وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [البقرة: ٣٨ وغيرها] من أن المراد استمرار النفي ليس بذاك، وفي الكلام إشعار بأنهم زينوا بين يدي الرسول ﷺ الإيقاع بالحرث وقومه وقد أريد أن ينعى عليهم ذلك بتنزيلهم منزلة من لا يعلم أنه ﵊ بين أظهرهم فقيل: واعلموا أنه فيكم لا في غيركم كأنهم حسبوه لعدم تأدبهم وما بدر منهم الفرطة بين أظهر أقوام آخرين كائنا على حال يجب عليكم تغييرها أو وأنتم على كذلك وهو ما تريدون من استتباع رأيه لرأيكم وطاعته لكم مع أن ذلك تعكيس وموجب لوقوعكم في العنت، وفيه مبالغات من أوجه: أحدها إيثار لَوْ ليدل على الفرض والتقدير وأن ما بدر من من التزيين كان من حقه أن يفرض كما يفرض الممتنعات، والثاني ما في العدول إلى المضارع من تصوير ما كانوا عليه وتهجينه من التوبيخ بإرادة استمرار ما حقه أن يكون مفروضا فضلا عن الوقوع، والثالث ما في العنت من الدلالة على أشد المحذور فإنه الكسر بعد الجبر والرمز الخفي على أنه ليس بأول بادرة. والرابع ما في تعميم الخطاب والحري به غير الكمل من التمريض ليكون أردع لمرتكبه وأزجر لغيره كأنه قيل: يا أيها الذين آمنوا تبينوا إن جاءكم فاسق ولا تكونوا أمثال هؤلاء ممن استفزه النبأ قبل تعرف صدقه ثم لا يقنعه ذلك حتى يريد أن يستتبع رأي من هو المتبوع على الإطلاق فيقع هو ويقع غيره في العنت والإرهاق واعلموا جلالة رسول الله ﷺ وتفادوا عن أشباه هذه الهنات، وقوله ﷿:
{ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlar mahzun da olmayacaklar” [el-Bakara: 38 ve diğerleri] âyetinde kastedilenin nefyin (olumsuzluğun) sürekliliği olduğu yönündeki söz [buradaki anlama] pek uymaz. Bu ifadede, onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda Hâris ve kavmine baskın yapılmasını süslü gösterdiklerine dair bir hissettirme (iş'âr) vardır. Onun aleyhisselâm aralarında olduğunu bilmeyen kimse konumuna indirilerek bu davranışları kınanmak istenmiş ve şöyle denilmiştir: Bilin ki o, başkalarının değil, sizin aranızdadır. Sanki onlar edep eksikliklerinden ve kendilerinden sadır olan taşkınlıktan dolayı onu başka kavimlerin arasında [yaşayan] biri gibi zannettiler; [dolayısıyla siz] değiştirmeniz gereken bir hâl üzerindesiniz veya siz öyle bir hâl üzerindesiniz ki -o da onun re'yini kendi re'yinize tabi kılmayı ve size itaat etmesini istemenizdir-, oysa bu tam bir tersliktir ve sıkıntıya (anete) düşmenize sebep olur. Bunda birkaç yönden mübalağa vardır: Birincisi, farz ve takdiri göstermesi ve kendilerinden sadır olan [o işi] süslü göstermenin imkansız şeylerin varsayılması gibi varsayılması gerektiğine delalet etmesi için { لَوْ } “eğer” edatının tercih edilmesidir. İkincisi, muzâri sîgasına dönülmesinde, içinde bulundukları durumun tasvir edilmesi ve vuku bulması şöyle dursun, ancak bir varsayım olması gereken bir şeyin sürekliliğini istemekten kaynaklanan kınamanın çirkin gösterilmesi vardır. Üçüncüsü, { العَنَت } (el-anet / sıkıntı) kelimesinde en şiddetli sakıncaya delalet bulunmasıdır; zira bu, kemiğin kırıldıktan sonra kaynayıp tekrar kırılmasıdır ve bunun ilk vukuat olmadığına dair gizli bir işarettir. Dördüncüsü, hitabın genelleştirilmesinde -ki buna kamil olmayanlar layıktır- [meselenin] üstü kapalı geçilmesidir (temrîz); ta ki bunu işleyeni daha çok vazgeçirsin ve başkalarını daha çok sakındırsın. Sanki şöyle denilmiştir: Ey iman edenler, size bir fâsık gelirse araştırın; doğruluğunu öğrenmeden önce haberin kışkırttığı ve bununla da yetinmeyip mutlak olarak kendisine uyulması gereken Zat'ın re'yini kendi görüşüne tabi kılmak isteyen, böylece kendisi de başkaları da sıkıntıya ve meşakkate düşen kimseler gibi olmayın. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüceliğini bilin ve bu gibi kusurlardan kaçının. Allah azze ve celle'nin şu kavli:
وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ استدراك على ما يقتضيه الكلام فان لَوْ يُطِيعُكُمْ خطاب كما سمعت للبعض الغير الكمل عمم للفوائد المذكورة والمحبب إليهم الإيمان هم الكمل فكأنه قيل: ولكن الله حبب إلى بعضكم الإيمان وعدل عنه لنداء الصفة به، وعليه قول بعض المفسرين هم الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى، والإشارة بقوله تعالى أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ إليهم، وفيه نوع من الالتفات، والخطاب فيه للرسول ﷺ كأنه تعالى يبصره ﵊ ما هم فيه من سبق القدم في الرشاد أي إصابة الطريق السوي، فحاصل المعنى أنتم على الحال التي ينبغي لكم تغييرها وقد بدر منكم ما بدر ولكن ثم جمعا عما أنتم عليه من تصديق الكاذب وتزيين الإيقاع بالبريء وإرادة أن يتبع الحق أهواءكم برآء لأن الله تعالى حبب إليهم الإيمان إلخ، وهذا أولى من جعل لَوْ يُطِيعُكُمْ إلخ في معنى ما حبب إليهم الإيمان تغليظا لأن من تصدى للإيقاع بالبريء بين يدي الرسول ﷺ وجسر على ارتكاب تلك العظيمة لم يكن محبوبا إليه الإيمان وإن كان ذلك أيضا سديد الشيوع التصرف في الأواخر في مثله، وجعله بعضهم استدراكا ببيان عذرهم فيما بدر منهم، ومآل المعنى لم يحملكم على ما كان منكم اتباع الهوى ومحبة متابعة النبي ﷺ لآرائكم بل محبة الإيمان وكراهة الكفر هي الداعية لذلك، والمناسب لما بعد ما ذكرناه.
{ وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ } “Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; küfrü, fıskı ve isyanı da size çirkin gösterdi” sözün gerektirdiği anlama yönelik bir istidraktır (düzeltmedir). Zira { لَوْ يُطِيعُكُمْ } “Eğer o size uysaydı” hitabı işittiğin gibi kamil olmayan bazılaradır; zikredilen faydalardan ötürü genelleştirilmiştir. Kendilerine imanın sevdirildiği kimseler ise kamil olanlardır. Sanki şöyle denilmiştir: “Fakat Allah bazınıza imanı sevdirdi”; ancak o sıfatla nida etmek için bundan vazgeçilmiştir. Bazı müfessirlerin, bunların Allah'ın kalplerini takva için imtihan ettiği kimseler olduğu yönündeki görüşü buna dayanır. Yüce Allah'ın { أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ } “İşte doğru yolda olanlar bunlardır” kavlindeki işaret onlara yöneliktir ve bunda bir tür iltifat vardır. Buradaki hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; sanki Yüce Allah ona aleyhisselâm onların rüşdde, yani dosdoğru yola isabet etmekte ne denli önde olduklarını göstermektedir. Anlamın özeti şudur: Siz değiştirmeniz gereken bir hâl üzerindesiniz ve sizden sadır olan şeyler sadır oldu; fakat orada yalancıyı tasdik etmekten, masuma baskın yapmayı süslü göstermekten ve hakkın hevalarınıza uymasını istemekten uzak bir topluluk vardır; çünkü Allah Teâlâ onlara imanı sevdirmiştir... Bu [yorum], { لَوْ يُطِيعُكُمْ } vb. kısmını bir kınama/sertlik olsun diye “onlara iman sevdirilmedi” manasına almaktan daha evladır; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda masuma baskın yapmaya kalkışan ve bu büyük cürmü işlemeye cüret eden kimseye iman sevilmiş değildir; gerçi bu da sonrakilerin tasarrufunda benzer durumlarda yaygın ve tutarlı bir görüştür. Bazıları bunu, kendilerinden sadır olan şeyde mazeretlerini beyan eden bir istidrak kılmış ve mananın sonucunu şöyle açıklamıştır: Sizden meydana gelen şeylere sizi sevk eden hevanıza uymanız veya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sizin re'ylerinize tabi olmasını sevmeniz değildir; bilakis buna sevk eden imanı sevmek ve küfrü çirkin görmektir. Sonrasına uygun olan ise bizim zikrettiğimizdir.
وجوز غير واحد من المعربين أن لَوْ يُطِيعُكُمْ استئناف على معنى أنه لما قيل وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ دالا على أنهم جاهلون بمكانه ﵊ مفرطون فيما يجب من تعظيم شأنه أعلى الله شأنه اتجه لهم أن يسألوا ماذا فعلوا حتى نسبوا إلى التفريط وماذا ينتج من المضرة؟ فأجيبوا بما يصرح بالنتيجة لخفائها ويومىء إلى ما فيها من المعرة من وقوعهم في العنت بسبب استتباع من هو في علو المنصب اقتداء يتخطى أعلى المجرة، وهو حسن لولا أن وَاعْلَمُوا كلام من تتمة الأول كما يؤذن به العطف لا وارد تقريعا على الاستقلال فيأبى التقدير المذكور لتعين موجب التفريط، وأيضا يفوت التعريض وإن ذلك بادرة من بعضهم في قصة ابن عقبة ويتنافر الكلام، هذا وَكَرَّهَ يتعدى بنفسه إلى واحد وإذا شدد زاد له آخر لكنه ضمن في الآية معنى التبغيض فعومل معاملته وحسنه
İrab âlimlerinden birden fazlası { لَوْ يُطِيعُكُمْ } ifadesinin şu anlamda bir istinaf (yeni başlangıç) olmasını caiz görmüştür: { وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ } denilip onların onun aleyhisselâm makamını bilmediklerine ve şanını -Allah onun şanını yüceltsin- layıkıyla tazim etmede kusur gösterdiklerine delalet edince, 'Kusurla itham edilecek ne yaptık ve bundan nasıl bir zarar doğar?' diye sorma ihtimalleri doğdu. Bunun üzerine, gizli kalmaması için neticeyi açıkça bildiren ve en yüksek samanyolunu bile aşan bir iktidaya layık yüce bir makam sahibini kendilerine tabi kılmak istemeleri sebebiyle sıkıntıya (anete) düşecekleri şeklindeki ayıba işaret eden bir cevap verildi. Eğer { وَاعْلَمُوا } sözü, atıf harfinin hissettirdiği üzere ilkinin bir tamamlayıcısı olmayıp da müstakil bir azarlama olarak varid olmasaydı bu güzel bir açıklama olurdu; fakat bu durum, kusuru gerektiren şeyin belirlenmiş olması sebebiyle zikredilen takdiri reddeder. Ayrıca bu durumda üstü kapalı tariz ve bunun İbn Ukbe kıssasında bazılarından sadır olan bir taşkınlık olduğu manası kaçar ve sözün ahengi bozulur. { كَرَّهَ } fiili kendi başına tek mef'ûle geçişli olur; şeddelendiğinde ise ona bir tane daha eklenir. Ancak bu ayette buğzettirme anlamını tazammun ettiği için o muameleyi görmüştür ve bunu güzelleştiren şey de
مقابلته لحبب أو نزل إِلَيْكُمُ منزلة مفعول آخر، والْكُفْرَ تغطية نعم الله تعالى بالجحود، والْفُسُوقَ الخروج عن القصد ومأخذه ما تقدم، وَالْعِصْيانَ الامتناع عن الانقياد، وأصله من عصت النواة صلبت واشتدت، والكلام أعني قوله تعالى: وَلكِنَّ اللَّهَ إلخ ثناء عليهم بما يردف التحبيب المذكور والتكريه من فعل الأعمال المرضية والطاعات والتجنب عن الأفعال القبيحة والسيئات على سبيل الكناية ليقع التقابل موقعه على ما سلف آنفا، وقيل:
{ حَبَّبَ } fiilinin karşısında yer almasıdır; yahut { إِلَيْكُمُ } ifadesi ikinci bir mef'ûl yerine geçirilmiştir. { الْكُفْرَ } (el-Küfr), inkâr yoluyla Allah Teâlâ'nın nimetlerini örtmektir. { الْفُسُوقَ } (el-Fusûk), doğrudan ve maksattan sapmaktır; kökeni daha önce geçmişti. { الْعِصْيانَ } (el-İsyân) ise boyun eğmekten kaçınmaktır; aslı, hurma çekirdeğinin sertleşip katılaşmasını ifade eden 'asatil-nevât' sözünden gelir. Söz, yani Yüce Allah'ın { وَلكِنَّ اللَّهَ } vb. kavli, az önce geçtiği üzere karşılıklılık yerli yerine otursun diye kinaye yoluyla, söz konusu sevdirmeye ve çirkin göstermeye tabi olarak razı olunan amelleri ve taatleri işlemekten ve çirkin fiillerden ve günahlardan sakınmaktan ötürü onları övmedir (senâdır). Şöyle de denilmiştir:
الداعي لذلك ما يلزم على الظاهر من المدح بفعل الغير مع أن الكلام مسوق للثناء عليهم وهو في إيثارهم الإيمان وإعراضهم عن الكفر وأخويه لا في تحبيب الله تعالى الإيمان لهم وتكريهه سبحانه الكفر وما معه إليهم. وأنت تعلم أن الثناء على صفة الكمال اختيارية كانت أولا شائع في عرف العرب والعجم، والمنكر معاند على أن ذلك واقع على الجماد أيضا، والمسلم الضروري أنه لا يمدح الرجل بما لم يفعله على أنه فعله، وإليه الإشارة في قوله تعالى: وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا [آل عمران: ١٨٨] أما أنه لا يمدح به على أنه صفة له فليس بمسلم فلا تغفل فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً تعليل للأفعال المستندة إليه ﷿ في قوله سبحانه: وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إلخ وما في البين اعتراض، وجوز كونه تعليلا للراشدين، وصح النصب على القول باشتراط اتحاد الفاعل أي من قام به الفعل وصدر عنه موجدا له أولا لما أن الرشد وقع عبارة عن التحبيب والتزيين والتكريه مسندة إلى اسمه تبارك اسمه فإنه لو قيل مثلا حبب إليكم الإيمان فضلا منه وجعل كناية عن الرشد لصح فيحسن أن يقال: أولئك هم الراشدون فضلا ويكون في قوة أولئك هم المحببون فضلا أو لأن الرشد هاهنا يستلزم كونه تعالى شأنه مرشدا إذ هو مطاوع أرشد، وهذا نظير ما قالوا من أن الإراءة تستلزم رؤية في قوله سبحانه: يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً [الرعد: ١٢] فيتحد الفاعل ويصح النصب، وجوز كونه مصدرا لغير فعله فهو منصوب إما بحبب أو بالراشدين فإن التحبيب والرشد من فضل الله تعالى وانعامه» وقيل:
Buna sevk eden şey, zâhirine göre başkasının fiiliyle övülmenin gerekmesidir; halbuki söz onları övmek üzere sevk edilmiştir ve bu övgü, Allah Teâlâ'nın onlara imanı sevdirmesinde ve küfür ile diğer iki şeyi onlara çirkin göstermesinde değil, bizzat onların imanı tercih edip küfür ve iki kardeşinden yüz çevirmelerindedir. Sen bilirsin ki, kemal sıfatıyla övmek -ister ihtiyarî olsun ister olmasın- hem Arapların hem de Arap olmayanların örfünde yaygındır; bunu inkâr eden ise inatçıdır. Kaldı ki bu [övme], cansız varlıklar hakkında da vuku bulur. Kesin olarak kabul edilen zorunlu ilke şudur: Kişi, yapmadığı bir şeyden ötürü onu yapmış gibi övülmez. Yüce Allah'ın şu kavlinde buna işaret vardır: { وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا } “ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi severler” [Âl-i İmrân: 188]. Ancak o fiilin kendisinde bir sıfat olması itibarıyla övülmeyeceğine dair bir kabul yoktur, bunu gözden kaçırma! { فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً } “Allah'tan bir lütuf ve nimet olarak” ifadesi, Yüce Allah'ın { وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ } vb. kavlinde O'na azze ve celle isnat edilen fiillerin illetidir (gerekçesidir); aradaki kısım ise itiraziyedir (ara cümledir). Bunun { الرَّاشِدُونَ } kelimesinin illeti olması da caiz görülmüştür. Failin, yani fiilin kendisinde kaim olduğu ve onu ilk olarak meydana getiren failin birliği şartı görüşüne göre mensûb olması sahihtir; zira rüşd (doğruluk), ismi mübarek olan Zât'a isnat edilen sevdirme, süsleme ve çirkin göstermeden ibaret olmuştur. Nitekim mesela bir lütuf olarak imanı size sevdirdi denilip rüşdden kinaye kılınsa sahih olurdu; dolayısıyla 'onlar bir lütuf olarak rüşde erenlerdir' denmesi güzel olur ve 'onlar bir lütuf olarak [kendilerine iman] sevdirilenlerdir' kuvvetinde olur. Yahut buradaki rüşd, Yüce Allah'ın mürşid (yol gösteren) olmasını gerektirir; çünkü o, 'erşede' fiilinin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür). Bu, Yüce Allah'ın { يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً } “Korku ve ümit içinde size şimşeği gösterir” [er-Ra'd: 12] kavlinde göstermenin görmeyi gerektirdiğini söyledikleri hususa benzer; böylece fail birleşir ve nasb sahih olur. Kendi fiilinden olmayan bir mastar olması da caiz görülmüştür; bu takdirde ya { حَبَّبَ } fiiliyle ya da { الرَّاشِدُونَ } ile mensûbtur; zira sevdirme ve rüşd Allah Teâlâ'nın lütuf ve ihsanındandır. Şöyle de denilmiştir:
مفعول به لمحذوف أي يبتغون فضلا وَاللَّهُ عَلِيمٌ مبالغ في العلم فيعلم أحوال المؤمنين وما بينهم من التفاضل حَكِيمٌ يفعل كل ما يفعل من أفضال وإنعام وغيرهما بموجب الحكمة.
