيحة لا تنافي التفسير المشهور
Ebû Hüreyre'den gelen bu rivayet, Peygamber ﷺ zamanında kendisinde nöbet tutulan bir gazve bulunmadığına dair birinci rivayetteki hükmün uzaklığıyla birlikte, birinci rivayetten muhtemelen daha sahihtir; hatta bu husus ona kolay kolay teslim de edilemez. Ayrıca bu rivayet sahih olmakla birlikte meşhur tefsire de aykırı değildir;
لجواز أن تكون اللام في الرباط فيها للعهد، ويراد به الرباط في سبيل الله تعالى ويكون
çünkü oradaki 'er-ribât' kelimesindeki lâm-ı ta'rifin ahd için olması ve bununla Allah Teâlâ yolundaki ribâtın kastedilmiş olması caizdir;
قوله ﵇: «فذلكم الرباط»
ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «İşte ribât budur» buyruğu da
من قبيل زيد أسد، والمراد تشبيه ذلك بالرباط على وجه المبالغة.
“Zeyd bir aslandır” kabilinden olup murat, mübalağa yoluyla bunu ribâta benzetmektir.
وأخرج عبد بن حميد عن زيد بن أسلم أن المراد اصْبِرُوا على الجهاد وَصابِرُوا عدوكم وَرابِطُوا على دينكم، وعن الحسن أنه قال: اصْبِرُوا على المصيبة وَصابِرُوا على الصلوات وَرابِطُوا في الجهاد في سبيل الله تعالى، وعن قتادة أنه قال: اصْبِرُوا على طاعة الله تعالى وَصابِرُوا أهل الضلال وَرابِطُوا في سبيل الله، وهو قريب من الأول، والأول أولى.
Abd b. Humeyd, Zeyd b. Eslem'den muradın: “Cihada sabredin ({ اصْبِرُوا }), düşmanınıza karşı sabırda yarışın ({ وَصابِرُوا }) ve dininiz üzerinde sebat edip nöbette durun ({ وَرابِطُوا })” şeklinde olduğunu rivayet etmiştir. Hasan'dan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Musibete sabredin ({ اصْبِرُوا }), namazlara devamda yarışın ({ وَصابِرُوا }) ve Allah Teâlâ yolunda cihatta nöbette durun ({ وَرابِطُوا }).” Katâde'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah Teâlâ'ya itaatte sabredin ({ اصْبِرُوا }), dalalet ehline karşı sabırda yarışın ({ وَصابِرُوا }) ve Allah yolunda nöbette durun ({ وَرابِطُوا }).” Bu da birinciye yakındır; birincisi ise daha evladır.
هذا «ومن باب الإشارة» إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي العالم العلوي والعالم السفلي وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ الظلمة والنور لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ وهم الناظرون إلى الخلق بعين الحق الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً في مقام الروح بالمشاهدة وَقُعُوداً في محل القلب بالمكاشفة وَعَلى جُنُوبِهِمْ أي تقلباتهم في مكامن النفس بالمجاهدة، وقال بعضهم: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً أي قائمين باتباع أوامره وَقُعُوداً أي قاعدين عن زواجره ونواهيه وَعَلى جُنُوبِهِمْ أي ومجتنبين مطالعات المخالفات بحال وَيَتَفَكَّرُونَ بألبابهم الخالصة عن شوائب الوهم فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وذلك التفكر على معنيين، الأول طلب غيبة القلوب في الغيوب التي هي كنوز أنوار الصفات لإدراك أنوار القدرة التي تبلغ الشاهد إلى المشهود، والثاني جولان القلوب بنعت التفكر في إبداع الملك لمشاهدة الملك في الملك فإذا شاهدوا قالوا رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا بل هو مرايا لأسمائك ومظاهر لصفاتك، ويفصح بالمقصود قول لبيد:
Bu böyledir. İşârî yönden tefsire gelince: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } yani yüce âlemin ve aşağı âlemin yaratılışında, { وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } karanlık ve aydınlığın [ard arda gelişinde], { لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } mahlukata Hakk'ın gözüyle bakan akıl sahipleri için elbette deliller vardır. { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً } müşahede ile ruh makamında, { وَقُعُوداً } mükaşefe ile kalp mahallinde, { وَعَلى جُنُوبِهِمْ } mücahede ile nefsin gizli köşelerindeki hallerinde [Allah'ı anarlar]. Bazıları şöyle demiştir: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً } yani O'nun emirlerine uymakta kaim olarak, { وَقُعُوداً } yani yasak ve nehiylerinden