وقد روى ابن حبان في صحيحه أن النبي ﷺ قال: «من سمع يهوديا أو نصرانيا فله النار»
İbn Hibbân Sahîh'inde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim bir Yahudiye veya Hristiyana [kötü söz] duyurursa ona cehennem ateşi vardır.»
ومعنى سمعه أسمعه ما يؤذيه ولا كلام بعد هذا في الحرمة. وأما الحربي فغيبته ليست بحرام على الأولى وتكره على الثانية وخلاف الأولى على الثالثة، وأما المبتدع فإن كفر فكالحربي وإلا فكالمسلم وأما ذكره ببدعته فليس مكروها.
Ona duyurmanın manası, ona eziyet verecek şeyi işittirmesidir; bundan sonra [zimmînin gıybetinin] haramlığı konusunda söz yoktur. Harbîye gelince, onun gıybeti birinci [illete] göre haram değildir, ikinciye göre mekruhtur, üçüncüye göre ise evlaya aykırıdır. Bidatçıya gelince, şayet kâfir olmuşsa harbî gibidir; aksi takdirde Müslüman gibidir. Onun bidatiyle anılmasına gelince bu mekruh değildir.
وقال ابن المنذر
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir:
في قوله ﷺ في تفسير الغيبة: «ذكرك أخاك بما يكره»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gıybetin tefsirinde buyurduğu: «Kardeşini hoşlanmadığı bir şeyle anmandır» sözünde
: فيه دليل على أن من ليس أخا لك من اليهود والنصارى وسائر أهل الملل ومن أخرجته بدعته إلى غير دين الإسلام لا غيبة له ويجري نحوه في الآية، والوجه تحريم غيبة الذمي كما تقرر وهو وإن لم يعلم من الآية ولا من الخبر المذكور معلوم بدليل آخر ولا معارضة بين ما ذكر
: Yahudilerden, Hristiyanlardan, diğer din mensuplarından ve bidati kendisini İslam dininin dışına çıkarmış olanlardan senin din kardeşin olmayan kimselerin gıybetinin olmayacağına dair delil vardır. Ayette de bunun bir benzeri cereyan eder. Doğru olan görüş ise kararlaştırıldığı üzere zimmînin gıybetinin haram olmasıdır. Bu durum ayetten ve mezkûr hadisten anlaşılmasa bile başka bir delille bilinmektedir ve zikredilenler ile
وذلك الدليل كما لا يخفى، وقد تجب الغيبة لغرض صحيح شرعي لا يتوصل إليه إلا بها وتنحصر في ستة أسباب.
o delil arasında gizli olmadığı üzere bir çelişki yoktur. Bazen gıybet, ancak kendisiyle ulaşılabilecek şer'î ve sahih bir amaç için vacip olabilir ve bu da altı sebebe münhasırdır:
الأول التظلم فلمن ظلم أن يشكو لمن يظن له قدرة على إزالة ظلمه لا تخفيفه. الثاني الاستعانة على تغيير المنكر بذكره لمن يظن قدرته على إزالته. الثالث الاستفتاء فيجوز للمستفتي أن يقول للمفتي: ظلمني فلان بكذا فهل يجوز له أو ما طريق تحصيل حقي أو نحو ذلك والأفضل أن يبهمه.
Birincisi: Tazallüm (haksızlığı şikâyet etmektir). Zulme uğrayan kimsenin, zulmünü hafifletmeye değil, tamamen gidermeye gücü yettiğini düşündüğü kimseye şikâyette bulunma hakkı vardır. İkincisi: Münkeri ortadan kaldırmaya gücü yettiği zannedilen kimseye durumu zikrederek münkerin değiştirilmesi hususunda yardım istemektir. Üçüncüsü: Fetva istemektir; fetva soran kimsenin müftüye: «Falan bana şöyle haksızlık etti, bu ona caiz midir yahut hakkımı elde etmenin yolu nedir?» veya benzeri ifadeler söylemesi caizdir, [kişi ismini] kapalı tutması (müphem bırakması) ise daha faziletlidir.
الرابع تحذير المسلمين من الشر كجرح الشهود والرواة والمصنفين والمتصدين لإفتاء أو إقراء مع عدم أهلية فتجوز إجماعا بل تحب، وكأن يشير وإن لم يستشر على مريد تزوج أو مخالطة لغيره في أمر ديني أو دنيوي ويقتصر على ما يكفي فإن كفى نحو لا يصلح لك فذاك وإن احتاج إلى ذكر عيب ذكره أو عيبين فكذلك وهكذا ولا يجوز الزيادة على ما يكفي، ومن ذلك أن يعلم من ذي ولاية قادحا فيها كفسق أو تغفل فيجب ذكر ذلك لمن له قدرة على عزله وتولية غيره الخالي من ذلك أو على نصحه وحثه للاستقامة، والخامس أن يتجاهر بفسقه كالمكاسين وشربه الخمر ظاهرا فيجوز ذكره بما تجاهروا فيه دون غيره إلا أن يكون له سبب آخر مما مر.
Dördüncüsü: Müslümanları şerden sakındırmaktır; şahitlerin, râvilerin, musanniflerin ve ehliyeti olmadığı halde fetva vermeye veya Kur'an/ilim okutmaya kalkışanların cerhedilmesi gibi. Bu icma ile caizdir, hatta vaciptir. Yine kendisine danışılmasa bile evlenmek veya dini ya da dünyevi bir işte başkasıyla ortaklık/münasebet kurmak isteyen kimseye yol göstermesi gibidir; bu durumda yeterli olan miktarla yetinir; şayet «Sana uygun değildir» gibi bir ifade yetiyorsa o kadarı söylenir, bir kusuru zikretmeye ihtiyaç duyarsa onu, iki kusuru zikretmeye ihtiyaç duyarsa iki kusuru belirtir ve bu şekilde devam eder; yeterli olandan fazlasını söylemek caiz değildir. Bundan biri de bir yöneticide fısk veya gaflet gibi yöneticiliğine leke sürecek bir durum bilinirse, onu görevden alıp yerine bundan uzak birini tayin etmeye veya ona nasihat edip istikamete teşvik etmeye gücü yeten kimseye bunu zikretmenin vacip olmasıdır. Beşincisi: Haksız vergi toplayanlar (mükkâs) ve açıktan içki içen kimse gibi fıskını açıkça sergilemesidir; bunların açıkça yaptıkları şeylerle anılması caizdir, bundan başkasıyla anılamaz; meğerki geçen sebeplerden başka bir sebep bulunsun.
السادس للتعريف بنحو لقب كالأعور، والأعمش فيجوز وإن أمكن تعريفه بغيره. نعم الأولى ذلك إن سهل ويقصد التعريف لا التنقيص، وأكثر هذه الستة مجمع عليه ويدل لها من السنة أحاديث صحيحة مذكورة في محلها كالأحاديث الدالة على قبح الغيبة وعظم آثامها وأكثر الناس بها مولعون ويقولون: هي صابون القلوب وإن لها حلاوة كحلاوة التمر وضراوة كضراوة الخمر وهي في الحقيقة كما
Altıncısı: el-A'ver (tek gözlü) ve el-A'meş (gözü çapaklı/zayıf gören) gibi bir lakapla tanıtmaktır; başka bir şekilde tanıtılması mümkün olsa bile bu caizdir. Evet, kolaysa [kusursuz bir lakapla tanıtmak] daha evladır ve burada kusur bulmak değil tanıtmak amaçlanır. Bu altı sebebin çoğu üzerinde icma edilmiştir ve sünnetten bunlara delalet eden sahih hadisler kendi yerlerinde zikredilmiştir; tıpkı gıybetin çirkinliğine ve günahının büyüklüğüne delalet eden hadisler gibi. İnsanların çoğu ise ona düşkündür ve şöyle derler: «O kalplerin sabunudur; hurmanın tatlılığı gibi bir tatlılığı, şarabın tiryakiliği gibi bir alışkanlığı vardır.» Oysa o gerçekte
قال ابن عباس وعلي بن الحسين رضي الله تعالى عنهم: الغيبة إدام كلاب الناس
İbn Abbâs ve Ali b. Hüseyin radıyallâhu teâlâ anhüm'ün buyurduğu gibidir: «Gıybet, insanların köpeklerinin katığıdır.»
نسأل الله تعالى التوفيق لما يحب ويرضى.
Allah Teâlâ'dan sevip razı olduğu şeylere muvaffak kılmasını dileriz.
وما أحسن ما جاء الترتيب في هذه الآية أعني قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إلخ كما قال أبو حيان وفصله بقوله: جاء الأمر أولا باجتناب الطريق التي لا تؤدي إلى العلم وهو الظن ثم نهى ثانيا عن طلب تحقيق ذلك الظن ليصير علما بقوله سبحانه: وَلا تَجَسَّسُوا ثم نهى ثالثا عن ذكر ذلك إذا علم فهذه أمور ثلاثة مترتبة ظن فعلم بالتجسس فاغتياب، وقال ابن حجر عليه الرحمة: إنه تعالى ختم كلا من الآيتين بذكر التوبة رحمة بعباده وتعطفا عليهم لكن لما بدئت الأولى بالنهي ختمت بالنفي في وَمَنْ لَمْ يَتُبْ لتقاربهما ولما بدئت الثانية بالأمر في اجْتَنِبُوا ختمت به في وَاتَّقُوا اللَّهَ إلى إلخ وكان حكمة ذكر التهديد الشديد في الأولى فقط بقوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَتُبْ إلخ أن ما فيها أفحش لأنه إيذاء في الحضرة بالخسرية أو اللمز أو النبز بخلافه في الآية الثانية فإنه أمر خفي إذ كل من الظن والتجسس والغيبة يقتضي الإخفاء وعدم العلم به غالبا انتهى فلا تغفل.
Ebû Hayyân'ın belirttiği ve şu sözleriyle açıkladığı üzere, bu ayetteki -yani Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ } “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının...” kavlindeki- tertip ne kadar da güzeldir: «Önce ilme ulaştırmayan yoldan -ki o zandır- sakınma emri geldi; sonra ikinci olarak { وَلَا تَجَسَّسُوا } “...ve birbirinizin kusurlarını araştırmayın...” buyruğuyla zannın ilme dönüşmesi için onun peşine düşüp araştırmayı yasakladı; sonra üçüncü olarak [bir kusur] öğrenildiğinde onu zikretmeyi yasakladı. İşte bunlar birbiri ardınca gelen üç durumdur: Zan, tecessüs yoluyla bilgi edinme ve ardından gıybet etme.» İbn Hacer -üzerine rahmet olsun- şöyle demiştir: «Allah Teâlâ kullarına bir rahmet ve şefkat olarak iki ayetin her birini tövbeyi zikrederek tamamlamıştır. Ancak birincisi nehiy ile başladığı için -aralarındaki yakınlıktan ötürü- { وَمَنْ لَمْ يَتُبْ } “...kim de tövbe etmezse...” ifadesindeki nefy ile sonlandırılmış; ikincisi ise { اجْتَنِبُوا } “sakının” emri ile başladığı için { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “...ve Allah'tan sakının...” emriyle sonlandırılmıştır. Şiddetli tehdidin yalnızca birincisinde { وَمَنْ لَمْ يَتُبْ } “...kim de tövbe etmezse...” kavliyle zikredilmesinin hikmeti, oradaki fiilin daha çirkin olmasıdır; zira o alay etmek, ayıplamak veya lakap takmak suretiyle [muhatabın] huzurunda eziyet vermektir. İkinci ayetteki durum ise bunun aksine gizli bir iştir; çünkü zannın, tecessüsün ve gıybetin her biri çoğunlukla gizliliği ve bilinmemeyi gerektirir.» [İbn Hacer'in sözü] bitti, gafil olma.
يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى من آدم وحواء ﵉ فالكل سواء في ذلك فلا وجه للتفاخر بالنسب ومن هذا قوله:
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى } “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık” yani Âdem ve Havva aleyhimesselâm'dan [yarattık]. Bu hususta herkes eşittir; dolayısıyla soy sop ile övünmenin bir anlamı yoktur. Şu beyit de bu kabildendir:
الناس في عالم التمثيل أكفاء ... أبوهم آدم والأم حواء
«İnsanlar yaratılış âleminde birbirine denktirler, / Babaları Âdem, anneleri ise Havva'dır.»
وجوز أن يكون المراد هنا إنا خلقنا كل واحد منكم من أب وأم، ويبعده عدم ظهور ترتب ذم التفاخر بالنسب عليه والكلام مساق له كما ينبي عنه ما بعد، وقيل: هو تقرير للاخوة المانعة عن الاغتياب وعدم ظهور الترتب عليه على حاله مع أن ملاءمة ما بعد له دون ملاءمته للوجه السابق لكن وجه تقريره للأخوة ظاهر.