Mahzuf bir fiilin mef'ûlü bihidir; yani 'bir lütuf ararlar' demektir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir”; ilimde mübalağa sahibidir, dolayısıyla müminlerin hâllerini ve aralarındaki üstünlük derecelerini bilir; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; lütuf, ihsan ve diğer yaptığı her şeyi hikmetin gereğine göre yapar.
وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا أي تقاتلوا، وكان الظاهر. اقتتلتا بضمير التثنية كما في قوله تعالى:
{ وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa” yani vuruşurlarsa. Zâhir olan, Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi tesniye (ikil) zamiriyle 'iktatetelâ' şeklinde olmasıydı:
فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما أي بالنصح وإزالة الشبهة إن كانت والدعاء إلى حكم الله ﷿، والعدول إلى ضمير الجمع لرعاية المعنى فإن كل طائفة من الطائفتين جماعة فقد روعي في الطائفتين معناهما أولا ولفظهما ثانيا على عكس المشهور في الاستعمال، والنكتة في ذلك ما قيل: إنهم أولا في حال القتال مختلطون فلذا جمع أولا ضميرهم وفي حال الصلح متميزون متفارقون فلذا ثني الضمير. وقرأ ابن أبي عبلة «اقتتلتا» بضمير التثنية والتأنيث كما هو الظاهر. وقرأ زيد بن علي، وعبيد بن عمير «اقتتلا» بالتثنية والتذكير باعتبار أن الطائفتين فريقان فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما تعدت وطلبت العلو بغير الحق عَلَى الْأُخْرى ولم تتأثر بالنصيحة فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ أي ترجع إِلى أَمْرِ اللَّهِ أي إلى حكمه أو إلى ما أمر سبحانه به وقرأ الزهري حتى «تفي» بغير همز وفتح الياء وهو شاذ كما قالوا في مضارع جاء يجيء بغير همز فإذا أدخلوا الناصب فتحوا الياء أجروه مجرى بفي مضارع وفي شذوذا، وفي تعليق القتال بالموصول للإشارة إلى علية ما في حيز الصلة أي فقاتلوها لبغيها فَإِنْ فاءَتْ أي رجعت إلى أمره تعالى وأقلعت عن القتال حذرا من قتالكم فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ بفصل ما بينهما على حكم الله تعالى ولا تكتفوا بمجرد متاركتهما عسى أن يكون بينهما قتال في وقت آخر، وتقييد الإصلاح هنا بالعدل لأنه مظنة الحيف لوقوعه بعد المقاتلة وقد أكد ذلك بقوله تعالى: وَأَقْسِطُوا أي اعدلوا في كل ما تأتون وما تذرون إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ فيجازيهم أحسن الجزاء. وفي الكشاف في الإصلاح بالعدل والقسط تفاصيل، إن كانت الباغية من قلة العدد بحيث لا منعة لها ضمنت
{ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما } “hemen aralarını düzeltin”; yani nasihatle, varsa şüpheyi gidermekle ve Allah azze ve celle'nin hükmüne davet etmekle [aralarını bulun]. Çoğul zamirine dönülmesi manayı gözetmek içindir; zira iki gruptan her biri bir topluluktur. Dolayısıyla iki grupta önce anlamları, sonra da yaygın kullanımın aksine lafızları gözetilmiştir. Bundaki nükte olarak şöyle denilmiştir: Onlar savaş hâlindeyken önce birbirine karışmış durumdadırlar, bu yüzden önce zamirleri çoğul getirilmiştir; sulh hâlinde ise ayrışmış ve farklılaşmış durumdadırlar, bu yüzden zamir tesniye (ikil) yapılmıştır. İbn Ebî Able zâhir olduğu üzere tesniye ve müennes zamiriyle 'iktateteltâ' şeklinde okumuştur. Zeyd b. Ali ve Ubeyd b. Umeyr ise iki grubun iki fırka olması itibarıyla tesniye ve müzekker olarak 'iktatetelâ' okumuşlardır. { فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما } “Eğer onlardan biri diğerine haksızlık ederse”; haddi aşar, haksız yere { عَلَى الْأُخْرى } “ötekine” üstünlük taslar ve nasihatten etkilenmezse, { فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ } “o haksızlık edenle, dönünceye kadar savaşın” yani { إِلى أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrine”; yani O'nun hükmüne veya Yüce Allah'ın emrettiği şeye dönünceye kadar. ez-Zührî hemzesiz ve yâ harfinin fethasıyla 'hattâ tefîye' şeklinde okumuştur; bu şâz bir okuyuştur. Nitekim 'câe' fiilinin muzâriinde hemzesiz olarak 'yecî' dediklerinde, nasb edatı dahil olunca yâ harfini fethalayıp 'vefâ' fiilinin muzârii olan 'yefî' gibi şâz olarak cereyan ettirmişlerdir. Savaşın ism-i mevsûle bağlanması, sılanın dâhilinde olan şeyin illet olduğuna işaret etmek içindir; yani 'bağyinden ötürü onunla savaşın' demektir. { فَإِنْ فاءَتْ } “Eğer dönerse”; yani Allah Teâlâ'nın emrine döner ve sizinle savaşmaktan çekinerek savaşı bırakırsa, { فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ } “artık aralarını adaletle düzeltin”; aralarındaki meseleyi Allah Teâlâ'nın hükmüne göre çözüme kavuşturun; başka bir vakitte aralarında yeniden savaş çıkabilir endişesiyle sadece savaşı bırakmalarıyla yetinmeyin. Burada ıslahın adaletle kayıtlanması, savaş sonrasında gerçekleştiği için haksızlık ihtimali taşımasındandır. Yüce Allah bunu şu kavliyle tekit etmiştir: { وَأَقْسِطُوا } “ve adil davranın”; yani yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz her şeyde adil olun. { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şüphesiz Allah adil olanları sever”; dolayısıyla onları en güzel şekilde mükafatlandırır. el-Keşşâf'ta adalet ve hakkaniyetle ıslah konusunda ayrıntılar vardır: Eğer bağy eden taraf sayıca az olup bir gücü (savunması) bulunmuyorsa,
بعد الفيئة ما جنت، وأن كانت كثيرة ذات منعة وشوكة لم تضمن إلا عند محمد بن الحسن فإنه كان يفتي بأن الضمان يلزمها إذا فاءت، وأما قبل التجمع والتجند أو حين تتفرق عند وضع الحرب أوزارها فما جنته ضمنته عند الجميع فمحمل الإصلاح بالعدل على مذهب محمد واضح منطبق على لفظ التنزيل، وعلى قول غيره وجهه أن يحمل على كون الفئة قليلة العدد، والذي ذكروا من أن الفرض إماتة الضغائن وسل الأحقاد دون ضمان الجنايات ليس بحسن الطباق للمأمور به من أعمال العدل ومراعاة القسط. قال في الكشف، لأن ما ذكروه من إماتة الأضغان داخل في قوله تعالى: فَإِنْ فاءَتْ لأنه من ضرورات التوبة، فاعمال العدل والقسط إنما يكون في تدارك الفرطات ثم قال: والأولى على قول الجمهور أن يقال: الإصلاح بالعدل أنه لا يضمن من الطرفين فإن الباغي معصوم الدم والمال مثل العادل لا سيما وقد تاب فكما لا يضمن العادل المتلف لا يضمنه الباغي الفائي، هذا مقتضى العدل لا تخصيص الضمان بطرف دون آخر. والآية نزلت في قتال وقع بين الأوس والخزرج.
döndükten sonra işlediği cinayetleri tazmin eder. Eğer çok sayıda olup güç ve kuvvet sahibiyse, Muhammed b. el-Hasan hariç [fakihlere göre] tazmin etmez; zira o, döndüğü takdirde tazminin gerekeceğine fetva verirdi. Toplanıp ordu kurmadan önce veya savaş sona erip dağıldıkları sırada işledikleri cinayetleri ise hepsine göre tazmin eder. Dolayısıyla adaletle ıslah etmenin İmam Muhammed'in mezhebine göre yorumu açıktır ve Kur'an lafzına uygundur. Başkalarının görüşüne göre ise bunun vechi, fırkanın sayıca az olmasına hamledilmesidir. Zikrettikleri 'farz olan şey cinayetlerin tazmin edilmesi değil, kinlerin yok edilmesi ve düşmanlıkların sökülüp atılmasıdır' şeklindeki görüş, adaletli davranma ve hakkaniyeti gözetme emrine tam olarak uygun düşmez. el-Keşf'te şöyle demiştir: Çünkü kinlerin yok edilmesine dair zikrettikleri husus, tövbenin gereklerinden olduğu için { فَإِنْ فاءَتْ } “Eğer dönerse” kavline dâhildir; dolayısıyla adalet ve hakkaniyeti uygulamak ancak kusurların telafi edilmesinde olur. Sonra şöyle demiştir: Cumhurun görüşüne göre en evla olanı şöyle denilmesidir: Adaletle ıslah, iki tarafın da tazminat ödememesidir; çünkü âdil taraf gibi bâğî de -özellikle tövbe ettikten sonra- canı ve malı masumdur. Âdil taraf telef ettiği şeyi tazmin etmediği gibi, hakka dönen bâğî de tazmin etmez; adaletin gereği budur, tazminatı bir tarafa tahsis edip diğerine etmemek değil. Bu ayet, Evs ve Hazrec arasında meydana gelen bir savaş hakkında inmiştir.
أخرج أحمد والبخاري ومسلم وابن جرير وابن المنذر وابن مردويه والبيهقي في سننه عن أنس قال: قيل للنبي ﷺ لو أتيت عبد الله بن أبي فانطلق إليه وركب حمارا وانطلق المسلمون يمشون وهي أرض سبخة فلما انطلق إليه قال: إليك عني فو الله لقد آذاني ريح حمارك فقال رجل من الأنصار: والله لحمار رسول الله ﷺ أطيب ريحا منك فغضب لعبد الله رجال من قومه فغضب لكل منهما أصحابه فكان بينهم ضرب بالجريد والأيدي والنعال فأنزل الله تعالى فيهم وَإِنْ طائِفَتانِ الآية
Ahmed, Buhârî, Müslim, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî, Enes'ten rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'Abdullah b. Übeyy'e bir gitseniz' denildi. Bunun üzerine [Resûlullah] ona doğru yola çıktı ve bir eşeğe bindi; Müslümanlar da çorak bir arazide yürüyerek gittiler. Yanına vardığında [Abdullah]: 'Benden uzak dur, vallahi eşeğinin kokusu beni rahatsız etti!' dedi. Ensardan bir adam: 'Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşeğinin kokusu senden daha güzeldir!' dedi. Bunun üzerine kavminden bazı adamlar Abdullah için öfkelendi; her ikisinin de taraftarları birbirine öfkelendi ve aralarında hurma dallarıyla, ellerle ve ayakkabılarla vurulup dövüşüldü. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında { وَإِنْ طائِفَتانِ } ayetini indirdi
،
.
وفي رواية أن النبي ﵊ كان متوجها إلى زيارة سعد بن عبادة في مرضه فمر على عبد الله بن أبي بن سلول فقال ما قال فرد عليه عبد الله بن رواحة رضي الله تعالى عنه نغضب لكل أصحابه فتقاتلوا فنزلت فقرأها ﷺ عليهم فاصطلحوا
Bir rivayette de Peygamber aleyhisselâm hastalığında Sa'd b. Ubâde'yi ziyarete gidiyordu; Abdullah b. Übey b. Selûl'ün yanından geçti, o da diyeceğini dedi. Abdullah b. Revâha radıyallâhu teâlâ anh ona cevap verdi, her iki tarafın adamları öfkelendi ve çarpıştılar; bunun üzerine bu ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti onlara okudu, onlar da barıştılar.
وكان ابن رواحة خزرجيا وابن أبي أوسيا.
İbn Revâha Hazrecli, İbn Übey ise Evsli idi.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي قال: كان رجل من الأنصار يقال له عمران تحته امرأة يقال لها أم زيد وأنها أرادت أن تزور أهلها فحبسها زوجها وجعلها في علية له لا يدخل عليها أحد من أهلها وأن المرأة بعثت إلى أهلها فجاء قومها فأنزلوها لينطلقوا بها وكان الرجل قد خرج فاستعان أهله فجاء بنو عمه ليحولوا بين المرأة وأهلها فتدافعوا واجتلدوا بالنعال فنزلت فيهم هذه الآية وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فبعث إليهم رسول الله ﷺ فأصلح بينهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Ensardan İmrân adında bir adam vardı, nikahı altında da Ümmü Zeyd adında bir kadın vardı. Kadın ailesini ziyaret etmek istedi; kocası ise onu hapsetti ve kendisine ait bir çatı odasına koyarak ailesinden hiç kimsenin yanına girmesine izin vermedi. Kadın ailesine haber gönderdi; kavmi gelip kadını götürmek üzere indirdiler. Adam dışarı çıkmıştı; ailesinden yardım istedi ve amcasının oğulları gelerek kadın ile ailesinin arasına girmek istediler. İtişip kakıştılar ve ayakkabılarla birbirlerine vurdular. Bunun üzerine onlar hakkında şu ayet indi: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [elçi] gönderdi ve aralarını düzeltti
وقاموا إلى أمر الله ﷿، والخطاب فيها على ما في البحر لمن له الأمر وروي ذلك عن ابن عباس وهو للوجوب فيجب الإصلاح ويجب قتال الباغية ما قاتلت وإذا كفت وقبضت عن الحرب تركت،
ve Allah azze ve celle'nin emrine boyun eğdiler. el-Bahr'da [belirtildiğine göre] buradaki hitap emir yetkisi sahiplerinedir; bu İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir ve vücûb (farziyet) bildirir. Dolayısıyla arayı düzeltmek vaciptir; bâğî olan fırkayla da savaştığı sürece savaşmak vaciptir. Savaştan vazgeçip el çektiğinde ise bırakılır.
وجاء في حديث رواه الحاكم. وغيره حكمها إذا تولت قال ﵊: «يا ابن أم عبد هل تدري كيف حكم الله فيمن بغى من هذه الأمة؟ قال: الله تعالى ورسوله أعلم قال: لا يجهز على جريحها ولا يقتل أسيرها ولا يطلب هاربها ولا يقسم فيؤها»
Hâkim ve başkalarının rivayet ettiği bir hadiste arkasını dönüp kaçtığındaki hükmü gelmiştir; [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ey İbn Ümmi Abd! Bu ümmetten bağy edenler hakkında Allah'ın hükmünün nasıl olduğunu bilir misin? O: Allah ve Resûlü daha iyi bilir, dedi. Buyurdu ki: Yaralısının işi bitirilmez, esiri öldürülmez, kaçanı takip edilmez ve fey'i (malı) taksim edilmez.»