kaçınarak, { وَعَلى جُنُوبِهِمْ } yani hiçbir şekilde muhalefetlere meyletmeyerek [zikrederler]. { وَيَتَفَكَّرُونَ } vehim şaibelerinden arınmış akıllarıyla tefekkür ederler { فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ }. Bu tefekkür iki anlam üzeredir: Birincisi, şahidi meşhuda ulaştıran kudret nurlarını idrak etmek için, sıfat nurlarının hazineleri olan gayblarda kalplerin gaybubetini talep etmektir; ikincisi ise mülkte Melik'i müşahede etmek için mülkün yaratılışında tefekkür niteliğiyle kalplerin cevelan etmesidir. Müşahede ettiklerinde derler ki: { رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } bilakis bunlar senin isimlerinin aynaları ve sıfatlarının mazharlarıdır. Lebîd'in şu sözü maksadı açıkça ifade eder:
ألا كل شيء ما خلا الله باطل ... وكل نعيم لا محالة زائل
Bilin ki Allah'tan başka her şey batıldır / Ve her nimet şüphesiz yok olucudur.
سُبْحانَكَ أي تنزيها لك من أن يكون في الوجود سواك فَقِنا عَذابَ النَّارِ وهي نار الاحتجاب بالأكوان عن رؤية المكون رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ وتحجبه عن الرؤية فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وأذللته بالبعد عنك وَما لِلظَّالِمِينَ الذين أشركوا ما لا وجود له في العير ولا النفير مِنْ أَنْصارٍ لاستيلاء التجلي القهري عليهم رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا بأسماع قلوبنا مُنادِياً من أسرارنا التي هي شاطئ وادي الروح الأيمن يُنادِي لِلْإِيمانِ العياني أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا أي شاهدوا ربكم فشاهدنا، أو إِنَّنا سَمِعْنا في المقام الأول مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ والمراد به هو الله تعالى حين خاطب الأرواح في عالم الذر بقوله سبحانه: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف:
{ سُبْحانَكَ } yani varlıkta senden başkasının bulunmasından seni tenzih ederiz, { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } o da varlıklarla perdelenerek Mükevvin'i görmekten mahrum kalma ateşidir. { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ } ve kendisini görmekten perdelersen, { فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } senden uzaklaştırmakla onu zelil kılmışsındır. { وَما لِلظَّالِمِينَ } kervanda da savaşta da hiçbir varlığı olmayan şeyleri şirk koşanlar için, { مِنْ أَنْصارٍ } kahredici tecellinin onları istila etmesi sebebiyle hiçbir yardımcı yoktur. { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا } kalplerimizin kulaklarıyla işittik, { مُنادِياً } ruhun sağ vadisinin kıyısı olan sırlarımızdan [bir davetçiyi], { يُنادِي لِلْإِيمانِ } ayanî imana çağıran [bir davetçiyi]: { أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا } yani Rabbinizi müşahede edin denildi de müşahede ettik; yahut { إِنَّنا سَمِعْنا } birinci makamda işittik { مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ } bundan murat ise zürriyet âleminde ruhlara Sübhânehu'nun: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” [A'râf:
١٧٢] فإن ذلك دعاء لهم إلى الإيمان فَآمَنَّا يعنون قولهم: «بلى» حين شاهدوه هناك سبحانه رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا أي ذنوب صفاتنا بصفاتك وَكَفِّرْ عَنَّا سيئات أفعالنا برؤية أفعالك وَتَوَفَّنا عن ذواتنا بالموت الاختياري مَعَ الْأَبْرارِ وهم القائمون على حد التفريد والتوحيد رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى ألسنة رُسُلِكَ بقولك: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ بأن تحجبنا بنعمتك عنك إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ لكمال رحمته أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ القلب وعمله مثل الإخلاص واليقين أَوْ أُنْثى النفس وعملها إذا تركت المجاهدات والطاعات القالبية بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ إذ يجمعكم أصل واحد وهو الروح الإنسانية فَالَّذِينَ هاجَرُوا من غير الله تعالى ﷿ وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وهي مألوفات أنفسهم وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي بما قاسوا من المنكرين، وعن بعض العارفين أن القوم إذا لم يذوقوا مرارة إيذاء المنكرين لم يفوزوا بحلاوة كأس القرب من الله تعالى، ولهذا قال الجنيد قدس سره: جزى الله تعالى إخواننا عنا خيرا ردونا بجفائهم إلى الله تعالى وقاتلوا أنفسهم في وهي أعدى أعدائهم وقتلوا بسيف الفناء لَأُكَفِّرَنَّ