Burada kastedilenin «Biz her birinizi bir anne ve bir babadan yarattık» şeklinde olması da caiz görülmüştür. Ancak sonraki kısmın bildirdiği üzere sözün asıl sevk ediliş gayesi neseple övünmeyi yermek olduğu halde, bu yermenin söz konusu anlama terettüp edişinin açık olmaması bu ihtimali uzak kılmaktadır. Bir görüşe göre de bu, gıybeti engelleyen kardeşliğin pekiştirilmesidir; ancak sonrasının bu anlama uygunluğu önceki veche göre daha zayıf olmakla birlikte neseple övünmenin yerilmesinin buna terettüp etmemesi durumu aynen devam etmektedir; ne var ki kardeşliği pekiştirme yönü açıktır.
وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ الشعوب جمع شعب بفتح الشين وسكون العين وهم الجمع العظيم المنتسبون إلى أصل واحد، وهو يجمع القبائل، والقبيلة تجمع العمائر، والعمارة بفتح العين وقد تكسر تجمع البطون، والبطن تجمع
{ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ } “ve sizi milletler (şubeler) ve kabileler kıldık.” Şüûb (شُعُوب), şîn harfinin fethası ve ayn harfinin sükûnu ile Şa'b (شَعْب) kelimesinin çoğuludur; bunlar tek bir köke nispet edilen büyük topluluklardır. Şa'b kabileleri toplar, kabile amâiri toplar, imâre -ayn'ın fethasıyla olup kesresiyle de okunabilir- butûnu toplar, batn ise
الأفخاذ، والفخذ تجمع الفصائل، فخزيمة شعب وكنانة قبيلة وقريش عمارة وقصي بطن وهاشم فخذ والعباس فصيلة وسميت الشعوب لأن القبائل تشعبت منها، وهذا هو الذي عليه أكثر أهل النسب واللغة، ونظم ذلك بعض الأدباء فقال:
efhâzı toplar, fahiz ise fesâili toplar. Nitekim Huzeyme şa'b, Kinâne kabile, Kureyş imâre, Kusayy batn, Hâşim fahiz, Abbâs ise fasîledir. Kabileler ondan dallanıp ayrıldığı için şa'blara şüûb adı verilmiştir. Nesep ve lügat ehlinin çoğunun benimsediği görüş budur. Edebiyatçılardan biri bunu nazma çekerek şöyle demiştir:
قبيلة فوقها شعب وبعدهما ... عمارة ثم بطن تلوه فخذ
«Kabile, üstünde şa'b vardır ve bu ikisinden sonra / İmâre, sonra batn, ardından da fahiz gelir.»
وليس يؤوي الفتى إلا فصيلته ... ولا سداد لسهم ما له قذذ
«Genci ancak fasîlesi (en yakın akrabası) barındırır, / Tüyü olmayan okun da doğruluğu (hedefe gidişi) olmaz.»
وذكر بعضهم العشيرة بعد الفصيلة فقال:
Bazıları fasîleden sonra aşireti de zikrederek şöyle demiştir:
اقصد الشعب فهو أكثر حي ... عددا في الحساب ثم القبيلة
«Şa'ba yönel, zira o hesapça / Sayısı en çok olan topluluktur, sonra kabile gelir.»
ثم يتلوهما العمارة ثم البطن ... ثم الفخذ وبعد الفصيلة
«Sonra bu ikisini imâre, sonra batn, / Sonra fahiz ve ardından fasîle takip eder.»
ثم من بعدها العشيرة لكن ... هي في جنب ما ذكرنا قليله
«Sonra ondan sonra da aşiret gelir, lâkin / O, zikrettiklerimizin yanında pek azdır.»
وحكى أبو عبيد عن ابن الكلبي عن أبيه تقديم الشعب ثم القبيلة ثم الفصيلة ثم العمارة ثم الفخذ فأقام الفصيلة مقام العمارة والعمارة مقام الفصيلة في ذكرها قبل الفخذ ولم يذكر ما يخالفه، وقيل: الشعوب في العجم والقبائل في العرب والأسباط في بني إسرائيل، وأيد كون الشعوب في العجم ما في حديث مسروق أن رجلا من الشعوب أسلم فكانت تؤخذ منه الجزية فإن الشعوب فيه فسرت بالعجم لكن قيل: وجهه على ما تقدم أن الشعب ما تشعب منه قبائل العرب والعجم فخص بأحدهما، ويجوز أن يكون جمع الشعوبي وهو الذي يصغر شأن العرب ولا يرى لهم فضلا على غيرهم كيهود ومجوس في جمع المجوسي واليهودي، ومنهم أبو عبيدة وكان خارجيا وقد ألف كتابا في مثالب العرب، وابن غرسية وله رسالة فصيحة في تفضيل العجم على العرب، وقد رد عليه علماء الأندلس برسائل عديدة.
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Kelbî'den, o da babasından önce şa'b, sonra kabile, sonra fasîle, sonra imâre, sonra da fahiz sıralamasını nakletmiş; böylece fahizden önce zikretme hususunda fasîleyi imârenin, imâreyi de fasîlenin yerine koymuş ve buna aykırı bir şey zikretmemiştir. Bir görüşe göre şüûb Acemlerde, kabâil Araplarda, esbât ise İsrâiloğullarındadır. Şüûbun Acemlerde olduğunu, Mesrûk'un rivayetinde geçen: «Şüûbdan bir adam Müslüman oldu da kendisinden cizye alınıyordu» hadisi desteklemektedir; zira buradaki şüûb Acemler olarak tefsir edilmiştir. Ancak denildi ki: Bunun izahı daha önce geçtiği üzere şa'bın Arap ve Acem kabilelerinin kendisinden ayrılıp dallandığı topluluk olması ve bu ikisinden birine tahsis edilmesidir. Bunun, tıpkı Yehûd ve Mecûs kelimelerinin el-Yehûdiyy ve el-Mecûsiyy kelimelerinin çoğulu olması gibi, Arapların şanını küçümseyen ve onların başkalarına bir üstünlüğünü görmeyen «Şuûbî» kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Bunlardan biri Hâricî olan ve Arapların ayıpları hakkında bir kitap telif eden Ebû Ubeyde, diğeri ise Acemlerin Araplara üstünlüğü hakkında fasih bir risale yazan İbn Garsiyye'dir ki Endülüs âlimleri ona birçok risale ile reddiye vermişlerdir.
وقيل: الشعوب عرب اليمن من قحطان والقبائل ربيعة ومضر وسائر عدنان، وقال قتادة ومجاهد والضحاك:
Bir görüşe göre şüûb Kahtân'dan olan Yemen Arapları, kabâil ise Rebîa, Mudar ve diğer Adnânîlerdir. Katâde, Mücâhid ve Dahhâk şöyle demişlerdir:
الشعب النسب إلا بعد والقبيلة الأقرب، وقيل: الشعوب الموالي والقبائل العرب، وقال أبو روق: الشعوب الذين ينتسبون إلى المدائن والقرى والقبائل العرب الذين ينتسبون إلى آبائهم لِتَعارَفُوا علة للجعل أي جعلناكم كذلك ليعرف بعضكم بعضا فتصلوا الأرحام وتبينوا الأنساب والتوارث لا لتفاخروا بالآباء والقبائل، والحصر مأخوذ من التخصيص بالذكر والسكوت في معرض البيان. وقرأ الأعمش «لتتعارفوا» بتاءين على الأصل، ومجاهد. وابن كثير في رواية وابن محيصن بإدغام التاء في التاء، وابن عباس وأبان عن عاصم «لتعرفوا» بكسر الراء مضارع عرف، قال ابن جني: والمفعول محذوف أي لتعرفوا ما أنتم محتاجون إليه كقوله:
«Şa'b daha uzak nesep, kabile ise daha yakın neseptir.» Bir görüşe göre şüûb mevâlî (Arap olmayan Müslümanlar), kabâil ise Araplardır. Ebû Ravk ise şöyle demiştir: «Şüûb şehirlere ve köylere nispet edilenler, kabâil ise babalarına nispet edilen Araplardır.» { لِتَعَارَفُوا } “tanışasınız diye” [ifadesi] kılmanın illetidir; yani birbirinizi tanıyasınız, böylece akrabalık bağlarını gözetesiniz, nesepleri ve miras ilişkilerini açıklığa kavuşturasınız diye sizi böyle kıldık; babalarınızla ve kabilelerinizle övünesiniz diye değil. Buradaki hasr (sınırlandırma), zikirle tahsis etmekten ve beyan makamında susmaktan çıkarılmıştır. el-A'meş asla uygun olarak iki tâ ile «لتتعارفوا» şeklinde okumuştur. Mücâhid, bir rivayette İbn Kesîr ve İbn Muhaysın birinci tâ'yı ikinci tâ'ya idğam ederek okumuşlardır. İbn Abbâs ve Âsım'dan rivayetle Ebân ise 'arafe fiilinin muzarisi olarak râ'nın kesresiyle «لتعرفوا» şeklinde okumuşlardır. İbn Cinnî şöyle demiştir: «Mef'ûl hazfedilmiştir, yani muhtaç olduğunuz şeyleri bilesiniz/tanıyasınız diyedir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
وما علم الإنسان إلا ليعلما أي ليعلم ما علمه وما أعذب هذا الحذف وما أغربه لمن يعرف مذهبه.
'İnsan ancak bilsin diye bilgilendirildi', yani kendisine öğretilen şeyi bilsin diye. Bu hazif, onun usulünü bilen kimse için ne kadar tatlı ve ne kadar hoştur!»
واختير في المفعول المقدر قرابة بعضكم من بعض، وقوله تعالى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ تعليل للنهي عن التفاخر بالأنساب المستفاد من الكلام بطريق الاستئناف الحقيقي كأنه قيل: إن أكرمكم عند الله تعالى والأرفع منزلة لديه ﷿ في الآخرة والدنيا هو الأتقى فإن فاخرتم ففاخروا بالتقوى. وقرأ ابن عباس «أن» بفتح الهمزة على حذف لام التعليل كأنه قيل: لم لا تتفاخروا بالأنساب؟ فقيل: لأن أكرمكم عند الله تعالى أتقاكم لا أنسبكم فإن مدار كمال النفوس وتفاوت الأشخاص هو التقوى فمن رام نيل الدرجات العلا فعليه بها.
Takdir edilen mef'ûlde birbirinize olan yakınlığınız [ifadesi] tercih edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır” kavli, hakiki isti'nâf yoluyla sözden anlaşılan neseplerle övünme yasağının gerekçesidir; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ katında en üstün olanınız ve dünya ile ahirette O'nun azze ve celle nezdinde derecesi en yüksek olanınız en muttaki olanınızdır; şayet övünecekseniz takva ile övünün. İbn Abbâs ta'lîl lâmının hazfiyle hemzenin fethasıyla «أن» şeklinde okumuştur; sanki «Niçin neseplerle övünmüyorsunuz?» denilmiş de «Çünkü Allah Teâlâ katında en üstün olanınız soyu en üstün olanınız değil, en muttaki olanınızdır» cevabı verilmiştir. Zira nefislerin kemalinin ve şahısların üstünlük farkının mihveri takvadır; kim yüce derecelere ulaşmak isterse takvaya sarılsın.
وفي البحر أن ابن عباس قرأ «لتعرفوا وأن أكرمكم» بفتح الهمزة فاحتمل أن يكون «أن أكرمكم» إلخ معمولا لتعرفوا وتكون اللام في لتعرفوا لام الأمر وهو أجود من حيث المعنى، وأما إن كانت لام كي فلا يظهر المعنى
el-Bahr'da belirtildiğine göre İbn Abbâs hemzenin fethasıyla «لتعرفوا وأن أكرمكم» şeklinde okumuştur. Buna göre «أن أكرمكم...» kısmının «لتعرفوا» fiilinin mef'ûlü olması ve «لتعرفوا»daki lâmın emir lâmı olması muhtemeldir ki mana bakımından en uygun olanı budur. Şayet sebep bildiren lâm (lâm-ı key) olursa mana tam anlaşılmaz;
إذ ليس جعلهم شعوبا وقبائل لأن يعرفوا أن أكرمهم عند الله تعالى أتقاهم فإن جعلت مفعولا لتعرفوا محذوفا أي لتعرفوا الحق لأن أكرمكم عند الله أتقاكم ساغ في اللام ان تكون لام كي اهـ وهو كما ترى.
zira onların şa'blar ve kabileler kılınması, Allah Teâlâ katında en üstün olanlarının en muttaki olanları olduğunu bilsinler diye değildir. Şayet «لتعرفوا» fiilinin mef'ûlü mahzuf sayılıp «Allah katında en üstününüz en muttaki olanınız olduğu için hakkı bilesiniz diye» şeklinde takdir edilirse lâmın lâm-ı key olması caiz olur [söz burada bitti]. Bu durum gördüğün gibidir.