وذكروا أن الفئتين من المسلمين إذا اقتتلا على سبيل البغي منهما جميعا فالواجب أن يمشي بينهما بما يصلح ذات البين ويثمر المكافة والموادعة فإن لم يتحاجزا ولم يصطلحا وأقاما على البغي صيرا إلى مقاتلتهما، وأنهما إذا التحم بينهما القتال لشبهة دخلت عليهما وكلتاهما عند أنفسهما محقة فالواجب إزالة الشبهة بالحجج النيرة والبراهين القاطعة واطلاعهما على مراشد الحق فإن ركبتا متن اللجاج ولم تعملا على شاكلة ما هديتا إليه ونصحتا به من اتباع الحق بعد وضوحه فقد لحقتا باللتين اقتتلا على سبيل البغي منهما جميعا، والتصدي لإزالة الشبهة في الفئة الباغية إن كانت لازم قبل المقاتلة، وقيل: الخطاب لمن يتأتى منه الإصلاح ومقاتلة الباغي فمتى تحقق البغي من طائفة كان حكم إعانة المبغي عليه حكم الجهاد، فقد أخرج الحاكم وصححه. والبيهقي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه قال: ما وجدت في نفسي من شيء ما وجدت في نفسي من هذه الآية يعني وَإِنْ طائِفَتانِ إلخ إني لم أقاتل هذه
Müslümanlardan iki fırka her ikisinin de haksızlığı/bağyi şeklinde savaşırlarsa, vacip olanın aralarını düzeltecek, savaşı bırakıp barışmalarını sağlayacak adımları atmak olduğunu zikretmişlerdir. Şayet birbirinden ayrılmaz, sulh yapmaz ve bağyde ısrar ederlerse, her ikisiyle de savaşma yoluna gidilir. Aralarında meydana gelen savaş her ikisine de ârız olan bir şüpheden kaynaklanıyor ve her iki taraf da kendisini haklı görüyorsa, vacip olan apaçık deliller ve kesin bürhanlarla bu şüpheyi gidermek ve onlara hakkın doğru yollarını göstermektir. Şayet inat yolunu tutar ve hak apaçık ortaya konduktan sonra kendilerine gösterilen ve nasihat edilen doğrultuda amel etmezlerse, her ikisi de bağy üzere savaşan iki fırkaya katılmış olurlar. Bâğî fırkada bir şüphe varsa, savaşmadan önce onu gidermeye çalışmak zorunludur. Şöyle de denilmiştir: Hitap, arayı düzeltmesi ve bâğî ile savaşması mümkün olan kimseleredir; dolayısıyla bir fırkadan bağy kesinleştiğinde, haksızlığa uğrayana yardım etmenin hükmü cihad hükmündedir. Nitekim Hâkim rivayet edip sahihlemiş ve Beyhakî İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'İçimde bu ayetten, yani { وَإِنْ طائِفَتانِ } ayetinden dolayı duyduğum [üzüntü] kadar hiçbir şeyden üzüntü duymadım; zira ben bu
الفئة الباغية كما أمرني الله تعالى- يعني بها معاوية ومن معه الباغين- على علي كرم الله تعالى وجهه، وصرح بعض الحنابلة بأن قتال الباغين أفضل من الجهاد احتجاجا بأن عليا كرم الله تعالى وجهه اشتغل في زمان خلافته بقتالهم دون الجهاد، والحق أن ذلك ليس على إطلاقه بل إذا خشي من ترك قتالهم مفسدة عظيمة دفعها أعظم من مصلحة الجهاد، وظاهر الآية أن الباغي مؤمن لجهل الطائفتين الباغية والمبغي عليها من المؤمنين. نعم الباغي على الإمام ولو جائرا فاسق مرتكب لكبيرة إن كان بغيه بلا تأويل أو بتأويل قطعي البطلان. والمعتزلة يقولون في مثله: إنه فاسق مخلد في النار إن مات بلا توبة، والخوارج يقولون: إنه كافر، والإمامية أكفروا الباغي على علي كرم الله تعالى وجهه المقاتل له واحتجوا بما
bâğî fırkayla -bununla Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e karşı bağy eden Muâviye ve yanındakileri kastetmektedir- Allah Teâlâ'nın bana emrettiği gibi savaşmadım.' Bazı Hanbelîler, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in hilafeti döneminde cihadla değil onlarla savaşmakla meşgul olduğunu delil göstererek bâğîlerle savaşmanın cihaddan daha faziletli olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. Hak olan şudur ki bu mutlak değildir; bilakis onlarla savaşmayı terk etmekten dolayı defedilmesi cihadın maslahatından daha büyük olan azim bir fesattan korkulduğu zamana mahsustur. Ayetin zâhiri, hem bâğî hem de bağye uğrayan iki fırka müminlerden kılındığı için bâğînin mümin olduğuna delalet eder. Evet, zâlim de olsa devlet başkanına (imama) karşı bağy eden kimse, şayet bağyi bir tevil olmadan veya kesinlikle batıl bir tevile dayanarak gerçekleşmişse, büyük günah işlemiş bir fâsıktır. Mutezile böylesi hakkında şöyle der: O fâsıktır ve tövbesiz ölürse ebedî cehennemdedir. Hâricîler ise: O kâfirdir, derler. İmamiyye ise Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e karşı bağy edip onunla savaşanı tekfir etmiş ve
روي من قوله ﷺ له: «حربك حربي»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona yönelik rivayet edilen: «Seninle savaşmak benimle savaşmaktır» sözünü delil getirmişlerdir.
وفيه بحث. وقرأ ابن مسعود «حتى يفيئوا إلى أمر الله فإن فاؤوا فخذوا بينهم بالقسط» إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ استئناف مقرر لما قبله من الأمر بالإصلاح، وإطلاق الاخوة على المؤمنين من باب التشبيه البليغ وشبهوا بالاخوة من حيث انتسابهم إلى أصل واحد وهو الإيمان الموجب للحياة الأبدية، وجوز أن يكون هناك استعارة وتشبه المشاركة في الإيمان بالمشاركة في أصل التوالد لأن كلا منهما أصل للبقاء إذ التوالد منشأ الحياة والإيمان منشأ البقاء الأبدي في الجنان، والفاء في قوله تعالى: فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ للإيذان بأن الاخوة الدينية موجبة للإصلاح، ووضع الظاهر موضع الضمير مضافا للمأمورين للمبالغة في تأكيد وجوب الإصلاح والتحضيض عليه، وتخصيص الاثنين بالذكر لإثبات وجوب الإصلاح فيما فوق ذلك بطريق الأولوية لتضاعف الفتنة والفساد فيه، وقيل: المراد بالأخوين الأوس والخزرج اللتان نزلت فيهما الآية سمي كلا منهما أخا لاجتماعهم في الجد الأعلى.
Fakat bu tartışmalıdır. İbn Mes'ûd 'hattâ yefîû ilâ emrillâh fein fâû fehuzû beynehüm bil-kıst' şeklinde okumuştur. { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } “Müminler ancak kardeştirler” ifadesi, öncesinde geçen ıslah emrini pekiştiren bir istinaftır. Müminlere kardeşlik isminin verilmesi beliğ teşbih kabilindendir; ebedî hayatı gerektiren iman gibi tek bir asılda birleşmeleri bakımından kardeşlere benzetilmişlerdir. Burada bir istiare olması da caiz görülmüştür; imandaki ortaklık, soy birliğindeki ortaklığa benzetilmiştir; çünkü her ikisi de bekânın aslıdır; zira doğum [dünya] hayatının kaynağı, iman ise cennetlerdeki ebedî bekânın kaynağıdır. Yüce Allah'ın { فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ } “Öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin” kavlindeki fâ (ف), din kardeşliğinin ıslahı gerektirdiğini bildirmek içindir. Emredilenlere muzaf olarak zamir yerine zâhir ismin getirilmesi, ıslahın vücûbunu tekit etmekte ve ona teşvikte mübalağa içindir. İki kişinin özellikle zikredilmesi, fitne ve fesadın katlanması sebebiyle bundan fazlasında ıslahın vacip olduğunu evleviyet yoluyla ispat etmek içindir. Şöyle de denilmiştir: İki kardeşten maksat, haklarında ayetin indiği Evs ve Hazrec kabileleridir; en üstteki atada birleştikleri için her birine kardeş denilmiştir.
وقرأ زيد بن ثابت وابن مسعود والحسن بخلاف عنه «إخوانكم» جمعا على وزن غلمان.
Zeyd b. Sâbit, İbn Mes'ûd ve kendisinden gelen bir rivayete göre Hasan, 'ğılmân' vezninde çoğul olarak 'ihvâniküm' şeklinde okumuşlardır.
وقرأ ابن سيرين «إخوتكم» جمعا على وزن غلمة، وروى عبد الوارث عن أبي عمرو القراءات الثلاث، قال أبو الفتح: وقراءة الجمع تدل على أن قراءة الجمهور لفظها لفظ التثنية ومعناها الجماعة أي كل اثنين فصاعدا من المسلمين اقتتلا، والإضافة لمعنى الجنس نحو لبيك وسعديك، ويغلب الاخوان في الصداقة والاخوة في النسب وقد يستعمل كل منهما مكان الآخر وَاتَّقُوا اللَّهَ في كل ما تأتون وما تذرون من الأمور التي من جملتها ما أمرتم به من الإصلاح، والظاهر أن هذا عطف على فَأَصْلِحُوا وقال الطيبي: هو تذييل للكلام كأنه قيل: هذا الإصلاح من جملة التقوى فإذا فعلتم التقوى دخل فيه هذا التواصل، ويجوز أن يكون عطفا على فَأَصْلِحُوا أي واصلوا بين أخويكم بالصلح واحذروا الله تعالى من أن تتهاونوا فيه لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أي لأجل أن ترحموا على تقواكم أو راجين أن ترحموا عليها يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ أي منكم مِنْ قَوْمٍ آخرين منكم أيضا، فالتنكير في الموضعية للتبعيض، والسخر الهزؤ كما في القاموس، وفي الزواجر النظر إلى المسخور منه بعين النقص، وقال القرطبي: السخرية الاستحقار والاستهانة والتنبيه على العيوب والنقائص بوجه يضحك منه وقد تكون بالمحاكاة بالفعل والقول أو الاشارة أو الإيماء أو الضحك على كلام المسخور منه إذا تخبط فيه أو غلط أو على صنعته أو قبح صورته، وقال بعض: هو ذكر الشخص بما يكره على وجه مضحك بحضرته، واختير أنه احتقاره قولا أو فعلا بحضرته على الوجه المذكور، وعليه ما قيل المعنى: لا يحتقر بعض المؤمنين بعضا. والآية على ما روي عن مقاتل نزلت في قوم من بني تميم سخروا من بلال.
İbn Sîrîn 'ğılmeh' vezninde çoğul olarak 'ihvetiküm' şeklinde okumuştur. Abdülvâris, Ebû Amr'dan bu üç kıraati de rivayet etmiştir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Çoğul kıraati, cumhurun kıraatinin lafzının tesniye, manasının ise cemaat olduğuna delalet eder; yani savaşan her iki veya daha fazla Müslüman demektir. İzafet ise 'lebbeyk' ve 'sa'deyk' ifadelerinde olduğu gibi cins anlamı içindir. 'İhvân' daha çok dostlukta, 'ihve' ise nesepte galip gelir; bazen her biri diğerinin yerine de kullanılır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının”; emredildiğiniz ıslahın da aralarında bulunduğu yaptığınız ve terk ettiğiniz her işte [sakının]. Zâhir olan, bunun { فَأَصْلِحُوا } üzerine matuf olmasıdır. et-Tîbî şöyle demiştir: Bu sözün fezlekesidir (tezyîldir); sanki şöyle denilmiştir: Bu ıslah takvanın bir parçasıdır; takvayı yerine getirdiğinizde bu kaynaşma da ona dâhil olur. { فَأَصْلِحُوا } üzerine matuf olması da caizdir; yani iki kardeşinizin arasını sulh ile birleştirin ve bunda gevşeklik göstermekten ötürü Allah Teâlâ'dan sakının. { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “umulur ki merhamet olunursunuz”; yani takvanız sebebiyle merhamet olunasınız diye veya merhamet olunmayı umarak [sakının]. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ } “Ey iman edenler! Bir topluluk alay etmesin”; yani sizden bir topluluk, { مِنْ قَوْمٍ } “bir toplulukla”; yine sizden olan başka bir toplulukla [alay etmesin]. Her iki yerdeki tenvin teb'îd (kısmîlik) içindir. 'Sehr' (السخر), Kāmus'ta belirtildiği üzere alay etmektir (el-Hez'ü). ez-Zevâcir'de ise alay edilen kimseye eksiklik gözüyle bakmaktır. Kurtubî şöyle demiştir: Masharaya almak (el-İstihzâ/es-Suhriyye); küçümsemek, hafife almak ve kusurlara, eksikliklere güldürecek şekilde dikkat çekmektir. Bu bazen fiilî veya sözlü taklit ile, yahut işaretle, ima ile, yahut da alay edilen kimsenin konuşurken şaşırmasına, hata yapmasına, yahut mesleğine veya çirkin görünüşüne gülmekle olur. Bazıları şöyle demiştir: O, kişinin hoşlanmadığı bir şeyi huzurunda gülünecek şekilde anmaktır. Tercih edilen görüş ise, zikredilen şekilde onun huzurunda sözlü veya fiilî olarak küçümsenmesidir. Buna göre 'Müminlerin bir kısmı diğer bir kısmını küçümsemesin' anlamı verildiği söylenmiştir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre ayet, Benî Temîm'den Bilâl ile alay eden bir topluluk hakkında inmiştir;
وسلمان وعمار وخباب وصهيب وابن نهيرة وسالم مولى أبي حذيفة رضي الله تعالى عنهم، ولا يضر فيه اشتمالها على نهي النساء عن السخرية كما لا يضر اشتمالها على نهي الرجال عنها فيما روي أن عائشة وحفصة رأتا أم سلمة ربطت حقويها بثوب أبيض وسدلت طرفه خلفها فقالت عائشة لحفصة تشير إلى ما تجر خلفها: كأنه لسان كلب فنزلت، وما روي عن عائشة أنها كانت تسخر من زينب بنت خزيمة الهلالية وكانت قصيرة فنزلت، وقيل: نزلت بسبب عكرمة بن
Selmân, Ammâr, Habbâb, Suheyb, İbn Nüheyre ve Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim radıyallâhu teâlâ anhüm ile [alay edenler hakkında inmiştir]. Âyetin kadınların alay etmesini yasaklamayı içermesi buna zarar vermez; nitekim Âişe ve Hafsa'nın, Ümmü Seleme'yi beline beyaz bir bez bağlayıp ucunu arkasından sarkıtmış hâlde gördüklerinde Âişe'nin arkasından sürüklediği şeye işaret ederek Hafsa'ya: 'Sanki köpek dili gibi' demesi üzerine ayetin indiği rivayetinde veya Âişe'nin kısa boylu olan Zeyneb bnt. Huzeyme el-Hilâliyye ile alay ettiği ve bunun üzerine ayetin indiği rivayetinde erkeklerin yasaklanmasını içermesinin zarar vermediği gibi. Şöyle de denilmiştir: İkrime b.
أبي جهل كان يمشي بالمدينة فقال له قوم: هذا ابن فرعون هذه الأمة فعز ذلك عليه وشكاهم إلى رسول الله ﷺ فنزلت، وقيل غير ذلك وقوله ﷿: عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ تعليل للنهي أو لموجبه أي عسى أن يكون المسخور منهم خيرا عند الله تعالى من الساخرين فرب اشعث أغبر ذي طمرين لا يؤبه له لو أقسم على الله تعالى لأبره، وجوز أن يكون المعنى لا يحتقر بعض بعضا عسى أن يصير المحتقر- اسم مفعول- عزيز أو يصير المحتقر ذليلا فينتقم منه، فهو نظير قوله:
Ebî Cehl hakkında indi; Medine'de yürüyordu, bir topluluk ona: 'Bu, şu ümmetin Firavun'unun oğludur' dedi; bu ona çok ağır geldi ve onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikayet etti, bunun üzerine ayet indi. Başka şeyler de söylenmiştir. Allah azze ve celle'nin { عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ } “Belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar” kavli, nehyin veya gereğinin illetidir; yani alay edilen kimseler Allah Teâlâ katında alay edenlerden daha hayırlı olabilir; nitekim saçı başı dağınık, toz toprak içinde, iki eski parça giysisi olan ve hiç önemsenmeyen nice kimseler vardır ki, Allah Teâlâ adına yemin etseler Allah onları yeminlerinde doğru çıkarır. Mananın şöyle olması da caiz görülmüştür: Bir kısmı diğerini küçümsemesin; olur ki küçümsenen kimse -ism-i mef'ûl olarak- aziz olur, küçümseyen ise zelil olur da ondan intikam alır. Bu, şairin şu sözüne benzer:
لا تهين الفقير علك أن ... تركع يوما والدهر قد رفعه
Fakiri hor görme, olur ki bir gün / Sen eğilirsin de zaman onu yüceltir.
والقوم جماعة الرجال ولذلك قال سبحانه: وَلا نِساءٌ أي ولا يسخر نساء من المؤمنات مِنْ نِساءٍ منهن عَسى أَنْ يَكُنَّ أي المسخورات خَيْراً مِنْهُنَّ أي من الساخرات، وعلى هذا جاء قول زهير:
'Kavm' erkekler topluluğudur; bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا نِساءٌ } “Hiçbir kadın da”; yani mümin kadınlardan hiçbir kadın alay etmesin, { مِنْ نِساءٍ } “başka kadınlarla”; onlardan olanlarla; { عَسى أَنْ يَكُنَّ } “belki onlar”; yani alay edilen kadınlar, { خَيْراً مِنْهُنَّ } “kendilerinden daha hayırlıdırlar”; yani alay edenlerden. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:
وما أدري وسوف إخال أدري ... أقوم آل حصن أم نساء
Bilemiyorum, yakında bileceğimi sanıyorum: / Hısn ailesi bir kavim midir (erkekler topluluğu mu), yoksa kadınlar mı?
