وقال ابن زيد: كانت العزى بالطائف، وقال أبو عبيدة: كان بالكعبة، وأيده في البحر بقول أبي سفيان في بعض الحروب للمسلمين لنا العزى ولا عزى لكم، وذكر فيه أنه صنم وجمع بمثل ما تقدم، وَمَناةَ قيل: صخرة كانت لهذيل وخزاعة، وعن ابن عباس لثقيف، وعن قتادة للأنصار بقديد، وقال أبو عبيدة: كانت بالكعبة أيضا، واستظهر أبو حيان أنها ثلاثتها كانت فيها قال: لأن المخاطب في قوله تعالى: أفرأيتم قريش؟ وفيه بحث، ومناة مقصورة قيل: وزنها فعلة، وسميت بذلك لأن دماء النسائك كانت تمنى عندها أي تراق، وقرأ ابن كثير على ما في البحر مناءة بالمد والهمزة كما في قوله:
İbn Zeyd dedi ki: Uzzâ Tâif'te idi. Ebû Ubeyde ise Kâbe'de olduğunu söyledi. el-Bahr'da bu görüş, Ebû Süfyân'ın bazı savaşlarda Müslümanlara: «Bizim Uzzâmız var, sizin ise Uzzânız yok» sözüyle desteklenmiştir. Orada onun bir put olduğu zikredilmiş ve daha önce geçtiği gibi [rivayetlerin arası] uzlaştırılmıştır. { وَمَناةَ } için denildi ki: Hüzeyl ve Huzâa kabilelerine ait bir kaya idi. İbn Abbas'tan Sakîf'e ait olduğu; Katâde'den ise Kudeyd'de Ensâr'a ait olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyde onun da Kâbe'de olduğunu söylemiştir. Ebû Hayyân ise bu üçünün de orada (Kâbe'de) olduğunu kuvvetli bir ihtimal olarak görmüş ve şöyle demiştir: «Çünkü Yüce Allah'ın: 'Gördünüz mü?' sözündeki muhatap Kureyş'tir.» Bunda tartışma vardır. Menât (مَناةَ) maksûr (elif-i maksûre ile) olup vezninin fa'le (فَعَلَة) olduğu söylenmiştir. Bu şekilde isimlendirilmesi, kurbanların kanlarının onun yanında akıtılması yani dökülmesinden dolayıdır. İbn Kesîr, el-Bahr'da geçtiğine göre, şu beyitte olduğu gibi med ve hemze ile Menâete (مَنَاءَةَ) şeklinde okumuştur:
ألا هل أتى تيم بن عبد مناءة ... على النأي فيما بيننا ابن تميم
«Aramızdaki uzaklığa rağmen Temîm b. Abdumenâe'ye Temîm'in oğlu ulaştı mı?»
ووزنها مفعلة فالألف منقلبة عن واو كما في مقالة، والهمزة أصل وهي مشتقة من النوء كأنهم كانوا يستمطرون عندها الأنواء تبركا بها، والظاهر أن الثَّالِثَةَ الْأُخْرى صفتان لمناة وهما على ما قيل: للتأكيد فإن كونها ثالثة وأخرى مغايرة لما تقدمها معلوم غير محتاج للبيان، وقال بعض الأجلة: الثَّالِثَةَ للتأكيد، والْأُخْرى للذم بأنها
Vezni ise mef'aledir (مَفْعَلَة); makāle (مَقَالَة) kelimesinde olduğu gibi elif vâvdan dönüşmüştür, hemze ise asıldır ve nevr (yıldızın batışı/yağmur vakti) kökünden türemiştir; sanki onunla teberrük ederek yanında yıldızlardan yağmur diler gibiydiler. Zahir olan, { الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } sıfatlarının Menât'ın iki sıfatı olduğudur. Söylendiğine göre bunlar tekit içindir; zira onun üçüncü ve öncekilerden farklı bir başkası olduğu bilinmektedir ve açıklamaya muhtaç değildir. Bazı önde gelen âlimler şöyle demiştir: { الثَّالِثَةَ } tekit içindir, { الْأُخْرى } ise onun
متأخرة في الرتبة وضيعة المقدار، وتعقبه أبو حيان بأن آخر ومؤنثه أخرى لم يوضعا لذم ولا لمدح وإنما يدلان على معنى غير، والحق أن ذلك باعتبار المفهوم الأصلي وهي تدل على ذم السابقتين أيضا قال في الكشف: هي اسم ذم يدل على وضاعة السابقتين بوجه أيضا لأن «أخرى» تأنيث آخر تستدعي المشاركة مع السابق فإذا أتى بها لقصد التأخر في الرتبة عملا بمفهومها الأصلي إذ لا يمكن العمل بالمفهوم العرفي لأن السابقتين ليستا ثالثة أيضا استدعت المشاركة فضاء لحق التفضيل، وكأنه قيل: الْأُخْرى في التأخر انتهى وهو حسن، وذكر في نكتة ذم مناة بهذا الذم أن الكفرة كانوا يزعمون أنها أعظم الثلاثة فأكذبهم الله تعالى بذلك.
mertebe bakımından geride ve kıymetçe değersiz olduğunu belirtmek suretiyle yerme (zemm) içindir. Ebû Hayyân buna karşı çıkarak "âhar" (آخر) ve onun müennesi olan "uhrâ"nın (أخرى) zemm veya medih için konulmadığını, yalnızca "başka/gayrı" anlamına delalet ettiğini söylemiştir. Doğru olan ise şudur: Bu durum asıl mefhumu itibariyledir ve önceki iki puta yönelik bir yermeye de delalet eder. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «O, bir yönden önceki ikisinin de düşüklüğüne delalet eden bir zemm ismidir; çünkü 'uhrâ' (أخرى) 'âhar'ın müennesidir ve öncekiyle ortaklığı gerektirir. Dolayısıyla asıl mefhumuyla amel edilerek rütbece geride kalmayı kastetmek için getirildiğinde -ki örfi mefhum ile amel etmek mümkün değildir, zira önceki ikisi üçüncü değildir- tafdîl hakkını vermek adına ortaklığı gerektirmiştir. Sanki 'geride kalmakta öteki' denilmiş gibidir.» Bu güzel bir izahtır. Menât'ın bu şekilde yerilmesinin nüktesi olarak kâfirlerin onun bu üçünün en büyüğü olduğunu iddia ettikleri, Yüce Allah'ın da bu ifadeyle onları yalanladığı zikredilmiştir.
وقال الإمام: الْأُخْرى صفة ذم كأنه قال سبحانه: وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الذليلة وذلك لأن اللات كان على صورة آدمي وَالْعُزَّى صورة نبات وَمَناةَ صورة صخرة، فالآدمي أشرف من النبات، والنبات أشرف من الجماد- فالجماد متأخر- ومناة جماد فهي أخريات المراتب، وأنت تعلم أنه لا يتأتى على كل الأقوال، وقيل: الْأُخْرى صفة للعزى لأنها ثانية اللات، والثانية يقال لها الْأُخْرى وأخرت لموافقة رؤوس الآي، وقال الحسن بن المفضل:
İmam [Râzî] şöyle demiştir: { الْأُخْرى } zemm sıfatıdır; sanki Yüce Allah: «Ve üçüncüleri olan o zelil Menât'ı» buyurmuştur. Çünkü Lât insan suretinde, { وَالْعُزَّى } bitki suretinde, { وَمَناةَ } ise bir kaya suretindeydi. İnsan bitkiden daha şereflidir, bitki de cansız varlıktan (cemadattan) daha şereflidir; dolayısıyla cemadat en geridedir ve Menât da bir cemadattır, mertebelerin en sonundadır. Sen de bilirsin ki bu açıklama bütün görüşlere göre geçerli olmaz. Denildi ki: { الْأُخْرى } sıfatı Uzzâ'nın sıfatıdır; çünkü o Lât'ın ikincisidir ve ikinciye "uhrâ" denir; ayet sonlarının uyumu için geriye bırakılmıştır. Hasan b. Mufaddal ise şöyle demiştir:
في الكلام تقديم وتأخير، والتقدير والعزى الأخرى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ ولعمري إنه ليس بشيء، والكلام خطاب لعبدة هذه المذكورات وقد كانوا مع عبادتهم لها يقولون: إن الملائكة ﵈ وتلك المعبودات الباطلة بنات الله تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا فقيل لهم توبيخا وتبكيتا: أَفَرَأَيْتُمُ إلخ والهمزة للإنكار والفاء لتوجيهه إلى ترتيب الرؤية على ما ذكر من شؤون الله تعالى المنافية لها غاية المنافاة وهي علمية عند كثير، ومفعولها الثاني على ما اختاره بعضهم محذوف لدلالة الحال عليه، فالمعنى أعقيب ما سمعتم من آثار كمال عظمة الله ﷿ في ملكه وملكوته وجلاله وجبروته وإحكام قدرته ونفاذ أمره رأيتم هذا الأصنام مع غاية حقارتها بنات الله ﷾.
Kelamda takdim ve tehir vardır; takdiri «ve'l-Uzzâ'l-uhrâ ve Menâte's-sâlisete» şeklindedir. Ömrüme yemin olsun ki bu kayda değer bir şey değildir. Söz, bu anılanlara tapanlara hitaptır. Onlar bunlara tapmakla birlikte şöyle de diyorlardı: «Melekler aleyhimüsselâm ve bu bâtıl ilahlar Allah'ın kızlarıdır.» Yüce Allah bundan pek yücedir, son derece münezzehtir. Bunun üzerine onlara bir azarlama ve susturma olarak: { أَفَرَأَيْتُمُ } ilâh. denildi. Hemze inkâr içindir; fâ ise bu görüşün, Yüce Allah'ın buna bütünüyle zıt olan mezkûr şanlarına terettüp ettirilmesine yöneliktir. Çoğu âlime göre bu fiil kalbî (bilgi ifade eden) bir fiildir. Bazılarının tercihine göre ikinci mef'ulü, durumun delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Mana şudur: Yüce Allah'ın mülkünde, melekûtunda, celalinde, ceberutunda, kudretinin sağlamlığında ve emrinin geçerliliğindeki kemal azametinin eserlerini işittikten hemen sonra, bu putları son derece hakir olmalarına rağmen Yüce Allah'ın kızları olarak mı gördünüz?
وقوله تعالى: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى توبيخ مبني على ذلك التوبيخ ومداره تفضيل جانب أنفسهم على جنابه ﷿ حيث جعلوا له تعالى الإناث واختاروا لأنفسهم الذكور، ومناط الأول نفس تلك النسبة، وقيل: المعنى أَرايتم هذه الأصنام مع حقارتها وذلتها شركاء لله سبحانه مع ما تقدم من عظمته. وقيل: المعنى أخبروني عن آلهتكم هل لها شيء من القدرة والعظمة التي وصف بها رب العزة في الآي السابقة، وقيل: المعنى أظننتم أن هذه الأصنام التي تعبدونها تنفعكم وقيل المعنى أَفَرَأَيْتُمُ هذه الأصنام إن عبدتموها لا تنفعكم وإن تركتموها لا تضركم، ولا يخفى أن قوله تعالى: أَلَكُمُ إلخ لا يلتئم مع ما قبله على جميع هذه الأقوال التئامه على القول السابق، وقيل: إن قوله سبحانه: أَلَكُمُ إلخ في موضع المفعول الثاني للرؤية وخلوها عن العائد إلى المفعول الأول لما أن الأصل أخبروني أن اللات والعزى ومناة ألكم الذكر وله هن أي تلك الأصنام فوضع موضعها الأنثى لمراعاة الفواصل وتحقيق مناط التوبيخ وهو على تكلفه يقتضي اقتصار التوبيخ على ترجيح جانبهم الحقير الذليل على جناب الله تعالى العزيز الجليل من غير تعرض للتوبيخ على نسبة الولد إليه سبحانه، وفي الكشف وجه النظم الجليل أنه بعد ما صور أمر الوحي تصويرا تاما وحققه بأن ما يستمعه وحي لا شبهة فيه لأنه رأى الآتي به وعرفه حق المعرفة قال سبحانه:
Yüce Allah'ın: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } “Erkek size, dişi de O'na mı?” ayeti, bu azarlamaya dayanan bir azarlamadır ve bunun ekseni, Yüce Allah'a dişileri nispet edip kendilerine erkekleri seçmek suretiyle kendi taraflarını O'nun azz ve celle yüce zatına üstün tutmalarıdır. İlkinin dayanağı bizzat o nispettir. Denildi ki mana şudur: Bu putları, hakirlikleri ve zilletleriyle birlikte, Yüce Allah'ın az önce geçen azameti karşısında O'na ortaklar mı gördünüz? Denildi ki mana şudur: Bana ilahlarınızdan haber verin, önceki ayetlerde İzzet Rabbinin nitelendirildiği kudret ve azametten onlarda bir şey var mıdır? Denildi ki mana şudur: Taptığınız bu putların size fayda vereceğini mi sandınız? Denildi ki mana şudur: Bu putları gördünüz mü; onlara tapsanız size fayda vermezler, onları terk etseniz size zarar vermezler. Gizli değildir ki Yüce Allah'ın: { أَلَكُمُ } ilâh. sözü, bu görüşlerin hiçbirinde kendisinden önceki kısımla önceki görüşteki kadar uyumlu düşmemektedir. Denildi ki: Yüce Allah'ın { أَلَكُمُ } ilâh. sözü, görme fiilinin ikinci mef'ulü konumundadır ve birinci mef'ule dönen bir zamirin bulunmayışı, aslında sözün «Bana haber verin; Lât, Uzzâ ve Menât'a göre erkek sizin, onlar yani bu putlar O'nun mu?» şeklinde olmasındandır; fasılaları gözetmek ve azarlamanın dayanağını gerçekleştirmek için onların yerine 'dişi' kelimesi konulmuştur. Bu zorlama yorum, azarlamanın, Yüce Allah'a çocuk isnadından ötürü azarlamaya değinmeksizin, sadece onların hakir ve zelil tarafını Allah Teâlâ'nın aziz ve celil zatına üstün tutmalarıyla sınırlı kalmasını gerektirir. el-Keşşâf'ta bu yüce nazmın yönü şöyle açıklanmıştır: Vahiy meselesini tam bir şekilde tasvir edip işittiği şeyin şüphesiz vahiy olduğunu, zira onu getireni bizzat gördüğünü ve hakkıyla tanıdığını kesin olarak ortaya koyduktan sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى [النجم: ١٢] على معنى أتلاحونه بعد هذه البيانات على ما يرى من الآيات المحققة لأنه على بينة من ربه سبحانه هاديا مهديا، وأنى يبقى للمراء مجال- وقد رآه نزلة أخرى.؟! وعرفه حق المعرفة، ثم قيل:
{ أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى } [en-Necm: 12] “Şimdi siz onun gördüğü şeyler hakkında kendisiyle tartışıyor musunuz?”, yani bu açıklamalardan sonra, onun gördüğü kesin deliller hakkında, o hidayet üzere ve hidayete erdiren olarak Rabbinden apaçık bir delil üzere iken onunla çekişiyor musunuz? Onu bir diğer inişte de görmüş ve hakkıyla tanımışken artık tartışmaya nasıl yer kalır?! Sonra şöyle buyruldu:
لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ إلخ تنبيها على أن ما عدّ منها فهو أيضا نفي للضلالة والغواية وتحقيق للدراية والهداية.
{ لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ } “Andolsun o, [Rabbinin en büyük] ayetlerinden [bir kısmını] gördü” ilâh., bunlardan sayılan şeylerin aynı zamanda sapkınlığı ve azgınlığı nefyettiğine, kesin kavrayışı ve hidayeti tahakkuk ettirdiğine dikkat çekmek içindir.