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بكم وبأعمالكم خَبِيرٌ بباطن أحوالكم. روي أنه لما كان يوم فتح مكة أذن بلال على الكعبة فغضب الحارث بن هشام. وعتاب بن أسيد وقالا: أهذا العبد الأسود يؤذن على ظهر الكعبة فنزلت.
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” sizi ve amellerinizi, { خَبِيرٌ } “her şeyden haberdardır” durumlarınızın iç yüzünden. Rivayet edildiğine göre Mekke'nin fethi günü Bilâl Kâbe'nin üzerinde ezan okuyunca Hâris b. Hişâm ve İtâb b. Esîd öfkelenip: «Şu siyah köle Kâbe'nin damında mı ezan okuyor?» dediler; bunun üzerine bu ayet indi.
وعن ابن عباس سبب نزولها قول ثابت بن قيس لرجل لم يفسح له عند النبي ﷺ يا ابن فلانة فوبخه النبي ﵊ وقال: إنك لا تفضل أحدا إلا في الدين والتقوى ونزلت
İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre ayetin iniş sebebi; Sâbit b. Kays'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında kendisine yer açmayan bir adama: «Ey falan kadının oğlu!» demesi, bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm'ın onu azarlayıp: «Sen din ve takva dışında hiç kimseden üstün değilsin» buyurması ve ayetin inmesidir.
وأخرج أبو داود في مراسيله وابن مردويه وعن البيهقي في سننه عن الزهري قال: أمر رسول الله ﷺ بني بياضة أن يزوجوا أبا هند امرأة منهم فقالوا: يا رسول الله أنزوج بناتنا موالينا؟ فأنزل الله تعالى يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى الآية.
Ebû Dâvûd Merâsîl'inde, İbn Merdûye ve Beyhakî es-Sünen'inde Zührî'den rivayet etmişlerdir: Zührî demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Beyâza'ya, Ebû Hind'i kendilerinden bir kadınla evlendirmelerini emretti. Onlar: «Ey Allah'ın Resûlü, kızlarımızı azatlılarımıza mı nikâhlayalım?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى } “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık...” ayetini indirdi.
قال الزهري: نزلت في أبي هند خاصة وكان حجام النبي ﷺ
Zührî şöyle demiştir: «Ayet özellikle Ebû Hind hakkında indi; o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hacamatçısıydı.»
وفي رواية ابن مردويه من طريق الزهري عن عروة عن عائشة أنه ﵊ قال: أنكحوا أبا هند وأنكحوا إليه ونزلت يا أَيُّهَا النَّاسُ الآية
İbn Merdûye'nin Zührî - Urve - Âişe tarikiyle naklettiği rivayette ise o aleyhisselâm: «Ebû Hind'i evlendirin ve ondan kız alın» buyurdu ve { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!...” ayeti
في ذلك،
bu hususta indi, [denilmiştir].
وعن يزيد بن شجرة مر رسول الله ﷺ في سوق المدينة فرأى غلاما أسود يقول: من اشتراني فعلى شرط لا يمنعني عن الصلوات الخمس خلف رسول الله ﵊ فاشتراه رجل فكان رسول الله ﷺ يراه عند كل صلاة ففقده فسأل عنه صاحبه فقال: محموم فعاده ثم سأل عنه بعد أيام فقال: هو لما به فجاءه وهو في ذمائه فتولى غسله ودفنه فدخل على المهاجرين والأنصار أمر عظيم فنزلت
Yezîd b. Şecere'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine çarşısından geçerken siyah bir köle gördü; köle şöyle diyordu: «Beni satın alacak kimse, Resûlullah aleyhisselâm'ın arkasında beş vakit namaz kılmaktan beni alıkoymama şartıyla alsın.» Bir adam onu satın aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu her namazda görüyordu. Bir ara onu göremeyince sahibine onu sordu; sahibi: «Sıtma tuttu» dedi. Bunun üzerine onu ziyaret etti. Birkaç gün sonra tekrar sordu, sahibi: «Ölüm döşeğindedir» dedi. Peygamber onun can çekiştiği sırada yanına vardı; yıkanmasını ve defnedilmesini bizzat üstlendi. Bu durum Muhacirler ve Ensar'a pek büyük [ve ağır] geldi; bunun üzerine bu ayet indi,
، وفي القلب من صحة هذا شيء والله تعالى أعلم. وقد دلت على أنه لا ينبغي التفاخر بالأنساب وبذلك نطقت الأخبار.
bunun sıhhati konusunda kalpte bir şüphe vardır, Allah Teâlâ en iyisini bilir. [Ayet], neseplerle övünmenin uygun olmadığına delalet etmiştir ve hadisler de bunu açıkça ifade etmiştir.
أخرج ابن مردويه. والبيهقي في شعب الإيمان. وعبد بن حميد.
İbn Merdûye, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ve Abd b. Humeyd
والترمذي. وغيرهم عن ابن عمر أن النبي ﷺ طاف يوم الفتح على راحلته يستلم الأركان بمحجنه فلما خرج لم يجد مناخا فنزل على أيدي الرجال فخطبهم فحمد الله تعالى وأثنى عليه، وقال: الحمد ﷺ الذي أذهب عنكم عيبة الجاهلية وتكبرها يا أيها الناس الناس رجلان بر تقي كريم على الله وفاجر شقي هين على الله الناس كلهم بنو آدم وخلق الله آدم من تراب قال الله تعالى: يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى إلى قوله تعالى: خَبِيرٌ ثم قال: أقول قولي هذا وأستغفر الله لي ولكم
Tirmizî ve başkaları İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü devesi üzerinde tavaf etti, bastonuyla rükünleri istilam etti. Çıktığında deveyi çöktürecek yer bulamayınca adamların elleri üzerine indi, sonra onlara hitap edip Allah Teâlâ'ya hamd ve sena etti ve şöyle buyurdu: «Sizden Câhiliye ayıbını ve kibrini gideren Allah'a hamdolsun. Ey insanlar! İnsanlar iki kısımdır: İyilik sahibi, takvalı ve Allah katında değerli olan; günahkâr, bedbaht ve Allah katında değersiz olan. İnsanların hepsi Âdem'in çocuklarıdır ve Allah Âdem'i topraktan yaratmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى } “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık...” ayetinden { خَبِيرٌ } “...her şeyden haberdardır” kavline kadar. Sonra şöyle buyurdu: «Bu sözümü söyler, kendim ve sizin için Allah'tan bağışlanma dilerim.»
،
,
وأخرج البيهقي وابن مردويه عن جابر بن عبد الله قال: خطبنا رسول الله ﷺ في وسط أيام التشريق خطبة الوداع فقال: يا أيها الناس ألا إن ربكم واحد لا فضل لعربي على عجمي ولا لعجمي على عربي ولا لأسود على أحمر ولا لأحمر على أسود إلا بالتقوى إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ ألا هل بلغت؟ قالوا:
Beyhakî ve İbn Merdûye Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmişlerdir: O demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem teşrik günlerinin ortasında Veda Hutbesi'nde bize hitap ederek şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Dikkat edin, Rabbiniz birdir; takva dışında ne bir Arabın Aceme, ne bir Acemin Araba, ne bir siyahın kızıla, ne de bir kızılın siyaha bir üstünlüğü yoktur. { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır.” Dikkat edin, tebliğ ettim mi?» Onlar:
بلى يا رسول الله قال: فليبلغ الشاهد الغائب
«Evet, ey Allah'ın Resûlü!» dediler. Buyurdu ki: «Burada bulunan bulunmayana tebliğ etsin.»
،
,
وأخرج البيهقي عن أبي أمامة قال «قال رسول الله ﷺ إن الله أذهب نخوة الجاهلية وتكبرها بآبائها كلكم لآدم وحواء كطف الصاع بالصاع وإن أكرمكم عند الله أتقاكم فمن أتاكم ترضون دينه وأمانته فزوجوه» وأخرج أحمد وجماعة نحوه لكن ليس فيه «فمن أتاكم» إلخ.
Beyhakî Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah Câhiliye kibrini ve babalarla övünmeyi sizden gidermiştir. Bir ölçeğin birbirine denk iki tarafı gibi hepiniz Âdem ve Havva'dansınız. Allah katında en üstün olanınız en muttaki olanınızdır. Dini ve güvenilirliğinden razı olduğunuz biri size [evlenmek için] gelirse onu evlendirin."» Ahmed ve bir topluluk da bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir; ancak onların rivayetinde «Size gelirse...» kısmı yoktur.
وأخرج البزار عن حذيفة قال: «قال رسول الله ﷺ كلكم بنو آدم وآدم خلق من تراب ولينتهين قوم يفخرون بآبائهم أو ليكونن أهون على الله من الجعلان»
Bezzâr Huzeyfe'den rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hepiniz Âdem'in çocuklarısınız, Âdem ise topraktan yaratılmıştır. Ya birtakım kavimler babalarıyla övünmekten vazgeçerler ya da Allah katında pislik böceklerinden daha değersiz olurlar."»
وأخرج الطبراني وابن مردويه عن أبي هريرة عن النبي ﷺ قال: «يقول الله يوم القيامة أيها الناس إني جعلت نسبا وجعلتم نسبا فجعلت أكرمكم عند الله أتقاكم فأبيتم إلا أن تقولوا: فلان بن فلان وفلان أكرم من فلان وإني اليوم أرفع نسبي واضع نسبكم ألا إن أوليائي المتقون» وأخرج الخطيب عن علي كرم الله تعالى وجهه نحوه مرفوعا.
Taberânî ve İbn Merdûye Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah kıyamet günü şöyle buyurur: "Ey insanlar! Ben bir nesep kıldım, siz de bir nesep kıldınız. Ben sizin Allah katında en üstününüzü en muttaki olanınız kıldım; siz ise ille de 'Falan oğlu falan, falan da filandan daha üstündür' demekten geri durmadınız. İşte bugün ben kendi nesebimi yüceltiyor, sizin nesebinizi alçaltıyorum. Dikkat edin, benim dostlarım muttakilerdir!"» Hatîb de Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir.
وأخرج أحمد والبخاري في تاريخه وأبو يعلى والبغوي وابن قانع والطبراني والبيهقي في شعب الإيمان عن أبي ريحانة أن رسول الله ﷺ قال: «من انتسب إلى تسعة آباء كفار يريد بهم عزا وكبرا فهو عاشرهم في النار»
Ahmed, Târîh'inde Buhârî, Ebû Ya'lâ, Begavî, İbn Kâni', Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Rayhâne'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim kendileriyle bir izzet ve kibir dileyerek kâfir olan dokuz ataya intisap ederse o, ateşte onların onuncusu olur.»
وأخرج
Yine rivayet etmiştir:
البخاري والنسائي عن أبي هريرة قال: «سئل رسول الله ﷺ أي الناس أكرم؟ قال: أكرمهم عند الله أتقاهم قالوا: ليس عن هذا نسألك قال: فأكرم الناس يوسف نبي الله ابن نبي الله ابن خليل الله قالوا: ليس عن هذا نسألك قال: فعن معادن العرب تسألوني؟ قالوا: نعم قال: خيارهم في الجاهلية خيارهم في الإسلام إذا فقهوا»
Buhârî ve Nesâî Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanların en üstünü kimdir diye soruldu. "Allah katında onların en üstünü en muttaki olanlarıdır" buyurdu. "Biz sana bunu sormuyoruz" dediler. Buyurdu ki: "O halde insanların en üstünü, Allah'ın peygamberi, Allah'ın peygamberinin oğlu, Allah'ın peygamberinin oğlu ve Allah'ın dostunun (Halilullah) oğlu Yûsuf'tur." Dediler ki: "Biz sana bunu sormuyoruz." Buyurdu ki: "O halde bana Arapların asıllarından (madenlerinden) mi soruyorsunuz?" "Evet" dediler. Buyurdu ki: "Câhiliyede hayırlı olanları, dini iyice kavradıkları (fıkhettikleri) takdirde İslam'da da hayırlı olanlarıdır."»
والأحاديث في هذا الباب أكثر من أن تحصى. وفي الآية إشارة إلى وجه رد التفاخر بالنسب حيث أفادت أن شرف النسب غير مكتسب وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى [النجم: ٣٩] وأنه لا فرق بين النسيب وغيره من جهة المادة لاتحاد ما خلقا منه، ولا من جهة الفاعل لأنه هو الله تعالى الواحد، فليس للنسب شرف يعول عليه ويكون مدارا للثواب عند الله ﷿، ولا أحد أكرم من أحد عنده سبحانه إلا بالتقوى وبها تكمل النفس وتتفاضل الأشخاص، وهذا لا ينافي كون العرب أشرف من العجم وتفاوت كل من العرب والعجم في الشرف، فقد ذكروا أن الفرس أشرف من النبط، وبنو إسرائيل أفضل من القبط.