وهو إما مصدر كما في قول بعض العرب: إذا أكلت طعاما أحببت نوما وأبغضت قوما أي قياما نعت به فشاع في جماعة الرجال، وإما اسم جمع لقائم كصوم لصائم وزور لزائر، وأطلق عليه بعضهم الجمع مريدا به المعنى اللغوي وإلا ففعل ليس من أبنية الجموع لغلبته في المفردات، ووجه الاختصاص بالرجال أن القيام بالأمور وظيفتهم كما قال تعالى: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ [النساء: ٣٤] وقد يراد به الرجال والنساء تغليبا كما قيل في قوم عاد وقوم فرعون أن المراد بهم الذكور والإناث وقيل: المراد بهم الذكور أيضا ودل عليهن بالالتزام العادي لعدم الانفكاك عادة، والنساء على ما قال الراغب وغيره وكذا النسوان والنسوة جمع المرأة من غير لفظها، وجيء بما يدل على الجمع في الموضعين دون المفرد كأن يقال: لا يسخر رجل من رجل ولا امرأة من امرأة مع أنه الأصل الأشمل الأعم قيل جريا على الأغلب من وقوع السخرية في مجامع الناس فكم من متلذذ بها وكم من متألم منها فجعل ذلك بمنزلة تعدد الساخر والمسخور منه، وقيل: لأن النهي ورد على الحالة الواقعة بين الجماعة كقوله تعالى: لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً [آل عمران: ١٣٠] وعموم الحكم لعموم علته، وعَسى في نحو هذا التركيب من كل ما أسندت فيه إلى أن والفعل قيل تامة لا تحتاج إلى خبر وأن وما بعدها في محل رفع على الفاعلية، وقيل: إنها ناقصة وسد ما بعدها مسد الجزأين وله محلان باعتبارين أو محله الرفع، والتحكم مندفع بأنه الأصل في منصوبها بناء على أنها من نواسخ المبتدأ والخبر.
Bu [kavm kelimesi], ya bazı Arapların: 'Yemek yediğimde uykuyu severim, kavmden (yani ayakta durmaktan) nefret ederim' sözünde olduğu gibi bir mastardır; onunla vasıflanmış ve erkekler topluluğunda yaygınlaşmıştır; ya da 'sâim'in çoğulu 'savm', 'zâir'in çoğulu 'zevr' gibi 'kāim'in ism-i cem'idir. Bazıları lügat anlamını kastederek ona cem (çoğul) demiştir; aksi takdirde 'fa'l' vezni müfredlerde galip olduğu için çoğul kalıplarından değildir. Erkeklere tahsis edilme vechi, Yüce Allah'ın { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler kadınlar üzerine yöneticidirler” [en-Nisâ: 34] buyurduğu gibi işleri ayakta tutmanın onların görevi olmasıdır. Âd kavmi ve Firavun kavmi ifadelerinde erkeklerin ve kadınların kastedildiği söylendiği gibi, tağlîb yoluyla erkekler ve kadınlar da kastedilmiş olabilir. Denildi ki: Onlarla da sadece erkekler kastedilmiştir ve âdeten birbirinden ayrılmadıkları için kadınlara âdî mülazemet yoluyla delalet etmiştir. Râgıb ve başkalarının belirttiğine göre 'en-Nisâ' (النساء) ve aynı şekilde 'en-nisvân' ile 'en-nisve', kendi lafzından tekili olmayan 'el-mer'e' (kadın) kelimesinin çoğuludur. Asıl, daha kapsamlı ve genel olan tekil ile 'hiçbir erkek bir erkekle ve hiçbir kadın bir kadınla alay etmesin' demek yerine her iki yerde de çoğula delalet eden lafız getirilmiştir; denildi ki bu, alayın çoğunlukla insan topluluklarında meydana gelmesi sebebiyledir; zira ondan nice zevk alan ve nice incinen vardır; bu durum alay eden ve edilenin çokluğu konumunda kılınmıştır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü nehiy, Yüce Allah'ın { لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin” [Âl-i İmrân: 130] kavlinde olduğu gibi topluluk arasında meydana gelen fiilî duruma yönelik varid olmuştur; hükmün umumiliği ise illetinin umumiliğindendir. Bu tür bir terkipte 'en' ve fiile isnat edilen her { عَسى } (asâ) hakkında, haber almaya ihtiyaç duymayan tam fiil olduğu, 'en' ve sonrasının fâil olarak merfû mahalde bulunduğu söylenmiştir. Nâkıs fiil olduğu, sonrasının iki cüz (isim ve haber) yerine geçtiği ve iki itibarla iki mahalli bulunduğu veya mahallinin ref olduğu da söylenmiştir; mübtedâ ve haberin nâsihlerinden olması esasına göre mansûbunda asıl olanın bu olmasıyla keyfî hüküm verme itirazı defedilir.
وقرأ عبد الله وأبيّ «عسوا أن يكونوا» . «وعسين عن أن يكن» فعسى عليها ذات خبر على المشهور من أقوال النحاة، وفيه الاخبار عن الذات بالمصدر أو يقدر مضاف مع الاسم أو الخبر، وقيل: هو في مثل ذلك بمعنى قارب وأن وما معها مفعول أو قرب وهو منصوب على إسقاط الجار وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ لا يعب بعضكم بعضا بقول أو إشارة لأن المؤمنين كنفس واحدة فمتى عاب المؤمن المؤمن فكأنه عاب نفسه، فضمير تَلْمِزُوا للجميع بتقدير مضاف، وأَنْفُسَكُمْ عبارة عن بعض آخر من جنس المخاطبين وهم المؤمنون جعل ما هو من جنسهم بمنزلة أنفسهم وأطلق الأنفس على الجنس استعارة كما في قوله تعالى: لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ [التوبة: ١٢٨] وقوله سبحانه: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النساء: ٢٩] وهذا غير النهي السابق وإن كان كل منهما مخصوصا بالمؤمنين بناء على أن السخرية احتقار الشخص مطلقا على وجه مضحك بحضرته، واللمز التنبيه على معايبه سواء كان على مضحك أم لا؟ وسواء كان بحضرته أم لا كما قيل في تفسيره، وجعل عطفه عليه من قبيل عطف العام على الخاص
Abdullah ve Übeyy 'asev en yekûnû' ve 'aseyne en yekünne' şeklinde okumuşlardır; buna göre 'asâ', nahivcilerin meşhur görüşüne göre haber sahibidir. Bunda zâtın mastarla haber verilmesi söz konusudur yahut isim veya haber ile birlikte bir muzâf takdir edilir. Böyle bir kullanımda 'yaklaştı' (kārebe) manasında olduğu, 'en' ve sılasının mef'ûl olduğu veya 'yakın oldu' (kurbe) manasında olup harf-i cerrin hazfiyle mansûb olduğu da söylenmiştir. { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi karalamayın”; biriniz diğerini sözle veya işaretle ayıplamasın; çünkü müminler tek bir nefis gibidir; mümin mümini ayıpladığı zaman sanki kendi nefsini ayıplamış gibi olur. Dolayısıyla { تَلْمِزُوا } fiilinin zamiri, muzâf takdiriyle herkes içindir; { أَنْفُسَكُمْ } ise muhatapların cinsinden başka bir kısmı, yani müminleri ifade eder; kendi cinslerinden olan nefisleri konumuna konulmuş ve nefisler kelimesi Yüce Allah'ın: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber geldi” [et-Tevbe: 128] ve { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” [en-Nisâ: 29] kavillerinde olduğu gibi istiare yoluyla cinse ıtlak olunmuştur. Bu, her ikisi de müminlere mahsus olsa da önceki nehiyden başkadır; zira masharaya almak (es-suhriyye), kişinin huzurunda gülünecek şekilde mutlak olarak küçümsenmesidir; ayıplamak (el-lemz) ise tefsirinde söylendiği gibi ister gülünecek şekilde olsun ister olmasın, ister huzurunda olsun ister olmasın onun ayıplarına dikkat çekmektir. Bunun ona atfedilmesi,
لإفادة الشمول كشارب الخمر وكل فاسق مذموم، ولا يتم إلا إذا كان التنبيه المذكور احتقارا، ومنهم من يقول:
'şarap içen ve her fâsık yerilmiştir' sözünde olduğu gibi kapsam bildirmek için âm'ın hâs üzerine atfı kabilinden kılınmıştır; bu da ancak söz konusu dikkat çekmenin küçümseme olması durumunda tamam olur. Onlardan bazıları şöyle der:
السخرية الاحتقار واللمز التنبيه على المعايب أو تتبعها والعطف من قبيل عطف العلة على المعلول وقيل: اللمز مخصوص بما كان من السخرية على وجه الخفية كالإشارة فهو من قبيل عطف الخاص على العام لجعل الخاص كجنس آخر مبالغة، واختار الزمخشري أن المعنى وخصوا أنفسكم أيها المؤمنون بالانتهاء عن عيبها والطعن فيها ولا عليكم أن تعيبوا غيركم ممن لا يدين بدينكم ولا يسير بسيرتكم، ففي الحديث «اذكروا الفاجر بما فيه يحذره الناس» وتعقب بأنه لا دليل على الاختصاص.
Suhriyye küçümsemektir, lemz ise ayıplara dikkat çekmek veya onları araştırmaktır; dolayısıyla atıf illetin ma'lûle atfı kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Lemz, işaret etmek gibi gizli yolla yapılan suhriyyeye mahsustur; dolayısıyla mübalağa için hâssı başka bir cins gibi kılarak hâssın âm üzerine atfı kabilindendir. Zemahşerî ise şu manayı tercih etmiştir: Ey müminler! Nefsinizi ayıplamaktan ve onu kınamaktan vazgeçmeye kendinizi tahsis edin; sizin dininizi benimsemeyen ve sizin yolunuzdan gitmeyen başkalarını ayıplamanızda ise bir sakınca yoktur. Nitekim hadiste: «İnsanlar sakınsınlar diye fâcir kimseyi onda olan şeyle anın» buyrulmuştur. Ancak bu tahsise dair bir delil bulunmadığı belirtilerek eleştirilmiştir.
وقال الطيبي: هو من دليل الخطاب لكن ان في هذا الوجه تعسفا والوجه الآخر. يعني ما تقدم. أوجه لموافقته لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ وإِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً وفي الكشف أخذ الاختصاص من العدول عن الأصل وهو لا يلمز بعضكم بعضا كأنه قيل: ولا تلمزوا من هو على صفتكم من الإيمان والطاعة فيكون من باب ترتب الحكم على الوصف، وتعقب قول الطيبي بأن الكلام عليه يفيد العلية والاختصاص معا فيوافق ما سبق ويؤذن بالفرق بين السخرية واللمز وهو مطلوب في نفسه وكأنه قيل: لا تلمزوا المؤمنين لأنهم أنفسكم ولا تعسف فيه بوجه إلى آخر ما قال فليتأمل، والإنصاف أن المتبادر ما تقدم، وقيل: المعنى لا تفعلوا ما تلمزون به فإن من فعل ما يستحق به اللمز فقد لمز نفسه فانفسكم على ظاهره والتجوز في تَلْمِزُوا أطلق فيه المسبب على السبب والمراد لا ترتكبوا أمرا تعابون به، وهو بعيد عن السياق وغير مناسب لقوله تعالى: وَلا تَنابَزُوا وكونه من التجوز في الإسناد إذ أسند فيه ما للمسبب إلى السبب تكلف ظاهر، وكذا كونه كالتعليل للنهي السابق لا يدفع كونه مخالفا للظاهر، وكذا كون المراد به لا تتسببوا إلى الطعن فيكم بالطعن على غيركم كما
et-Tîbî şöyle demiştir: Bu, hitabın mefhumundandır (delîl-i hitâb); ancak bu vecihte bir zorlama (taassuf) vardır; diğer vecih -yani daha önce geçen- { لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ }, { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } ve { وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } âyetlerine uygunluğu sebebiyle daha tercihe şayandır. el-Keşf'te ise tahsisin asıldan, yani 'birbirinizi ayıplamayın' ifadesinden sapılmasından çıkarıldığı belirtilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: İman ve taatte sizin sıfatınızda olan kimseleri ayıplamayın; bu durumda hükmün vasfa terettüp etmesi babından olur. et-Tîbî'nin sözü şu şekilde eleştirilmiştir: Buna göre söz hem illet hem de tahsis bildirir; dolayısıyla öncekine uygun düşer ve suhriyye ile lemz arasındaki farkı hissettirir ki bu da bizzat istenen bir şeydir; sanki 'Müminleri ayıplamayın, çünkü onlar sizin nefislerinizdir' denilmiştir ve bunda hiçbir zorlama yoktur... diyerek sözünü sürdürmüştür, üzerinde düşünülmelidir. İnsafla bakılırsa ilk akla gelen daha önce geçendir. Şöyle de denilmiştir: Manası, ayıplanmanıza sebep olacak şeyleri yapmayın; zira ayıplanmayı hak ettirecek şeyi yapan kimse kendi nefsini ayıplamış olur. Dolayısıyla { أَنْفُسَكُمْ } zâhiri üzeredir; mecaz ise müsebbebin sebep yerine kullanıldığı { تَلْمِزُوا } fiilindedir ve murad 'ayıplanacağınız bir işi irtikâp etmeyin' demektir. Bu ise bağlamdan uzaktır ve Yüce Allah'ın { وَلا تَنابَزُوا } kavline de uygun değildir. İsnatta mecaz olması -çünkü müsebbebe ait olan şey sebebe isnat edilmiştir- açık bir zorlamadır. Aynı şekilde önceki nehyin illeti gibi olması da zâhire aykırı oluşunu gidermez. Yine bununla başkalarını yermek suretiyle kendinizin yerilmesine sebep olmayın manasının kastedilmesi de böyledir; nitekim
في الحديث «من الكبائر أن يشتم الرجل والديه»
hadiste: «Kişinin anne babasına sövmesi büyük günahlardandır» buyrulmuş,
وفسر بأنه إن شتم والدي غيره شتم الغير والديه أيضا.
ve bu, başkasının anne babasına söverse o başkası da onun anne babasına söver şeklinde tefsir edilmiştir.
وقرأ الحسن والأعرج وعبيد عن أبي عمرو «لا تلمزوا» بضم الميم وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ أي لا يدع بعضكم بعضا باللقب، قال في القاموس: التنابز التعاير والتداعي بالألقاب ويقال نبزه ينبزه نبزا بالفتح والسكون لقبه كنبزه والنبز بالتحريك وكذا النزب اللقب وخص عرفا بما يكرهه الشخص من الألقاب.
Hasan, el-A'rec ve Ebû Amr'dan rivayetle Ubeyd, mîm'in zammesiyle 'lâ telmüzû' şeklinde okumuşlardır. { وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ } “ve birbirinize kötü lakaplar takmayın”; yani biriniz diğerini [hoşlanmadığı] lakapla çağırmasın. el-Kāmus'ta şöyle denilmiştir: Tenâbüz (التنابز), lakaplarla birbirini ayıplamak ve lakaplarla çağırmaktır. Fetha ve sükûn ile 'nebezehû yenbüzühû nebzen' denir; 'ona lakap taktı' demektir, tıpkı 'nebbezehû' gibi. Harekeli olarak 'en-nebez' (النبز) ve aynı şekilde 'en-nezb' (النزب) lakap demektir; örfte ise kişinin hoşlanmadığı lakaplara tahsis edilmiştir.
وعن الرضي أن لفظ اللقب في القديم كان في الذم أشهر منه في المدح، والنبز في الذم خاصة، وظاهر تفسير التنابز بالتداعي بالألقاب اعتبار التجريد في الآية لئلا يستدرك ذكر الألقاب، ومن الغريب ما قيل: التنابز الترامي أي لا تتراموا بالألقاب ويراد به ما تقدم، والمنهي عنه هو التلقيب بما يتداخل المدعو به كراهة لكونه تقصيرا به وذما له وشينا.
er-Radî'den [nakledildiğine göre] eskiden lakap lafzı yermede övmeden daha meşhurdu; 'nebez' ise sadece yermededir. Tenâbüzün lakaplarla çağrışmak şeklinde tefsir edilmesinin zâhiri, lakapların zikrinin gereksiz bir tekrar olmaması için ayette tecrîd sanatının gözetilmesidir. Garip görülen bir görüşe göre tenâbüz atışmaktır; yani birbirinize lakap fırlatmayın demektir ve bununla da daha önce geçen mana murad edilir. Yasaklanan şey ise, çağrılan kişiyi küçültücü, yerici ve lekeleyici olması sebebiyle onun içine hoşnutsuzluk sokacak şekilde lakap takmaktır.
قال النووي: اتفق العلماء على تحريم تلقيب الإنسان بما يكره سواء كان صفة له أو لأبيه أو لأمه أو غيرهما فقد
Nevevî şöyle demiştir: Âlimler, ister kendisinin ister babasının ister annesinin veya bir başkasının sıfatı olsun, insana hoşlanmadığı lakap takmanın haram olduğunda icma etmişlerdir. Nitekim
روي أن الآية نزلت في ثابت بن قيس وكان به وقر فكانوا يوسعون له في مجلس رسول الله ﷺ ليسمع فأتى يوما وهو يقول: تفسحوا حتى انتهى إلى رسول الله ﵊ فقال لرجل: تنح فلم يفعل فقال: من هذا؟ فقال الرجل:
ayetin Sâbit b. Kays hakkında indiği rivayet edilmiştir; onun kulağında ağır işitme vardı, işitebilsin diye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde ona yer açarlardı. Bir gün geldi ve 'Yer açın!' diyerek Resûlullah aleyhisselâm'ın yanına kadar ulaştı. Bir adama: 'Çekil!' dedi, adam çekilmedi. Sâbit: 'Bu kim?' dedi. Adam:
أنا فلان فقال: بل أنت ابن فلانة يريد أما كان يعير بها في الجاهلية فخجل الرجل فنزلت
'Ben falanım' dedi. Bunun üzerine Sâbit: 'Hayır, sen filanca kadının oğlusun!' diyerek Câhiliye döneminde kendisiyle ayıplandığı annesini kastetti. Adam utandı ve bunun üzerine ayet indi.