وقوله تعالى: أَفَرَأَيْتُمُ عطف على تمارونه وإدخال الهمزة لزيادة الإنكار والفاء لأن القول بأمثاله مسبب عن الطبع والعناد وعدم الإصغاء لداعي الحق، والمعنى أبعد هذا البيان تستمرون على ما أنتم عليه من المراء فترون اللات
Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمُ } sözü { تُمارُونَهُ } üzerine matuftur; hemzenin dâhil edilmesi inkârı artırmak içindir, fâ ise benzeri sözlerin söylenmesinin fıtrattan, inattan ve hakkın davetçisine kulak asmamaktan kaynaklandığını göstermektedir. Mana şudur: Bu açıklamadan sonra da bulunduğunuz tartışmaya devam edip Lât'ı,
والعزى ومناة أولادا له تعالى ثم أخسها وسد مسد المفعول الثاني قوله تعالى: أَلَكُمُ إلخ زيادة الإنكار فعلى هذا ليس أَفَرَأَيْتُمُ في معنى الاستخبار وجاز أن يكون في معناه على معنى أَفَتُمارُونَهُ فأخبروني هل لكم الذكر وله الأنثى، والقول مقدر أي فقل لهم أخبروني والمعنى هو كذا تهكما وتنبيها على أنه نتيجة مرائهم وأن من كان هذا معتقده فهو على الضلال الذي لا ضلال بعده ولا يبعد عن أمثاله نسبة الهادين المهديين إلى ما هو فيه من النقص انتهى، وما ذكره أولا أولى وهو ليس بالبعيد عما ذكرنا تِلْكَ إشارة إلى القسمة المنفهمة من الجملة الاستفهامية إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى أي جائرة حيث جعلتم له سبحانه ما تستنكفون منه وبذلك فسر ضيزى ابن عباس وقتادة، وفي معناه قول سفيان منقوصة، وابن زيد مخالفة، ومجاهد ومقاتل عوجاء، والحسن غير معتدلة، والظاهر أنه صفة، واختلف في يائه فقيل: منقلبة عن واو، وقيل: أصيلة، ووزنه فعلى بضم الفاء كحبلى وأنثى، ثم كسرت لتسلم الياء كما فعل ذلك في بيض جمع أبيض فإن وزنه فعل بضم الفاء كحمر ثم كسرت الفاء لما ذكر ومثله شائع، ولم يجعل وزنه فعلى بالكسر ابتداء لما ذهب إليه سيبويه من أن فعلى بالكسر لم يجىء عن العرب في الصفات وجعله بعضهم كذلك متمسكا بورود ذلك. فقد حكى ثعلب مشية حيكى، ورجل كيصى، وغيره امرأة عزهى وامرأة سعلى، ورد بأنه من النوادر والحمل على الكثير المطرد في بابه أولى، وأيضا يمكن أن يقال في حيكى وكيصى ما قيل في ضيزى ويمنع ورود عزهى وسعلى فإن المعروف عزهاة وسعلاة، وجوز أن يكون ضيزى فعلى بالكسر ابتداء على أنه مصدر كذكرى ووصف به مبالغة، ومجيء هذا الوصف في المصادر كما ذكر، والأسماء الجامدة كدفلى وشعرى، والجموع كحجلى كثير، وقرأ ابن كثير ضئزى بالهمز على أنه مصدر وصف به، وجوز أن يكون وصفا وهو مضموم عومل معاملة المعتل لانه يؤول إليه. وقرأ ابن زيد ضيزي بفتح الضاد وبالياء على أنه كدعوى أو كسكرى، ويقال ضؤزى بالواو والهمز وضم الفاء وقد حكى الكسائي ضأز يضأز ضأزا بالهمز وأنشد الأخفش:
Uzzâ'yı ve Menât'ı Allah Teâlâ'nın çocukları, sonra da onların en değersizi mi görüyorsunuz? Yüce Allah'ın { أَلَكُمُ } ilâh. sözü inkârı artırmak üzere ikinci mef'ulün yerine geçmiştir. Buna göre { أَفَرَأَيْتُمُ } haber sorma anlamında değildir. { أَفَتُمارُونَهُ } "Onunla tartışıyor musunuz, öyleyse bana haber verin, erkek sizin de dişi O'nun mu?" manasında olması da caizdir. Söz takdiridir; yani «Onlara de ki: Bana haber verin». Mana, alay etmek ve bunun onların tartışmalarının bir neticesi olduğuna, inancı bu olan kimsenin arkasından sapıklık gelmeyecek bir sapıklık içinde bulunduğuna ve onun gibilerden, hidayette ve hidayet rehberi olanları kendi içinde bulundukları noksanlığa nispet etmelerinin uzak olmadığına dikkat çekmek içindir, [el-Keşşâf'tan nakil] bitti. Onun ilk zikrettiği görüş daha evladır ve bizim zikrettiğimizden de uzak değildir. { تِلْكَ } istifham cümlesinden anlaşılan taksime işarettir. { إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } “O takdirde bu, insafsızca bir taksimdir.” Yani haksızca bir taksimdir; çünkü O'na kendi kaçındığınız şeyi nispet ettiniz. İbn Abbas ve Katâde dîzâ (ضِيزى) kelimesini bu şekilde tefsir etmiştir. Süfyân'ın «noksan», İbn Zeyd'in «muhalif/haksız», Mücâhid ve Mukātil'in «eğri/çarpık», Hasan'ın «dengesiz/adaletsiz» sözleri de bu anlamdadır. Zahir olan onun bir sıfat olduğudur. Yâ harfinde ihtilaf edilmiştir: Vâvdan dönüştüğü söylenmiş, asıl olduğu da söylenmiştir. Vezni hublâ (حُبْلَى) ve ünsâ (أُنْثَى) gibi fâ harfinin zammesiyle fu'lâdır (فُعْلَى); sonra yâ harfinin selamet bulması için kesrelenmiştir; nitekim ebyad'ın (أَبْيَض) çoğulu olan bîd (بِيض) kelimesinde de böyle yapılmıştır; zira onun vezni humr (حُمْر) gibi fâ harfinin zammesiyle fu'ldür (فُعْل), sonra anılan sebepten ötürü fâ harfi kesrelenmiştir ve bunun benzeri yaygındır. Sîbeveyh'in, Araplardan sıfatlarda fâ'nın kesresiyle fi'lâ (فِعْلَى) vezninin gelmediği görüşünden ötürü vezni başlangıçtan itibaren fi'lâ (فِعْلَى) kılınmamıştır. Bazıları ise bunun varlığına tutunarak öyle kabul etmiştir; nitekim Sa'leb «mişyetün hîkâ» (yürüyüş tarzı), «racülün kîsâ» (adam) rivayet etmiş, başkaları da «imraetün 'ızhâ» ve «imraetün si'lâ» demiştir. Buna, bunların nadiratlardan olduğu ve kendi bâbında çok ve kurallı olana hamletmenin daha evla olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Ayrıca hîkâ ve kîsâ kelimelerinde de dîzâ için söylenenlerin söylenmesi mümkündür; 'ızhâ ve si'lâ kelimelerinin gelişi ise menedilir, zira bilinen 'ızhât (عِزْهَاة) ve si'lât (سِعْلَاة) şeklindedir. Dîzâ'nın zikrâ (ذِكْرَى) gibi bir masdar olup mübalağa için sıfat kılınması suretiyle doğrudan fi'lâ (فِعْلَى) vezninde olması da caiz görülmüştür. Bu vasfın zikredildiği gibi masdarlarda, diflâ (دِفْلَى) ve şi'râ (شِعْرَى) gibi camid isimlerde ve hıclâ (حِجْلَى) gibi çoğullarda gelişi pek çoktur. İbn Kesîr, sıfat kılınmış bir masdar olarak hemze ile dı'zâ (ضِئْزَى) şeklinde okumuştur. Zamme ile bir vasıf olup illetliye dönüştüğü için illetli muamelesi görmüş olması da caizdir. İbn Zeyd, da'vâ (دَعْوَى) veya sekrâ (سَكْرَى) gibi dâd'ın fethası ve yâ ile dayzâ (ضَيْزَى) şeklinde okumuştur. Vâv, hemze ve fâ harfinin zammesiyle du'zâ (ضُؤْزَى) da denir. Kisâî hemze ile daeze-yed'ezü-da'zen (ضَأَزَ يَضْأَزُ ضَأْزاً) nakletmiş ve Ahfeş şu beyti okumuştur:
فإن تنأ عنها تقتنصك وإن تغب ... فسهمك مضؤوز وأنفك راغم
«Ondan uzaklaşırsan seni avlar, kaybolursan okun eksik kalır (hakkın yenir) ve burnun sürtülür.»
والأكثر ضاز بلا همز في قول امرئ القيس:
İmrüülkays'ın şu sözünde olduğu gibi en çok kullanılanı hemzesiz dâze (ضَازَ) şeklidir:
ضازت بنو أسد بحكمهم ... إذ يجعلون الرأس كالذنب
«Esedoğulları verdikleri hükümde haksızlık ettiler; çünkü başı kuyruk gibi tuttular.»
وأنشده ابن عباس على تفسيره السابق إِنْ هِيَ الضمير للأصنام أي ما الأصنام باعتبار الألوهية التي تدعونها إِلَّا أَسْماءٌ محضة ليس فيها شيء ما أصلا من معنى الألوهية وقوله تعالى: سَمَّيْتُمُوها صفة للأسماء وضميرها لها لا للأصنام، والمعنى جعلتموها أسماء فان التسمية نسبة بين الاسم والمسمى فإذا قيست إلى الاسم فمعناها جعله اسما للمسمى وإن قيست إلى المسمى فمعناها جعله مسمى للاسم وإنما اختير هاهنا المعنى الاول من غير تعرض للمسمى لتحقيق أن تلك الأصنام التي يسمونها آلهة أسماء مجردة ليس لها مسميات قطعا كما في قوله سبحانه: ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً [يوسف: ٤٠] الآية لا أن هناك مسميات لكنها لا تستحق التسمية، وقيل: هي للأسماء الثلاثة المذكورة حيث كانوا يطلقونها على تلك الأصنام لاعتقادهم أنها تستحق العكوف على عبادتها والإعزاز والتقرب إليها بالقرابين، وتعقب بأنه لو سلم دلالة الأسماء المذكورة على ثبوت تلك المعاني الخالصة للأصنام فليس في سلبها عنها مزيد فائدة بل إنما هي في سلب الألوهية عنها كما هو زعمهم المشهور في حق جميع الأصنام على وجه برهاني فإن انتفاء الوصف بطريق الأولوية أي ما هي شيء من الأشياء إلا أسماء خالية عن المسميات وضعتموها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ بمقتضى الأهواء الباطلة ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ برهان يتعلقون به إِنْ يَتَّبِعُونَ أي ما يتبعون فيما ذكر من التسمية والعمل بها إِلَّا الظَّنَّ إلا توهم أن ما هم عليه حق توهما باطلا،
İbn Abbas da önceki tefsiri doğrultusunda bu beyti okumuştur. { إِنْ هِيَ } zamiri putlara aittir; yani iddia ettiğiniz ilahlık bakımından o putlar { إِلَّا أَسْماءٌ } sırf isimlerden ibarettir, içlerinde ilahlık manasından kesinlikle hiçbir şey yoktur. Yüce Allah'ın: { سَمَّيْتُمُوها } “Sizin taktığınız” sözü isimlerin sıfatıdır ve zamiri putlara değil isimlere döner. Mana: Onları isimler kıldınız demektir. Çünkü isimlendirme (tesmiye), isim ile müsemmâ (isimlendirilen) arasındaki bir nisbettir; şayet isme kıyas edilirse manası onu müsemmâ için bir isim kılmaktır, şayet müsemmâya kıyas edilirse manası onu isim için bir müsemmâ kılmaktır. Müsemmâya değinmeksizin burada birinci mananın tercih edilmesi, Yüce Allah'ın: { ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً } [Yûsuf: 40] “O'nu bırakıp taptıklarınız sırf isimlerden ibarettir” ayetinde olduğu gibi, ilah diye isimlendirdikleri o putların kesinlikle müsemmâları olmayan kuru isimler olduğunu ortaya koymak içindir; yoksa ortada müsemmâlar var da onlar isimlendirilmeyi hak etmiyor demek değildir. Denildi ki: O zamir, zikredilen üç isme aittir; zira onlar, ibadetlerine kapanmayı, yüceltilmeyi ve kurbanlarla kendilerine yakınlaşılmayı hak ettikleri inancıyla bu isimleri o putlara veriyorlardı. Buna karşı şöyle denilmiştir: Bu isimlerin o saf manaların putlar için sabit olduğuna delalet ettiği kabul edilse bile, onların bunlardan soyutlanmasında fazla bir fayda yoktur; asıl fayda, bütün putlar hakkında meşhur iddiaları olduğu üzere onlardan ilahlığın burhani bir şekilde nefyedilmesindedir. Zira vasfın yokluğu öncelik yoluyladır; yani onlar, bâtıl hevaların gereği olarak { أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ } “sizin ve atalarınızın taktığı”, müsemmâlardan yoksun birtakım isimlerden başka bir şey değildir. { ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.” Kendisine tutunacakları bir burhan indirmemiştir. { إِنْ يَتَّبِعُونَ } “Onlar uymazlar”, yani bu isimlendirme ve onunla amel etme konusunda uydukları şey { إِلَّا الظَّنَّ } “ancak zandan başkası değildir”, ancak içinde bulundukları durumun hak olduğu şeklindeki bâtıl bir kuruntudan ibarettir.
فالظن هنا مراد به التوهم وشاع استعماله فيه، ويفهم من كلام الراغب أن التوهم من أفراد الظن وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ أي والذي تشتهيه أنفسهم الأمارة بالسوء على أن ما موصولة وعائدها مقدر- وأل- في الأنفس للعهد، أو عوض عن المضاف إليه، وجوز كون ما مصدرية وكذا جوز كون- أل- للجنس والنفس من حيث هي إنما تهوى غير الأفضل لأنها مجبولة على حب الملاذ وإنما يسوقها إلى حسن العاقبة العقل، والالتفات في يَتَّبِعُونَ إلى الغيبة للإيذان بأن تعداد قبائحهم اقتضى الاعراض عنهم، وحكاية جناياتهم لغيرهم، وقرأ ابن عباس وابن مسعود وابن وثاب وطلحة والأعمش وعيسى بن عمر- تتبعون- بتاء الخطاب وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى حال من ضمير يَتَّبِعُونَ مقررة لبطلان ما هم عليه من اتباع الظن والهوى، والمراد بالهدى الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم أو القرآن العظيم على أنه بمعنى الهادي أو جعله هدى مبالغة أي ما يتبعون إلا ذلك، والحال لقد جاءهم من ربهم جل شأنه ما ينبغي لهم معه تركه واتباع سبيل الحق.