Bu konudaki hadisler sayılamayacak kadar çoktur. Ayette, soy ile övünmenin reddedilme gerekçesine bir işaret vardır; zira ayet, soy üstünlüğünün kazanılmış bir şey olmadığını [ve] { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى } “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır” [en-Necm: 39] buyurulduğunu, ayrıca soyca üstün olan ile olmayan arasında ne yaratıldıkları maddenin birliği bakımından ne de fâil [yaratıcı] bakımından bir fark olmadığını, çünkü fâilin bir olan Allah Teâlâ olduğunu bildirmiştir. Dolayısıyla soyun, Allah Teâlâ katında güvenilecek ve sevaba dayanak kılınacak bir üstünlüğü yoktur. O’nun katında hiç kimse takva dışında bir başkasından daha üstün değildir; nefis ancak takva ile kemale erer ve şahıslar ancak onunla birbirinden üstün olur. Bu durum, Arapların Acemlerden (Arap olmayanlardan) daha şerefli olmasına ve gerek Arapların gerekse Acemlerin kendi aralarında şeref bakımından farklılık göstermelerine aykırı değildir. Nitekim Farsların Nabatîlerden daha şerefli, İsrâiloğullarının da Kıptîlerden daha faziletli olduğunu zikretmişlerdir.
وأخرج مسلم. وغيره عن واثلة بن الأسقع قال: «قال ﷺ إن الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل واصطفى قريشا من كنانة واصطفى من قريش بني هاشم واصطفاني من بني هاشم»
Müslim ve diğerleri Vâsile b. Eskâ‘dan rivayet etmişlerdir: «[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
لأن ذلك ليس إلا باعتبار الخصال الحميدة، فشرف العرب على العجم مثلا ليس إلا باعتبار أن الله تعالى امتازهم على من سواهم بفضائل جمة وخصال حميدة كما صحت به الأحاديث، وقد جمع الكثير منها العلامة ابن حجر الهيتمي في كتابه مبلغ الأرب في فضائل العرب، ولا نعني بذلك أن كل عربي ممتاز على كل عجمي بالخصال الحميدة بل إن المجموع ممتاز على المجموع، ثم إن أشرف العرب نسبا أولاد فاطمة رضي الله تعالى عنها لأنهم ينسبون إلى النبي ﷺ كما صرح به جمع من الفقهاء.
Zira bu [şeref], ancak övgüye değer hasletler itibarıyladır. Nitekim Arapların Acemlere olan üstünlüğü, ancak sahih hadislerde sabit olduğu üzere Allah Teâlâ'nın onları pek çok fazilet ve övgüye değer hasletle diğerlerine üstün kılmış olması itibarıyladır. Allâme İbn Hacer el-Heytemî, Meblagu'l-Ereb fî Fedâili'l-Arab adlı kitabında bunlardan pek çoğunu bir araya getirmiştir. Bununla her bir ferdî Arabın övgüye değer hasletlerde her bir ferdî Acemden üstün olduğunu kastetmiyoruz; bilakis toplamın toplama üstünlüğünü kastediyoruz. Sonra nesepçe Arapların en şereflisi Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'nın çocuklarıdır; zira bir grup fıkıh âliminin de açıkça belirttiği üzere onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet edilirler.
وأخرج الطبراني عن فاطمة رضي الله تعالى عنها قالت: «قال رسول الله ﷺ كل بني آدم ينتمون إلى عصبة إلا ولد فاطمة فأنا وليهم وأنا عصبتهم»
Taberânî, Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
وفي رواية له عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه «كل ابن أنثى كان عصبتهم لأبيهم ما خلا ولد فاطمة فأنا عصبتهم وأنا أبوهم» ونوزع في صحة ذلك، ورمز الجلال السيوطي للأول بأنه حسن، وتعقب وليس الأمر موقوفا على ما ذكر لظهور دليله.
Yine onun Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan bir rivayetinde [şöyle geçmektedir]: «Fâtıma'nın çocukları müstesna, her kadının çocuğunun asabesi babalarınadır. Ben onların asabesiyim ve ben onların babasıyım.» Bunun sıhhati konusunda ihtilaf edilmiş; Celâl es-Süyûtî birinci rivayetin hasen olduğuna işaret etmiş ve buna itiraz edilmiştir; ancak delilinin açık olması sebebiyle mesele yalnızca zikredilenle sınırlı değildir.
وقد أخرج أحمد. والحاكم في المستدرك عن المسور بن مخرمة ولا كلام فيه. قال: «قال ﷺ فاطمة بضعة مني يقبضني ما يقبضها ويبسطني ما يبسطها وإن الأنساب كلها تنقطع يوم القيامة غير نسبي وسببي وصهري»
Ahmed ve el-Müstedrek'te Hâkim, hakkında hiçbir tenkit bulunmayan Misver b. Mahreme'den rivayet etmişlerdir. O şöyle demiştir: «[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Fâtıma benden bir parçadır; onu sıkan beni de sıkar, onu sevindiren beni de sevindirir. Şüphesiz benim nesebim, sebebim ve sıhrî akrabalığım müstesna kıyamet günü bütün nesepler kesilecektir.'»
وحديث بضعية فاطمة رضي الله تعالى عنها مخرج في صحيح البخاري أيضا، قال الشريف السمهودي: ومعلوم أن أولادها بضعة منها فيكونون بواسطتها بضعة منه ﷺ، وهذا غاية الشرف لأولادها، وعدم انقطاع نسبه ﷺ جاء أيضا
Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'nın bir parça oluşu hadisi Sahîh-i Buhârî'de de tahrîc edilmiştir. Şerîf es-Semhûdî şöyle demiştir: 'Malumdur ki onun çocukları kendisinden bir parçadır; dolayısıyla onun vasıtasıyla [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir parça olurlar. Bu ise onun çocukları için şerefin zirvesidir.' [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesebinin kesilmeyeceği hususu ayrıca gelmiştir:
في حديث أخرجه ابن عساكر عن عمر رضي الله تعالى عنه مرفوعا بلفظ «كل نسب وصهر ينقطع يوم القيامة الا نسبي وصهري»
İbn Asâkir'in Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan merfû olarak şu lafızla tahrîc ettiği hadiste [yer almıştır]: «Kıyamet günü benim nesebim ve sıhrî akrabalığım hariç bütün nesepler ve sıhrî akrabalıklar kesilir.»
والذهبي وإن تعقبه بقوله فيه ابن وكيع لا يعتمد لكن استدرك ذلك بأنه ورد فيه مرسل حسن، ويعلم مما ذكر ونحوه. كما قال المناوي. عظيم نفع الانتساب إليه ﷺ، ولا يعارضه ما في أخبار أخر من حثه ﵊ لأهل بيته على خشية الله تعالى واتقائه سبحانه وأنه ﵊ لا يغني عنهم من الله تعالى شيئا حرصا على إرشادهم وتحذيرا لهم من أن يتكلوا على النسب فتقصر خطاهم عن اللحوق بالسابقين من المتقين، وليجتمع لهم الشرفان شرف التقوى وشرف النسب، ورعاية لمقام التخويف خاطبهم ﵊
Zehebî, her ne kadar 'İçinde İbn Vekî' vardır, ona güvenilmez' diyerek tenkitte bulunmuşsa da, bu konuda hasen bir mürsel rivayetin geldiğini belirterek bunu telafi etmiştir. Münâvî'nin de ifade ettiği gibi, zikredilenlerden ve benzerlerinden [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'e intisap etmenin pek büyük faydası olduğu anlaşılmaktadır. Diğer bazı rivayetlerde, onun aleyhisselâm Ehl-i Beyt'ini Allah Teâlâ'dan korkup sakınmaya teşvik etmesi ve onları irşat etme arzusu ile nesebe güvenip muttaki öncülerin gerisinde kalmalarını önleme uyarısı sadedinde kendisinin aleyhisselâm Allah Teâlâ katında onlara hiçbir fayda sağlayamayacağını bildirmesi buna aykırı değildir; ta ki onlarda takva şerefi ile nesep şerefi bir arada bulunsun. Nitekim korkutma ve uyarma makamını gözeterek onlara aleyhisselâm şöyle hitap etmiştir:
بقوله: «لا أغني عنكم من الله شيئا»
«Allah katında size hiçbir fayda sağlayamam» sözüyle hitap etmiştir.
والمراد لا أغني عنكم شيئا بمجرد نفسي من غير ما يكرمني الله تعالى به من نحو شفاعة فيكم ومغفرة منه تعالى لكم، وهو ﵊ لا يملك لأحد نفعا ولا ضرا إلا بتمليك الله تعالى، والله سبحانه يملكه نفع أمته والأقربون أولى بالمعروف.
Bunun anlamı: 'Allah Teâlâ'nın bana sizin hakkınızda şefaat etme ve O Teâlâ'nın sizi bağışlaması gibi ikram edeceği lütuflar olmaksızın sırf kendi şahsımla size hiçbir fayda sağlayamam' demektir. O aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın yetki vermesi dışında hiç kimseye ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahiptir; Allah Teâlâ ise onu ümmetine fayda sağlama hususunda yetkili kılacaktır ve en yakınlar iyiliğe daha layıktır.
فعلى هذا لا بأس بقوله الرجل: أنا من ذرية رسول الله ﷺ على وجه التحدث بالنعمة أو نحو ذلك من المقاصد الشرعية. وقد نقل المناوي عن ابن حجر أنه قال نهيه ﷺ عن التفاخر بالأنساب موضعه مفاخرة تقتضي تكبرا
Buna göre bir kimsenin nimeti itiraf ve tahdis-i nimet (nimeti anma) kabilinden yahut buna benzer şer'î maksatlarla: 'Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zürriyetindenim' demesinde bir sakınca yoktur. Münâvî, İbn Hacer'den naklen onun şöyle dediğini aktarmıştır: 'Onun sallallâhu aleyhi ve sellem neseplerle övünmeyi yasaklaması, kibri gerektiren övünmeler hakkındadır'
واحتقار مسلم، وعلى ما ذكرناه أولا
ve bir Müslümanı hakir görme [durumundadır]. İlk olarak zikrettiğimiz hususa binaen,
جاء قوله ﵊ «إن الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل» الحديث،
Onun aleyhisselâm: «Allah, İsmâil'in evlatları arasından Kinâne'yi seçti...» hadisi vârit olmuştur,
وقوله ﷺ: «أنا النبي لا كذب أنا ابن عبد المطلب»
Ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben peygamberim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum» sözü de [bu kabildendir],
إلى غير ذلك، ومع شرف الانتساب إليه ﵊ لا ينبغي لمن رزقه أن يجعله عاطلا عن التقوى ويدنسه بمتابعة الهوى، فالحسنة في نفسها حسنة وهي من بيت النبوة أحسن، والسيئة في نفسها سيئة وهي من أهل بيت النبوة أسوأ، وقد يبلغ اتباع الهوى بذلك النسيب الشريف إلى حيث يستحي أن ينسب إلى رسول الله ﷺ وربما ينكر نسبه. وعليه قيل لشريف سيىء الأفعال:
ve benzeri diğer ifadeler böyledir. Ona aleyhisselâm intisap etmenin şerefiyle birlikte, bu nasip kendisine verilen kişinin onu takvadan yoksun bırakması ve nefsin hevasına uyarak kirletmesi uygun olmaz. Zira iyilik kendi zatında güzeldir; nübüvvet hanedanından sadır olduğunda ise daha güzeldir. Kötülük kendi zatında kötüdür; nübüvvet hanedanından sadır olduğunda ise daha kötüdür. Bazen hevasına uymak, o asil ve şerefli kişiyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet edilmekten utanacak, hatta belki de nesebini inkâr edecek raddeye getirebilir. İşte bu duruma binaen kötü amelli bir şerife şöyle denilmiştir:
قال النبي مقال صدق لم يزل ... يحلو لدى الاسماع والأفواه
Peygamber daima doğru bir söz söyledi ... Kulaklara ve ağızlara hep tatlı gelen:
إن فاتكم أصل امرئ ففعاله ... تنبيكم عن أصله المتناهي
'Bir adamın aslı elinizden kaçarsa, amelleri ... Size onun asıl kökünü haber verir.'
وأراك تسفر عن فعال لم تزل ... بين الأنام عديمة الأشباه
Görüyorum ki sen öyle ameller ortaya koyuyorsun ki ... İnsanlar arasında benzeri görülmemiştir.
وتقول إني من سلالة أحمد ... أفأنت تصدق أم رسول الله
Bir de kalkıp 'Ben Ahmed'in sülalesindenim' diyorsun ... Sen mi doğru söylüyorsun yoksa Resûlullah mı?