فقال ثابت: لا أفخر على أحد في الحسب بعدها أبدا.
Bunun üzerine Sâbit: 'Bundan sonra ebediyen hiç kimseye soy sopla övünmeyeceğim' dedi.
وأخرج البخاري وأبو داود والترمذي والنسائي وابن ماجه وجماعة عن ابن جبير وابن الضحاك قال: فينا نزلت في بني سلمة وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ قدم رسول الله ﷺ المدينة وليس فينا رجل إلا وله اسمان أو ثلاثة فكان إذا دعا أحدا منهم باسم من تلك الأسماء قالوا: يا رسول الله انه يكرهه فنزلت وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ
Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve bir topluluk İbn Cübeyr ve İbnü'd-Dahhâk'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: { وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ } ayeti bizim, yani Benî Selime hakkında indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde içimizde iki veya üç ismi olmayan hiçbir adam yoktu. Onlardan birini bu isimlerden biriyle çağırdığında 'Ey Allah'ın Resûlü, o bundan hoşlanmıyor' derlerdi. Bunun üzerine { وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ } ayeti indi.
وأخرج ابن جرير عن ابن عباس أنه قال: التنابز بالألقاب أن يكون الرجل عمل السيئات ثم تاب منها وراجع الحق فنهى الله تعالى أن يعير بما سلف من عمله، وعن ابن مسعود هو أن يقال اليهودي أو النصراني أو المجوسي إذا أسلم يا
İbn Cerîr İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Lakap takışmak (et-tenâbüz bil-elkāb), kişinin kötülükler yapıp sonra bunlardan tövbe etmesi ve hakka dönmesi hâlinde, Allah Teâlâ'nın geçmişte yaptığı amellerle ayıplanmasını yasaklamasıdır. İbn Mes'ûd'dan [nakledildiğine göre] bu, Müslüman olduğu zaman Yahudi, Hristiyan veya Mecûsî'ye 'Ey
يهودي أو يا نصراني أو يا مجوسي، وعن الحسن نحوه، ولعل مأخذه ما روي أنها نزلت في صفية بنت حيي أتت النبي ﷺ فقالت: إن النساء يقلن لي يا يهودية بنت يهوديين فقال لها: هلا قلت: إن أبي هارون وعمي موسى وزوجي محمد ﷺ.
Yahudi!' veya 'Ey Hristiyan!' veya 'Ey Mecûsî!' denilmesidir. Hasan'dan da benzeri rivayet edilmiştir. Muhtemelen bunun dayanağı, ayetin Safiyye bnt. Huyey hakkında indiğine dair rivayettir; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Kadınlar bana: Ey iki Yahudinin kızı olan Yahudi! diyorlar' demişti. Peygamber de ona: 'Şöyle deseydin ya: Benim babam Hârun, amcam Mûsâ, kocam da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir' buyurmuştur.
وأنت تعلم أن النهي عما ذكر داخل في عموم لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ على ما سمعت فلا يختص التنابز بقول يا يهودي ويا فاسق ونحوهما، ومعنى قوله تعالى: بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ بئس الذكر المرتفع للمؤمنين بسبب ارتكاب التنابز أن يذكروا بالفسق بعد اتصافهم بالإيمان، وهو ذم على اجتماع الفسق وهو ارتكاب التنابز والإيمان على معنى لا ينبغي أن يجتمعا فإن الإيمان يأبى الفسق كقولهم: بئس الشأن بعد الكبرة الصبوة يريدون استقباح الجمع بين الصبوة وما يكون في حال الشباب من الميل إلى الجهل وكبر السن.
Sen bilirsin ki zikredilen şeylerden nehyedilmesi, işittiğin üzere { لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ } umumi ifadesine dâhildir; dolayısıyla tenâbüz sadece 'Ey Yahudi!' ve 'Ey fâsık!' ve benzerlerini söylemeye mahsus değildir. Yüce Allah'ın { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ } kavlinin anlamı ise şudur: İmanla nitelendikten sonra müminlerin tenâbüz irtikâp etmeleri sebebiyle fıskla anılmaları, onlar için yükselen ne kötü bir şöhrettir (namdır)! Bu, tenâbüzü irtikâp etmek olan fısk ile imanın bir arada bulunmasına yönelik bir yermedir; yani 'bunların bir arada bulunması uygun düşmez, zira iman fıskı reddeder' manasındadır. Nitekim 'Yaşlılıktan sonra çocukça hevesler ne kötü bir durumdur!' sözlerinde de çocukça hevesler ve gençlik hâlindeki cehalete meyil ile yaşlılığın bir arada toplanmasını çirkin görmeyi murad ederler.
والِاسْمُ هنا بمعنى الذكر من قولهم: طار اسمه في الناس بالكرم أو اللؤم فلا تأبى هذه الآية حمل ما تقدم على النهي عن التنابز مطلقا، وفيها تسميته فسوقا، وقيل: بَعْدَ الْإِيمانِ أي بدله كما في قولك للمتحول عن التجارة إلى الفلاحة: بئست الحرفة الفلاحة بعد التجارة، وفيه تغليظ بجعل التنابز فسقا مخرجا عن الإيمان، وهذا خلاف الظاهر. وذكر الزمخشري له مبني على مذهبه من أن مرتكب الكبيرة فاسق غير مؤمن حقيقة، وقيل: معنى النهي السابق لا ينسبن أحدكم غيره إلى فسق كان فيه بعد اتصافه بضده، ومعنى هذا بئس تشهير الناس وذكرهم بفسق كانوا فيه بعد ما اتصفوا بضده، فيكون الكلام نهيا عن أن يقال ليهودي أسلم يا يهودي أو نحو ذلك، والأول أظهر لفظا وسياقا ومبالغة، والجملة على كل متعلقة بالنهي عن التنابز على ما هو الظاهر، وقيل: هي على الوجه السابق متعلقة بقوله تعالى: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ أو بجميع ما تقدم من النهي، وعلى هذا اقتصر ابن حجر في الزواجر.
Buradaki { الِاسْمُ } (el-İsm), 'insanlar arasında onun adı cömertlikle veya alçaklıkla yayıldı' sözündeki gibi 'zikr' (şöhret/nam) manasındadır. Dolayısıyla bu ayet, öncekini mutlak olarak tenâbüzden nehiy manasına hamletmeye engel değildir; nitekim bu ayette o fısk olarak isimlendirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: { بَعْدَ الْإِيمانِ } ifadesi, ticaretini bırakıp çiftçiliğe dönen kimseye söylediğin 'Ticaretin ardından çiftçilik ne kötü bir meslektir' sözündeki gibi 'onun yerine/bedeline' manasındadır. Bunda tenâbüzü imandan çıkaran bir fısk kılarak ağır bir tehdit vardır; bu ise zâhire aykırıdır. Zemahşerî'nin bunu zikretmesi, büyük günah işleyenin hakikatte mümin olmayan bir fâsık olduğu yönündeki kendi mezhebine dayanır. Şöyle de denilmiştir: Önceki nehyin anlamı, biriniz diğerini zıddıyla nitelendikten sonra içinde bulunduğu fıska nispet etmesin; bunun anlamı ise, insanların zıddıyla nitelendikten sonra içinde bulundukları fıskla teşhir edilip anılması ne kötüdür demektir. Bu takdirde söz, Müslüman olan Yahudiye 'Ey Yahudi' veya benzeri şeylerin söylenmesinden nehiy olur. Birincisi ise lafız, bağlam ve mübalağa bakımından daha açıktır. Cümle, her hâlükarda zâhir olduğu üzere tenâbüzden nehiy ile ilgilidir. Şöyle de denilmiştir: Önceki veche göre bu cümle Yüce Allah'ın { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } kavliyle veya geçmiş nehiylerin tamamıyla ilgilidir; İbn Hacer ez-Zevâcir'de bu görüşle yetinmiştir.
ويستثنى من النهي الأخير دعاء الرجل الرجل بلقب قبيح في نفسه لا على قصد الاستخفاف به والإيذاء له كما إذا دعت له الضرورة لتوقف معرفته كقول المحدثين: سليمان الأعمش وواصل الأحدب، وما نقل عن ابن مسعود أنه قال لعلقمة: تقول أنت ذلك يا أعور ظاهر في أن الاستثناء لا يتوقف على دعاء الضرورة ضرورة أنه لا ضرورة في حال مخاطبته علقمة لقوله يا أعور، ولعل الشهرة مع عدم التأذي وعدم قصد الاستخفاف كافية في الجواز، ويقال ما كان من ابن مسعود من ذلك، والأولى أن يقال في الرواية عمن اشتهر بذلك كسليمان المتقدم روي عن سليمان الذي يقال له الأعمش، هذا وغوير بين صيغتي تَلْمِزُوا وتَنابَزُوا لأن الملموز قد لا يقدر في الحال على عيب يلمز به لامزه فيحتاج إلى تتبع أحواله حتى يظفر ببعض عيوبه بخلاف النبز فإن من لقب بما يكره قادر على تلقيب الآخر بنظير ذلك حالا فوقع التفاعل كذا في الزواجر، وقيل: قيل تَنابَزُوا لأن النهي ورد على الحالة الواقعة بين القوم، ويعلم من الآية أن التلقيب ليس محرما على الإطلاق بل المحرم ما كان بلقب السوء، وقد صرحوا بأن التلقيب بالألقاب الحسنة مما لا خلاف في جوازه، وقد لقب أبو بكر رضي الله تعالى عنه بالعتيق
Son nehiyden şu durum istisna edilir: Kişinin, muhaddislerin 'Süleyman el-A'meş' ve 'Vâsıl el-Ahdeb' demelerinde olduğu gibi onu tanımak buna bağlı olduğu için bir zorunluluk bulunması hâlinde, küçümseme ve eziyet etme kastı olmaksızın kendi içinde çirkin olan bir lakapla diğerini çağırmasıdır. İbn Mes'ûd'dan Alkame'ye: 'Sen mi bunu söylüyorsun ey tek gözlü (a'ver)?' dediğinin nakledilmesi, istisnanın mutlaka zorunluluk bulunmasına bağlı olmadığını zâhir kılmaktadır; zira Alkame'ye hitap ettiği esnada 'ey tek gözlü' demesinde bir zorunluluk bulunmadığı açıktır. Muhtemelen incinmeme ve küçümseme kastı olmamasıyla birlikte meşhur olması cevaz için yeterlidir. İbn Mes'ûd'un bu tutumu da buna yorulur. Ancak daha önce geçen Süleyman gibi bununla meşhur olan kimseden yapılan rivayette 'kendisine el-A'meş denilen Süleyman'dan rivayet edildi' denilmesi daha evladır. { تَلْمِزُوا } ve { تَنابَزُوا } sîgaları arasında farklılık yapılmıştır; çünkü ayıplanan (mülmûz) kimse o anda kendisini ayıplayanı ayıplayacak bir kusur bulmaya güç yetiremeyebilir ve bazı kusurlarını yakalayıncaya kadar onun hâllerini araştırmaya ihtiyaç duyar. Lakap takmak (en-nebz) ise böyle değildir; zira hoşlanmadığı bir lakap takılan kimse, o anda diğerine benzer bir lakap takmaya muktedirdir; bu yüzden işteşlik (tefâ'ul) kalıbı gelmiştir; ez-Zevâcir'de böyle denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: { تَنابَزُوا } denildi, çünkü nehiy topluluk arasında cereyan eden fiilî duruma yönelik varid olmuştur. Ayetten anlaşılmaktadır ki lakap takmak mutlak olarak haram kılınmamış, bilakis haram kılınan kötü lakap takmaktır. Nitekim güzel lakaplar takmanın caiz olduğunda hiçbir ihtilaf bulunmadığını açıkça ifade etmişlerdir. Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'a 'Atîk' lakabı verilmiştir;
لقوله ﵊ له: «أنت عتيق الله من النار»
çünkü [Peygamber] aleyhisselâm ona: «Sen Allah'ın ateşten azat ettiğisin (atîkisin)» buyurmuştur.
وعمر رضي الله تعالى عنه بالفاروق لظهور الإسلام يوم إسلامه، وحمزة رضي الله تعالى عنه بأسد الله لما أن إسلامه كان حمية فاعتز الإسلام به، وخالد بسيف الله
Ömer radıyallâhu teâlâ anh'a Müslüman olduğu gün İslam zahir olduğu için 'el-Fârûk' lakabı verilmiştir; Hamza radıyallâhu teâlâ anh'a Müslüman olması hamiyetten kaynaklanıp onunla İslam güç kazandığı için 'Esedullâh' (Allah'ın Aslanı) lakabı verilmiştir; Hâlid'e de 'Seyfullâh' (Allah'ın Kılıcı) lakabı verilmiştir;
لقوله ﷺ: «نعم عبد الله خالد بن الوليد سيف من سيوف الله»
çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hâlid b. el-Velîd ne güzel bir Allah kuludur, Allah'ın kılıçlarından bir kılıçtır» buyurmuştur.
إلى غير ذلك من الألقاب الحسنة وألقاب علي كرم الله وجهه أشهر من أن تذكر وما زالت الألقاب الحسنة في الأمم كلها من العرب والعجم تجري في مخاطباتهم ومكاتباتهم ويراعى فيها المعنى بخلاف العلم، ولذلك قال الشاعر: وقلما أبصرت عيناك ذا لقب. إلا ومعناه أن فتشت في لقبه بدخوله في مفهومه لكن الشائع غير ذلك،
Bunlardan başka güzel lakaplar da vardır; Ali kerremallâhu vecheh'in lakapları ise zikredilemeyecek kadar meşhurdur. Arap olsun acem olsun bütün milletlerde güzel lakaplar hitaplarında ve yazışmalarında süregelmiş ve özel isimlerin aksine bunlarda mana gözetilmiştir. Bu yüzden şair şöyle demiştir: 'Gözlerin lakap sahibi bir kimseyi pek az görmüştür ki, / Araştırdığında lakabının anlamı onun vasfında bulunmasın.' Ancak yaygın olan bunun dışındakidir,
وفي الحديث «كنّوا أولادكم»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Çocuklarınıza künye takınız.»
قال عطاء: مخافة الألقاب وقال عمر رضي الله تعالى عنه: أشيعوا الكنى فإنها سنة، ولنا في
Atâ, '[Kötü] lakaplardan korkulduğu için' demiştir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh da şöyle demiştir: 'Künyeleri yayın; çünkü o sünnettir.' Bizim
الكنى كلام نفيس ذكرناه في الطراز المذهب فمن أراده فليرجع وَمَنْ لَمْ يَتُبْ عما نهى عنه من التنابز أو من الأمور الثلاثة السابقة أو مطلقا ويدخل ما ذكر فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
künyeler hakkında et-Tırâzu'l-Müzheb adlı eserimizde zikrettiğimiz nefis bir sözümüz vardır; onu isteyen oraya başvursun. { وَمَنْ لَمْ يَتُبْ } “Kim de tevbe etmezse” nehyedilen lakap takmaktan veya geçen üç husustan yahut mutlak olarak [günahtan] ki zikredilenler de buna girer, { فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “işte onlar zalimlerin ta kendileridir”
بوضع العصيان موضع الطاعة وتعريض النفس للعذاب، والإفراد أولا والجمع ثانيا مراعاة للفظ ومراعاة للمعنى.
isyânı itaatin yerine koyarak ve nefislerini azaba maruz bırakarak [zulmetmişlerdir]. İlk önce tekil, ardından çoğul getirilmesi lafza ve manaya riayet edilmesindendir.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ أي تباعدوا منه، وأصل اجتنبه كان على جانب منه ثم شاع في التباعد اللازم له، وتنكير كَثِيراً ليحتاط في كل ظن ويتأمل حتى يعلم أنه من أي القبيل، فإن من الظن ما يباح اتباعه كالظن في الأمور المعاشية، ومنه ما يجب كالظن حيث لا قاطع فيه من العمليات كالواجبات الثابتة بغير دليل قطعي وحسن الظن بالله ﷿، ومنه ما يحرم كالظن في الإلهيات والنبوات وحيث يخالفه قاطع وظن السوء بالمؤمنين،
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ } “Ey iman edenler! Zannın birçoğundan sakının” yani ondan uzak durun. 'İctenebehû' fiilinin aslı 'onun bir yanında yer aldı' demektir, sonra da bunun gereği olan uzaklaşma anlamında yaygınlaşmıştır. { كَثِيراً } kelimesinin belirsiz (nekira) kılınması, her zanda ihtiyatlı davranılması ve hangi türden olduğunun bilinmesi için inceden inceye düşünülmesi içindir. Zira zannın bir kısmı vardır ki ona uymak mubahtır; maişet işlerindeki zan gibi. Bir kısmı vardır ki vaciptir; kesin delil bulunmayan amelî konulardaki zan (kesin olmayan delille sabit vacipler gibi) ve Allah azze ve celle hakkında hüsnüzan beslemek gibi. Bir kısmı da vardır ki haramdır; ilahiyat ve nübüvvet konularındaki zan, kesin delile aykırı düşen zan ve müminler hakkında kötü zan (sûizan) beslemek gibi.