Burada zandan kastedilen kuruntudur (tevehhüm) ve bu anlamda kullanımı yaygındır. Râgıb'ın sözünden kuruntunun zannın fertlerinden biri olduğu anlaşılmaktadır. { وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } “ve nefislerin arzuladığı şeylerden [başkası değildir]”, yani 'mâ' mevsûl ve âidi mukadder olmak üzere kötülüğü emreden nefislerinin arzuladığı şeydir; 'el-enfüs'teki elif-lâm ahid içindir veya muzafun ileyhin yerindedir. 'Mâ'nın masdariye olması da caiz görülmüştür, aynı şekilde elif-lâm'ın cins için olması da caiz görülmüştür. Nefis, bizzat kendisi itibariyle ancak en üstün olmayanı arzular; çünkü lezzetleri sevmeye meyilli yaratılmıştır, onu güzel akıbete sevk eden ise ancak akıldır. { يَتَّبِعُونَ } fiilinde gaipten söz edilmesine (iltifat) geçilmesi, çirkinliklerinin çokluğunun onlardan yüz çevirmeyi ve cinayetlerini başkalarına anlatmayı gerektirdiğini bildirmek içindir. İbn Abbas, İbn Mes'ûd, İbn Vessâb, Talha, el-A'meş ve Îsâ b. Ömer muhatap tası ile «tetbiûne» (تَتَّبِعُونَ) şeklinde okumuşlardır. { وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى } “Andolsun onlara Rablerinden hidayet gelmiştir” cümlesi, { يَتَّبِعُونَ } fiilindeki zamirden hâldir ve onların zan ve hevalarına uymalarının bâtıllığını pekiştirmektedir. Hidayetten kasıt, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yahut hidayet edici anlamında olmak veya mübalağa yoluyla hidayetin kendisi kılınmak üzere Yüce Kur'an'dır; yani durum şu ki, Rableri Teâlâ'dan kendilerine onu bırakıp hak yola uymalarını gerektiren şey gelmişken onlar ancak buna uymaktadırlar.
وحاصله يَتَّبِعُونَ ذلك في حال ينافيه، وجوز أن تكون الجملة معترضة وهي أيضا مؤكدة لبطلان ذلك أَمْ لِلْإِنْسانِ ما تَمَنَّى أَمْ منقطعة مقدرة- ببل- وهي للانتقال من بيان أن ما هم عليه غير مستند إلا إلى توهمهم وهوى أنفسهم إلى بيان أن ذلك مما لا يجدي نفعا أصلا والهمزة وهي للإنكار والنفي أي بل ليس للإنسان كل ما يتمناه وتشتهيه نفسه، ومفاده قيل: رفع الإيجاب الكلي ومرجعه إلى سالبه جزئية، وإليه يشير قول بعضهم: المراد نفي أن يكون للكفرة ما كانوا يطمعون فيه من شفاعة الآلهة والظفر بالحسنى عند الله تعالى يوم القيامة وما كانوا يشتهونه من نزول القرآن على رجل من إحدى القريتين عظيم ونحو ذلك، ويفهم من كلام بعض المحققين أن المراد السلب الكلي، والمعنى لا شيء مما يتمناه الإنسان مملوكا له مختصا به يتصرف فيه حسب إرادته ويتضمن ذلك نفي أن يكون للكفرة ما ذكر وليس الإنسان خاصا بهم كما قيل، وقوله تعالى: فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى تعليل لانتفاء ذلك فإن اختصاص ملك أمور الآخرة والأولى جميعا به تعالى مقتض لانتفاء أن يكون للإنسان أمر من الأمور بل ما شاء الله تعالى له كان وما لم يشأ لم يكن، وقدمت الآخرة اهتماما برد ما هو أهمّ أطماعهم عندهم من الفوز فيها، ولذا أردف ذلك بقوله تعالى: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وإقناطهم عما طمعوا به من شفاعة الملائكة ﵈ موجب لاقناطهم عن شفاعة الأصنام بطريق الاولوية وَكَمْ خبرية مفيدة للتكثير محلها الرفع على الابتداء، والخبر الجملة المنفية، وجمع الضمير في شفاعتهم مع إفراد الملك باعتبار المعنى أي وكثير من الملائكة لا تغني شفاعتهم عند الله تعالى شيئا من الإغناء في وقت من الأوقات إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لهم في الشفاعة.
Netice itibariyle onlar buna, kendisiyle çelişen bir durum içerisinde uymaktadırlar. Bu cümlenin itiraziyye olması da caiz görülmüştür ki bu da o durumun bâtıllığını tekittir. { أَمْ لِلْإِنْسانِ ما تَمَنَّى } “Yoksa insan için her arzu ettiği şey var mıdır?” Buradaki { أَمْ } munkatıdır ve «bel» takdirindedir. Onların içinde bulundukları durumun sadece kuruntularına ve nefislerinin hevasına dayandığını açıklamaktan, bunun asla hiçbir fayda sağlamayacağını açıklamaya geçiş (intikal) içindir. Hemze ise inkâr ve nefy içindir; yani «Bilakis insan için her temenni ettiği ve nefsinin arzuladığı şey yoktur». İfade ettiği mana, söylendiğine göre, külli olumluluğun (îcâb-ı küllî) kaldırılmasıdır ve mercîsi cüz'î olumsuzluğa (sâlibe-i cüz'iyye) döner. Bazılarının şu sözü buna işaret eder: Kastedilen, kâfirlerin umdukları putların şefaatinin, kıyamet gününde Allah Teâlâ katında en güzel mükâfata erişmenin ve arzuladıkları Kur'an'ın iki şehirden bir büyük adama inmesi vb. şeylerin onlar için olmasını nefyetmektir. Bazı muhakkiklerin sözünden anlaşıldığına göre ise kastedilen külli olumsuzluktur (selb-i küllî). Mana: İnsanın temenni ettiği hiçbir şey, kendi mülkü olup dilediği gibi tasarruf edeceği şekilde ona ait ve has kılınmış değildir. Bu durum, kâfirler için zikredilen şeylerin bulunmayışını da içerir; insan kelimesi söylendiği gibi onlara has değildir. Yüce Allah'ın: { فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى } “Ahiret de dünya da Allah'ındır” ayeti, bunun nefyinin gerekçesidir (ta'lil). Zira ahiret ve dünya işlerinin mülkünün bütünüyle Allah Teâlâ'ya has olması, insan için hiçbir işin bulunmamasını gerektirir; bilakis Allah Teâlâ onun için ne dilediyse o olmuş, neyi dilemediyse o olmamıştır. Ahirette kurtuluşa ermek şeklindeki onlarca en mühim olan emellerini reddetmeye verilen önemden dolayı ahiret öne alınmıştır. Bu yüzden bunun hemen peşinden Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً } “Göklerde nice melekler vardır ki, onların şefaatleri hiçbir fayda vermez.” Meleklerin aleyhimüsselâm şefaatinden umdukları şeyden onları ümitsiz kılmak, putların şefaatinden onları evleviyet yoluyla ümitsiz kılmayı gerektirir. { وَكَمْ } çokluk ifade eden haberiyyedir; mübteda olarak ref mahallindedir, haberi ise olumsuz cümledir. 'Melek' tekil olmasına rağmen { شَفاعَتُهُمْ } ifadesindeki zamirin çoğul getirilmesi mana itibariyledir; yani nice melekler vardır ki, Allah Teâlâ katında şefaatleri hiçbir vakitte en ufak bir fayda dahi sağlamaz, { إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ } “ancak Allah izin verdikten sonra [fayda verir]”, onlara şefaat hususunda izin verdikten sonra.
لِمَنْ يَشاءُ أن يشفعوا له وَيَرْضى ويراه سبحانه أهلا للشفاعة من أهل التوحيد والإيمان، وأما من عداهم من أهل الكفر والطغيان فهم من إذن الله تعالى بمعزل. وعنه بألف ألف منزل، وجوز أن يكون المراد إلا من بعد أن يأذن الله لمن يشاء من الملائكة بالشفاعة ويراه ﷿ أهلا لها، وأيا ما كان فالمعنى على أنه إذا كان حال الملائكة في باب الشفاعة كما ذكر فما ظنهم بحال الأصنام، والكلام قيل من باب:
{ لِمَنْ يَشاءُ } “dilediği kimse için”, yani tevhid ve iman ehlinden şefaat etmelerini dilediği ve { وَيَرْضى } “ve razı olduğu”, şefaate ehil gördüğü kimseler için. Bunların dışındaki küfür ve tuğyan ehline gelince; onlar Allah Teâlâ'nın izninden bütünüyle uzaktırlar, O'ndan binlerce fersah mesafededirler. Anlamın «ancak Allah meleklerden dilediğine şefaat için izin verdikten ve onu azz ve celle buna ehil gördükten sonra» şeklinde olması da caiz görülmüştür. Hangisi olursa olsun mana şöyledir: Meleklerin şefaat konusundaki durumu böyle olunca, putların durumunu ne zannederler! Sözün şu beyit kabilinden olduğu söylenmiştir:
على لا حب لا يهتدى بمناره فحاصله لا شفاعة لهم ولا غناء بدون أن يأذن الله سبحانه إلخ، وقيل: هو وارد على سبيل الفرض فلا يخالف قوله تعالى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [البقرة: ٢٥٥] ، وقرأ زيد بن علي شفاعته بإفراد الشفاعة والضمير، وابن مقسم شفاعاتهم بجمعهما وهو اختيار صاحب الكامل أبي القاسم الهذلي، وأفردت
«İşaret kulesiyle yol bulunamayan açık bir yolda...» Neticesi şudur: Allah Teâlâ izin vermeksizin onların şefaati ve hiçbir faydası yoktur ilâh. Denildi ki: Bu, bir varsayım (farz) yoluyla vârit olmuştur; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } [el-Bakara: 255] “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” ayetine aykırı düşmez. Zeyd b. Ali hem şefaati hem de zamiri tekil yaparak «şefâatühû» (شَفَاعَتُهُ) şeklinde; İbn Miksem ise ikisini de çoğul yaparak «şefââtühüm» (شَفَاعَاتُهُمْ) şeklinde okumuştur ki bu, el-Kâmil sahibi Ebü'l-Kāsım el-Hüzelî'nin tercihidir.
الشفاعة في قراءة الجمهور قال أبو حيان: لأنها مصدر ولأنهم لو شفع جميعهم لواحد لم تغن شفاعتهم عنه شيئا إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وبما فيها من العقاب على ما يتعاطونه من الكفر والمعاصي لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ المنزهين عن سمات النقصان على الإطلاق تَسْمِيَةَ الْأُنْثى فإنهم كانوا يقولون الملائكة بنات الله سبحانه وتعالى عما يقولون، والْمَلائِكَةَ في معنى استغراق المفرد فيكون التقدير ليسمون كل واحد من الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى أي يسمونه بنتا لأنهم إذا قالوا ذلك فقد جعلوا كل واحد منهم بنتا، فالكلام على وزان كسانا الأمير حلة أي كسا كل واحد منا حلة، والإفراد لعدم اللبس، ولذا لم يقل تسمية الإناث فلا حاجة إلى تأويل الأنثى بالإناث ولا إلى كون المراد الطائفة الأنثى، وما ذكر أولا قيل: مبني على أن تسمية الأنثى في النظم الجليل ليس نصبا على التشبيه وإلا فلا حاجة إليه أيضا، وفي تعليق التسمية بعدم الإيمان بالآخرة إشعار بأنها في الشناعة والفظاعة واستتباع العقوبة في الآخرة بحيث لا يجترئ عليها إلا من لا يؤمن بها رأسا، وقوله تعالى: وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ حال من فاعل (يسمون) وضمير به للمذكور من التسمية وبهذا الاعتبار ذكر، أو باعتبار القول أي يسمونهم إناثا، والحال أنهم لا علم لهم بما يقولون أصلا، وقرأ أبيّ بها أي بالتسمية، أو بالملائكة إِنْ يَتَّبِعُونَ أي ما يتبعون في ذلك إِلَّا الظَّنَّ أي التوهم الباطل وَإِنَّ الظَّنَّ أي جنس الظن كما يلوح به الإظهار في موقع الإضمار، وقيل: الإظهار ليستقل الكلام استقلال المثل.
Cumhurun kıraatinde şefaat tekil getirilmiştir; Ebû Hayyân şöyle der: «Çünkü o bir masdardır ve şayet onların hepsi tek bir kişiye şefaat etselerdi, şefaatleri ona hiçbir fayda sağlamazdı.» { إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Şüphesiz ahirete inanmayanlar”, işledikleri küfür ve günahlardan ötürü oradaki azaba inanmayanlar, { لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ } “melekleri mutlaka isimlendirirler”, her türlü noksanlık alametlerinden mutlak olarak münezzeh olan melekleri, { تَسْمِيَةَ الْأُنْثى } “dişi ismiyle [isimlendirirler]”. Çünkü onlar: «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyorlardı; Allah onların söylediklerinden münezzeh ve pek yücedir. { الْمَلائِكَةَ } kelimesi tekilin istiğrakı anlamındadır; dolayısıyla takdir şöyledir: Meleklerin her birini dişinin isimlendirilişi gibi isimlendirirler, yani onu bir 'kız' olarak isimlendirirler; çünkü onlar böyle söylediklerinde onların her birini bir kız kılmış olurlar. Kelam: «Emîr bize bir elbise giydirdi» yani 'her birimize bir elbise giydirdi' kalıbındadır. Tekil getirilmesi iltibas olmamasındandır; bundan dolayı «tesmiyete'l-inâs» (dişilerin isimlendirilişi) dememiştir. Bu yüzden el-ünsâ kelimesini çoğul (inâs) ile tevil etmeye veya kastedilenin dişi zümresi olduğunu söylemeye gerek yoktur. İlk zikredilen görüşün, yüce nazımdaki { تَسْمِيَةَ الْأُنْثى } ifadesinin teşbih üzere mensub olmamasına dayandığı söylenmiştir; aksi takdirde buna da gerek kalmazdı. İsimlendirmenin ahirete inanmamaya bağlanmasında, bu fiilin çirkinlikte, fecaatte ve ahirette azaba sebep olmada öyle bir boyutta olduğuna işaret vardır ki, buna ancak ahirete kesinlikle inanmayan kimse cüret edebilir. Yüce Allah'ın: { وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ } “Hâlbuki onların bu hususta hiçbir bilgileri yoktur” sözü, 'isimlendirirler' fiilinin failinden hâldir; { بِهِ } ifadesindeki zamir zikredilen isimlendirmeye aittir ve bu mülahazayla müzekker getirilmiştir; yahut söz mülahazasıyladır, yani: Onlar hakkında hiçbir bilgileri olmadığı halde onları dişi olarak isimlendirirler. Übeyy ise isimlendirmeye veya meleklere işaretle «bihâ» (بِهَا) şeklinde okumuştur. { إِنْ يَتَّبِعُونَ } “Onlar uymazlar”, yani bu hususta uydukları şey { إِلَّا الظَّنَّ } “ancak zandan başkası değildir”, yani bâtıl kuruntudur. { وَإِنَّ الظَّنَّ } “Şüphesiz zan ise”, zamir makamında açık isim getirilmesinin (ızhâr) ima ettiği gibi zan cinsidir. Denildi ki açık ismin gelişi cümlenin bir darbımesel gibi müstakil olması içindir.
لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً من الإغناء فإن الحق الذي هو عبارة عن حقيقة الشيء وما هو عليه إنما يدرك إدراكا معتدا به إذا كان عن يقين لا عن ظن وتوهم فلا يعتدّ بالظن في شأن المعارف الحقيقية أعني المطالب الاعتقادية التي يلزم فيها الجزم ولو لم يكن عن دليل، وإنما يعتدّ به في العمليات وما يؤدي إليها.
{ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.” Hiçbir şekilde fayda vermez. Zira bir şeyin hakikati ve mahiyeti demek olan 'hak', ancak zandan ve kuruntudan değil, yakînden kaynaklandığı takdirde dikkate değer bir kavrayışla kavranabilir. Dolayısıyla hakiki marifetler konusunda, yani bir delile dayanmasa bile kesinlik (cezm) gereken itikadî meselelerde zanna itibar edilmez; zanna ancak amelî konularda ve ona götüren şeylerde itibar edilir.
وفسر بعضهم الحق بالله ﷿ لقوله سبحانه: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ [الحج: ٦، ٦٢، لقمان:
Bazıları, Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } [el-Hac: 6, 62; Lokmân: 30] “Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir” ayeti sebebiyle 'hak' kelimesini Allah azz ve celle ile tefsir etmiştir.