ولا يلومن الشريف إلا نفسه إذا عومل حينئذ بما يكره وقدم عليه من هو دونه في النسب بمراحل، كما يحكى أن بعض الشرفاء في بلاد خراسان كان أقرب الناس إلى رسول الله ﷺ غير أنه كان فاسقا ظاهر الفسق وكان هناك مولى أسود تقدم في العلم والعمل فأكب الناس على تعظيمه فاتفق أن خرج يوما من بيته يقصد المسجد فاتبعه خلق كثير يتبركون به فلقيه الشريف سكران فكان الناس يطردونه عن طريقه فغلبهم وتعلق بأطراف الشيخ وقال: يا أسود الحوافر والمشافر يا كافر ابن كافر أنا ابن رسول الله ﷺ أذل وأنت تجل وأهان وأنت تعان فهم الناس بضربه فقال الشيخ: لا تفعلوا هذا محتمل منه لجده ومعفو عنه وإن خرج عن حده، ولكن أيها الشريف بيضت باطني وسودت باطنك فرؤي بياض قلبي فوق سواد وجهي فحسنت وسواد قلبك فوق بياض وجهك فقبحت وأخذت سيرة أبيك وأخذت سيرة أبي فرآني الخلق في سيرة أبيك ورأوك في سيرة أبي فظنوني ابن أبيك وظنوك ابن أبي فعملوا معك ما يعمل مع أبي وعملوا معي ما يعمل مع أبيك، ولهذا ونحوه قيل:
O halde şerif olan kimse, kendisine hoşlanmadığı şekilde davranıldığında ve nesep bakımından kendisinden fersah fersah geride olan biri kendi önüne geçirildiğinde sadece kendisini kınasın. Nitekim anlatıldığına göre Horasan diyarındaki bazı şeriflerden biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanların en yakın olanı idi; ne var ki açıkça fasık olan biriydi. Orada ilim ve amelde ileri geçmiş, insanların hürmet göstermek için etrafına üşüştüğü siyahî bir mevla (azatlı köle) vardı. Bir gün evinden çıkıp mescide doğru yöneldiği ve bereketlenmek için kalabalık bir halk topluluğunun onun peşinden gittiği bir ana denk geldi; sarhoş vaziyetteki şerif onunla karşılaştı. İnsanlar onu şeyhin yolundan uzaklaştırmaya çalışıyorlardı; fakat o insanlara galebe çalarak şeyhin eteklerine yapıştı ve: 'Ey tırnakları ve dudakları simsiyah olan! Ey kâfir oğlu kâfir! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evladıyım, ben zelil ediliyorum da sen mi yüceltiliyorsun, ben horlanıyorum da sana mı yardım ediliyor?' dedi. Bunun üzerine insanlar onu dövmeye kalkıştılar. Şeyh şöyle dedi: 'Bunu yapmayın; dedesinden ötürü bu ondan hoş görülür ve haddi aşmış olsa bile affedilir. Fakat ey şerif! Ben içimi beyazlattım, sen ise içini kararttın; kalbimin beyazlığı yüzümün siyahlığı üzerinde parıldadı ve güzelleştim, senin kalbinin siyahlığı ise yüzünün beyazlığı üzerine vurdu ve çirkinleştin. Sen benim babamın gidişatını benimsedin, ben ise senin babanın gidişatını benimsedim. İnsanlar beni senin babanın siretinde, seni ise benim babamın siretinde gördüler; dolayısıyla beni senin babanın oğlu, seni de benim babamın oğlu sandılar. Bu yüzden benim babama yapılacak muameleyi sana yaptılar, senin babana yapılacak muameleyi de bana yaptılar.' İşte bundan ve benzeri sebeplerden dolayı şöyle denilmiştir:
ولا ينفع الأصل من هاشم ... إذا كانت النفس من باهله
Aslın Hâşim'den olması fayda vermez ... Eğer nefis Bâhile'den ise.
أي لا ينفع في الامتياز على ذوي الخصال السنية إذا كانت النفس في حد ذاتها باهلية ردية ومن الكمالات عرية، فإن باهلة في الأصل اسم امرأة من همدان كانت تحت معن بن أعصر بن سعد بن قيس عيلان فنسب ولده إليها، وقيل: بنو باهلة وهم قوم معروفون بالخساسة، قيل: كانوا يأكلون بقية الطعام مرة ثانية وكانوا يأخذون عظام الميتة يطبخونها ويأخذون دسوماتها فاستنقصتهم العرب جدا حتى قيل لعربي أترضى أن تكون باهليا وتدخل الجنة فقال: لا إلا بشرط أن لا يعلم أهل الجنة أني باهلي، وقيل:
Yani eğer nefis kendi zatında Bâhile gibi aşağılık, bayağı ve kemalatlardan yoksun ise, yüce hasletler sahiplerine karşı bir üstünlük sağlamada [nesep] fayda vermez. Zira Bâhile, aslında Hemdân'dan bir kadının adıdır; Ma'n b. A'sur b. Sa'd b. Kays Aylân'ın nikâhı altında bulunuyordu ve onun çocuğu bu kadına nispet edildi. Bir rivayette de: Bâhileoğulları düşüklük ve bayağılıklarıyla bilinen bir kavimdir; yemek artıklarını tekrar yerler, leş kemiklerini alıp kaynatarak yağlarını çıkarırlardı; bu sebeple Araplar onları son derece hakir görmüşlerdi. Hatta bir Araba: 'Bâhileli olup cennete girmeye razı olur musun?' denildiğinde: 'Hayır, ancak cennet ehlinin benim Bâhileli olduğumu bilmemesi şartıyla!' demiştir. Şöyle de denilmiştir:
إذا قيل للكلب يا باهلي ... عوى الكلب من شؤم هذا النسب
Köpeğe 'Ey Bâhileli!' dendiği vakit ... Köpek bu nesebin uğursuzluğundan ulur.
ولم يجعلهم الفقهاء لذلك أكفاء لغيرهم من العرب لكن لا يخلو ذلك من نظر، فإن النص أعني «إن العرب بعضهم أكفاء لبعض» لم يفصل مع أنه ﷺ كان أعلم بقبائل العرب وأخلاقهم وقد أطلق وليس كل باهلي كما يقولون بل فيهم الأجواد، وكون فصيلة منهم أو بطن صعاليك فعلوا ما فعلوا لا يسري في حق الكل اللهم إلا أن يقال:
Bu yüzden fıkıh âlimleri onları diğer Araplara denk (küfüv) saymamışlardır; ancak bu görüş tartışmaya açıktır. Zira nass, yani «Araplar birbirine denktir» ifadesi herhangi bir ayrım yapmamıştır. Kaldı ki o sallallâhu aleyhi ve sellem Arap kabilelerini ve onların ahlakını en iyi bilen olduğu halde mutlak bırakmıştır. Ayrıca her Bâhileli onların iddia ettiği gibi değildir; bilakis içlerinde cömert ve faziletli kimseler de vardır. Onlardan bir oymağın veya bir kabilenin serserilik edip birtakım işler yapmış olması hepsine sirayet etmez; meğerki şöyle densin:
مدار الكفاءة وعدمها على العار وعدمه في المعروف بين الناس. فمتى عدوا الباهلية عارا وشاع استنقاصها فيما بينهم وأبتها نفوسهم اعتبر ذلك وإن لم يكن عن أصل أصيل، وهذا نظير ما ذكروا فيما إذا اشترى الشخص دارا فتبين أن الناس يستشئمونها أنه بالخيار مع قول الجل من العلماء بنفي الشؤم المتعارف بين الناس اعتبارا لكون ذلك مما ينقص الثمن بين الناس وإن لم يكن له أصل فتأمله، وبالجملة شرف النسب مما اعتبر جاهلية وإسلاما، أما جاهلية فأظهر من
Denklik ve denk olmama hususunun dayanağı, insanlar arasındaki örfte bunun ayıp sayılıp sayılmamasıdır. İnsanlar Bâhileli olmayı bir ayıp saydıkları, aralarında bunu küçümsemek yaygınlaştığı ve nefisleri bundan kaçındığı zaman, sağlam bir aslı olmasa bile bu durum dikkate alınır. Bu, bir kimsenin bir ev satın alıp insanların o evi uğursuz saydığı ortaya çıktığında, ulemanın çoğunluğunun halk arasındaki uğursuzluk anlayışını reddetmesine rağmen, aslı olmasa bile halk arasında fiyatı düşüren bir etken olması sebebiyle [alıcının] muhayyer olduğunu belirtmelerine benzer; bunu iyi düşün! Özetle soy şerefi, gerek Câhiliye döneminde gerekse İslam'da dikkate alınan bir husustur. Câhiliye dönemine gelince, bu durum delillendirilmeye ihtiyaç duyulmayacak kadar açıktır.
أن يبرهن عليه، وأما إسلاما فيدل عليه اعتبار الكفاءة في النسب في باب النكاح على الوجه المفصل في كتب الفقه، ولم يخالف في ذلك فيما نعلم إلا الإمام مالك والثوري والكرخي من الحنفية، وبعض ما تقدم من الأخبار يؤيد كلامهم لكن أجيب عنه في محله، وكذا يدل عليه ما ذكروه في بيان شرائط الإمامة العظمى من أنه يشترطها فيها كون الإمام قرشيا، وقد أجمعوا على ذلك كما قال الماوردي، ولا اعتبار بضرار. وأبي بكر الباقلاني حيث شذا فجوزاها في جميع الناس، وقال الشافعية: فإن لم يوجد قرشي أي مستجمع لشروط الإمامة اعتبر كون الإمام كنانيا من ولد كنانة بن خزيمة، فإن تعذر اعتبر كونه من بني إسماعيل ﵇، فإن تعذر اعتبر كونه من جرهم لشرفهم بصهارة إسماعيل ﵇ إلى غير ذلك، ومع هذا كله فالتقوى التقوى فالاتكال على النسب وترك النفس وهواها من ضعف الرأي وقلة العقل، ويكفي في هذا الفصل قوله تعالى لنوح ﵇ في ابنه كنعان: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ [هود: ٤٦]
İslam'da ise fıkıh kitaplarında detaylandırıldığı üzere nikâh babında nesepte denkliğin (küfüv) muteber sayılması buna delalet eder. Bildiğimiz kadarıyla İmam Mâlik, Sevrî ve Hanefîlerden Kerhî hariç bu konuda muhalefet eden olmamıştır. Daha önce geçen bazı rivayetler onların görüşünü destekler nitelikteyse de, buna kendi yerinde cevap verilmiştir. Yine büyük imametin (devlet başkanlığının) şartları beyan edilirken imamın Kureyşli olmasının şart koşulduğuna dair zikrettikleri hususlar da buna delalet eder. Mâverdî'nin belirttiği gibi bu hususta icma etmişlerdir. Şâzz bir görüşle bunu bütün insanlar için caiz gören Dırâr ile Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin sözüne itibar edilmez. Şâfiîler şöyle demiştir: Eğer Kureyşli, yani imamet şartlarını kendisinde toplamış biri bulunamazsa imamın Kinâne b. Huzeyme soyundan bir Kinâneli olması dikkate alınır; bu mümkün olmazsa İsmâil aleyhisselâm'ın evlatlarından olması dikkate alınır; bu da mümkün olmazsa İsmâil aleyhisselâm ile olan sıhrî akrabalık şereflerinden ötürü Cürhümlülerden olması dikkate alınır ve bu böyle devam eder. Bütün bunlarla birlikte esas olan takvadır, takvadır! Soya güvenip nefsi hevasına terk etmek ise görüş zayıflığından ve akıl noksanlığındandır. Bu fasılda Allah Teâlâ'nın Nûh aleyhisselâm'a, oğlu Ken'ân hakkında buyurduğu: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “O asla senin ailenden değildir; çünkü o, dürüst olmayan bir amelin sahibidir” [Hûd: 46] sözü yeterlidir.
وقوله ﵊: «سلمان منا أهل البيت»
Ve onun aleyhisselâm: «Selmân bizdendir, Ehl-i Beyt'tendir» sözü de [buna yeterlidir].