ففي الحديث «أن الله تعالى حرم من المسلم دمه وعرضه وأن يظن به ظن السوء»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ Müslümanın kanını, ırzını ve hakkında kötü zanda bulunulmasını haram kılmıştır.»
وعن عائشة مرفوعا من أسماء بأخيه الظن فقد أساء بربه الظن إن الله تعالى يقول: اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ ويشترط في حرمة هذا أن يكون المظنون به ممن شوهد منه التستر والصلاح وأونست منه الأمانة، وأما من يتعاطى الريب والمجاهرة بالخبائث كالدخول والخروج إلى حانات الخمر وصحبة الغواني الفاجرات وإدمان النظر إلى المرد فلا يحرم ظن السوء فيه وإن كان الظان لم يره يشرب الخمر ولا يزني ولا يعبث بالشباب. أخرج البيهقي في شعب الإيمان عن سعيد بن المسيب قال: كتب إلي بعض اخواني من أصحاب رسول الله ﷺ أن ضع أمر أخيك على أحسنه ما لم يأتك ما يغلبك، ولا تظنن بكلمة خرجت من امرئ مسلم شرا وأنت تجد لها في الخير محملا، ومن عرض نفسه للتهم فلا يلومن إلا نفسه، ومن كتم سره كانت الخيرة في يده، وما كافيت من عصى الله تعالى فيك بمثل أن تطيع الله تعالى فيه، وعليك بإخوان الصدق فكن في اكتسابهم فإنهم زينة في الرخاء وعدة عند عظيم البلاء ولا تهاون بالحلف فيهينك الله تعالى، ولا تسألن عما لم يكن حتى يكون ولا تضع حديثك إلا عند من تشتهيه، وعليك بالصدق وإن قتلك، واعتزل عدوك واحذر صديقك إلا الأمين ولا أمين إلا من خشي الله تعالى، وشاور في أمرك الذين يخشون ربهم بالغيب.
Âişe'den merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Kim kardeşi hakkında kötü zanda bulunursa, Rabbine kötü zanda bulunmuş olur. Şüphesiz Allah Teâlâ: { اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ } buyurmaktadır.» Bunun haram olmasında, hakkında zan beslenen kimsenin [günahlarını] gizlediği, salahı görüldüğü ve kendisinden güvenilirlik hissedildiği bilinen kimselerden olması şart koşulur. Şüpheli işlere bulaşan, şaraphanelere girip çıkmak, iffetsiz kadınlarla arkadaşlık etmek ve sakalsız gençlere sürekli bakmak gibi kötülükleri açıkça işleyen kimseye gelince; zanda bulunan kişi onu şarap içerken, zina ederken veya gençlerle eğlenirken görmemiş olsa bile onun hakkında kötü zanda bulunmak haram değildir. Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan bazı kardeşlerim bana şöyle yazdı: Kardeşinin durumunu, sana aksini gösteren galebe çalıcı bir durum gelmedikçe en güzeline yor. Müslüman bir kimseden çıkan bir söz için hayra yorulacak bir yön bulabildiğin sürece onun hakkında asla kötü düşünme. Kendisini töhmetlere maruz bırakan kimse ise ancak kendini kınasın. Sırrını gizleyen kimsenin iradesi kendi elinde olur. Senin hakkında Allah Teâlâ'ya isyan eden kimseye, onun hakkında Allah Teâlâ'ya itaat etmek gibisiyle karşılık vermiş olamazsın. Sadık dostlar edinmeye bak ve onları kazanmaya çalış; zira onlar bollukta süs, büyük belalarda ise hazırlıktır. Yemin etmeyi hafife alma, yoksa Allah Teâlâ seni zelil kılar. Gerçekleşmedikçe vuku bulmamış şey hakkında soru sorma ve sözünü ancak arzu eden kimsenin yanına bırak. Seni öldürse bile doğruluktan ayrılma. Düşmanından uzak dur ve güvenilir olanı hariç dostundan da sakın; Allah Teâlâ'dan korkandan başkası da güvenilir değildir. İşlerinde gaybda Rablerinden korkan kimselerle istişare et.'
وعن الحسن كنا في زمان الظن بالناس حرام وأنت اليوم في زمان اعمل واسكت وظن بالناس ما شئت، واعلم
Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Biz insanlar hakkında [kötü] zannın haram olduğu bir zamandaydık; sen ise bugün amel et, sus ve insanlar hakkında dilediğin gibi zanda bulun zamanındasın.' Bil ki,
أن ظن السوء إن كان اختياريا فالأمر واضح، وإذا لم يكن اختياريا فالمنهي عنه العمل بموجبه من احتقار المظنون به وتنقيصه وذكره بما ظن فيه، وقد قيل نظير ذلك في الحسد على تقدير كونه غير اختياري، ولا يضر العمل بموجبه بالنسبة إلى الظان نفسه كما إذا ظن بشخص أنه يريد به سوءا فتحفظ من أن يلحقه منه أذى على وجه لا يلحق ذلك الشخص به نقص، وهو محمل
kötü zan eğer iradî ise mesele açıktır. Şayet iradî değilse, nehyedilen şey; hakkında zan beslenen kimseyi hor görmek, kusurlu saymak ve hakkında zannedilen şeyle onu anmak gibi o zannın gereğiyle amel etmektir. Kıskançlığın (haset) da iradî olmadığı takdirde benzer bir hüküm taşıdığı söylenmiştir. Zannın gereğiyle amel etmek, zanda bulunan kişinin bizzat kendisi açısından bir zarar teşkil etmez; nitekim bir kimse hakkında kendisine kötülük yapmak istediğini zannedip, o şahsa bir eksiklik/zarar dokunmayacak şekilde ondan gelebilecek bir eziyetten kendini koruması böyledir. Bu durum,
خبر «إن من الحزم سوء الظن»
«İhtiyatlı olmak kötü zandandır»
وخبر الطبراني «احترسوا من الناس بسوء الظن»
ve Taberânî'nin rivayet ettiği «İnsanlardan kötü zan ile korununuz» rivayetlerinin
، وقيل:
yorumlandığı yerdir. Şöyle de denilmiştir:
المنهي عنه الاسترسال معه وترك إزالته بنحو تأويل سببه من خبر ونحوه، وإلا فالأمر الغير الاختياري نفسه لا يكون مورد التكليف،
Nehyedilen şey, o zanna kapılıp gitmek ve bir haber veya benzeri bir yolla sebebini tevil etmek suretiyle onu gidermeyi terk etmektir; aksi takdirde iradî olmayan şeyin bizzat kendisi mükellefiyet konusu olmaz.
وفي الحديث «قال رسول الله ﷺ: ثلاث لازمات أمتي الطيرة والحسد وسوء الظن فقال رجل: ما يذهبهن يا رسول الله ممن هن فيه؟ قال: إذا حسدت فاستغفر الله وإذا ظننت فلا تحقق وإذا تطيرت فامض»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ümmetimden ayrılmayan üç şey vardır: Uğursuzluk sayma (tıyerah), haset ve kötü zan.' Bunun üzerine bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, bunlar kendisinde bulunan kimse bunları nasıl giderir?' dedi. Şöyle buyurdu: 'Haset ettiğinde Allah'tan mağfiret dile, zanda bulunduğunda onu tahkik etme [üzerine gitme], uğursuzluk hissettiğinde ise [işine] devam et.'»
أخرجه الطبراني عن حارثة بن النعمان إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ تعليل بالأمر بالاجتناب أو لموجبه بطريق الاستئناف التحقيقي، والإثم الذنب الذي يستحق العقوبة عليه، ومنه قيل لعقوبته الأثام فعال منه كالنكال، قال الشاعر:
Bunu Taberânî Hârise b. en-Nu'mân'dan rivayet etmiştir. { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Şüphesiz zannın bir kısmı günahtır” [ifadesi], sakınma emrinin veya tahkikî bir istînâf yoluyla o emrin gereğinin gerekçesidir. İsim (إِثْم), üzerine cezayı hak ettiren günahtır; bu sebeple onun cezasına da 'nekâl' gibi fa'âl vezninde 'esâm' (أَثَام) denilmiştir. Şair şöyle demiştir:
لقد فعلت هذي النوى بي فعلة ... أصاب النوى قبل الممات أثامها
'Bu ayrılık bana öyle bir iş yaptı ki... Ölümden önce ayrılığa onun cezası isabet etti.'
والهمزة فيه على ما قال الزمخشري بدل من الواو كأنه يثم الأعمال أي يكسرها لكونه يضربها في الجملة وإن لم يحبطها قطعا: وتعقب بأن الهمزة ملتزمة في تصاريفه تقول: إثم يأثم فهو آثم وهذا إثم وتلك آثام، وإن أثم من باب علم، ووثم من باب ضرب، وإنه ذكره في باب الهمزة في الأساس، والواوي متعد وهذا لازم.
Zemahşerî'nin söylediğine göre buradaki hemze vavdan bedeldir; sanki amelleri 'yesimü' yani kesinlikle boşa çıkarmasa bile genelde onlara zarar verdiği için kırıp parçalamaktadır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Hemze onun çekimlerinde zorunludur; 'esime ye'semü fe-hüve âsimün' (إثم يأثم فهو آثم), 've hâzâ ismün ve tilke âsâmün' (وهذا إثم وتلك آثام) dersin. 'Etime' 'alime' babından, 'veseme' ise 'darabe' babındandır. Ayrıca o, bunu Esâs'ta hemze babında zikretmiştir; vavlı olan geçişli (müteaddî), bu ise geçişsizdir (lâzım).
وَلا تَجَسَّسُوا ولا تبحثوا عن عورات المسلمين ومعايبهم وتستكشفوا عما ستروه، تفعل من الجس باعتبار ما فيه من معنى الطلب كاللمس فإن من يطلب الشيء يجسه ويلمسه فأريد به ما يلزمه، واستعمال التفعل للمبالغة وقرأ الحسن وأبو رجاء وابن سيرين «ولا تحسسوا» بالحاء من الحس الذي هو أثر الجس وغايته، ولهذا يقال لمشاعر الإنسان الحواس والجواس بالحاء والجيم، وقيل التجسس والتحسس متحدان ومعناهما معرفة الأخبار، وقيل:
{ وَلا تَجَسَّسُوا } “Ve birbirinizin kusurlarını araştırmayın” yani Müslümanların gizli hallerini ve kusurlarını araştırmayın, örttükleri şeyleri ortaya çıkarmaya çalışmayın. [Bu kelime], 'el-cess' (dokunarak arama) kökünden tefe‘‘ul babındadır; nitekim dokunma (lems) gibi onda arama anlamı vardır; zira bir şeyi arayan kimse ona dokunur ve el sürer, böylece onun gerektirdiği şey kastedilmiştir. Tefe‘‘ul kalıbının kullanılması mübalağa içindir. Hasan, Ebû Recâ ve İbn Sîrîn, cessin eseri ve gayesi olan histen (duyu) hareketle ha (ح) harfiyle «ولا تحسسوا» şeklinde okumuşlardır. Bu yüzden insanın duyu organlarına ha ve cim ile 'havâss' ve 'cevâss' denir. Tecessüs ile tehassüsün bir olduğu ve anlamlarının haberleri öğrenmek olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
التجسس بالجيم تتبع الظواهر وبالحاء تتبع البواطن، وقيل: الأول أن تفحص بغيرك والثاني أن تفحص بنفسك، وقيل:
Cim ile olan tecessüs zahirleri araştırmak, ha ile olan ise batınları araştırmaktır. Birincisinin başkası vasıtasıyla araştırmak, ikincisinin ise bizzat kendin araştırmak olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الأول في الشر والثاني في الخير، وهذا بفرض صحته غير مراد هنا والذي عليه الجمهور أن المراد على القراءتين النهي عن تتبع العورات مطلقا وعدوه من الكبائر.
Birincisi şerde, ikincisi ise hayırdadır. Bu görüş, sahih kabul edilse bile burada kastedilen bu değildir. Cumhurun üzerinde bulunduğu görüşe göre her iki kıraatte de kastedilen, mutlak olarak gizli kusurları araştırmanın yasaklanmasıdır ve bunu büyük günahlardan saymışlardır.
أخرج أبو داود وابن المنذر وابن مردويه عن أبي برزة الأسلمي قال: خطبنا رسول الله ﷺ فقال: «يا معشر من آمن بلسانه ولم يدخل الإيمان قلبه لا تتبعوا عورات المسلمين فإن من تتبع عورات المسلمين فضحه الله تعالى في قعر بيته»
Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Ebû Berze el-Eslemî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap edip şöyle buyurdu: «Ey diliyle iman edip imanı kalbine girmemiş olanlar topluluğu! Müslümanların gizli kusurlarını araştırmayın. Çünkü kim Müslümanların gizli kusurlarını araştırırsa, Allah Teâlâ da onu evinin içinde bile olsa rezil eder.»
وفي رواية البيهقي عن البراء بن عازب أنه ﷺ نادى بذلك حتى اسمع العواتق في الخدر.
Beyhakî'nin Berâ b. Âzib'den yaptığı rivayette ise O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem bunu perde arkasındaki genç kızlara işittirecek kadar yüksek sesle nida ettiği belirtilmiştir.
وأخرج أبو داود وجماعة عن زيد بن وهب قلنا لابن مسعود: هل لك في الوليد بن عقبة بن معيط تقطر لحيته خمرا؟ فقال ابن مسعود:
Ebû Dâvûd ve bir grup, Zeyd b. Vehb'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Mes'ûd'a: 'Sakalından şarap damlayan Velîd b. Ukbe b. Ebî Muayt hakkında ne dersin?' dedik. İbn Mes'ûd şöyle dedi:
قد نهينا عن التجسس فإن ظهر لنا شيء أخذنا به.
'Biz tecessüsten nehyolunduk; fakat bize bir şey zahir olursa onu cezalandırırız.'
وقد يحمل مزيد حب النهي عن المنكر على التجسس وينسى النهي فيعذر مرتكبه كما وقع ذلك لعمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه. أخرج الخرائطي في مكارم الأخلاق عن ثور الكندي أن عمر رضي الله تعالى عنه كان يعس بالمدينة فسمع صوت رجل في بيت يتغنى فتسور عليه فوجد عنده امرأة وعنده خمر فقال: يا عدو الله أظننت أن الله تعالى يسترك وأنت على معصية؟ فقال: وأنت يا أمير المؤمنين لا تعجل علي إن كنت عصيت الله تعالى واحدة فقد عصيت الله تعالى في ثلاث قال سبحانه: وَلا تَجَسَّسُوا وقد تجسست وقال الله تعالى: وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها [البقرة ١٨٩:] وقد تسورت وقال جل شأنه: لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها [النور: ٢٧] ودخلت علي بغير إذن قال عمر رضي الله تعالى عنه: فهل عندكم من خير ان عفوت عنك؟ قال:
Bazen münkeri nehyetme sevgisinin fazlalığı kişiyi tecessüse sevk edebilir ve nehiy unutulur da bunu yapan mazur görülebilir; nitekim bu durum Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'ın başına gelmiştir. Harâitî Mekârimü'l-Ahlâk'ta Sevr el-Kindî'den rivayet etmiştir ki Ömer radıyallâhu teâlâ anh Medine'de gece devriyesi gezerken bir evde şarkı söyleyen bir adamın sesini işitti, duvardan içeri tırmandı ve yanında bir kadın ile şarap buldu. Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın düşmanı! Sen isyan üzerindeyken Allah Teâlâ'nın seni örteceğini mi sandın?' dedi. Adam şöyle karşılık verdi: 'Sen de ey Müminlerin Emiri! Bana karşı acele etme. Ben Allah Teâlâ'ya bir konuda isyan ettiysem, sen Allah Teâlâ'ya üç konuda isyan ettin. O Sübhânehu: { وَلا تَجَسَّسُوا } [buyurdu], sen ise tecessüs ettin. Allah Teâlâ: { وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها } [Bakara 189] buyurdu, sen ise duvardan tırmandın. Şanı yüce olan [Allah]: { لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } [Nûr 27] buyurdu, sen ise yanıma izinsiz girdin.' Ömer radıyallâhu teâlâ anh: 'Seni affedersem yanınızda bir hayır [tevbe] var mı?' dedi. Adam:
نعم فعفا عنه وخرج وتركه. وفي رواية سعيد بن منصور عن الحسن أنه قال رجل لعمر رضي الله تعالى عنه: إن فلانا لا يصحو فقال: انظر إلى الساعة التي يضع فيها شرابه فأتني فأتاه فقال: قد وضع شرابه فانطلقا حتى استأذنا عليه فعزل شرابه ثم دخلا فقال عمر: والله إني لأجد ريح شراب يا فلان أنت بهذا فقال: يا ابن الخطاب وأنت بهذا لم ينهك الله تعالى أن تتجسس؟ فعرفها عمر فانطلق وتركه، وذكر بعضهم أن انزجار شربة الخمر ونحوهم إذا توقف على التسور عليهم جاز احتجاجا بفعل عمر رضي الله تعالى عنه السابق وفيه نظر، وقد جاء في بعض الروايات عنه ما يخالف ذلك.