٣٠] ، واستدل بالآية من لم يعتبر التقليد في الاعتقاديات- وفيه بحث- والظاهرية على إبطاله مطلقا، وإبطال القياس ورده على أتم وجه في الأصول، وما أخرج ابن أبي حاتم عن أيوب قال: قال عمر بن الخطاب:
İtikadî konularda taklidi geçerli saymayanlar bu ayeti delil getirmişlerdir -ki bunda tartışma vardır-; Zâhirîler ise taklidi mutlak olarak iptal etmeye, kıyası iptal edip usulde en mükemmel şekilde reddetmeye delil saymışlardır. İbn Ebî Hâtim'in Eyyûb'dan rivayet ettiği şu haber de böyledir: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi:
احذروا هذا الرأي على الدّين فإنما كان الرأي من رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم مصيبا لأن الله تعالى كان يريه وإنما هو منا تكلف وظن وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً هو أحد أدلتهم على إبطال القياس أيضا، وقد حكى الآمدي في الأحكام نحوه عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما فقال: قال ابن عمر: اتهموا الرأي عن الدّين فإن الرأي منا تكلف وظن وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً وأجاب عنه بأن غايته الدلالة على احتمال الخطأ فيه وليس فيه ما يدل على إبطاله، وأن المراد بقوله: إِنَّ الظَّنَّ إلخ استعمال الظن في مواضع اليقين وليس المراد به إبطال الظن بدليل صحة العمل بظواهر الكتاب والسنة، ويقال نحو هذا في كلام عمر رضي الله تعالى عنه، وقد ذكر جملة من الآثار استدل بها المبطل على ما زعمه وردها كلها فمن أراد ذلك ليراجعه فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا أي عنهم ووضع الموصول موضع ضميرهم للتوسل به إلى وصفهم بما في حيز صلته من الأوصاف القبيحة، وتعليل الحكم بها أي فأعرض عمن أعرض عن ذكرنا المفيد للعلم الحق وهو القرآن العظيم. المنطوي على بيان الاعتقادات الحقة. المشتمل على علوم الأولين والآخرين. المذكر الآخرة وما فيها من الأمور المرغوب فيها والمرهوب عنها، والمراد بالإعراض عنه ترك الأخذ بما فيه وعدم الاعتناء به، وقيل: المراد بالذكر الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم وبالإعراض عنه ترك الأخذ بما جاء به، وقيل: المراد به الإيمان، وقيل: هو على ظاهره والإعراض عنه كناية عن الغفلة عنه ﷿ وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا راضيا بها قاصرا نظره عليها جاهدا فيما يصلحها كالنضر بن الحارث.
«Din hususunda bu re'yden (şahsi görüşten) sakının! Zira Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in re'yi isabetli idi; çünkü Allah Teâlâ ona gösteriyordu. Bizden gelen ise ancak bir zorlama ve zandır. { وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } 'Şüphesiz zan ise haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.'» Bu, onların kıyası iptal etmek için getirdikleri delillerden biridir. Âmidî el-İhkâm'da İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan bunun bir benzerini naklederek şöyle demiştir: İbn Ömer dedi ki: «Din hususunda re'yi itham edin; zira bizden olan re'y bir zorlama ve zandır. { وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } 'Şüphesiz zan ise haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.'» Âmidî buna şöyle cevap vermiştir: Bunun varacağı son nokta, re'yde hata ihtimalinin bulunduğuna delalet etmesidir; onda kıyası iptal etmeye delalet eden bir şey yoktur. { إِنَّ الظَّنَّ } ilâh. sözünden kasıt, zannı kesinlik gereken yerlerde kullanmaktır; Kitap ve Sünnet'in zahirleriyle amel etmenin sahih oluşu deliliyle, zannın bütünüyle iptal edilmesi kastedilmemiştir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın sözü için de bunun benzeri söylenir. [Âmidî], iptal edenin kendi iddiasına delil getirdiği birtakım rivayetleri zikretmiş ve hepsini reddetmiştir; bunu isteyen oraya baksın. { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا } “Öyleyse bizi anmaktan yüz çevirenden yüz çevir”, yani onlardan yüz çevir. Zamirlerinin yerine ism-i mevsûl konulması, onun sılası kapsamındaki çirkin vasıflarla onları nitelemeye ve hükmü bunlarla gerekçelendirmeye bir vesile kılmak içindir; yani hakiki ilmi sağlayan zikrimizden yüz çeviren kimseden sen de yüz çevir. O zikir, hak inançların beyanını içeren, öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini kapsayan, ahireti ve oradaki arzulanan ile korkulan şeyleri hatırlatan Yüce Kur'an'dır. Ondan yüz çevirmekten kasıt, içindekileri almayı terk etmek ve ona ehemmiyet vermemektir. Denildi ki: Zikirden kasıt Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'dir, ondan yüz çevirmek ise onun getirdiği şeyleri almayı terk etmektir. Denildi ki: Ondan kasıt imandır. Denildi ki: Zahiri üzeredir ve ondan yüz çevirmek O'ndan azz ve celle gaflet etmekten kinayedir. { وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا } “ve dünya hayatından başkasını istemeyenden”, ona razı olarak, bakışını ona hasrederek ve Nadr b. el-Hâris gibi onu ıslah etmeye çabalayarak.
والوليد بن المغيرة، والمراد من الأمر المذكور النهي عن المبالغة في الحرص على هداهم كأنه قيل: لا تبالغ في الحرص على هدى من تولى عن ذكرنا وانهمك في الدنيا بحيث كانت منتهى همته وقصارى سعيه، وقوله تعالى: ذلِكَ أي أمر الحياة الدنيا المفهوم من الكلام ولذا ذكر اسم الإشارة، وقيل: أي ما أداهم إلى ما هم فيه من التولي وقصر الإرادة على الحياة الدنيا، وقيل: ذلك إشارة إلى الظن الذي يتبعونه، وقيل: إلى جعلهم الملائكة بنات الله سبحانه وكلا القولين كما ترى مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ أي منتهى علمهم لا علم لهم فوقه اعتراض مقرر لمضمون ما قبلها من قصر الإرادة على الحياة الدنيا.
ve Velîd b. el-Mugīre gibi. Zikredilen emirden kasıt, onların hidayetine aşırı derecede düşkün olmaktan nehyetmektir; sanki şöyle denilmiştir: Zikrimizden yüz çeviren ve bütün gayreti, son çabası bu olacak şekilde dünyaya dalan kimsenin hidayetine aşırı derecede düşkün olma! Yüce Allah'ın: { ذلِكَ } sözü, yani kelamdan anlaşılan dünya hayatı meselesidir ve bu yüzden işaret ismi müzekker getirilmiştir. Denildi ki: Yani onları yüz çevirmeye ve isteklerini dünya hayatıyla sınırlamaya sevk eden şeydir. Denildi ki: { ذلِكَ } uydukları zanna işarettir. Denildi ki: Melekleri Allah Teâlâ'nın kızları kılmalarına işarettir; her iki görüş de gördüğün gibidir. { مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “onların ilimden ulaşabildikleri seviyedir”, yani ilimlerinin son noktasıdır, onun ötesinde bir ilimleri yoktur. Bu cümle, kendisinden önceki arzunun dünya hayatıyla sınırlandırılması manasını pekiştiren bir itiraziyye (ara cümle)dir.
والمراد بالعلم مطلق الإدراك المنتظم للظن الفاسد، وضمير مَبْلَغُهُمْ- لمن- وجمع باعتبار معناه كما أن إفراده قبل باعتبار لفظه، وقوله سبحانه: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى تعليل للأمر بالإعراض، وتكرير قوله تعالى: هُوَ أَعْلَمُ لزيادة التقرير والإيذان بكمال تباين المعلومين، والمراد بِمَنْ ضَلَّ من أصر على الضلال ولم يرجع إلى الهدى أصلا، وبِمَنِ اهْتَدى من شأنه الاهتداء في الجملة، أي هو جل شأنه المبالغ في العلم بمن لا يرعوي عن الضلال أبدا، وبمن يقبل الاهتداء في الجملة لا غيره سبحانه فلا تتعب نفسك في دعوتهم ولا تبالغ في الحرص عليها فإنهم من القبيل الأول: وقوله تعالى: وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أي له ذلك على الوجه الأتم أي خلقا وملكا لا لغيره ﷿ أصلا لا استقلالا ولا اشتراكا، ويشعر بفعل يتعلق به قوله تعالى: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا أي خلق ما فيهما ليجزي الضالين بعقاب ما عملوا من الضلال الذي عبر عنه بالإساءة بيانا لحاله أو بمثل ما عملوا، أو بسبب ما عملوا على أن الباء صلة الجزاء بتقدير مضاف أو للسببية بلا تقدير وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا أي اهتدوا بِالْحُسْنَى أي بالمثوبة الحسنى التي هي الجنة، أو بأحسن من أعمالهم أو بسبب الأعمال الحسنى تكميل لما قبل لأنه سبحانه لما أمره ﵊ بالإعراض نفي توهم أن ذلك لأنهم يتركون سدى، وفي العدول عن ضمير ربك إلى الاسم الجامع ما ينبىء عن زيادة القدرة وأن الكلام مسوق لوعيد المعرضين وأن تسوية هذا الملك العظيم لهذه الحكمة فلا بدّ من ضال ومهتد، ومن أن يلقى كلّ ما يستحقه، وفيه أنه صلى الله تعالى عليه وسلم يلقى الحسنى جزاء لتبليغه وهم يلقون السوء أي جزاء لتكذيبهم، وكرر فعل الجزاء لإبراز كمال الاعتناء به والتنبيه على تباين الجزاءين.
İlimden kasıt, fâsid zannı da içine alan mutlak idraktir. { مَبْلَغُهُمْ } kelimesindeki zamir { مَنْ } lafzına aittir; daha önce tekil getirilmesi lafzı itibariyle olduğu gibi, burada çoğul getirilmesi manası itibariyledir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى } “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; O, hidayete ereni de en iyi bilendir” ayeti, yüz çevirme emrinin gerekçesidir. { هُوَ أَعْلَمُ } ifadesinin tekrarı, tekit ve bilinen iki grubun birbirinden bütünüyle farklı olduğunu bildirmek içindir. { بِمَنْ ضَلَّ } ifadesinden kasıt, sapıklıkta ısrar edip hidayete asla dönmeyen kimsedir; { بِمَنِ اهْتَدى } ifadesinden kasıt ise genel olarak hidayeti kabul etme kabiliyetinde olan kimsedir. Yani sapıklıktan ebediyen vazgeçmeyecek olanı da, genel olarak hidayeti kabul edecek olanı da başkası değil, en iyi bilen yalnızca O'dur celle şânuhû; dolayısıyla kendini onları davet etmekle yorma ve buna aşırı düşkün olma, zira onlar birinci kısımdandır. Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” ayeti; yani yaratma ve mülk olarak en mükemmel şekilde O'nundur, ne müstakil olarak ne de ortaklaşa O'ndan azz ve celle başkasına kesinlikle ait değildir. Bu ifade, Yüce Allah'ın: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا } “Kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın” ayetinin taalluk edeceği bir fiili hissettirir; yani o ikisinde bulunanları, sapıklıklarını -durumlarını beyan etmek üzere kötülük olarak ifade ettiği- yaptıkları sapıklığın cezasıyla, yahut yaptıklarının misliyle veya yaptıkları sebebiyle cezalandırmak için yarattı; 'bâ' harfi ya mukadder bir muzaf ile cezanın sîlasıdır yahut takdîrsiz sebebiyye içindir. { وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا } “ve güzel davrananları [mükâfatlandırsın]”, yani hidayete erenleri, { بِالْحُسْنَى } “en güzeliyle mükâfatlandırsın”, yani en güzel mükâfat olan cennetle, yahut amellerinden daha güzeliyle veya güzel amelleri sebebiyle [mükâfatlandırsın]. Bu kısım öncekinin tamamlayıcısıdır; çünkü Yüce Allah, Peygamber'e aleyhisselâm yüz çevirmesini emrettiğinde, bunun onların başıboş bırakılacaklarından kaynaklandığı şeklindeki kuruntuyu nefyetmiştir. 'Rabbin' zamirinden câmi isme (lafza-i celâle) geçilmesinde, kudretin fazlalığına, kelamın yüz çevirenleri tehdit için sevk edildiğine, bu azim mülkün bu hikmet için düzenlendiğine, dolayısıyla mutlaka sapan ve hidayete erenin bulunacağına ve herkesin hak ettiğine kavuşacağına dair bir bildirim vardır. Bunda ayrıca, tebliğine karşılık Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in en güzele kavuşacağı, onların ise yalanlamalarının cezası olarak kötülüğe kavuşacakları manası vardır. Cezalandırma ve mükâfatlandırma fiili, ona gösterilen tam itinayı ortaya koymak ve iki karşılığın birbirinden farklılığına dikkat çekmek için tekrarlanmıştır.