فالحزم اللائق بالنسيب أن يتقي الله تعالى ويكتسب من الخصال الحميدة ما لو كانت في غير نسيب لكفته ليكون قد زاد على الزبد شهدا وعلق على جيد الحسناء عقدا ولا يكتفى بمجرد الانتساب إلى جدود سلفوا ليقال له: نعم الجدود ولكن بئس ما خلفوا، وقد ابتلى كثير من الناس بذلك فترى أحدهم يفتخر بعظم بال وهو عري كالإبرة من كل كمال. ويقول: كان أبي كذا وكذا وذاك وصف أبيه فافتخاره به نحو افتخار الكوسج بلحية أخيه، ومن هنا قيل:
Soylu bir kimseye yakışan basiretli tutum; Allah Teâlâ'dan korkup sakınması ve soy sahibi olmayan birinde bulunsa dahi ona yetecek olan güzel hasletleri kazanmasıdır; ta ki kaymağın üzerine bal katmış ve güzelin boynuna gerdanlık takmış gibi olsun. Yoksa kendisine: 'Ne güzel atalar, fakat ne kötü halefler bıraktılar!' denilecek şekilde sırf geçmiş dedelerine intisap etmekle yetinmemelidir. İnsanlardan pek çoğu bu duruma müptela olmuştur; birinin her türlü kemalden iğne gibi çıplak olduğu halde çürümüş kemiklerle övündüğünü görürsün. 'Babam şöyle şöyleydi' der; oysa o, babasının vasfıdır ve onunla övünmesi kösenin kardeşinin sakalıyla övünmesine benzer. Bundan dolayı şöyle denilmiştir:
وأعجب شيء إلى عاقل ... أناس عن الفضل مستأخره
Akıllı bir kimse için en şaşılacak şey ... Faziletten geri kalmış o kimselerdir ki,
إذا سئلوا ما لهم من علا ... أشاروا إلى أعظم ناخره
Onlara 'Yüceliğiniz nedir?' diye sorulduğunda ... Çürümüş kemikleri işaret ederler.
وقال الفاضل السري عبد الباقي أفندي العمري:
Faziletli ve seçkin şair Abdülbâkî Efendi el-Ömerî şöyle demiştir:
أقول لمن غدا في كل وقت ... يباهينا بأسلاف عظام
Derim her an kalkıp da bizlere ... Büyük atalarıyla övünen kimseye:
أتقنع بالعظام وأنت تدري ... بأن الكلب يقنع بالعظام
[Kuru] kemiklerle mi yetiniyorsun, bilirsin oysa ... Köpeklerin kemiklerle yetindiğini!
وما ألطف قوله:
Şairin şu sözü ne kadar zariftir:
لم يجدك الحسب العالي بغير تقى ... مولاك شيئا فحاذر واتق الله
Mevlânın takvası olmadıkça yüce soyun sana fayda vermez ... Sakın da Allah'tan kork!
وابغ الكرامة في نيل الفخار به ... فأكرم الناس عند الله أتقاها
İzzet ve şerefi O'nunla iftihar etmede ara ... Zira Allah katında insanların en üstünü en muttaki olanıdır.
وأكثر ما رأينا ذلك الافتخار البارد عند أولاد مشايخ الزوايا الصوفية فإنهم ارتكبوا كل رذيلة وتعروا عن كل فضيلة ومع ذلك استطالوا بآبائهم على فضلاء البرية واحتقروا أناسا فاقوهم حسبا ونسبا وشرفوهم أما وأبا وهذا هو الضلال البعيد والحمق الذي ليس عليه مزيد، ولولا خشية السأم لأطلقنا في هذا الميدان عنان كميت القلم على أن فيما ذكرنا كفاية لمن أخذت بيده العناية والله تعالى أعلم.
Bu soğuk övünmeyi en çok tasavvuf tekkelerinin şeyhzadelerinde gördük; zira onlar her türlü rezilliği işlemiş, her türlü faziletten soyutlanmışlar, buna rağmen babalarıyla insanların faziletlilerine karşı üstünlük taslamış; soy ve nesep bakımından kendilerinden üstün, ana ve baba bakımından kendilerinden şerefli kimseleri hakir görmüşlerdir. İşte bu, apaçık bir sapıklık ve daha ötesi olmayan bir ahmaklıktır. Şayet usanç verme endişesi olmasaydı bu meydanda kalemin yağız atının dizginlerini serbest bırakırdık; bununla birlikte zikrettiklerimiz, ilahi inayet elinden tutan kimse için kâfidir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قال مجاهد: نزلت في بني أسد بن خزيمة قبيلة تجاور المدينة أظهروا الإسلام وقلوبهم دغلة إنما يحبون المغانم وعرض الدنيا، ويروى أنهم قدموا المدينة في سنة جدبة فأظهروا الشهادتين وكانوا يقولون لرسول الله ﷺ: جئناك بالأثقال والعيال ولم نقاتلك كما قاتلك بنو فلان يريدون بذكر ذلك الصدقة ويمنون به على النبي ﵊، وقيل: هم مزينة وجهينة وأسلم وأشجع وغفار قالوا: آمنا فاستحقينا الكرامة فرد الله تعالى عليهم، وأيا ما كان فليس المراد بالأعراب العموم كما قد صرح به قتادة. وغيره، والحلق الفعل علامة التأنيث لشيوع اعتبار التأنيث في الجموع حتى قيل:
{ قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا } “Bedeviler: 'İman ettik' dediler.” Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayet, Medine'ye komşu olan Benî Esed b. Huzeyme kabilesi hakkında inmiştir. Kalpleri bozuk ve hileli olduğu halde İslam'ı açığa vurmuşlardı; sadece ganimetleri ve dünya malını seviyorlardı. Rivayet edildiğine göre kıtlık dolu bir yılda Medine'ye geldiler, kelime-i şehadeti açıkladılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Falan oğullarının seninle savaştığı gibi biz seninle savaşmadık, ağırlıklarımız ve çoluk çocuğumuzla sana geldik' diyorlardı; bunu zikretmekle sadaka almayı murat ediyor ve Peygamber aleyhisselâm'a minnet ediyorlardı. Bir görüşe göre bunlar Müzeyne, Cüheyne, Eslem, Eşca' ve Gıfâr kabileleridir; 'İman ettik, dolayısıyla ikrama layık olduk' dediler, Allah Teâlâ da onları reddetti. Her nasıl olursa olsun, Katâde ve başkalarının açıkça belirttiği gibi bedevilerden maksat genel [olarak hepsi] değildir. Çoğullarda müenneslik kabulünün yaygın olması sebebiyle fiile müenneslik alameti bitişmiştir; hatta şöyle denilmiştir:
لا تبالي بجمعهم ... كل جمع مؤنث
Onların toplanmasına aldırma ... Her çoğul müennestir.
والنكتة في اعتباره هاهنا الإشارة على قلة عقولهم على عكس ما روعي في قوله تعالى: وَقالَ نِسْوَةٌ [يوسف: ٣٠] .
Burada müennes kabul edilmesindeki nükte, Allah Teâlâ'nın { وَقالَ نِسْوَةٌ } “Kadınlar dedi” [Yûsuf: 30] kavlindeki gözetilen durumun aksine, akıllarının kıtlığına işaret etmektir.
قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا إكذاب لهم بدعوى الإيمان إذ هو تصديق مع الثقة وطمأنينة القلب ولم يحصل لهم وإلا لما منوا على الرسول ﷺ بترك المقاتلة كما دل عليه آخر السورة وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا فإن الإسلام انقياد ودخول في السلم وهو ضد الحرب وما كان من هؤلاء مشعر به، وكان الظاهر لم تؤمنوا ولكن أسلمتم أو لا تقولوا آمنا ولكن قولوا أسلمنا لتحصل المطابقة لكن عدل عن الظاهر اكتفاء بحصولها من حيث المعنى مع إدماج فوائد زوائد، بيان ذلك أن الغرض المسوق له الكلام توبيخ هؤلاء في منّهم بإيمانهم بأنهم خلوا عنه أولا وبأنهم الممتنون إن صدقوا ثانيا، فالأصل في الإرشاد إلى جوابهم قل كذبتم ولكن أخرج إلى ما هو عليه المنزل ليفيد عدم المكافحة بنسبة الكذب، وفيه حمل له ﵊ على الأدب في شأن الكل ليصير ملكة لأتباعه وأن لا يلبسوا جلد النمر لمن يخاطبهم به وتلخيص ما كذبوا فيه.
{ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “De ki: Siz iman etmediniz”; iman, güven ve kalp huzuru ile birlikte gerçekleşen bir tasdik olup onlarda hâsıl olmadığından ötürü bu, iman iddialarında onları yalanlamaktır. Aksi takdirde, surenin sonunda belirtildiği üzere savaşmamayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına kakmazlardı. { وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “Fakat: 'Teslim olduk' deyin.” Zira İslam, boyun eğmek ve barışa girmektir; bu ise savaşın zıddıdır ve bunların durumu bunu hissettirmektedir. Aslında mutabakatın sağlanması için zahirî ifadenin: 'İman etmediniz fakat teslim oldunuz' veya 'İman ettik demeyin fakat teslim olduk deyin' şeklinde olması gerekirdi; ancak mana bakımından mutabakatın sağlanmasıyla yetinilerek ve birtakım ilave faydalar da dahil edilerek zahirden udûl edilmiştir (vazgeçilmiştir). Bunun açıklaması şudur: Sözün sevk ediliş gayesi, iman ettiklerini iddia ederek minnet koymaya çalışan bu kimseleri azarlamaktır; zira onlar öncelikle imandan yoksundurlar, ikinci olarak da şayet doğru söylüyorlarsa asıl minnet altında olanlar kendileridir. Dolayısıyla onlara verilecek cevabı bildirmede asıl ifade: 'De ki: Yalan söylediniz' şeklindedir; fakat indirilen lafız, doğrudan doğruya yalancılık nispetiyle yüzlerine vurulmaması faydasını sağlamak üzere bu şekle dönüştürülmüştür. Bunda, o aleyhisselâm'ı herkese karşı edep üzere olmaya sevk etmek vardır; ta ki bu durum takipçileri için bir meleke haline gelsin, kendilerine hitap edenlere karşı sert davranmasınlar ve onların yalan söyledikleri hususu veciz bir şekilde ortaya koysunlar.
ومن الدليل على أنه الأصل قوله تعالى في الآية التالية: أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ تعريضا بأن الكذب منحصر فيهم، وأوثر على لا تقولوا آمنا لاستهجان ذلك لا سيما من النبي ﷺ المبعوث للدعوة إلى الإيمان، على أن إفادة لَمْ تُؤْمِنُوا لمعنى كذبتم أظهر من إفادة لا تقولوا آمنا كما لا يخفى، ثم قوبل بقوله سبحانه: وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا كأنه قيل: قل لم تؤمنوا فلا تكذبوا ولكن قولوا أسلمنا لتفوزوا بالصدق إن فاتكم الإيمان والتصديق ولو قيل: ولكن أسلمتم لم يؤد هذا المعنى، وفيه تلويح بأن إسلامهم وهو خلو عن التصديق غير معتد به ولو قيل ولكن أسلمتم لكان ذلك موهما أن ذلك معتد به والمطلوب كماله بالإيمان ولا يحتاج هذا إلى أن يقال: القول في المنزل مستعمل في معنى الزعم، وقيل: في الآية احتباك. والأصل لم تؤمنوا فلا تقولوا آمنا ولكن أسلمتم فقولوا أسلمنا فحذف من كل من الجملتين ما أثبت في الأخرى والأول أبلغ وألطف وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ حال من ضمير قُولُوا كأنه قيل: قولوا أسلمنا ما دمتم على هذه الصفة، وفيه إشارة إلى توقع دخول الإيمان في قلوبهم بعد فليس هذا النفي مكررا مع قوله تعالى: لَمْ تُؤْمِنُوا وقيل: الجملة مستأنفة ولا تكرار أيضا لأن لما تفيد النفي الماضي المستمر إلى زمن الحال بالإجماع وتفيد أن منفيها متوقع خلافا لأبي حيان ولم- لا تفيد شيئا من ذلك بلا خلاف فلا حاجة في دفع التكرار إلى القول بالحالية وجعل الجملة توقيتا للقول المأمور به وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ بالإخلاص وترك النفاق لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ لا ينقصكم شَيْئاً من أجورها أو شيئا من النقص يقال لاته يليته ليتا إذا نقصه، ومنه ما حكى الأصمعي عن أم هشام السلولية الحمد لله الذي لا يفات ولا يلات ولا تصمه الأصوات وقرأ الحسن والأعرج وأبو عمرو «لا يألتكم» من ألت يألت بضم اللام وكسرها ألتا وهي لغة أسد وغطفان، قال الحطيئة:
Asıl olanın bu olduğuna delillerden biri, bir sonraki ayette Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “İşte doğru olanlar onlardır” buyurmasıdır ki bu, yalanın sadece o bedevilere has olduğuna üstü kapalı bir işarettir. 'İman ettik demeyin' yerine [bu ifadenin] tercih edilmesi, özellikle imana davet etmek için gönderilmiş olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanından böyle denilmesinin hoş karşılanmayacağı içindir. Kaldı ki { لَمْ تُؤْمِنُوا } “İman etmediniz” ifadesinin 'Yalan söylediniz' manasını vermesi, gizli olmadığı üzere 'İman ettik demeyin' ifadesinden daha açıktır. Sonra bu ifade, Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “Fakat: 'Teslim olduk' deyin” sözüyle karşılanmıştır; sanki şöyle denilmiştir: 'İman etmediniz deyin de yalan söylemeyin; fakat iman ve tasdiki kaçırdıysanız bari doğru sözlü olma kazancına ermek için teslim olduk deyin.' Şayet: 'Fakat teslim oldunuz' denilseydi bu mana hâsıl olmazdı. Bunda, onların tasdikten yoksun olan İslamlarının muteber olmadığına bir ima vardır; 'Fakat teslim oldunuz' denilseydi bunun muteber olduğu ve istenen şeyin imanla kemale erdirilmesi olduğu vehmedilirdi. Bu izah karşısında, indirilen ayetteki 'kavl' (söz) lafzının 'iddia' manasında kullanıldığını söylemeye gerek kalmaz. Bir görüşe göre ayette ihtibâk sanatı vardır; aslı şöyledir: 'İman etmediniz, dolayısıyla iman ettik demeyin; fakat teslim oldunuz, o halde teslim olduk deyin.' Böylece iki cümlenin her birinden, diğerinde sabit olan kısım hazfedilmiştir. Birinci izah ise daha beliğ ve daha zariftir. { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “Henüz iman kalplerinize girmemiştir” kısmı { قُولُوا } 'daki zamirden haldir; sanki: 'Bu sıfat üzere olduğunuz müddetçe teslim olduk deyin' denilmiştir. Bunda, imanın sonradan kalplerine girmesinin beklendiğine bir işaret vardır; dolayısıyla bu nefy (olumsuzluk), Allah Teâlâ'nın { لَمْ تُؤْمِنُوا } kavliyle bir tekrar oluşturmaz. Cümlenin istinafiyye olduğu da söylenmiştir ve yine tekrar yoktur; çünkü icma ile 'lemmâ' edatı geçmişteki olumsuzluğun şimdiki zamana kadar kesintisiz devam ettiğini ifade eder ve Ebû Hayyân'ın hilafına olumsuz kılınan şeyin gerçekleşmesinin beklendiğini bildirir; 'lem' edatı ise ittifakla bunların hiçbirini ifade etmez. Dolayısıyla tekrarı gidermek için hal olduğunu söylemeye ve cümleyi emredilen söz için bir vakit tayini kılmaya gerek yoktur. { وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Eğer Allah'a ve Resûlüne itaat ederseniz”; ihlasla ve nifakı bırakarak [itaat ederseniz], { لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ } “amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmez”; yani ecirlerinden hiçbir şeyi yahut hiçbir eksiltmeyi eksiltmez. 'Lâtehu yelîtuhû leyten', eksiltmek demektir. Nitekim Asmaî'nin Ümmü Hişâm es-Selûliyye'den naklettiği şu söz bundandır: 'Önüne geçilemeyen, eksiltmeyen ve seslerin kendisine engel olamadığı Allah'a hamdolsun.' Hasan, A'rec ve Ebû Amr, lâm harfinin zammesi ve kesresiyle Elet-ye'lit kökünden 'lâ ye'litküm' şeklinde okumuşlardır ki bu, Esed ve Gatafân kabilesinin lehçesidir. Hutay'e şöyle demiştir:
أبلغ سراة بني سعد مغلغلة ... جهد الرسالة لا ألتا ولا كذبا
Benî Sa'd'ın ileri gelenlerine ulaştır tam olarak ... Mesajın özünü; ne bir eksiltme ne de bir yalan olmaksızın.