172] buyruğu ile hitap ettiği vakit Allah Teâlâ'nın bizzat kendisidir; zira bu, onları imana bir davettir. { فَآمَنَّا } yani orada O Sübhânehu'yu müşahede ettiklerinde “Evet” demelerini kastederler. { رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } yani senin sıfatlarınla bizim sıfatlarımızın günahlarını bağışla, { وَكَفِّرْ عَنَّا } senin fiillerini görmekle fiillerimizin kötülüklerini ört, { وَتَوَفَّنا } ihtiyârî ölümle nefislerimizden bizi vefat ettir { مَعَ الْأَبْرارِ } onlar da tefrîd ve tevhid hududunda kaim olanlardır. { رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى } { رُسُلِكَ } elçilerinin dilleriyle bize vadettiğin “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” buyruğunu, { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } nimetinle bizi senden perdeleyerek rüsvay etme. { إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } rahmetinin kemalinden ötürü, { أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ } ihlas ve yakin gibi ameli olan kalp { أَوْ أُنْثى } kalıbî mücahede ve itaatleri terk ettiğinde ameli olan nefis; { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } zira sizi tek bir asıl olan insanî ruh bir araya getirmektedir. { فَالَّذِينَ هاجَرُوا } Allah Teâlâ celle celâluhu'dan gayrısından hicret edenler, { وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } o da nefislerinin alıştığı şeylerdir, { وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي } inkârcılardan çektikleri eziyetlerle; ariflerin bazısından rivayet edildiğine göre, topluluk inkârcıların eziyetinin acısını tatmadıkça Allah Teâlâ'ya yakınlık kadehinin tatlılığına eremez; bu sebeple Cüneyd —kuddise sirruh— şöyle demiştir: “Allah Teâlâ kardeşlerimizi bizim adımıza hayırla mükâfatlandırsın, cefalarıyla bizi Allah Teâlâ'ya döndürdüler ve nefisleriyle savaştılar; oysa o en azılı düşmanlarıdır ve fena kılıcıyla öldürüldüler.” { لَأُكَفِّرَنَّ }
عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ الصغائر والكبائر من بقايا صفاتهم وذواتهم وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ ثلاث وهي جنة الأفعال، وجنة الصفات، وجنة الذات تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أنهار العلوم والتجليات ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الجامع لجميع الصفات وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ فلا يكون بيد غيره ثواب أصلا لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا أي حجبوا عن التوحيد فِي الْبِلادِ في المقامات الدنيوية والأحوال مَتاعٌ قَلِيلٌ لسرعة زواله وعدم نفعه ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ الحرمان وَبِئْسَ الْمِهادُ الذي اختاروه بحسب استعدادهم لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ بأن تجردوا كمال التجرد لَهُمْ جَنَّاتٌ ثلاث عوض ذلك نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ معدا لهم «وما عند الله» من نعم المشاهدة ولطائف القربة وحلاوة الوصلة خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ ويحقق التوحيد الذاتي وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ من علم التوحيد والاستقامة وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ من علم المبدأ والمعاد ونيل الدرجات خاشِعِينَ لِلَّهِ للتجلي الذاتي وما تجلى الله تعالى لشيء إلا خضع له لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ تعالى وهي تجليات صفاته ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وهي تلك الجنات إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ فيوصل إليهم أجرهم بلا إبطاء يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا عن المعاصي وَصابِرُوا على الطاعات وَرابِطُوا الأرواح بالمشاهدة وَاتَّقُوا اللَّهَ من مشاهدة الأغيار لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ بالتجرد عن همومكم وخطراتكم، أو «اصبروا» في مقام النفس بالمجاهدة وَصابِرُوا في مقام القلب مع التجليات وَرابِطُوا في مقام الروح ذواتكم حتى لا تعتريكم فترة أو غفلة واتقوا الله عن المخالفة والإعراض والجفاء لَعَلَّكُمْ تفوزون بالفلاح الحقيقي، نسأل الله تعالى أن يجعل لنا الحظ الأوفى من امتثال هذه الأوامر وما يترتب عليها بمنه وكرمه.
{ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } sıfatlarının ve zatlarının kalıntılarından olan küçük ve büyük günahlarını, { وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ } fiiller cenneti, sıfatlar cenneti ve zat cenneti olmak üzere üç cennete sokacağım; { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } ilimler ve tecelliler nehirleri, { ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } bütün sıfatları kendinde toplayan Allah katından, { وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ } dolayısıyla başkasının elinde asla hiçbir sevap olamaz. { لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا } yani tevhidden perdelenen kimselerin dolaşması { فِي الْبِلادِ } dünyevî makamlarda ve hallerde. { مَتاعٌ قَلِيلٌ } çabuk yok olması ve faydasızlığı sebebiyle az bir geçimliktir. { ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } mahrumiyet cehennemidir, { وَبِئْسَ الْمِهادُ } istidatlarına göre seçtikleri ne kötü yataktır. { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } tam bir tecerrüd ile arınarak sakınanlar için { لَهُمْ جَنَّاتٌ } buna karşılık üç cennet vardır, { نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } onlar için hazırlanmış bir ikram olarak. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } müşahede nimetlerinden, yakınlık lütuflarından ve vuslat tatlılığından olanlar { خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “iyiler için daha hayırlıdır”. { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } zâtî tevhidi gerçekleştiren kimseler vardır, { وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } tevhid ve istikamet ilminden, { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ } mebde', meâd ve derecelere kavuşma ilminden [indirilenlere de inanırlar], { خاشِعِينَ لِلَّهِ } zâtî tecelli karşısında boyun eğerek; zira Allah Teâlâ bir şeye tecelli ettiğinde o şey mutlaka O'na boyun eğer. { لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } Teâlâ'nın sıfatlarının tecellileri olan ayetlerini satmazlar { ثَمَناً قَلِيلًا } { أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } o da işte bu cennetlerdir, { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } mükâfatlarını onlara gecikmeksizin ulaştırır. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا } masiyetlerden sakınarak, { وَصابِرُوا } taatler üzerinde sabrederek, { وَرابِطُوا } ruhları müşahede ile bağlayarak { وَاتَّقُوا اللَّهَ } masivayı (ağyârı) müşahede etmekten sakının, { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } kaygılarınızdan ve hatıralarınızdan soyutlanmak suretiyle; yahut mücahede ile nefis makamında sabredin ({ اصْبِرُوا }), tecelliler karşısında kalp makamında sabırda sebat edin ({ وَصابِرُوا }), nefislerinizin bir fetret veya gaflete uğramaması için ruh makamında sebat gösterin ({ وَرابِطُوا }), muhalefetten, yüz çevirmekten ve cefadan sakının ({ وَاتَّقُوا اللَّهَ }) ki hakiki kurtuluşa eresiniz ({ لَعَلَّكُمْ } tefuzûn). Lütuf ve keremiyle bu emirlere uymaktan ve bunların neticelerinden bize en bol payı nasip etmesini Allah Teâlâ'dan niyaz ederiz.