وجوز أن يكون معنى فَأَعْرِضْ إلخ لا تقابلهم بصنيعهم وكلهم إلى ربك إنه أعلم بك وبهم فيجزي كلا ما يستحقه، ولا يخفى ما في العدول عن الضميرين في «بمن ضل» «وبمن اهتدى» وجعل قوله تعالى: لِيَجْزِيَ على هذا متعلقا بما يدل عليه قوله تعالى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ إلخ أي ميز الضال عن المهتدي وحفظ أحوالهم لِيَجْزِيَ إلخ، وقوله سبحانه: وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ جملة معترضة تؤكد حدث أنهم يجزون البتة ولا يهملون كأنه قيل: هو سبحانه أعلم بهم وهم تحت ملكه وقدرته، وجوز على ذلك المعنى أن يتعلق لِيَجْزِيَ بقوله تعالى:
{ فَأَعْرِضْ } ilâh. ayetinin manasının «Onlara yaptıklarının karşılığını verme, onları Rabbine havale et; şüphesiz O seni de onları da en iyi bilendir ve herkese hak ettiğinin karşılığını verecektir» şeklinde olması caiz görülmüştür. «Bimen dalle» ve «bimen ihtedâ»daki iki zamirden vazgeçilip açık isim getirilmesindeki incelik gizli değildir. Bu takdire göre Yüce Allah'ın: { لِيَجْزِيَ } sözü, Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ } ilâh. sözünün delalet ettiği şeye taalluk eder; yani sapanı hidayete erenden ayırt etti ve durumlarını { لِيَجْزِيَ } cezalandırmak/mükâfatlandırmak için korudu demektir. Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ } sözü ise onların mutlaka cezalandırılacaklarını ve ihmal edilmeyeceklerini pekiştiren bir itiraziyye cümlesidir; sanki şöyle denilmiştir: O Yüce Zat onları en iyi bilendir ve onlar O'nun mülkü ve kudreti altındadırlar. Bu manaya göre { لِيَجْزِيَ } fiilinin Yüce Allah'ın:
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ كما تقدم على تأكيد أمر الوعيد، أي- هو أعلم بهم- وإنما سوي هذا الملك للجزاء، ورجح بعضهم ذلك المعنى بالوجهين المذكورين على ما مرّ، وجوز في جملة لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ كونها حالا من فاعل أعلم سواء كان بمعنى عالم أو لا، وفي لِيَجْزِيَ تعلقه- بضل. واهتدى- على أن اللام للعاقبة أي هو تعالى أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ ليؤول أمره إلى أن يجزيه الله تعالى بعمله، وبِمَنِ اهْتَدى ليؤول أمره إلى أن يجزيه بالحسنى، ولا يخفى بعده، وأبعد منه بمراحل تعلقه بقوله سبحانه: لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ كما ذكره مكي، وقرأ زيد ابن علي- لنجزي- ونجزي بالنون فيهما الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ بدل من الموصول الثاني وصيغة الاستقبال
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ } sözüne daha önce geçtiği gibi tehdit meselesini tekit etmek üzere taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani O onları en iyi bilendir ve bu mülk ancak karşılık vermek için düzenlenmiştir. Bazıları zikredilen iki vecihten ötürü bu manayı öncekine tercih etmiştir. { لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ } cümlesinin, ister bilen manasında olsun ister olmasın, { أَعْلَمُ } kelimesinin failinden hâl olması da caiz görülmüştür. { لِيَجْzِيَ } ifadesinde ise lâm akıbet için olmak üzere { ضَلَّ } ve { اهْتَدى } fiillerine taalluk etmesi caiz görülmüştür; yani Yüce Allah işinin sonu Allah Teâlâ'nın onu ameliyle cezalandırmasına varacak şekilde { أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ } sapanı en iyi bilendir; işinin sonu O'nun kendisini en güzeliyle mükâfatlandırmasına varacak şekilde { بِمَنِ اهْتَدى } hidayete ereni de en iyi bilendir demektir. Bunun uzaklığı gizli değildir. Mekkî'nin zikrettiği gibi, Yüce Allah'ın: { لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } sözüne taalluk etmesi ise bundan fersah fersah daha uzaktır. Zeyd b. Ali her ikisinde nûn ile «linecziye» ve «necziye» (لِنَجْزِيَ - وَنَجْزِيَ) şeklinde okumuştur. { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ } “Onlar ki günahın büyüklerinden kaçınırlar” ifadesi ikinci mevsûlden bedeldir ve sılasındaki
في صلته للدلالة على تجدد الاجتناب واستمراره أو بيان أو نعت أو منصوب على المدح أو مرفوع على أنه خبر محذوف والْإِثْمِ الفعل المبطئ عن الثواب وهو الذنب. وكبائره ما يكبر عقابه، وقرأ حمزة والكسائي وخلف- كبير الإثم- على إرادة الجنس، أو الشرك وَالْفَواحِشَ ما عظم قبحه من الكبائر فعطفه على ما تقدم من عطف الخاص على العام، وقيل: الفواحش والكبائر مترادفان إِلَّا اللَّمَمَ ما صغر من الذنوب وأصله ما قل قدره، ومنه لمة الشعر لأنها دون الوفرة، وفسره أبو سعيد الخدري بالنظرة والغمزة والقبلة وهو من باب التمثيل، وقيل: معناه الدنو من الشيء دون ارتكاب له من ألممت بكذا أي نزلت به وقاربته من غير مواقعة- وعليه قول الرماني- هو الهمّ بالذنب وحديث النفس دون أن يواقع، وقول ابن المسيب: ما خطر على القلب، وعن ابن عباس وابن زيد هو ما ألموا به من الشرك والمعاصي في الجاهلية قبل الإسلام، والآية نزلت لقول الكفار للمسلمين قد كنتم بالأمس تعملون أعمالنا فهي مثل قوله تعالى: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ [النساء: ٢٣] على ما في البحر، وقيل: هو مطلق الذنب.
muzâri sîgası kaçınmanın yenilendiğine ve devam ettiğine delalet içindir; yahut beyandır veya sırattır yahut övgü (medih) üzere mensubdur veya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. { الْإِثْمِ } sevaptan alıkoyan fiildir ki o da günahtır. Onun büyükleri ise cezası büyük olandır. Hamza, Kisâî ve Halef cins kastıyla yahut şirk kastıyla «kebîre'l-ismi» (كَبِيرَ الْإِثْمِ) şeklinde okumuşlardır. { وَالْفَواحِشَ } “ve hayâsızlıklardan [kaçınırlar]”, büyük günahlardan çirkinliği büyük olanlardır; dolayısıyla bunun öncekine atfedilmesi has olanın âm olana atfedilmesi kabilindendir. Fevâhiş ile kebâirin eşanlamlı olduğu da söylenmiştir. { إِلَّا اللَّمَمَ } “küçük günahlar müstesna”, günahların küçük olanıdır ve aslı miktarı az olan şeydir. Saçın omuza dökülen kısmına (lemme) 'vefre'den daha az olduğu için bu kökten isim verilmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî bunu bakış, göz kırpma ve öpme ile tefsir etmiştir ki bu temsil kabilindendir. Denildi ki: Bunun manası, bir şeyi işlemeden ona yaklaşmaktır; nitekim «elmemtü bi-kezâ» fiilen içine düşmeksizin ona uğradım ve yaklaştım demektir. Rummânî'nin «o, fiilen işlemeden günaha meyletmek ve nefsin iç geçirmesidir» sözü ile İbnü'l-Müseyyeb'in «kalbe doğan şeydir» sözü buna dayanır. İbn Abbas ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre bu, İslâm'dan önce Câhiliye döneminde işledikleri şirk ve günahlardır; ayet kâfirlerin Müslümanlara «Siz dün bizim amellerimizi işliyordunuz» demeleri üzerine inmiştir; dolayısıyla el-Bahr'da geçtiği üzere Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } [en-Nisâ: 23] “Geçmişte olanlar müstesna, iki kız kardeşi bir arada almanız da [haram kılındı]” ayeti gibidir. Denildi ki o mutlak günahtır.
وفي رواية عن ابن عباس أنه ما يلم به المرء في الحين من الذنوب ثم يتوب، والمعظم على تفسيره بالصغائر والاستثناء منقطع، وقيل: إنه لا استثناء فيه أصلا، وإِلَّا صفة بمعنى غير إما لجعل المضاف إلى المعرف باللام الجنسية أعني كبائر الإثم في حكم النكرة، أو لأن غير وإِلَّا التي بمعناها قد يتعرفان بالإضافة كما في غَيْرِ الْمَغْضُوبِ [الفاتحة: ٧] وتعقبه بعضهم بأن شرط جواز وقوع إِلَّا صفة كونها تابعة لجمع منكر غير محصور ولم يوجد هنا، ورد بأن هذا ما ذهب إليه ابن الحاجب، وسيبويه يرى جواز وقوعها صفة مع جواز الاستثناء فهو لا يشترط ذلك، وتبعه أكثر المتأخرين، نعم كونها هنا صفة خلاف الظاهر ولا داعي إلى ارتكابه، والآية عند الأكثرين دليل على أن المعاصي منها كبائر ومنها صغائر وأنكر جماعة من الأئمة هذا الانقسام وقالوا: سائر المعاصي كبائر، منهم الأستاذ أبو إسحاق الأسفرايني، والقاضي أبو بكر الباقلاني، وإمام الحرمين في الإرشاد، وتقي الدين السبكي وابن القشيري في المرشد بل حكاه ابن فورك عن الاشاعرة. واختاره في تفسيره فقال معاصي الله تعالى كلها عندنا كبائر وإنما يقال لبعضها صغيرة وكبيرة بالإضافة، وحكي الانقسام عند المعتزلة، وقال: إنه ليس بصحيح، وقال القاضي عبد الوهاب: لا يمكن أن يقال في معصية إنها صغيرة إلا على معنى أنها تصغر باجتناب الكبائر ويوافق ذلك ما رواه الطبراني عن ابن عباس لكنه منقطع أنه ذكر عنده الكبائر فقال: كل ما نهى الله تعالى عنه فهو كبيرة، وفي رواية كل شيء عصى الله تعالى فيه فهو كبيرة، والجمهور على الانقسام قيل: ولا خلاف في المعنى، وإنما الخلاف في التسمية، والإطلاق لإجماع الكل على أن من المعاصي ما يقدح في العدالة ومنها ما لا يقدح فيها وإنما الأولون فروا من التسمية فكرهوا تسمية معصية صغيرة لأنها بالنظر إلى باهر عظمته كبيرة أي كبيرة ولم ينظر الجمهور إلى ذلك لأنه معلوم وقسموها إلى ما ذكر لظواهر الآيات والأحاديث ولذلك قال الغزالي: لا يليق إنكار الفرق بين الكبائر والصغائر وقد عرفنا من مدارك الشرع، ثم القائلون بالفرق اختلفوا في حدّ الكبيرة فقيل: هي ما لحق صاحبها عليها بخصوصها وعيد شديد بنص كتاب أو سنة وهي عبارة كثير من الفقهاء، وقيل: كل معصية أوجبت الحدّ- وبه قال البغوي وغيره- والأول أوفق لما ذكروه في تفصيل الكبائر إذ عدوا الغيبة والنميمة والعقوق وغير ذلك منها ولا حدّ فيه فهو أصح من الثاني وإن قال الرافعي: إنهم إلى ترجيحه أميل، وقد يقال: يرد على الأول أيضا أنهم عدوا من الكبائر ما لم يرد فيه بخصوصه وعيد شديد.
İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise onun, kişinin zaman zaman işleyip sonra tövbe ettiği günahlar olduğu belirtilmiştir. Çoğunluk onu küçük günahlarla (sagāir) tefsir etmiştir ve istisna munkatıdır. Onda hiçbir istisna bulunmadığı da söylenmiştir; { إِلَّا } kelimesi, ya cins lâmı ile marife olana muzaf olanın yani 'kebâire'l-ism' ifadesinin nekre hükmünde kılınmasından yahut 'gayr' ve onun anlamındaki 'illâ'nın { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ } [el-Fâtiha: 7] ayetinde olduğu gibi bazen izafetle marifeleşebilmesinden ötürü 'gayr' anlamında bir sıfattır. Bazıları buna karşı çıkarak illâ'nın sıfat olarak vuku bulmasının şartının sınırlı olmayan nekre bir çoğula tâbi olması olduğunu, burada ise bunun bulunmadığını söylemiştir. Buna, bunun İbnü'l-Hâcib'in görüşü olduğu; Sîbeveyh'in ise istisnanın caiz oluşuyla birlikte sıfat olarak vukuunu caiz gördüğü, dolayısıyla bunu şart koşmadığı ve sonraki dönem âlimlerinin çoğunun da ona tâbi olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Evet, burada onun sıfat olması zahire aykırıdır ve buna başvurmaya gerek yoktur. Ayet çoğunluğa göre günahların büyük günahlar ve küçük günahlar diye ayrıldığına delildir. Bir grup imam bu taksimi inkâr etmiş ve bütün günahların büyük günah olduğunu söylemiştir; Üstat Ebû İshak el-İsferâyînî, Kādî Ebû Bekir el-Bâkıllânî, el-İrşâd'da İmâmü'l-Haremeyn, Mer'îde Takıyyüddin es-Sübkî ve İbnü'l-Kuşeyrî bunlardandır. Hatta İbn Fûrek bunu Eş'arîlerden nakletmiş ve tefsirinde bunu tercih ederek şöyle demiştir: «Bizim katımızda Allah Teâlâ'ya yapılan isyanların hepsi büyük günahtır; bazısına küçük veya büyük denilmesi ancak birbirine nispetledir.» Mutezile'nin bu taksimi benimsediğini nakletmiş ve bunun doğru olmadığını söylemiştir. Kādî Abdülvehhâb ise şöyle demiştir: «Bir günah hakkında ancak büyük günahlardan kaçınmakla küçüldüğü manasında 'küçük günahtır' denilebilir.» Taberânî'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiği -fakat münkatı olan- şu rivayet de buna uygundur: Yanında büyük günahlar anıldı da o şöyle dedi: «Allah Teâlâ'nın yasakladığı her şey büyük günahtır.» Bir rivayette ise: «Allah Teâlâ'ya isyan edilen her şey büyük günahtır.» Cumhur ise taksim görüşündedir. Denildi ki: Manada ihtilaf yoktur; ihtilaf yalnızca isimlendirmede ve lafzın kullanımındadır. Zira herkes günahlardan bazısının adaleti zedelediği, bazısının ise zedelemediği hususunda icma etmiştir. Öncekiler sadece isimlendirmeden kaçınmışlar, O'nun büyüleyici azametine nispetle büyük olduğu için bir günaha küçük günah ismini vermeyi hoş görmemişlerdir. Cumhur ise bu husus zaten bilindiği için buna bakmamış, ayet ve hadislerin zahirleri sebebiyle günahları zikredilen şekilde kısımlara ayırmıştır. Bu yüzden Gazzâlî şöyle demiştir: «Şer'î delillerden öğrenmiş olduğumuz halde büyük ve küçük günahlar arasındaki farkı inkâr etmek uygun düşmez.» Sonra, fark olduğunu söyleyenler büyük günahın tanımında ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki o, Kitap veya Sünnet nassıyla özel olarak failine şiddetli bir tehdit (vaîd) terettüp eden günahtır; bu birçok fıkıhçının ifadesidir. Denildi ki: Had cezasını gerektiren her günahtır; Begavî ve başkaları bunu söylemiştir. Birincisi, onların büyük günahların dökümünde zikrettikleri şeylere daha uygundur; zira gıybeti, koğuculuğu, anne-babaya itaatsizliği vb. şeyleri onlardan saymışlardır, oysa bunlarda had cezası yoktur; dolayısıyla Râfiî onların ikinciyi tercihe daha meyilli olduklarını söylese de birincisi ikincisinden daha sahihtir. Denilebilir ki: Birinciye de onların haklarında özel olarak şiddetli bir tehdit vârit olmayan şeyleri büyük günahlardan saymış olmaları itirazı gelir.