والأولى لغة الحجاز والفعل عليها أجوف وعلى الثانية مهموز الفاء، وحكى أبو عبيدة ألات يليت إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ لما فرط من المطيعين رَحِيمٌ بالتفضل عليهم إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا لم يشكوا من ارتاب مطاوع را به إذا أوقعه في الشك مع التهمة وجعل عدم الارتياب متراخيا عن الإيمان مع أنه لا ينفك عنه لإفادة نفي الشك فيما بعد عند اعتراء شبهة كأنه قيل: آمنوا ثم لم يعترهم ما يعتري الضعفاء بعد حين، وهذا لا يدل على أنهم كانوا مرتابين أولا بل يدل على أنهم كما لم يرتابوا أولا لم يحدث لهم ارتياب ثانيا، والحاصل آمنوا ثم لم يحدث لهم ريبة فالتراخي زماني، وقال بعض الأجلة: عطف عدم الارتياب على الإيمان من باب مَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ [البقرة: ٩٨] تنبيها على أنه الأصل في الإيمان فكأنه شيء آخر أعلى منه كائن فيه، وأوثر ثُمَّ على الواو
Birinci kıraat Hicaz lehçesidir ve fiil buna göre ecveftir; ikinciye göre ise fâul'fiili hemzelidir. Ebû Ubeyde 'elâte yelîtu' şeklinde de nakletmiştir. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah bağışlayandır”; itaatkârların kusurlarını bağışlayandır; { رَحِيمٌ } “esirgeyendir”; onlara lütufta bulunarak merhamet edendir. { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا } “Müminler ancak Allah'a ve Resûlüne iman eden, sonra da şüpheye düşmeyenlerdir”; şüphe etmeyenlerdir. 'İrtâbe', töhmetle birlikte şüpheye düşürmek anlamına gelen 'râbe' fiilinin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür). Şüphenin olmaması imandan ayrılmaz bir vasıf olduğu halde, sonradan bir şüphe arız olduğunda şüphenin bulunmadığını bildirmek üzere imandan terâhî ile (sonra edatıyla) getirilmiştir; sanki: 'İman ettiler, sonra bir müddet geçince zayıflara arız olan şeyler onlara arız olmadı' denilmiştir. Bu durum, onların başlangıçta şüphe içinde olduklarına delalet etmez; bilakis başlangıçta şüphe etmedikleri gibi sonradan da kendilerinde hiçbir şüphenin meydana gelmediğine delalet eder. Hâsılı, iman ettiler ve sonra kendilerinde hiçbir şüphe oluşmadı; dolayısıyla terâhî zamanidir. Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: Şüpheye düşmemenin imana atfedilmesi, imanın aslı olduğuna dikkat çekmek üzere { مَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ } “Melekleri, peygamberleri ve Cibrîl” [el-Bakara: 98] kabilindendir; sanki onda bulunan daha yüce başka bir şey gibidir. Vâv yerine 'sümme' (sonra) edatının tercih edilmesi ise,
للدلالة على أن هذا الأصل حديثه وقديمه سواء في القوة والثبات فهو أبدا على طراوته لا أنه شيء واحد مستمر فيكون كالشيء الخلق بل هو متجدد طري حينا بعد حين، ولا بأس بأن يجعل ترشيحا لما دل عليه معنى العطف لما جعل مغايرا نبه على أنه ليس تغاير ما بين الاستمرار والحدوث بل تغاير شيئين مختلفين ليدل على المعنى المذكور وأنهم في زيادة اليقين آنا فآنا، أما عند من يقول فيه بالقوة والضعف فظاهر، وأما من لم يقل به فلانضمام العيان إلى البيان، والفرق بين الاستمرارين أن الاستمرار على الأول استمرار المجموع نحو قوله تعالى: قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا [فصلت:
bu aslın yenisi ile eskisinin kuvvet ve sebattaki eşitliğini göstermek içindir; dolayısıyla o daima tazeliğini korur, tek ve sürekli olup eskiyen bir şey gibi olmaz, bilakis anbean yenilenen taze bir haldedir. Atıf manasının delalet ettiği şeyi teyit eden bir terşîh (pekiştirme) kılınmasında da bir sakınca yoktur; zira farklı kılındığında, bu farklılığın devamlılık ile sonradan olma arasındaki bir başkalık değil, anılan manaya ve onların her an yakîn bakımından arttıklarına delalet etmesi için iki ayrı şeyin başkalığı olduğuna dikkat çekilmiştir. İmanın kuvvetli ve zayıf olabileceğini söyleyenlere göre bu durum zaten açıktır; bunu kabul etmeyenlere göre ise beyana ayânın (gözle müşahedenin) eklenmesi sebebiyledir. İki devamlılık arasındaki fark şudur: Birinciye göre devamlılık, Allah Teâlâ'nın: { قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا } “Rabbimiz Allah'tır deyip sonra dosdoğru olanlar” [Fussilet: 30,
٣٠، الأحقاف: ١٣] أي استمر بذلك إيمانهم مع عدم الارتياب، وعلى الثاني الاستمرار معتبر في الجزء الأخير، وهذا الوجه أوجه، وأيا ما كان ففي الكلام تعريض بأولئك الأعراب وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ في طاعته ﷿ على تكثير فنونها من العبادات البدنية المحضة والمالية الصرفة والمشتملة عليهما معا كالحج والجهاد، وتقديم الأموال على الأنفس من باب الترقي من الأدنى إلى الأعلى، ويجوز بأن يقال: قدم الأموال لحرص الكثير عليها حتى أنهم يهلكون أنفسهم بسببها مع أنه أوفق نظرا إلى التعريض بأولئك حيث إنهم لم يكفهم أنهم لم يجاهدوا بأموالهم حتى جاؤوا أو أظهروا الإسلام حبا للمغانم وعرض الدنيا ومعنى جاهَدُوا بذلوا الجهد أو مفعوله مقدر أي العدو أو النفس والهوى أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر من الأوصاف الجميلة هُمُ الصَّادِقُونَ أي الذين صدقوا في دعوى الإيمان لا أولئك الأعراب. روي أنه لما نزلت الآية جاؤوا وحلفوا أنهم مؤمنون صادقون فنزل لتكذيبهم قوله تعالى: قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ أي أتخبرونه ﷾ بذلك بقولكم آمنا. فتعلمون. من علمت به فلذا تعدى بالتضعيف لواحد بنفسه وإلى الثاني بحرف الجر، وقيل: إنه تعدى به لتضمين معنى الإحاطة أو الشعور فيفيد مبالغة من حيث إنه جار مجرى المحسوس وقوله تعالى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ حال من مفعول تُعَلِّمُونَ وفيه من تجهيلهم ما لا يخفى، وقوله سبحانه: وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تذييل مقرر لما قبله أي مبالغ في العلم بجميع الأشياء التي من جملتها ما أخفوه من الكفر عند إظهارهم الإيمان يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا أي يعتدون إسلامهم منة عليك وهي النعمة التي لا يطلب موليها ثوابا ممن أنعم بها عليه من المن بمعنى القطع لأن المقصود بها قطع حاجته، وقال الراغب: هي النعمة الثقيلة من المن الذي يوزن به وثقلها عظمها أو المشقة في تحملها، وأَنْ أَسْلَمُوا في موضع المفعول. ليمنون. لتضمينه معنى الاعتداد أو هو بتقدير حرف الجر فيكون المصدر منصوبا بنزع الخافض أو مجرورا بالحرف المقدر أي يمنون عليك بإسلامهم، ويقال نحو ذلك في قوله تعالى: قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ فهو إما على معنى لا تعتدوا إسلامكم منة علي أو لا تمنوا علي بإسلامكم، وجوز أبو حيان أن يكون أَنْ أَسْلَمُوا مفعولا من أجله أي يتفضلون عليك لأجل إسلامهم بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ أي ما زعمتم في قولكم آمنا فلا ينافي هذا قوله تعالى: قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا أو الهداية مطلق الدلالة فلا يلزم إيمانهم وينافي نفي الإيمان السابق.