'Evet' dedi, o da onu affetti, çıkıp bıraktı. Saîd b. Mansûr'un Hasan'dan yaptığı rivayette ise bir adam Ömer radıyallâhu teâlâ anh'a: 'Filanca kişi ayılmıyor' dedi. Ömer: 'İçkisini koyduğu vakti gözetle ve bana gel' dedi. Adam ona gelip: 'İçkisini koydu' dedi. Birlikte gittiler, nihayet ondan izin istediler; adam içkisini sakladı, sonra içeri girdiler. Ömer: 'Vallahi ben içki kokusu alıyorum, ey filan! Sen bununla mı [meşgulsün]?' dedi. Adam: 'Ey Hattâb'ın oğlu! Ya sen bununla mı [meşgulsün]? Allah Teâlâ seni tecessüs etmekten nehyetmedi mi?' dedi. Ömer bunu kabul etti, dönüp onu bıraktı. Bazıları, şarap içenlerin ve benzerlerinin vazgeçirilmesi onların üzerine duvardan tırmanmaya bağlı olduğunda, Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın geçen fiili delil gösterilerek bunun caiz olduğunu zikretmişlerdir; ancak bunda tutarsızlık vardır ve nitekim ondan buna aykırı başka rivayetler de gelmiştir.
أخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد والخرائطي أيضا عن زرارة بن مصعب بن عبد الرحمن بن عوف عن المسور بن مخرمة عن عبد الرحمن بن عوف أنه حرس مع عمر رضي الله تعالى عنه ليلة المدينة فبينما هم يمشون شب لهم سراج في بيت فانطلقوا يؤمونه فلما دنوا منه إذا باب مجاف على قوم لهم فيه أصوات مرتفعة ولغط فقال عمر: وأخذ بيد عبد الرحمن أتدري بيت من هذا؟ هذا بيت ربيعة بن أمية بن خلف الآن شرب قال: أرى أن قد أتينا ما نهى الله تعالى عنه قال الله تعالى: وَلا تَجَسَّسُوا فقد تجسسنا فانصرف عمر رضي الله تعالى عنه عنهم وتركهم، ولعل القصة إن صحت غير واحدة، ومن التجسس على ما قال الأوزاعي الاستماع إلى حديث القوم وهم له كارهون فهو حرام أيضا.
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve Harâitî de Zürâre b. Mus'ab b. Abdirrahmân b. Avf'tan, o da el-Misver b. Mahrame'den, o da Abdurrahmân b. Avf'tan rivayet etmiştir ki: Kendisi Ömer radıyallâhu teâlâ anh ile birlikte Medine'de bir gece nöbet tuttu. Onlar yürürken bir evde kendilerine bir kandil parladı; oraya doğru yöneldiler. Yaklaştıklarında, içinde yüksek sesler ve gürültü patırtı olan bir topluluğun üzerine kapatılmış bir kapı gördüler. Ömer, Abdurrahmân'ın elini tutarak: 'Bu evin kime ait olduğunu biliyor musun? Bu Rebîa b. Ümeyye b. Halef'in evidir, şimdi içki içiyorlar' dedi. [Abdurrahmân]: 'Görüyorum ki Allah Teâlâ'nın nehyettiği şeyi işledik; Allah Teâlâ: { وَلا تَجَسَّسُوا } buyurdu, biz ise tecessüs ettik' dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh onlardan yüz çevirip onları bıraktı. Eğer sahihse bu kıssa muhtemelen birden fazladır. Evzâî'nin belirttiğine göre, hoşlanmadıkları halde bir topluluğun konuşmasını dinlemek de tecessüstendir; dolayısıyla o da haramdır.
وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أي لا يذكر بعضكم بعضا بما يكره في غيبته
{ وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin (gıybet etmesin)” yani biriniz diğerini arkasından hoşlanmayacağı bir şeyle anmasın.
فقد قال ﷺ: «أتدرون ما الغيبة؟
Nitekim O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gıybetin ne olduğunu bilir misiniz?»
قالوا: الله ورسوله أعلم قال: ذكرك أخاك بما يكره قيل: أفرأيت لو كان في أخي ما أقول قال: إن كان فيه ما تقول فقد اغتبته وإن لم يكن فيه ما تقول فقد بهته» رواه مسلم وأبو داود والترمذي والنسائي وغيرهم.
Onlar: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Şöyle buyurdu: «Kardeşini hoşlanmadığı bir şeyle anmandır.» 'Ya kardeşimde söylediğim şey varsa ne dersin?' denildi. Şöyle buyurdu: «Eğer onda söylediğin şey varsa onun gıybetini yapmış olursun; şayet onda söylediğin şey yoksa ona iftira etmiş (bühtanda bulunmuş) olursun.» Bunu Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve başkaları rivayet etmiştir.
والمراد بالذكر الذكر صريحا أو كناية ويدخل في الأخير الرمز والإشارة ونحوهما إذا أدت مؤدى النطق فإن علة النهي عن الغيبة الإيذاء بتفهيم الغير نقصان المغتاب وهو موجود حيث أفهمت الغير ما يكرهه المغتاب بأي وجه كان من طرق الإفهام، وهي بالفعل كان تمشي مشية أعظم الأنواع كما قاله الغزالي، والمراد بما يكره أعم من أن يكون في دينه أو دنياه أو خلقه أو ماله أو ولده أو زوجته أو مملوكه أو خادمه أو لباسه أو غير ذلك مما يتعلق به، وخصه القفال بالصفات التي لا تذم شرعا فذكر الشخص بما يكره مما يذم شرعا ليس بغيبة عنده ولا يحرم، واحتج على ذلك
Anmaktan (zikr) maksat, açıkça veya kinaye yoluyla anmaktır. Sözün yerini tuttuğu takdirde sonuncusuna remiz ve işaret gibi şeyler de dahildir; zira gıybet yasağının gerekçesi, gıybeti yapılanın eksiğini başkasına hissettirmek suretiyle eziyet vermektir. Bu da hissettirme yollarından herhangi bir şekilde gıybeti yapılanın hoşlanmadığı şeyi başkasına hissettirdiğin her durumda mevcuttur. Gazâlî'nin de belirttiği gibi, bir kimsenin yürüyüşünü taklit ederek yürümek gibi fiilî gıybet, türlerin en büyüğüdür. Hoşlanılmayan şeyden maksat ise onun dininde, dünyasında, ahlakında, malında, çocuğunda, eşinde, kölesinde, hizmetçisinde, elbisesinde veya onunla ilgili diğer hususlarda olsun daha geneldir. el-Kaffâl bunu şer'an yerilmeyen sıfatlarla tahsis etmiştir; ona göre kişinin şer'an yerilen ve hoşlanmadığı bir şeyle anılması gıybet değildir ve haram olmaz. Buna da
بقوله ﷺ: «اذكروا الفاجر بما فيه يحذره الناس»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Fâsık/fâcir kimseyi üzerindeki şeylerle anın ki insanlar ondan sakınsın» sözünü delil getirmiştir.
وما ذكره لا يعول، عليه والحديث ضعيف وقال أحمد منكر، وقال البيهقي: ليس بشيء ولو صح فهو محمول على فاجر معلن بفجوره. والمراد بقولنا: غيبته غيبته عن ذلك الذكر سواء كان حاضرا في مجلس الذكر أو لا، وفي الزواجر لا فرق في الغيبة بين أن تكون في غيبة المغتاب أو بحضرته هو المعتمد، وقد يقال شمول الغيبة للذكر بالحضور على نحو شمول سجود السهو لما كان عن ترك ما يسجد له عمدا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً تمثيل لما يصدر عن المغتاب من حيث صدوره عنه ومن حيث تعلقه بصاحبه على أفحش وجه وأشنعه طبعا وعقلا وشرعا مع مبالغات من فنون شتى، الاستفهام التقريري من حيث إنه لا يقع إلا في كلام هو مسلم عند كل سامع حقيقة أو ادعاء، وإسناد الفعل إلى- أحد- إيذانا بأن أحدا من الأحدين لا يفعل ذلك وتعليق المحبة بما هو في غاية الكراهة، وتمثيل الاغتياب بأكل لحم الإنسان، وجعل المأكول أخا للآكل وميتا، وتعقيب ذلك بقوله تعالى: فَكَرِهْتُمُوهُ حملا على الإقرار وتحقيقا لعدم محبة ذلك أو لمحبته التي لا ينبغي مثلها، وفي المثل السائر كني عن الغيبة بأكل الإنسان للحم مثله لأنها ذكر المثالب وتمزيق الاعراض المماثل لأكل اللحم بعد تمزيقه في استكراه العقل والشرع له، وجعله ميتا لأن المغتاب لا يشعر بغيبته، ووصله بالمحبة لما جبلت عليه النفوس من الميل إليها مع العلم بقبحها، وقال أبو زيد السهيلي: ضرب المثل لأخذ العرض بأكل اللحم لأن اللحم ستر على العظم والشاتم لأخيه كأنه يقشر ويكشف ما عليه وكأنه أولى مما في المثل، والفاء في فَكَرِهْتُمُوهُ
Ancak onun zikrettiğine itibar edilmez; bu hadis zayıftır, Ahmed 'münkerdir' demiştir, Beyhakî de 'bir şey değildir, sahih olsa bile fıskını açıkça işleyen kimseye hamledilir' demiştir. Bizim 'arkasından/gıyabında' sözümüzden maksat, o anma meclisinde ister hazır bulunsun ister bulunmasın, o anmadan habersiz olmasıdır. ez-Zevâcir'de, gıybetin gıybeti yapılan kimsenin yokluğunda veya huzurunda olması arasında bir fark bulunmadığı, muteber olanın bu olduğu belirtilmiştir. Gıybetin huzurdaki anmayı kapsaması, sehiv secdesinin, secdesi gereken şeyin kasten terk edilmesini kapsaması gibi olduğu söylenebilir. { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً } “Biriniz, ölü kardeşinin etini yemeyi sever mi?” [ifadesi], gıybet edenden sadır olan şeyin hem kendisinden sadır olması hem de arkadaşıyla irtibatı bakımından fıtraten, aklen ve şer'an en çirkin ve en iğrenç surette temsil edilmesidir; üstelik çeşitli sanatlarla yapılan mübalağalarla doludur. Takrîrî istifham, ancak her dinleyicinin nezdinde hakikaten veya iddiaen kabul edilmiş bir sözde vuku bulması bakımından; fiilin 'biriniz' kelimesine isnat edilmesi, fertlerden hiçbir ferdin bunu yapmayacağını bildirmek içindir; sevginin son derece tiksindirici bir şeye bağlanması; gıybetin insan eti yemekle temsil edilmesi; yenilenin yiyenin kardeşi ve ölü kılınması; bunun ardından { فَكَرِهْتُمُوهُ } “Ondan tiksindiniz!” buyurulması ise ikrara mecbur bırakmak ve bunun sevilmeyeceğini veya benzeri layık olmayan sevgiyi tahkik etmek içindir. el-Meselü's-Sâir'de şöyle denir: Gıybet, insanın kendi benzerinin etini yemesiyle kinaye yapılmıştır; çünkü o kusurları zikretmek ve ırzları parçalamaktır ki bu da aklın ve şeriatın çirkin görmesinde eti parçaladıktan sonra yemek gibidir. Ölü kılınmıştır çünkü gıybeti yapılan kimse gıybetini hissetmez. Çirkinliği bilinmekle birlikte nefislerin ona meyletmeye yaratılmış olmasından ötürü sevgiyle irtibatlandırılmıştır. Ebû Zeyd es-Süheylî şöyle demiştir: Irza saldırmak et yemekle örneklendirilmiştir, çünkü et kemiğin üzerindeki örtüdür; kardeşine söven kimse de sanki onun üzerindekini soyup açığa çıkarmaktadır ve bu, meseldekinden daha uygundur. { فَكَرِهْتُمُوهُ } ifadesindeki fa (ف)
فصيحة في جواب شرط مقدر ويقدر معه قد أي إن صح ذلك أو عرض عليكم هذا فقد كرهتموه ولا يمكنكم إنكار كراهته، والجزائية باعتبار التبين، والضمير المنصوب للأكل وقيل: للحم، وقيل: للميت وليس بذاك، وجوز كونه للاغتياب المفهوم مما قبل، والمعنى فاكرهوه كراهيتكم لذلك الأكل، وعبر بالماضي للمبالغة، وإذا أول بما ذكر يكون إنشاء غير محتاج لتقدير قد، وانتصاب مَيْتاً على الحال من اللحم أو الأخ لأن المضاف جزء من المضاف إليه والحال في مثل ذلك جائز خلافا لأبي حيان.
takdirî bir şartın cevabında fâsıhadır ve onunla birlikte 'kad' (قَدْ) takdir edilir; yani eğer bu doğruysa veya bu size arz edildiyse, siz ondan kesinlikle tiksinmişsinizdir ve tiksintinizi inkâr etmeniz mümkün değildir. Cezâîlik ortaya çıkma (tebeyyün) itibarıyladır. Mansûb zamir 'yeme' fiiline aittir; 'ete' ait olduğu da söylenmiştir, 'ölüye' ait olduğu da söylenmiştir ki bu pek uygun değildir. Önceki ifadeden anlaşılan 'gıybet'e ait olması da caiz görülmüştür. Mana: O eti yemekten tiksindiğiniz gibi gıybetten de tiksininiz! demektir. Mübalağa için geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir. Zikredildiği gibi tevil edildiğinde 'kad' takdirine ihtiyaç duymayan bir inşâî cümle olur. { مَيْتاً } kelimesinin mansûb olması, etten veya kardeşten hâl olmasındandır; zira tamlanan, tamlayanın bir parçasıdır ve böylesi durumlarda Ebû Hayyân'ın aksine hâl olması caizdir.
وقرأ أبو سعيد الخدري والجحدري وأبو حيوة
Ebû Saîd el-Hudrî, el-Cahderî ve Ebû Hayve,
«فكرّهتموه» بضم الكاف وشد الراء، ورواها الخدري عن النبي ﷺ
kâf harfinin zammesi ve râ harfinin şeddesiyle «فكرّهتموه» şeklinde okumuşlardır; el-Hudrî bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir.
، وقوله تعالى: وَاتَّقُوا اللَّهَ قيل عطف على محذوف كأنه قيل: امتثلوا ما قيل لكم واتقوا الله.
Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan sakının” buyruğunun, sanki 'Size söylenene uyun ve Allah'tan sakının' denilmiş gibi hazfedilmiş bir ifadeye atıf olduğu söylenmiştir.
وقال الفراء التقدير ان صح ذلك فقد كرهتموه فلا تفعلوه واتقوا الله فهو عطف على النهي المقدر، وقال أبو علي الفارسي. لما قيل لهم أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ إلخ كان الجواب لا متعينا فكأنهم قالوا: لا نحب فقيل لهم فَكَرِهْتُمُوهُ ويقدر فكذلك فاكرهوا الغيبة التي هي نظيره واتقوا الله فيكون عطفا على فاكرهوا المقدر، وقيل: هو عطف على فكرهتموه بناء على أنه خبر لفظا أمر معنى كما أشير إليه سابقا ولا يخفى الأولى من ذلك: وقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ تعليل للأمر أي لأنه تعالى تواب رحيم لمن اتقى واجتنب ما نهي عنه وتاب مما فرط منه، وتواب أي مبالغة في قبول التوبة والمبالغة إما باعتبار الكيف إذ يجعل سبحانه التائب كمن لم يذنب أو باعتبار الكم لكثرة المتوب عليهم أو لكثرة ذنوبهم.
Ferrâ şöyle demiştir: Takdir şöyledir: 'Eğer bu doğruysa, siz ondan tiksinmişsinizdir; öyleyse onu yapmayın ve Allah'tan sakının.' Dolayısıyla bu, takdir edilen nehiye atıftır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Onlara { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ } ilh. denilince cevap kesin olarak 'hayır' idi; sanki onlar 'sevmiyoruz' dediler de onlara { فَكَرِهْتُمُوهُ } denildi; ve 'öyleyse onun benzeri olan gıybetten de tiksinin ve Allah'tan sakının' şeklinde takdir edilir, böylece takdir edilen 'tiksinin' (fe'krehû) emrine atıf olur. Daha önce işaret edildiği üzere lafzan haber manen emir olduğu esasına dayanılarak { فَكَرِهْتُمُوهُ } üzerine atıf olduğu da söylenmiştir; bunlardan en uygun olanı gizli değildir. Şanı yüce olan [Allah]'ın: { إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah tevbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir” buyruğu ise emrin gerekçesidir; yani çünkü O Teâlâ sakınan, nehyedilen şeylerden kaçınan ve kendisinden sâdır olan kusurlardan tevbe eden kimse için tevbeleri çok kabul eden ve merhamet edendir. Tevvâb (تَوَّاب), tevbeyi kabul etmede mübalağa ifade eder; mübalağa ya keyfiyet itibarıyladır —çünkü O Sübhânehu tevbe edeni hiç günah işlememiş gibi kılar— ya da tevbeleri kabul edilenlerin çokluğu yahut günahlarının çokluğu sebebiyle kemiyet itibarıyladır.