وقيل: هي كل ما نص الكتاب على تحريمه أو وجب في جنسه حدّ وترك فريضة تجب فورا والكذب في
Denildi ki: O, Kitab'ın haram kılındığını açıkça belirttiği veya cinsinde had cezası vacip olan yahut derhal yerine getirilmesi gereken bir farzı terk etmek ve
الشهادة والرواية واليمين، زاد الهروي وشريح وكل قول خالف الإجماع العام، وقيل: كل جريمة تؤذن بقلة اكتراث مرتكبها بالدين ورقة الديانة وهو المحكي عن إمام الحرمين، ورجحه جمع لما فيه من حسن الضبط، وتعقب بأنه بظاهره يتناول صغيرة الخسة، والإمام- كما قال الاذرعي- إنما ضبط به ما يبطل العدالة من المعاصي الشاملة لذلك لا الكبيرة فقط، نعم هو أشمل من التعريفين الأولين، وقيل: هي ما أوجب الحدّ أو توجه إليه الوعيد ذكره الماوردي في فتاويه، وقيل: كل محرم لعينه منهي عنه لمعنى في نفسه فإن فعله على وجه يجمع وجهين أو وجوها من التحريم كان فاحشة، فالزنا كبيرة وبحليلة الجار فاحشة والصغيرة تعاطي ما تنقص عن رتبته عن رتبته المنصوص عليه. أو تعاطيه على وجه دون المنصوص عليه فإن تعاطاه على وجه يجمع وجهين أو أكثر من التحريم كان كبيرة فالقبلة واللمس والمفاخذة صغيرة، ومع حليلة الجار كبيرة كذا نقله ابن الرفعة وغيره عن القاضي حسين عن الحليمي، وقيل: هي كل فعل نص الكتاب على تحريمه أي بلفظ التحريم وهو أربعة أشياء: أكل الميتة، ولحم الخنزير، ومال اليتيم، والفرار من الزحف ورد بمنع الحصر، وقيل:
şahitlikte, rivayette ve yeminde yalan söylemektir. Herevî ve Şüreyh şunu da eklemiştir: Ve genel icmaya aykırı olan her sözdür. Denildi ki: İşleyenin dine az önem verdiğini ve dindarlığının zayıflığını gösteren her suçtur; bu İmâmü'l-Haremeyn'den nakledilmiştir. Güzel bir sınırlandırma içerdiği için bir grup bunu tercih etmiştir. Buna, zahiri itibariyle bayağı küçük günahları da kapsadığı söylenerek itiraz edilmiştir; imam ise -Ezraî'nin dediği gibi- bununla yalnızca büyük günahı değil, bunu da kapsayacak şekilde günahlardan adaleti iptal edenleri sınırlandırmıştır; evet bu tanım ilk iki tanımdan daha kapsamlıdır. Denildi ki: Had cezasını gerektiren veya kendisine tehdit yönelen günahtır; Mâverdî bunu fetvalarında zikretmiştir. Denildi ki: Bizzat kendisi için haram kılınmış, özündeki bir manadan ötürü yasaklanmış olan her şeydir; şayet onu haram kılınmanın iki veya daha fazla yönünü birleştirecek şekilde işlerse o fahiş bir günah (fahişe) olur. Zina büyük günahtır, komşunun eşiyle olması ise fahişedir; küçük günah ise mertebesi nass ile belirtilenin mertebesinden daha düşük olan şeyi işlemek veya onu nass ile belirtilenin altındaki bir şekilde işlemektir; şayet onu haram kılınmanın iki veya daha fazla yönünü birleştirecek şekilde işlerse büyük günah olur; dolayısıyla öpmek, dokunmak ve uyluklar arasına temas etmek küçük günahtır, komşunun eşiyle olması ise büyük günahtır; İbnü'r-Rif'a ve başkaları Kādî Hüseyin'den, o da Halîmî'den bunu böyle nakletmiştir. Denildi ki: O, Kitab'ın bizzat haram kılma lafzıyla haramlığını nass ile belirttiği her fiildir ki bu da dört şeydir: Meyte (leş) yemek, domuz eti yemek, yetim malı yemek ve savaştan kaçmak. Bu görüş hasrın (sınırlamanın) kabul edilmemesiyle reddedilmiştir. Denildi ki:
إنها كل ذنب قرن به حدّ، أو وعيد أو لعن بنص كتاب أو سنة أو علم أن مفسدته كمفسدة ما قرن به ذلك أو أكثر أو أشعر بتهاون مرتكبه في دينه إشعارا صغر الكبائر المنصوص عليها بذلك كما لو قتل من يعتقده معصوما فظهر أنه مستحق لدمه أو وطئ امرأة ظانا أنه زان بها فإذا هي زوجته أو أمته، وإليه ذهب شيخ الإسلام البارزي وقال: هو التحقيق وقيل: غير ذلك، واعتمد الواحدي أنها لا حدّ لها يحصرها فقال الصحيح أن الكبيرة ليس لها حدّ يعرفها العباد به وإلا لاقتحم الناس الصغائر واستباحوها ولكن الله تعالى أخفى ذلك عنهم ليجتهدوا في اجتناب المنهي عنه رجاء أن تجتنب الكبائر. ونظير ذلك إخفاء الاسم الأعظم والصلاة الوسطى وليلة القدر وساعة الإجابة، وقال العلامة ابن حجر الهيتمي: كل ما ذكر من الحدود إنما قصد به التقريب فقط وإلا فهي ليست بحدود جامعة، وكيف يمكن ضبط ما لا مطمع في ضبطه؟ وذهب جمع إلى تعريفها بالعدّ، فعن ابن عباس أنها ما ذكره الله تعالى في أول سورة النساء إلى قوله سبحانه: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ [النساء: ٣١] .
O, Kitap veya Sünnet nassıyla bir had cezasının, tehdidin yahut lanetin bağlandığı; yahut mefsedetinin bunların bağlandığı şeyin mefsedeti gibi veya daha fazla olduğu bilinen; yahut işleyenin dinini hafife aldığını hissettiren her günahtır; tıpkı canı dokunulmaz sandığı birini öldürüp de onun kanının helal olduğunun ortaya çıkması veya zina ettiğini sanarak bir kadınla cinsel ilişkide bulunup da onun kendi eşi ya da cariyesi çıkması durumunda nass ile belirtilen büyük günahların küçülmesi gibi. Şeyhülislâm el-Bârizî bu görüşe meyletmiş ve «tahkik budur» demiştir. Başka tanımlar da yapılmıştır. Vâhidî ise onu kuşatacak bir tanımının bulunmadığı görüşüne dayanarak şöyle demiştir: Doğru olan, kulların kendisiyle onu tanıyacağı bir tanımının büyük günah için bulunmadığıdır; aksi takdirde insanlar küçük günahlara dalar ve onları helal sayarlardı; fakat Allah Teâlâ, büyük günahlardan kaçınılmış olsun ümidiyle yasaklanan şeylerden kaçınmaya gayret etsinler diye bunu onlardan gizlemiştir. İsm-i A'zam'ın, orta namazın, Kadir gecesinin ve icabet saatinin gizlenmesi de bunun benzeridir. Allâme İbn Hacer el-Heytemî şöyle demiştir: «Zikredilen bütün tanımlarla yalnızca yaklaştırma kastedilmiştir, yoksa bunlar efradını câmi tanımlar değildir; zaptedilmesine imkân olmayan bir şey nasıl zaptedilebilir ki?» Bir grup ise onu sayma yoluyla tanımlamaya gitmiştir; İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o, Yüce Allah'ın Nisâ sûresinin başından: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ } [en-Nisâ: 31] “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” ayetine kadar zikrettiği şeylerdir.
وقيل:
Denildi ki:
هي سبع وروي ذلك عن علي كرم الله تعالى وجهه
Onlar yedidir; bu Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten,
وعطاء وعبيد بن عمير، واستدل له بما
Atâ'dan ve Ubeyd b. Umeyr'den rivayet edilmiştir; buna delil olarak da
في الصحيحين «اجتنبوا السبع الموبقات: الإشراك بالله تعالى والسحر وقتل النفس التي حرم الله تعالى إلا بالحق وأكل مال اليتيم وأكل الربا والتولي يوم الزحف وقذف المحصنات الغافلات المؤمنات»
Sahîhayn'da geçen şu hadis gösterilmiştir: «Helak edici yedi şeyden kaçının: Allah Teâlâ'ya ortak koşmak, büyü yapmak, Allah Teâlâ'nın haram kıldığı canı haksız yere öldürmek, yetim malı yemek, faiz yemek, savaş gününde geri dönüp kaçmak ve hiçbir şeyden haberi olmayan iffetli mümin kadınlara zina iftirasında bulunmak.»
وقيل: خمس عشرة، وقيل: أربع عشرة، وقيل: أربع، وعن ابن مسعود ثلاث، وفي رواية أخرى عشرة، وقال شيخ الإسلام العلائي:
On beş olduğu söylenmiştir; on dört olduğu söylenmiştir; dört olduğu söylenmiştir; İbn Mes'ûd'dan üç, diğer bir rivayette on olduğu nakledilmiştir. Şeyhülislâm el-Alâî şöyle demiştir:
المنصوص عليه في الأحاديث أنه كبيرة خمس وعشرون، وتعقبه ابن حجر بزيادة على ذلك، وقال أبو طالب المكي: هي سبع عشرة أربع في القلب الشرك والإصرار على المعصية والقنوط والأمن من المكر، وأربع في اللسان القذف وشهادة الزور والسحر، وهو كل كلام يغير الإنسان أو شيئا من أعضائه. واليمين الغموس وهي التي تبطل بها حقا أو تثبت بها باطلا، وثلاث في البطن أكل مال اليتيم ظلما وأكل الربا وشرب كل مسكر، واثنان في الفرج: الزنا واللواط، واثنتان في اليد القتلة والسرقة، وواحدة في الرجل الفرار من الزحف، وواحدة في جميع الجسد عقوق الوالدين، وفيه ما فيه، وروى الطبراني عن سعيد بن جبير عن ابن عباس أن رجلا قال له:
Hadislerde nass ile belirtilen büyük günahlar yirmi beştir. İbn Hacer buna ziyadeler yaparak itiraz etmiştir. Ebû Tâlib el-Mekkî ise şöyle demiştir: Onlar on yedidir: Dördü kalptedir; şirk, günaha devam etmek (ısrar), ümitsizlik (kudût) ve Allah'ın azabından emin olmak. Dördü dildedir; iftira (kazf), yalancı şahitlik, büyü -ki o insanı veya organlarından birini değiştiren her sözdür- ve yemin-i gamûs -ki onunla bir hakkı iptal ettiğin veya bâtıl bir şeyi ispat ettiğin yemindir-. Üçü midededir; zulmen yetim malı yemek, faiz yemek ve her sarhoş ediciyi içmek. İkisi tenasül uzvundadır; zina ve livâta. İkisi eldedir; haksız yere adam öldürmek ve hırsızlık. Biri ayaktadır; savaştan kaçmak. Biri de bütün bedendedir; anne-babaya asi olmak. Bunda eleştirilecek yönler vardır. Taberânî Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre bir adam ona:
كم الكبائر سبع هي؟ فقال هي إلى سبعمائة أقرب منها إلى سبع غير أنه لا كبيرة مع الاستغفار ولا صغيرة مع الإصرار، وقد ألف فيها غير واحد من العلماء، وفي كتاب الزواجر تأليف العلامة ابن حجر ما فيه كفاية فليراجع، والله تعالى الموفق وإنا لنستغفره ونتوب إليه إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ حيث يغفر الصغائر باجتناب
«Büyük günahlar kaç tanedir, yedi midir?» diye sordu. O da: «Onlar yediye nazaran yedi yüze daha yakındır; şu kadar var ki istiğfar ile birlikte büyük günah kalmaz, ısrar ile birlikte de küçük günah kalmaz» dedi. Bu konuda birden fazla âlim eser telif etmiştir; Allâme İbn Hacer'in telifi olan ez-Zevâcir adlı kitapta yeterli bilgi vardır, oraya başvurulsun. Muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır; biz şüphesiz O'ndan mağfiret diler ve O'na tövbe ederiz. { إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ } “Şüphesiz Rabbin mağfireti geniş olandır”; zira
الكبائر، فالجملة تعليل لاستثناء اللمم، وتنبيه على أن إخراجه عن حكم المؤاخذة ليس لخلوه عن الذنب في نفسه بل لسعة المغفرة الربانية، وجوز أن يكون المعنى له سبحانه أن يغفر لمن يشاء من المؤمنين ما يشاء من الذنوب صغيرها وكبيرها، ولعل تعقيب وعيد المسيئين ووعد المحسنين بذلك حينئذ لئلا ييأس صاحب الكبيرة من رحمته تعالى ولا يتوهم وجوب العقاب عليه ﷿، وزعم بعض جواز كون الموصول مبتدأ وهذه الجملة خبره والرابط محذوف أي واسِعُ الْمَغْفِرَةِ لهم ليس بشيء كما لا يخفى.
büyük günahlardan kaçınmakla küçük günahları bağışlar. Cümle, lememin istisna edilmesinin gerekçesidir ve onun hesaba çekilme hükmünden çıkarılmasının bizzat kendisinde günah olmamasından değil, bilakis Rabbin mağfiretinin genişliğinden kaynaklandığına bir uyarıdır. Mananın «O Yüce Zat dilediği müminlerin küçük ve büyük dilediği günahlarını bağışlama yetkisine sahiptir» şeklinde olması da caiz görülmüştür. Kötülük edenlerin tehdidi ile güzel amel işleyenlerin vaadinin hemen ardından bunun getirilmesi, belki de o takdirde büyük günah sahibinin Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümidini kesmemesi ve O'nun azz ve celle üzerine azap etmenin vacip olduğu zannına kapılmaması içindir. Bazıları ism-i mevsûlün mübteda, bu cümlenin ise haberi olmasını ve rabıt zamirinin hazfedilmesini yani «onlar için mağfireti geniştir» takdirinde olmasını caiz görmüşse de, gizli olmadığı üzere bu kayda değer bir şey değildir.
هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ أي بأحوالكم من كل أحد إِذْ أَنْشَأَكُمْ في ضمن إنشاء أبيكم آدم ﵇.
{ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ } “O sizi en iyi bilendir”, yani durumlarınızı herkesten daha iyi bilendir; { إِذْ أَنْشَأَكُمْ } “sizi yarattığı vakit”, atanız Âdem'in aleyhisselâm yaratılışı zımnında.
مِنَ الْأَرْضِ إنشاء إجماليا حسبما مر تحقيقه، وقيل: إنشاؤهم من الأرض باعتبار أن المني الذي يتكونون منه في الأغذية التي منشؤها الأرض، وأيا ما كان- فإذا- ظرف- لأعلم- وهو على بابه من التفصيل.
{ مِنَ الْأَرْضِ } “topraktan”, daha önce tahkiki geçtiği üzere icmâlî bir yaratılışla. Denildi ki: Kendisinden oluştukları meninin menşei toprak olan gıdalarda bulunması hasebiyle onların topraktan yaratılışıdır. Her iki durumda da «iz» (إِذْ) zarftır ve { أَعْلَمُ } kelimesine aittir; o da tafdîl (üstünlük) bâbı üzere kalmaktadır.
وقال مكي: هو بمعنى عالم إذ تعلق علمه تعالى بأحوالهم في ذلك الوقت لا مشارك له تعالى فيه، وتعقب بأنه قد يتعلق علم من أطلعه الله تعالى من الملائكة عليه، وقيل: إِذْ منصوب بمحذوف، والتقدير اذكروا إِذْ أَنْشَأَكُمْ وهو كما ترى وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ ووقت كونكم أجنة فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ على أطوار مختلفة مترتبة لا يخفى عليه سبحانه حال من أحوالكم وعمل من أعمالكم التي من جملتها اللمم الذي لولا المغفرة الواسعة لأصابكم وباله. فالجملة استئناف مقرر لما قبلها وذكر فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ مع أن الجنين ما كان في البطن للإشارة إلى الأطوار كما أشرنا إليه، وقيل: لتأكيد شأن العلم لما أن بطن الأم في غاية الظلمة، والفاء في قوله تعالى: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ لترتيب النهي عن تزكية النفس على ما سبق من أن عدم المؤاخذة باللمم ليس لعدم كونه من قبيل الذنوب بل لمحض مغفرته تعالى مع علمه سبحانه بصدوره عنكم أي إذا كان الأمر كذلك فلا تثنوا على أنفسكم بالطهارة عن المعاصي بالكلية أو بزكاء العمل وزيادة الخير بل اشكروا الله تعالى على فضله ومغفرته جل شأنه هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى المعاصي جميعا وهو استئناف مقرر للنهي ومشعر بأن فيهم من يتقيها بأسرها كذا في الإرشاد، وقيل: اتقى الشرك، وقيل: اتقى شيئا من المعاصي، والآية نزلت على ما قيل: في قوم من المؤمنين كانوا يعملون أعمالا حسنة ثم يقولون صلاتنا وصيامنا وحجنا وهذا مذموم منهي عنه إذا كان بطريق الإعجاب، أو الرياء أما إذا لم يكن كذلك فلا بأس به ولا يعد فاعله من المزكين أنفسهم، ولذا قيل: المسرة بالطاعة طاعة وذكرها شكر، ولا فرق في التزكية بين أن تكون عبارة وأن تكون إشارة وعدّ منها التسمية بنحو برّة،
Mekkî şöyle demiştir: O 'âlim' (bilen) manasındadır; zira o vakitte Allah Teâlâ'nın onların durumlarına dair ilmine O'ndan başka hiçbir ortak yoktur. Buna, Allah Teâlâ'nın meleklerden buna muttali kıldığı kimselerin ilminin de taalluk edebileceği söylenerek itiraz edilmiştir. Denildi ki: { إِذْ } mahzuf bir fiille mensubdur ve takdiri «sizi yarattığı vakti hatırlayın» şeklindedir; bu ise gördüğün gibidir. { وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ } “ve siz henüz ceninler iken”, ceninler olduğunuz vakitte de, { فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ } “annelerinizin karınlarında”, birbiri ardınca gelen farklı tavırlar üzere iken de O sizi en iyi bilendir; O'na sübhânehu durumlarınızdan hiçbir durum ve geniş mağfiret olmasaydı vebali size isabet edecek olan lememin de aralarında bulunduğu amellerinizden hiçbir amel gizli kalmaz. Cümle, kendisinden öncekini pekiştiren bir istînâftır. Cenin zaten karında olan şey iken { فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ } ifadesinin zikredilmesi, işaret ettiğimiz gibi tavırlara dikkat çekmek içindir. Denildi ki: Anne karnı son derece karanlık olduğu için ilmin şanını tekit etmek içindir. Yüce Allah'ın: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın” ayetindeki fâ, nefsi temize çıkarmaktan nehyetmeyi, lememden ötürü hesaba çekilmemenin onun günah kabilinden olmayışından değil, O'nun sübhânehu sizden sâdır olduğunu bilmesiyle birlikte sırf Allah Teâlâ'nın bağışlamasından kaynaklandığı şeklindeki önceki açıklamaya terettüp ettirmek içindir; yani durum böyle olunca, günahlardan tamamen arınmış olmakla yahut amelin temizliği ve hayrın fazlalığı ile kendinizi övmeyin; bilakis Allah Teâlâ'ya lütfundan ve mağfiretinden celle şânuhû ötürü şükredin. { هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى } “O, sakınanı en iyi bilendir”, günahların hepsinden sakınanı en iyi bilendir. Bu, nehyi pekiştiren bir istînâftır ve aralarında günahların tamamından sakınan kimselerin bulunduğunu hissettirir; el-İrşâd'da böyle denilmiştir. Denildi ki: Şirkten sakınandır; denildi ki: Günahlardan bir şeyden sakınandır. Söylendiğine göre ayet, güzel ameller işleyip sonra «namazımız, orucumuz ve haccımız» diyen bir grup mümin hakkında inmiştir. Bu ise kendini beğenme (ucub) veya gösteriş (riya) yoluyla olursa yerilmiştir ve yasaklanmıştır; şayet böyle değilse bunda bir sakınca yoktur ve bunu yapan kimse kendini temize çıkaranlardan sayılmaz. Bundan dolayı: «İtaatle sevinmek itaattir, onu anmak ise şükürdür» denilmiştir. Kendini temize çıkarmada söz ile olması ile işaret ile olması arasında fark yoktur ve Berre gibi isimler takmak da bundan sayılmıştır.