وهذه الآيات العشر كان يقرؤها صلى الله تعالى عليه وسلم كل ليلة- كما أخرج ذلك ابن السني وأبو نعيم وابن عساكر عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه.
İbnü's-Sünnî, Ebû Nuaym ve İbn Asâkir'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu on ayeti her gece okurdu.
وأخرج الدارمي عن عثمان قال: من قرأ آخر آل عمران في ليلة كتب الله تعالى له قيام ليلة،
Dârimî'nin Osmân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kim bir gecede Âl-i İmrân'ın sonunu okursa, Allah Teâlâ onun için bir gece ibadetle kaim olma (geceyi ihya) sevabı yazar.
وأخرج الطبراني من حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما مرفوعا من قرأ السورة التي يذكر فيها آل عمران يوم الجمعة صلى الله تعالى عليه وملائكته حتى تجب الشمس،
Taberânî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan merfû olarak rivayet ettiğine göre: «Cuma günü içinde Âl-i İmrân'ın anıldığı sûreyi kim okursa, güneş batıncaya kadar Allah Teâlâ ve melekleri ona salât ederler.»
وخبر- من قرأ سورة آل عمران أعطي بكل آية أمانا على جسر جهنم-
«Kim Âl-i İmrân sûresini okursa, her bir ayeti karşılığında kendisine cehennem köprüsü üzerinde bir emannâme verilir» haberi ise
موضوع مختلق على رسول الله ﷺ، وقد عابوا على من أورده من المفسرين، نسأل الله تعالى أن يعصمنا عن الزلل ويحفظنا من الخطأ والخطل إنه جواد كريم رؤوف رحيم، وليكن هذا خاتمة ما أمليته من تفسير الفاتحة والزهراوين، وأنا أرغب إلى الله تعالى بالإخلاص أن يوصلني إلى تفسير المعوذتين، وهو الجلد الأول من روح المعاني ، ويتلوه إن شاء الله تعالى الجلد الثاني وكان الفراغ منه في غرة محرم الحرام سنة ١٢٥٤ ألف ومائتين وأربعة وخمسين، وصلى الله وسلم على سيدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين والحمد لله رب العالمين آمين.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına uydurulmuş [ve] iftira edilmiş mevzû bir rivayettir. Müfessirlerden bunu [eserlerine] alanları da ayıplamışlardır. Allah Teâlâ'dan bizi sürçmelerden korumasını, hata ve hezeyandan muhafaza buyurmasını dileriz; şüphesiz O cömerttir, kerîmdir, çok şefkatlidir, merhametlidir. Fâtiha ve Zehrâveyn'in (Bakara ve Âl-i İmrân) tefsirinden imlâ ettiklerimin sonu bu olsun. Ben de Allah Teâlâ'dan ihlas ile beni Muavvizeteyn'in (Felak ve Nâs) tefsirine ulaştırmasını niyaz ediyorum. Bu, Rûhu'l-Meânî'nin birinci cildidir ve inşâallâhu teâlâ ardından ikinci cilt gelecektir. Bunun tamamlanması bin iki yüz elli dört (1254) senesinin Muharrem-i Harâm ayının ilk gününde olmuştur. Efendimiz Muhammed'e, âline ve bütün ashabına salât ve selâm olsun. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun, âmîn.