أخرج ابن أبي حاتم عن السدي أن سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه كان مع رجلين في سفر يخدمهما وينال من طعامهما وأنه نام يوما فطلبه صاحباه فلم يجداه فضربا الخباء وقالا: ما يريد سلمان شيئا غير هذا أن يجيء إلى طعام معدود وخبار مضروب فلما جاء سلمان أرسلاه إلى رسول الله ﷺ يطلب لهما إداما فانطلق فأتاه فقال: يا رسول الله بعثني أصحابي لتؤدمهم إن كان عندك قال: ما يصنع أصحابك بالإدام؟ لقد ائتدموا فرجع رضي الله تعالى عنه فخبرهما فانطلقا فأتيا رسول الله ﷺ فقالا: والذي بعثك بالحق ما أصبنا طعاما منذ نزلنا قال: إنكما قد ائتدمتما بسلمان فنزلت.
İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet etmiştir ki: Selmân el-Fârisî radıyallâhu teâlâ anh bir yolculukta iki adamla beraberdi; onlara hizmet ediyor ve onların yemeğinden yiyordu. Bir gün uyuyakaldı, iki arkadaşı onu aradılar ama bulamadılar; bunun üzerine çadırı kurup: 'Selmân'ın hazır yemeğe ve kurulmuş çadıra gelmekten başka istediği bir şey yok' dediler. Selmân gelince, kendileri için katık istemesi üzere onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiler. Selmân gidip O'nun yanına vardı ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Arkadaşlarım, yanınızda varsa kendilerine katık vermeniz için beni gönderdiler' dedi. [Peygamber]: 'Arkadaşların katığı ne yapacak? Onlar katıklandılar bile' buyurdu. Selmân radıyallâhu teâlâ anh dönüp onlara haber verdi. Bunun üzerine gidip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vardılar ve: 'Seni hak ile gönderene yemin olsun ki konakladığımızdan beri hiçbir yemek yemedik' dediler. [Peygamber]: 'Siz ikiniz Selmân ile katıklandınız' buyurdu ve [ayet] indi.
وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال: زعموا أنها نزلت في سلمان الفارسي أكل ثم رقد فنفخ فذكر رجلان أكله ورقاده فنزلت.
İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İddia ettiklerine göre bu ayet Selmân el-Fârisî hakkında inmiştir; o yemek yemiş, sonra uyuyup horlamıştı. İki adam onun yemesini ve uyumasını andılar/çekiştirdiler, bunun üzerine [ayet] indi.
وأخرج الضياء المقدسي في المختارة عن أنس قال: كانت العرب تخدم بعضها بعضا في الأسفار وكان مع أبي بكر وعمر رضي الله تعالى عنهما رجل يخدمهما فناما فاستيقظا ولم يهيء لهما طعاما فقالا: إن هذا لنؤوم فأيقظاه فقالا:
Ziyâ el-Makdisî el-Muhtâre'de Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: Araplar yolculuklarda birbirlerine hizmet ederlerdi. Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın yanında kendilerine hizmet eden bir adam vardı. İkisi uyudular, uyandıklarında adamın kendilerine yemek hazırlamamış olduğunu gördüler ve: 'Bu adam amma da uykucuymuş' dediler. Onu uyandırıp şöyle dediler:
ائت رسول الله ﷺ فقل له إن أبا بكر وعمر يقرآنك السلام ويستأدمانك فقال: إنهما ائتدما فجاءا فقالا: يا رسول الله بأي شيء ائتدمنا قال بلحم أخيكما والذي نفسي بيده إني لأرى لحمه بين ثنايا كما فقالا: استغفر لنا يا رسول الله قال:
'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e git ve O'na de ki: Ebû Bekir ve Ömer sana selam söylüyor ve senden katık istiyorlar.' [Peygamber]: 'Onlar katıklandılar' buyurdu. Geldiler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz neyle katıklandık?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Kardeşinizin etiyle! Nefsim elinde olana yemin ederim ki, onun etini sizin ön dişlerinizin arasında görüyorum.' Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizim için istiğfar ediver' dediler. Şöyle buyurdu:
مراه فليستغفر لكما
«Ona emredin de sizin için istiğfar etsin.»
وهذا خبر صحيح ولا طعن فيه على الشيخين سواء كان ما وقع منهما قبل النزول أو بعده حيث لم يظنا بناء على حسن الظن فيهما ان تلك الكلمة مما يكرهها ذلك الرجل: هذا والآية دالة على حرمة الغيبة. وقد نقل القرطبي وغيره الإجماع على أنها من الكبائر، وعن الغزالي وصاحب العدة أنهما صرحا بأنها من الصغائر وهو عجيب منهما لكثرة ما يدل على أنها من الكبائر، وقصارى ما قيل في وجه القول بأنها صغيرة أنه لو لم تكن كذلك يلزم فسق الناس كلهم إلا الفذ النادر منهم وهذا حرج عظيم. وتعقب بأن فشو المعصية وارتكاب جميع الناس لها فضلا عن الأكثر لا يوجب أن تكون صغيرة، وهذا الذي دل عليه الكلام من ارتكاب أكثر الناس لها لم يكن قبل. على أن الإصرار عليها قريب منها في كثرة الفشو في الناس وهو كبيرة بالإجماع ويلزم عليه الحرج العظيم وإن لم يكن في
Bu sahih bir haberdir ve iki şeyh (Ebû Bekir ve Ömer) hakkında bir kusur teşkil etmez; zira onlardan sadır olan bu durum ister nüzulden önce ister sonra olsun, haklarındaki hüsnüzanna binaen o sözün o adamın hoşlanmayacağı bir şey olduğunu zannetmemişlerdi. Bu ayet gıybetin haram olduğuna delalet etmektedir. Kurtubî ve başkaları onun büyük günahlardan olduğu hususunda icma nakletmişlerdir. Gazâlî ve el-Udde sahibinden ise onun küçük günahlardan olduğunu açıkça belirttikleri nakledilmiştir; oysa büyük günahlardan olduğuna delalet eden şeylerin çokluğu karşısında bu onların şaşılacak bir tutumudur. Onun küçük günah olduğu görüşünün gerekçesi olarak söylenenlerin en ileri noktası şudur: Eğer öyle olmasın, pek azı müstesna insanların tamamının fâsık olması gerekir ki bu da büyük bir güçlüktür (haraçtır). Buna şöyle itiraz edilmiştir: Günahın yaygınlaşması ve çoğunluk bir yana bütün insanların onu işlemesi, onun küçük günah olmasını gerektirmez. Üstelik insanların çoğunun onu işlediğine delalet eden bu durum daha önce yoktu. Kaldı ki bunda ısrar etmek, insanlar arasındaki yaygınlığın çokluğu bakımından ona yakındır ve icma ile büyük günahtır; önceki
عظم الحرج السابق، مع أن هذا الدليل لا يقاوم تلك الدلائل الكثيرة، ولعل الأولى في الاستدلال على ذلك ما
güçlük büyüklüğünde olmasa bile buna da büyük bir güçlük terettüp eder. Bununla birlikte bu delil, o pek çok delile karşı koyamaz. Muhtemelen buna delil getirmede en evla olan şey,
رواه أحمد. وغيره بسند صحيح عن أبي بكرة قال: «بينما أنا أماشي رسول الله ﷺ وهو آخذ بيدي ورجل عن يساري فإذا نحن بقبرين أمامنا فقال رسول الله ﷺ: إنهما ليعذبان وما يعذبان بكبير وبكى إلى أن قال: وما يعذبان إلا في الغيبة والبول»
Ahmed ve başkalarının sahih bir senetle Ebû Bekre'den rivayet ettiği şu hadistir: O şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürüyordum; O benim elimden tutmuştu, solumda da bir adam vardı. Birden önümüzde iki kabirle karşılaştık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Şüphesiz bu ikisi azap görmektedirler ve [onlara göre] büyük bir şeyden dolayı da azap görmüyorlar' buyurdu ve ağladı; nihayet şöyle dedi: 'Onlar ancak gıybet ve idrardan dolayı azap görmektedirler.'»
ولا يتم أيضا، فقد قال ابن الأثير: المعنى وما يعذبان في أمر كان يكبر عليهما ويشق فعله لو أراداه لا أنه في نفسه غير كبير، وكيف لا يكون كبيرا وهما يعذبان فيه، فالحق أنها من الكبائر. نعم لا يبعد أن يكون منها ما هو من الصغائر كالغيبة التي لا يتأذى بها كثيرا نحو عيب الملبوس والدابة، ومنها ما لا ينبغي أن يشك في أنه من أكبر الكبائر كغيبة الأولياء والعلماء بألفاظ الفسق والفجور ونحوها من الألفاظ الشديدة الإيذاء، والأشبه أن يكون حكم السكوت عليها مع القدرة على دفعها حكمها، ويجب على المغتاب أن يبادر إلى التوبة بشروطها فيقلع ويندم خوفا من الله تعالى ليخرج من حقه ثم يستحل المغتاب خوفا ليحله فيخرج عن مظلمته، وقال الحسن: يكفيه الاستغفار عن الاستحلال، واحتج بخبر «كفارة من اغتبته أن تستغفر له» ، وأفتى الخياطي بأنها إذا لم تبلغ المغتاب كفاه الندم والاستغفار، وجزم ابن الصباغ بذلك وقال: نعم إذا كان تنقصه عند قوم رجع إليهم وأعلمهم أن ذلك لم يكن حقيقة وتبعهما كثيرون منهم النووي، واختاره ابن الصلاح في فتاويه وغيره، وقال الزركشي: هو المختار وحكاه ابن عبد البر عن ابن المبارك وأنه ناظر سفيان فيه، وما يستدل به على لزوم التحليل محمول على أنه أمر بالأفضل أو بما يمحو أثر الذنب بالكلية على الفور، وما ذكر في غير الغائب والميت أما فيهما فينبغي أن يكثر لهما الاستغفار، ولا اعتبار بتحليل الورثة على ما صرح به الخياطي وغيره، وكذا الصبي والمجنون بناء على الصحيح من القول بحرمة غيبتهما.
Bu da tam delil olmaz; nitekim İbnü'l-Esîr şöyle demiştir: Mana; 'isteselerdi kendilerine zor ve meşakkatli gelecek bir hususta azap görmüyorlar' demektir; yoksa bizzat o işin büyük olmadığı anlamına gelmez. Nasıl büyük olmasın ki onlar onda azap görmektedirler! Dolayısıyla hak olan, onun büyük günahlardan olduğudur. Evet, giyilen elbisenin veya biniti olan hayvanın ayıplanması gibi çok eziyet vermeyen gıybetler kabilinden küçük günah olanların bulunması; velilerin ve âlimlerin fısk ve fücur lafızlarıyla yahut son derece eziyet verici benzeri lafızlarla gıybet edilmesi gibi en büyük günahlardan olduğunda şüphe edilmemesi gerekenlerin bulunması uzak bir ihtimal değildir. Defetmeye gücü yettiği halde buna susmanın hükmünün de onun hükmü gibi olması en uygun olanıdır. Gıybet edenin derhal şartlarına uygun olarak tevbeye yönelmesi; günahtan vazgeçmesi ve Allah'ın hakkından çıkmak için Allah Teâlâ'nın korkusundan pişmanlık duyması, sonra da kendisini helal etmesi için korkarak gıybeti yapılan kimseden helallik isteyip onun kul hakkından çıkması vaciptir. Hasan[-ı Basrî]: 'Helallik dilemek yerine istiğfar etmesi yeterlidir' demiş ve «Gıybetini ettiğin kimsenin keffareti, onun için istiğfar etmendir» rivayetini delil getirmiştir. el-Hayyâtî, gıybet edilen kimseye ulaşmamışsa pişmanlık ve istiğfarın yeterli olacağına dair fetva vermiştir. İbnü's-Sabbâğ da bunu kesin bir dille belirtmiş ve şöyle demiştir: 'Evet, eğer onu bir topluluğun yanında ayıpladıysa onlara döner ve bunun hakikat olmadığını bildirir.' Nevevî de dahil olmak üzere pek çok kimse onlara uymuş; İbnü's-Salâh fetvalarında ve başkaları da bunu tercih etmiştir. Zerkeşî: 'Muhtar olan budur' demiş, İbn Abdilberr de bunu İbnü'l-Mübârek'ten ve onun bu hususta Süfyân ile münazara ettiğinden nakletmiştir. Helalleşmenin gerekliliğine delil getirilen hususlar ise en faziletli olanı veya günahın izini derhal tamamen silen şeyi emretmeye hamledilir. Zikredilen bu durumlar gaip ve ölü dışındakiler içindir; bu ikisine gelince, onlar için çokça istiğfar etmek gerekir. el-Hayyâtî ve başkalarının açıkça belirttiğine göre mirasçıların helal etmesine itibar edilmez; çocuk ve delinin gıybet edilmesinin haram olduğuna dair sahih görüşe binaen onlar da böyledir.
قال في الخادم: الوجه أن يقال يبقى حق مطالبتهما إلى يوم القيامة أي إن تعذر الاستحلال والتحليل في الدنيا بأن مات الصبي صبيا والمجنون مجنونا ويسقط من حق الله تعالى بالندم، وهل يكفي الاستحلال من الغيبة المجهولة أم لا؟ وجهان، والذي رجحه في الإذكار أنه لا بد من معرفتها لأن الإنسان قد يسمح عن غيبة دون غيبة، وكلام الحليمي. وغيره يقتضي الجزم بالصحة لأن من سمح بالعفو من غير كشف فقد وطن نفسه عليه مهما كانت الغيبة، ويندب لمن سئل التحليل أن يحلل ولا يلزمه لأن ذلك تبرع منه وفضل، وكان جمع من السلف واقتدى بهم والدي عليه الرحمة والرضوان يمتنعون من التحليل مخافة التهاون بأمر الغيبة، ويؤيد الأول
el-Hâdim'de şöyle demiştir: Uygun olan; dünyada helallik dilemek ve helal ettirmek imkânsız hale gelirse —çocuğun çocuk olarak, delinin de deli olarak ölmesi gibi— ikisinin talep hakkının kıyamet gününe kalacağı, pişmanlıkla ise Allah Teâlâ'nın hakkının düşeceği söylenmesidir. Mahiyeti bilinmeyen gıybetten helallik istemenin yeterli olup olmayacağı hususunda iki görüş vardır: el-Ezkâr'da tercih edilen, insanın bir gıybeti bağışlayıp diğerini bağışlamayabileceği gerekçesiyle onu bilmesinin zorunlu olduğudur. Halîmî ve başkalarının sözü ise geçerliliğin kesin olduğunu gerektirir; zira açıklamaksızın affetmeye razı olan kimse, gıybet ne olursa olsun nefsini buna hazırlamıştır. Kendisinden helallik istenen kimsenin helal etmesi menduptur, vacip değildir; çünkü bu onun tarafından bir bağış ve lütuftur. Selef-i sâlihînden bir topluluk —rahmet ve rıza üzerine olsun babam da onlara uymuştur— gıybet konusunun hafife alınmasından korktukları için helal etmekten kaçınırlardı. Birinci görüşü,
خبر «أيعجز أحدكم أن يكون كأبي ضمضم كان إذا خرج من بيته قال: إني تصدقت بعرضي على الناس» .
«Biriniz evinden çıktığında: 'Ben ırzımı insanlara sadaka olarak bağışladım' diyen Ebû Damdam gibi olmaktan aciz midir?» rivayeti teyit etmektedir.
ومعناه لا أطلب مظلمة منهم ولا أخاصمهم لا أن الغيبة تصير حلالا لأن فيها حقا لله تعالى ولأنه عفو وإباحة للشيء قبل وجوبه، وسئل الغزالي عن غيبة الكافر فقال: هي في حق المسلم محذورة لثلاث علل: الإيذاء، وتنقيص خلق الله تعالى، وتضييع الوقت بما لا يعني. والأولى تقتضي التحريم، والثانية الكراهة، والثالثة خلاف الأولى. وأما الذمي فكالمسلم فيما يرجع إلى المنع عن الإيذاء لأن الشرع عصم عرضه ودمه وماله.
Bunun manası: 'Onlardan bir hak talep etmem ve onlarla davalaşmam' demektir; yoksa onda Allah Teâlâ'nın hakkı bulunduğu ve vücubundan önce bir şeyin affedilip mubah kılınması kabilinden olduğu için gıybet helal hale gelmez. Gazâlî'ye kâfirin gıybeti sorulduğunda şöyle demiştir: 'Müslüman hakkında o üç sebepten dolayı sakıncalıdır: Eziyet vermek, Allah Teâlâ'nın yarattığını kusurlu göstermek ve vakti faydasız şeyle zayi etmek. Birincisi haramlığı, ikincisi keraheti, üçüncüsü ise evlaya aykırılığı gerektirir. Zimmîye gelince, eziyetten menedilme konusunda Müslüman gibidir; çünkü şeriat onun ırzını, kanını ve malını dokunulmaz kılmıştır.'