أخرج أحمد ومسلم وأبو داود وابن مردويه وابن سعد عن زينب بنت أبي سلمة أنها سميت برّة فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «لا تزكوا أنفسكم الله أعلم بأهل البر منكم سموها زينب»
Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, İbn Merdûye ve İbn Sa'd Zeyneb bnt. Ebî Seleme'den rivayet etmişlerdir ki, ona Berre adı verilmişti; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Kendinizi temize çıkarmayın; aranızdan iyilik ehlini en iyi Allah bilir. Ona Zeyneb adını verin» buyurdu.
وكذا غير ﵊ إلى ذلك اسم برة بنت جحش، وتغيير مثل ذلك مستحب وكذا ما يوقع نفيه بعض الناس في شيء من الطيرة كبركة ويسار، والنهي عن التسمية به للتنزيه
Aynı şekilde Peygamber aleyhisselâm Berre bnt. Cahş'ın ismini de buna değiştirmiştir. Bunun benzerlerini değiştirmek müstebaptır; aynı şekilde Bereket ve Yesâr gibi yokluğu insanı birtakım uğursuzluk düşüncesine (tatayyur) düşüren isimler de böyledir; bunlarla isimlendirmeden nehyetmek tenzih içindir.
وقوله صلى الله تعالى عليه وسلم كما روى جابر: «إن عشت إن شاء الله أنهى أمتي أن يسمعوا نافعا وأفلح وبركة»
Câbir'in rivayet ettiği üzere Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Şayet yaşarsam inşallah ümmetimi Nâfi', Eflah ve Bereket isimlerini koymaktan nehyedeceğim» sözü,
محمول كما قال النووي على إرادة أنهى نهي تحريم، والظاهر أن كراهة ما يشعر بالتزكية مخصوصة بما إذا كان الاشعار قويا كما إذا كان الاسم قبل النقل ظاهر الدلالة على التسمية مستعملا فيها فلا كراهة في التسمية بما يشعر بالمدح إذا لم يكن كذلك كسعيد وحسن، وقد كان لعمر رضي الله تعالى عنه ابنة يقال لها:
Nevevî'nin dediği gibi tahrîmî bir nehiy ile nehyetmeyi kastettiğine hamledilmiştir. Zahir olan şudur ki, tezkiyeyi hissettiren isimlerin mekruhluğu, nakledilmeden önceki ismin isimlendirmeye delaleti açık olup onda kullanılması gibi bu hissettirmenin güçlü olduğu durumlara mahsustur; Saîd ve Hasan gibi böyle olmayan durumlarda övgüyü hissettiren isimler vermekte kerahet yoktur. Nitekim Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın:
عاصية فسماها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم جميلة كذا قيل، والمقام بعد لا يخلو عن بحث
Âsıye (asi kadın) denilen bir kızı vardı; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onun adını Cemîle koydu. Böyle denilmiştir; konu yine de tartışmadan uzak değildir,
فليراجع، وقيل: معنى- لا تزكوا أنفسكم- لا يزكي بعضكم بعضا، والمراد النهي عن تزكية السمعة أو المدح للدنيا، أو تزكية على سبيل القطع، وأما التزكية لإثبات الحقوق ونحوه فهي جائزة، وذهب بعضهم إلى أن الآية نزلت في اليهود.
oraya başvurulsun. «Kendinizi temize çıkarmayın» ifadesinin manasının «birbirinizi temize çıkarmayın» şeklinde olduğu da söylenmiştir; kastedilen ise şöhret için övmekten veya dünya menfaati için yahut kesin bir dille övmekten nehyetmektir. Hakların ispatı vb. durumlar için tezkiye yapmaya gelince, bu caizdir. Bazıları ise ayetin Yahudiler hakkında indiği görüşüne gitmiştir.
أخرج الواحدي وابن المنذر وغيرهما عن ثابت بن الحارث الأنصاري قال: «كانت اليهود إذا هلك لهم صبي صغير قالوا: هو صديق فبلغ ذلك النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: كذبت يهود ما من نسمة يخلقها الله تعالى في بطن أمها إلا يعلم سعادتها أو شقاوتها» فأنزل الله سبحانه عند ذلك هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ الآية.
Vâhidî, İbnü'l-Münzir ve başkaları Sâbit b. el-Hâris el-Ensârî'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Yahudilerin küçük bir çocuğu öldüğünde: "O bir sıddîktır" derlerdi. Bu durum Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ulaştığında şöyle buyurdu: "Yahudiler yalan söyledi; Allah Teâlâ'nın annesinin karnında yarattığı hiçbir can (neseme) yoktur ki, onun saîd mi yoksa şakî mi olduğunu bilmesin."» Bunun üzerine Allah Sübhânehu { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ } “O sizi en iyi bilendir” ayetini indirdi.
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى أي عن اتباع الحق والثبات عليه وَأَعْطى قَلِيلًا أي شيئا قليلا، أو إعطاء قليلا وَأَكْدى أي قطع العطاء من قولهم حفر فأكدى إذا بلغ إلى كدية أي صلابة في الأرض فلم يمكنه الحفر، قال مجاهد وابن زيد: نزلت في الوليد بن المغيرة كان قد سمع قراءة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وجلس إليه ووعظه فقرب من الإسلام وطمع فيه رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ثم إنه عاتبه رجل من المشركين، وقال له:
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى } “Gördün mü o yüz çevireni?” yani hakka tâbi olmaktan ve onda sebat etmekten [yüz çevireni]. { وَأَعْطى قَلِيلًا } “Ve azıcık verip” yani az bir şey yahut az bir verişle veren, { وَأَكْدى } “sonra da keseni?” yani vermeyi kesip bırakanı. Bu ifade, onların bir kimse çukur kazıp da sert bir kayaya (küdye) ulaştığında kazmaya güç yetiremeyip bırakması durumunda söyledikleri «kazdı da sert kayaya denk geldi (fekdâ)» sözünden gelmektedir. Mücâhid ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Bu ayet Velîd b. el-Mugîre hakkında inmiştir. O, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kıraatini dinlemiş, onun meclisinde oturmuş ve onun vaazını dinlemişti; böylece İslâm'a yaklaşmış, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem de onun hakkında ümitlenmişti. Sonra müşriklerden bir adam onu kınadı ve ona şöyle dedi:
أتترك ملة آبائك؟! ارجع إلى دينك واثبت عليه وأنا أتحمل عنك كل شيء تخافه في الآخرة لكن على أن تعطيني كذا وكذا من المال فوافقه الوليد على ذلك ورجع عما همّ به من الإسلام وضل ضلالا بعيدا، وأعطى بعض المال لذلك الرجل ثم أمسك عنه وشح، وقال الضحاك: هو النضر بن الحارث أعطى خمس قلائص لفقير من المهاجرين حتى ارتد عن دينه وضمن له أن يحمل عنه مأثم رجوعه، وقال السدي: نزلت في العاص بن وائل السهمي كان يوافق النبي صلى الله تعالى عليه وسلم في بعض الأمور، وقال محمد بن كعب: في أبي جهل قال: والله ما يأمر محمد إلا بمكارم الأخلاق، والأول هو الأشهر الأنسب لما بعده من قوله سبحانه: أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ إلى آخره، وأما ما في الكشاف من أنها نزلت في عثمان بن عفان رضي الله تعالى عنه كان يعطي ماله في الخير فقال له عبد الله بن سعيد بن أبي سرح: يوشك أن لا يبقى لك شيء فقال عثمان: إن لي ذنوبا وخطايا وإني أطلب بما أصنع رضا الله تعالى وأرجو عفوه فقال عبد الله: أعطني ناقتك برحلها وأنا أحمل عنك ذنوبك كلها فأعطاه وأشهد عليه وأمسك عن العطاء فباطل- كما قال ابن عطية- ولا أصل له، وعثمان رضي الله تعالى عنه منزه عن مثل ذلك، وأَ فَرَأَيْتَ هنا على ما في البحر بمعنى أخبرني ومفعولها الأول الموصول، والثاني الجملة الاستفهامية، والفاء في قوله تعالى: فَهُوَ يَرى للتسبب
«Atalarının dinini mi terk ediyorsun?! Dinine dön ve onda sebat et; ahirette korktuğun her şeyi bana şu kadar şu kadar mal vermen şartıyla ben senin yerine üstlenirim.» Velîd bu konuda onunla anlaştı, İslâm'a girme niyetinden döndü ve derin bir sapıklığa düştü. O adama malın bir kısmını verdi, sonra da cimrilik edip vermeyi kesti. Dahhâk ise şöyle demiştir: O kimse Nadr b. el-Hâris'tir; Muhacirlerden fakir bir kimseye dininden dönmesi karşılığında beş dişi deve vermiş ve dönüşünün günahını kendi üzerine alacağını taahhüt etmiştir. Süddî şöyle demiştir: Âs b. Vâil es-Sehmî hakkında inmiştir; o, bazı hususlarda Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e muvafakat ederdi. Muhammed b. Kâ'b ise Ebû Cehil hakkında olduğunu söylemiş ve onun: «Vallahi Muhammed ancak güzel ahlakı emrediyor» dediğini nakletmiştir. Birinci görüş en meşhur olanı ve Sübhânehu'nun: «Gaybın ilmi onun yanında mıdır...» şeklindeki sonraki buyruğuna en uygun olanıdır. el-Keşşâf'ta yer alan, ayetin malını hayır yolunda infak eden Osman b. Affân radıyallâhu teâlâ anh hakkında indiği; Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh'in ona: «Neredeyse elinde hiçbir şey kalmayacak» dediği, Osman'ın da: «Benim günahlarım ve hatalarım var; ben bu yaptığımla Allah Teâlâ'nın rızasını arıyor ve affını umuyorum» diye cevap verdiği, bunun üzerine Abdullah'ın: «Semeriyle birlikte deveni bana ver, bütün günahlarını ben üstleneyim» dediği, onun da deveyi verip buna şahit tuttuğu ve infakı kestiği şeklindeki rivayete gelince; bu, İbn Atiyye'nin de belirttiği gibi bâtıldır ve aslı yoktur. Osman radıyallâhu teâlâ anh böyle bir şeyden münezzehtir. Buradaki { أَفَرَأَيْتَ } ifadesi el-Bahr'da belirtildiğine göre «bana haber ver» anlamındadır; birinci mef'ûlü ism-i mevsûl ({ الَّذِي }), ikincisi ise istifham cümlesidir. Teâlâ'nın { فَهُوَ يَرى } buyruğundaki fâ (فَ) harfi ise sebebiyet içindir;
عما قبله أي عنده علم بالأمور الغيبية فهو بسبب ذلك يعلم أن صاحبه يتحمل عنه يوم القيامة ما يخافه، وقيل: يرى أن ما سمعه من القرآن باطل: وقال الكلبي: المعنى أأنزل عليه قرآن فرأى أن ما صنعه حق، وأيا ما كان- فيرى- من الرؤية القلبية، وجوز أن تكون من الرؤية البصرية أي فهو يبصر ما خفي عن غيره مما هو غيب أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ أي بل ألم يخبر.
öncesinden kaynaklanmaktadır; yani gaybî işlere dair bilgisi var da bu sebeple arkadaşının kıyamet gününde korktuğu şeyi kendisi adına üstleneceğini mi biliyor? «Kur'an'dan işittiği şeyin bâtıl olduğunu görüyor» şeklinde de açıklanmıştır. Kelbî ise: «Anlamı şudur: Ona bir Kur'an mı indirildi de yaptığı şeyin hak olduğunu gördü?» demiştir. Her ne olursa olsun, buradaki «görüyor» fiili kalbî görme (bilme) anlamındadır; gaybdan olup başkasına gizli kalan şeyleri gözüyle görüyor manasında basarî görmeden olması da caiz görülmüştür. { أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ } “Yoksa haber verilmedi mi?” yani bilakis ona bildirilmedi mi?
بِما فِي صُحُفِ مُوسى وهي التوراة وَإِبْراهِيمَ وبما في صحف إبراهيم التي نزلت عليه الَّذِي وَفَّى أي وفر وأتم ما أمر به، أو بالغ في الوفاء بما عاهد عليه الله تعالى، وقال ابن عباس: وفى بسهام الإسلام كلها ولم يوفها أحد غيره وهي ثلاثون سهما منها عشرة في براءة إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ [التوبة:
{ بِما فِي صُحُفِ مُوسى } “Musa'nın sayfalarındakiler” ki o Tevrat'tır, { وَإِبْراهِيمَ } “ve İbrahim'in [sayfalarındakiler]?” yani kendisine indirilen İbrahim'in sayfalarındakiler; { الَّذِي وَفَّى } “O çok vefalı olan [İbrahim].” Yani emrolunduğu şeyi tastamam yerine getiren veya Allah Teâlâ'ya verdiği ahde vefada son derece titiz davranan [İbrahim]. İbn Abbas şöyle demiştir: «İslâm'ın bütün hisselerini tastamam yerine getirdi; bunları ondan başka hiç kimse tastamam yerine getirmemiştir. Bunlar otuz hissedir: On tanesi Berâe (Tevbe) suresindeki { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } [Tevbe:
١١١] الآيات، وعشرة في الأحزاب إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ [الأحزاب: ٣٥] الآيات، وست في- قد أفلح المؤمنون- الآيات التي في أولها، وأربع في سأل سائل وَالَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ [المعارج: ٢٦] الآيات، وفي حديث ضعيف عن أبي أمامة يرفعه، وفّى بأربع ركعات كان يصليهن في كل يوم، وفي رواية يصليهن أول النهار.