el-Ahkâf: 13] kavlinde olduğu gibi tamamının devamlılığıdır; yani şüpheye düşmeksizin imanları bu şekilde devam etmiştir. İkinciye göre ise devamlılık son cüzde muteberdir ve bu izah daha uygundur. Her halükarda sözde o bedevilere üstü kapalı bir tariz (taşlama) vardır. { وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihat ettiler”; O'nun ﷻ itaatinde, sırf bedenî, sırf malî veya hac ve cihat gibi her ikisini de kapsayan çeşitli ibadet türlerini çoğaltarak gayret gösterdiler. Malların canlardan önce zikredilmesi, aşağıdan yukarıya doğru terakkî (yükselme) babındandır. Pek çok kimsenin mala karşı aşırı hırslı olması, hatta mal uğruna canlarını tehlikeye atması sebebiyle malların öne geçirildiği de söylenebilir; bununla birlikte o bedevilere tarizde bulunma açısından bu daha uygundur, zira onlar mallarıyla cihat etmemekle kalmamış, ganimet ve dünya menfaati sevgisiyle gelmiş veya İslam'ı açığa vurmuşlardır. { جاهَدُوا } kelimesinin manası, bütün güçlerini sarf ettiler demektir; yahut mefulü takdir edilmiştir, yani düşmanla veya nefis ve heva ile cihat ettiler. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; zikredilen bu güzel vasıflarla nitelenenler, { هُمُ الصَّادِقُونَ } “doğru olanların ta kendileridir”; yani o bedeviler değil, iman iddiasında doğru sözlü olanlar bunlardır. Rivayet edildiğine göre bu ayet inince bedeviler gelip doğru sözlü müminler olduklarına dair yemin ettiler; bunun üzerine onları yalanlamak amacıyla Allah Teâlâ'nın şu kavli indi: { قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ } “De ki: Dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz?”; yani 'İman ettik' sözünüzle bunu O'na ﷻ haber mi veriyorsunuz? 'Tuallimûne' fiili 'alime bihî' (onu bildi) anlamından geldiği için şeddeli kılınarak birincisine bizzat, ikincisine ise cer harfiyle geçişli olmuştur. Kuşatma veya hissetme manasını tazammun ettiği için böyle geçişli olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla somut bir durum gibi cereyan etmesi cihetiyle mübalağa ifade eder. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Oysa Allah göklerde olanı da yerde olanı da bilir” kavli, { تُعَلِّمُونَ } 'nin mefulünden haldir ve bunda onların cehaletini ortaya koyan açık bir vurgu vardır. O Subhânehû'nun: { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” kavli ise öncesini pekiştiren bir fezlekedir; yani onların iman açığa vururken gizledikleri küfür de dahil olmak üzere bütün şeyleri en mükemmel şekilde bilendir. { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا } “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar”; yani İslamlarını senin başına kakılacak bir lütuf sayıyorlar. Minnet; kesmek anlamındaki 'menn' kökünden gelir, çünkü amaç ihtiyacı kesmektir; ihsan edenin iyilik yaptığı kimseden bir karşılık beklemediği nimet demektir. Râgıb şöyle demiştir: Tartı aleti olan 'menn'den türeyen ağır nimettir; ağırlığı ise büyüklüğü veya taşınmasındaki meşakkattir. { أَنْ أَسْلَمُوا } ifadesi, 'saymak' manasını tazammun ettiği için { يَمُنُّونَ } fiilinin mefulü konumundadır; yahut cer harfinin takdiriyle olup masdar harf-i cerin hazfiyle mensuptur veya takdir edilen harfle mecrurdur; yani 'İslamlarıyla sana minnet ediyorlar' demektir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ } “De ki: Müslüman olmanızı benim başıma kakmayın” kavlinde de benzeri söylenir; bu da ya 'İslamınızı bana karşı bir lütuf saymayın' ya da 'İslamınızla beni minnet altında bırakmayın' manasındadır. Ebû Hayyân { أَنْ أَسْلَمُوا } ifadesinin mefulün lieclih olabileceğini de caiz görmüştür; yani 'Müslüman oldukları gerekçesiyle sana lütufta bulunuyorlar' demektir. { بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ } “Bilakis, sizi imana ilettiği için Allah sizi minnet altında bırakır”; yani 'İman ettik' sözünüzde iddia ettiğiniz şeye [ilettiği için]. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “İman etmediniz” kavliyle çelişmez; yahut hidayet mutlak yol göstermedir, dolayısıyla onların bizzat iman etmiş olmalarını gerektirmez ve önceki iman nefyine de aykırı düşmez.
وقرأ عبد الله. وزيد بن علي «إذ هداكم» بإذ التعليلية، وقرىء «إن هداكم» بإن الشرطية إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أي في ادعاء الإيمان فهو متعلق الصدق لا الهداية فلا تغفل وجواب الشرط محذوف يدل عليه ما قبله أي فلله المنة عليكم، ولا يخفى ما في سياق الآية من اللطف والرشاقة، وذلك أن الكائن من أولئك الأعراب قد سماه الله تعالى إسلاما إظهارا لكذبهم في قولهم: آمنا أي أحدثنا الإيمان في معرض الامتنان ونفى سبحانه أن يكون كما زعموا إيمانا فلما منوا على رسول الله ﷺ ما كان منهم قال سبحانه لرسوله ﵊: يعتدون عليك بما ليس جديرا بالاعتداد به من حديثهم الذي حق تسميته أن يقال له إسلام فقل لهم: لا تعتدوا علي إسلامكم أي حديثكم المسمى
Abdullah ve Zeyd b. Ali, ta'lîl bildiren 'iz' ile «إذ هداكم» şeklinde; şart bildiren 'in' ile de «إن هداكم» şeklinde okunmuştur. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz”; yani iman iddianızda [doğru iseniz]. Dolayısıyla bu, hidayete değil doğruluğa taalluk etmektedir, gafil olma! Şartın cevabı mahzuftur ve öncesi buna delalet eder; yani 'O halde minnet Allah'a aittir.' Ayetin bağlamındaki incelik ve zarafet gizli değildir. Şöyle ki: Allah Teâlâ, o bedevilerden sadır olan şeyi, onların minnet makamında 'İman ettik', yani imanı biz meydana getirdik demelerindeki yalanı ortaya çıkarmak üzere 'İslam' olarak isimlendirmiş ve onların zannettiği gibi bunun bir iman olduğunu nefyetmiştir. Onlar kendilerinden sadır olan şeyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına kakınca, Subhânehû Peygamberine aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Onlar, gerçek adı İslam olan bu sözleriyle senin üzerinde saygıya değer olmayan bir şeyle minnet ediyorlar. Onlara de ki: Benim üzerime İslamınızı, yani isimlendirilmiş sözünüzü minnet etmeyin'
إسلاما عندي لا إيمانا، ثم قال تعالى: بل الله يعتد عليكم أن أمدكم بتوفيقه حيث هداكم للإيمان على ما زعمتم، وفي قوله تعالى: إِسْلامَكُمْ بالإضافة ما يدل على أن ذلك غير معتد به وأنه شيء يليق بأمثالهم فأنى يخلق بالمنة، وللتنبيه على أن المراد بالإيمان الإيمان المعتد به لم يضفه ﷿، ونبه سبحانه بقوله جل وعلا: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ على أن ذلك كذب منهم، واللطف في تقديم التكذيب ثم الجواب عن المن مع رعاية النكت في كل من ذلك، وتمام الحسن في التذييل بقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي ما غاب فيهما وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ أي في سركم وعلانيتكم فكيف يخفى عليه سبحانه ما في ضمائركم، وذلك ليدل على كذبهم وعلى اطلاعه ﷿ خواص عباده من النبي ﷺ وأتباعه رضي الله تعالى عنهم. وقرأ ابن كثير. وابان، عن عاصم «يعملون» بياء الغيبة والله تعالى أعلم.
...benim katımda iman değil, İslam olarak isimlendirilen [sözünüzü başa kakmayın]. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Bilakis iddia ettiğiniz üzere sizi imana hidayet etmekle muvaffakiyet vererek Allah sizin üzerinize minnet eder. Allah Teâlâ'nın { إِسْلامَكُمْ } “[başa kaktığınız] İslamınızı” ifadesindeki izafette, bunun itibar edilmeyecek bir şey olduğuna ve onların benzerlerine yakışan bir durum olduğuna delalet vardır; öyleyse nasıl minnet edilmeye layık olsun? Allah azze ve celle, imandan kastedilenin itibar edilen iman olduğuna dikkat çekmek için onu [onlara] izafe etmemiştir. Subhânehû, celle ve alâ { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz” buyurarak bunun onlardan bir yalan olduğuna dikkat çekmiştir. Yalanlamanın öne alınıp ardından minnete cevap verilmesindeki ve bütün bunlardaki nüktelerin gözetilmesindeki letafet ile Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir” yani o ikisinde gizli olanları [bilir], { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Ve Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” yani gizlinizde ve açığınızda yaptıklarınızı görür; öyleyse içinizdekiler Subhânehû'ya nasıl gizli kalabilir? fezlekesindeki tam güzellik gizli değildir. Bu, hem onların yalanına hem de Allah azze ve celle'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun ashabı -radıyallâhu teâlâ anhüm- gibi seçkin kullarını buna muttali kıldığına delalet etmek içindir. İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Ebân «يعملون» lafzını gaib 'yâ'sı ile okumuşlardır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
ومن باب الإشارة في بعض الآية: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إلخ إشارة إلى لزوم العمل بالشرع ورعاية الأدب وترك مقتضيات الطبع، وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا يشير إلى أنه إن سولت النفس الأمارة بالسوء وجاءت بنبإ شهوة من شهوات الدنيا ينبغي التثبت للوقوف على ربحها وخسرانها أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً من القلوب وصفاتها بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا صباح يوم القيامة عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ فإن ما فيه شفاء النفوس وحياتها فيه مرض القلوب ومماتها وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ إلخ يشير إلى رسول الإلهام الرباني في الأنفس بلهم فجورها وتقواها، ويشير قوله تعالى: فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ إلى أن النفس إذا ظلمت القلب باستيلاء شهواتها يجب أن تقاتل حتى تثخن بالجراحة بسيوف المجاهدة فإن استجابت بالطاعة عفي عنها لأنها هي المطية إلى باب الله ﷿ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ إشارة إلى رعاية حق الاخوة الدينية ومنشأ نطفها صلب النبوة وحقيقتها نور الله تعالى فإصلاح ذات بينهم برفع حجب أستار البشرية عن وجوه القلوب ليتصل النور بالنور من روزنة القلب فيصيروا كنفس واحدة يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ يشير إلى ترك الإعجاب بالنفس والنظر إلى أحد بعين الاحتقار فإن الظاهر لا يعبأ به والباطن لا يطلع عليه فرب أشعث أغبر ذي طمرين لو أقسم على الله تعالى لأبره قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا إلى آخره فيه إشارة إلى أنه ينبغي ترك رؤية الأعمال والعلم بأن المنة في الهداية لله الملك المتعال، وفيه إرشاد إلى كيفية مخاطبة الجاهلين والرد على المحجوبين كما سلفت الإشارة إليه، هذا ونسأل الله تعالى التوفيق لما يرضاه يوم العرض عليه.
Ayetlerin bir kısmındaki işârî tefsir kabilinden: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'ın ve Resûlünün önüne geçmeyin...” ayeti, şeriatla amel etmenin, edebi gözetmenin ve nefsin tabiatının gereklerini terk etmenin lüzumuna işarettir. Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا } “Ey iman edenler! Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onu iyice araştırın...” buyruğu; kötülüğü emreden nefis (nefs-i emmâre) vesvese verip dünya arzularından bir haber getirdiğinde, onun kârını ve zararını anlamak için iyice araştırmak gerektiğine, { أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً } “bir topluluğa” yani kalplere ve onların sıfatlarına { بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا } “bilmeyerek kötülük edip de” kıyamet gününün sabahında { عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ } “yaptıklarınıza pişman olmamanız için” [araştırılması gerektiğine] işaret eder. Zira nefislerin şifası ve hayatı olan şeyde kalplerin hastalığı ve ölümü vardır. { وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ } “Bilin ki aranızda Allah'ın Resûlü vardır...” buyruğu, nefislere fücurunu ve takvasını ilham eden ilahî ilham elçisine işaret eder. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ } “Eğer onlardan biri diğerine saldırırsa, saldıran tarafla Allah'ın emrine dönünceye kadar savaşın” buyruğu; nefis, şehvetlerini galebe çalarak kalbe zulmettiğinde, mücahede kılıçlarıyla ağır yaralar alıncaya kadar onunla savaşılması gerektiğine, şayet itaatle icabet ederse bağışlanacağına işaret eder; çünkü o, Allah azze ve celle'nin kapısına ulaştıran bir binektir. { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ } “Müminler ancak kardeştirler; öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin” buyruğu; dini kardeşlik hakkını gözetmeye işarettir. Bu kardeşliğin tohumunun menşei nübüvvet sulbüdür ve hakikati Allah Teâlâ'nın nurudur. Dolayısıyla aralarını düzeltmek, kalbin penceresinden nurun nura kavuşması ve tek bir nefis gibi olmaları için beşeriyet perdelerinin örtülerini kalp yüzlerinden kaldırmakla olur. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ } “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki de onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar” buyruğu; kendini beğenmeyi (ucub) ve herhangi birine küçümseme gözüyle bakmayı terk etmeye işaret eder. Zira zahire itibar edilmez, batına ise muttali olunamaz; nitekim saçı başı dağınık, toz toprak içinde, iki eski elbisesi olan nice kimseler vardır ki, Allah Teâlâ'ya yemin etseler muhakkak Allah onları yeminlerinde doğru çıkarır. { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا } “Bedeviler 'İman ettik' dediler...” ayetinin sonuna kadar olan kısımda ise; amelleri görmeyi terk etmek ve hidayetteki minnetin Melik ve Müteâl olan Allah'a ait olduğunu bilmek gerektiğine işaret vardır. Yine bunda, daha önce işaret edildiği üzere, cahillerle nasıl konuşulacağına ve [hakikatten] perdelenmiş kimselere nasıl reddiye verileceğine dair bir irşat bulunmaktadır. Biz de huzuruna çıkılacak günde kendisinin razı olacağı şeylere muvaffak kılmasını Allah Teâlâ'dan dileriz.