111] ayetlerindedir. On tanesi Ahzâb suresindeki { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar...” [Ahzâb: 35] ayetlerindedir. Altı tanesi Kad Eflaha'l-Mü'minûn (Mü'minûn) suresinin başındaki ayetlerdedir. Dört tanesi ise Seele Sâilün (Meâric) suresindeki { وَالَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ } “Onlar ki ceza gününü tasdik ederler” [Meâric: 26] ayetlerindedir.» Ebû Ümâme'den merfû olarak gelen zayıf bir hadiste: «Her gün kıldığı dört rekatla vefa gösterdi» denilmiştir; bir rivayette ise «günün başında kıldığı» şeklindedir.
وأخرج أحمد من حديث معاذ بن أنس مرفوعا أيضا «ألا أخبركم لم سمى الله تعالى إبراهيم خليله الذي وفى لأنه كان يقول كلما أصبح وأمسى سبحان الله حين تمسون وحين تصبحون الآية»
Ahmed de Muâz b. Enes'ten yine merfû olarak şu hadisi rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ'nın, İbrahim'i 'vefa gösteren dostu' diye niçin isimlendirdiğini size haber vereyim mi? Çünkü o her sabah ve akşam: "Akşama erdiğinizde ve sabaha çıktığınızda Allah'ı tesbih edin..." ayetini okurdu.»
وقال عكرمة: وَفَّى بتبليغ هذه العشرة أن لا تزر إلى آخره «وقيل، وقيل:» والأولى العموم وهو مروي عن الحسن قال: ما أمره الله تعالى بشيء إلا وفى به وتخصيصه ﵇ بهذا الوصف لاحتماله ما لا يحتمله غيره، وفي قصة الذبح ما فيه كفاية وخص هذان النبيان ﵉ بالذكر قيل: لأنه فيما بين نوح وإبراهيم كانوا يأخذون الرجل بابنه وبأبيه وعمه وخاله، والزوج بامرأته، والعبد بسيده فأول من خالفهم إبراهيم وقرر ذلك موسى ولم يأت قبله مقرر مثله ﵇، وتقديمه لما أن صحفه أشهر عندهم وأكثر، وقرأ أبو أمامة الباهلي وسعيد بن جبير وأبو مالك الغفاري وابن السميفع وزيد بن علي «وفى» بتخفيف الفاء أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
İkrime şöyle demiştir: «{ وَفَّى } “Vefa gösterdi”; 'hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez' ifadesinden sonuna kadar olan bu on emri tebliğ etmekle [vefa gösterdi].» Şöyle ve böyle de denilmiştir; evlâ olan umumiliktir ki bu da Hasan'dan rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: «Allah Teâlâ ona ne emrettiyse hepsini tastamam yerine getirdi.» Bu vasfın ona aleyhisselâm tahsis edilmesi, başkasının kaldıramayacağı şeyleri kaldırmış olmasındandır; kurban kıssasında buna yetecek delil vardır. Bu iki peygamberin aleyhimesselâm zikre tahsis edilmesinin sebebi olarak şöyle denilmiştir: Çünkü Nûh ile İbrahim arasında insanlar kişiyi oğlundan, babasından, amcasından ve dayısından dolayı; kocayı karısından dolayı; köleyi de efendisinden dolayı sorumlu tutarlardı. Onlara ilk muhalefet eden İbrahim oldu, bunu Musa da pekiştirip yerleştirdi; ondan aleyhisselâm önce bunun gibi bir pekiştirici gelmemiştir. Musa'nın öne geçirilmesi ise onun sahifelerinin onların nezdinde daha meşhur ve daha çok olmasındandır. Ebû Ümâme el-Bâhilî, Saîd b. Cübeyr, Ebû Mâlik el-Gıfârî, İbnü's-Sümeyfe' ve Zeyd b. Ali fâ harfini şeddesiz olarak «vefâ» şeklinde okumuşlardır. { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez.”
أي إنه لا تحمل نفس من شأنها الحمل حمل نفس أخرى على أن (أن) هي المخففة من الثقيلة وضمير الشأن الذي هو اسمها محذوف، والجملة المنفية خبرها ومحل الجملة الجر على أنها بدل مما في صحف موسى، أو الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف والاستئناف بياني كأنه قيل: ما في صحفهما؟ فقيل: هو أَلَّا تَزِرُ إلخ، والمعنى أنه لا يؤاخذ أحد بذنب غيره ليتخلص الثاني عن عقابه، ولا يقدح في ذلك
Yani yük taşıma durumunda olan hiçbir nefis başka bir nefsin yükünü taşımaz. Buradaki (أن) şeddeli edattan hafifletilmiş (muhaffefe) olan edattır ve onun ismi olan şân zamiri hazfedilmiştir; menfî cümle ise onun haberidir. Bu cümlenin iraptaki yeri, Musa'nın sayfalarındakilerden bedel olarak cer yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref konumundadır ve beyânî bir isti'nâftır; sanki «O ikisinin sayfalarında ne vardı?» denilmiş de «O, hiçbir günahkârın başkasının yükünü taşımayacağıdır...» denilmiştir. Manası şudur: İkincisi azabından kurtulsun diye hiç kimse başkasının günahıyla cezalandırılmaz. Buna şu durum halel getirmez:
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من سن سنة سيئة فعليه وزرها ووزر من علم بها إلى يوم القيامة»
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı onun üzerinedir» buyruğu.
فإن ذلك وزر الإضلال الذي هو وزره لا وزر غيره، وقوله تعالى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى بيان لعدم إثابة الإنسان بعمل غيره إثر بيان عدم مؤاخذته بذنب غيره وَأَنْ كأختها السابقة، وما مصدرية وجوز كونها موصولة أي ليس له إلا سعيه، أو إلا الذي سعى به وفعله، واستشكل بأنه وردت أخبار صحيحة بنفع الصدقة عن الميت، منها ما
Zira bu, saptırma günahıdır ki o da başkasının değil bizzat kendisinin günahıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى } “İnsan için ancak kendi çalıştığı vardır” buyruğu, insanın başkasının günahından hesaba çekilmeyeceğinin beyan edilmesinin hemen ardından, başkasının ameliyle de sevap kazanamayacağının beyanıdır. Buradaki { وَأَنْ } de önceki benzeri gibidir; { ما } ise masdariyyedir, ism-i mevsûl olması da caizdir; yani onun için ancak kendi gayreti veya kendi gayret edip yaptığı şey vardır. Ancak ölü adına sadaka vermenin fayda sağladığına dair sahih rivayetlerin gelmiş olmasıyla bu husus müşkil görülmüştür; bunlardan biri de şudur:
أخرجه مسلم والبخاري وأبو داود والنسائي عن عائشة «أن رجلا قال لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن أمي افتلتت نفسها وأظنها لو تكلمت تصدقت فهل لها أجر إن تصدقت عنها؟ قال: نعم»
Müslim, Buhârî, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Âişe'den rivayet ettikleri hadistir: «Bir adam Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e: "Annem ansızın vefat etti; zannediyorum ki konuşabilseydi sadaka verirdi. Onun adına sadaka versem ona bir ecir var mıdır?" dedi. Peygamber: "Evet" buyurdu.»
وكذا بنفع الحج.
Aynı şekilde haccın faydası da böyledir.
أخرج البخاري ومسلم والنسائي عن ابن عباس قال: «أتى رجل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: إن أختي نذرت لأن تحج وأنها ماتت فقال النبي ﵊: لو كان عليها دين أكنت قاضيه؟ قال: نعم قال:
Buhârî, Müslim ve Nesâî İbn Abbas'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Bir adam Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip: "Kız kardeşim hac yapmayı adamıştı ve vefat etti" dedi. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: "Üzerinde bir borç olsaydı onu öder miydin?" buyurdu. Adam: "Evet" dedi. Peygamber:
فحق الله أحق بالقضاء»
"Öyleyse Allah'ın hakkı ödenmeye daha lâyıktır" buyurdu.»
وأجيب بأن الغير لما نوى ذلك الفعل له صار بمنزلة الوكيل عنه القائم مقامه شرعا فكأنه بسعيه، وهذا لا يتأتى إلا بطريق عموم المجاز، أو الجمع بين الحقيقة والمجاز عند من يجوزه، وأجيب أيضا بأن سعي غيره لما لم ينفعه إلا مبنيا على سعي نفسه من الإيمان فكأنه سعيه، ودل على بنائه على ذلك ما
Buna şöyle cevap verilmiştir: Başkası o fiili onun adına niyet ettiğinde, şer'an onun yerine geçen bir vekil konumunda olur; dolayısıyla sanki kendi gayretiyle yapılmış gibi kabul edilir. Bu da ancak umûm-ı mecaz yoluyla veya bunu caiz görenlere göre hakikat ile mecazın cem edilmesiyle mümkün olur. Yine şöyle de cevap verilmiştir: Başkasının gayreti, ancak kişinin kendi gayreti olan iman esası üzerine bina kılındığında ona fayda verdiği için, adeta onun kendi gayreti sayılmıştır. Bunun o temele dayandığına şu rivayet delalet etmektedir:
أخرجه أحمد عن
Ahmed'in rivayet ettiği hadis:
عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده أن العاص بن وائل نذر في الجاهلية أن ينحر مائة بدنة وأن هشاما ابنه نحو حصته خمسين وأن عمرا سأل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن ذلك فقال: «وأما أبوك فلو كان أقرّ بالتوحيد فصمت وتصدقت عنه نفعه ذلك»
Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre: Âs b. Vâil Câhiliye döneminde yüz deve kurban etmeyi adamıştı. Oğlu Hişâm kendi payına düşen elli deveyi kesti; Amr ise bunu Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e sordu. Peygamber: «Babana gelince, şayet tevhidi ikrar etmiş olsaydı da sen onun adına oruç tutup sadaka verseydin bu ona fayda verirdi» buyurdu.
وأجيب بهذا عما قيل: إن تضعيف الثواب الوارد في الآيات ينافي أيضا القصر على سعيه وحده، وأنت تعلم ما في الجواب من النظر، وقال بعض أجلة المحققين إنه ورد في الكتاب والسنة ما هو قطعي في حصول الانتفاع بعمل الغير وهو ينافي ظاهر الآية فتقيد بما لا يهبه العامل، وسأل والي خراسان عبد الله بن طاهر الحسين بن الفضل عن هذه الآية مع قوله تعالى: وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ [البقرة: ٢٦١] فقال: ليس له بالعدل إلا ما سعى وله بالفضل ما شاء الله تعالى فقبل عبد الله رأس الحسين وقال عكرمة: كان هذا الحكم في قوم إبراهيم وموسى ﵉، وأما هذه الأمة فللإنسان منها سعي غيره يدل عليه
Ayetlerde geçen sevabın kat kat artırılmasının da yalnızca kişinin kendi gayretine hasredilmesiyle çeliştiği yönündeki iddiaya da bu şekilde cevap verilmiştir; sen ise bu cevabın tartışmaya açık olduğunu bilirsin. Seçkin muhakkiklerden bazıları şöyle demiştir: Kitap ve Sünnet'te başkasının amelinden faydalanmanın gerçekleşeceğine dair kat'î deliller gelmiştir; bu ise ayetin zahiriyle çeliştiğinden, ameli yapanın bağışlamadığı durumlarla kayıtlanır. Horasan valisi Abdullah b. Tâhir, Hüseyin b. el-Fadl'a bu ayet ile Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir” [Bakara: 261] buyruğu arasındaki ilişkiyi sordu. O da: «Adalet gereği ona ancak kendi gayreti vardır; lütuf gereği ise Allah Teâlâ'nın dilediği vardır» dedi. Bunun üzerine Abdullah, Hüseyin'in başını öptü. İkrime şöyle demiştir: Bu hüküm İbrahim ve Musa'nın aleyhimesselâm kavminde idi. Bu ümmete gelince, insan için başkasının gayreti de vardır; buna şu rivayet delalet eder:
حديث سعد بن عبادة «هل لأمي إذا تطوعت عنها؟ قال صلى الله تعالى عليه وسلم: نعم»
Sa'd b. Ubâde'nin hadisi: «Onun adına nafile ibadet etsem anneme bir faydası olur mu? Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: "Evet" buyurdu.»
وقال الربيع: الإنسان هنا الكافر، وأما المؤمن فله ما سعى وما سعى له غيره، وعن ابن عباس أن الآية منسوخة بقوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ [الطور: ٢١] وقد أخرج عنه ما يشعر به أبو داود والنحاس كلاهما في الناسخ، وابن جرير وابن المنذر وابن مردويه، وتعقب أبو حيان رواية النسخ بأنها لا تصح لأن الآية خبر لم تتضمن تكليفا ولا نسخ في الأخبار. وما يتوهم جوابا من أنه تعالى أخبر في شريعة موسى وإبراهيم ﵉ أن لا يجعل الثواب لغير العامل ثم جعله لمن بعدهم من أهل شريعتنا مرجعه إلى تقييد الأخبار لا إلى النسخ إذ حقيقته أن يراد المعنى، ثم من بعد ذلك ترتفع إرادته، وهذا تخصيص الإرادة بالنسبة إلى أهل الشرائع فافهمه، وقيل: اللام بمعنى على أي ليس على الإنسان غير سعيه، وهو بعيد من ظاهرها ومن سياق الآية أيضا فإنها وعظ للذي تولى وأعطى قليلا وأكدا، والذي أميل إليه كلام الحسين، ونحوه كلام ابن عطية قال: والتحرير عندي في هذا الآية أن ملاك المعنى هو اللام من قوله سبحانه: لِلْإِنْسانِ فإذا حققت الشيء الذي حق الإنسان أن يقول فيه لي كذا لم تجده إلا سعيه وما يكون من رحمة بشفاعة، أو رعاية أب صالح، أو أبن صالح، أو تضعيف حسنات، أو نحو ذلك فليس هو للإنسان ولا يسعه أن يقول لي كذا وكذا إلا على تجوّز، وإلحاق بما هو حقيقة انتهى.
Rebî' ise şöyle demiştir: Buradaki insan kâfirdir; mümine gelince, onun için hem kendi gayreti hem de başkasının onun için yaptığı gayret vardır. İbn Abbas'tan ayetin Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “İman edenler ve soyları da imanda kendilerine tâbi olanlar var ya, işte biz onların nesillerini de kendilerine kattık” [Tûr: 21] buyruğuyla neshedildiği rivayet edilmiştir. Ebû Dâvûd ve en-Nahhâs en-Nâsih adlı eserlerinde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye ondan bunu hissettiren rivayetler nakletmişlerdir. Ebû Hayyân nesh rivayetini eleştirerek bunun sahih olamayacağını, çünkü ayetin bir haber olduğunu, bir teklif içermediğini ve haberlerde neshin olamayacağını belirtmiştir. Şöyle bir cevap zannedilebilir: Allah Teâlâ Musa ve İbrahim'in aleyhimesselâm şeriatında sevabı amel edenden başkasına vermeyeceğini haber vermiş, sonra da onlardan sonrakilere, bizim şeriatımızın ehline bunu vermiştir; ancak bu durum haberlerin takyid edilmesine racidir, neshe değil. Zira neshin hakikati bir mananın irade edilmesi, ardından bu iradenin ortadan kalkmasıdır; bu ise şeriat ehline nispetle iradenin tahsisidir, bunu iyi anla. «Lâm (لِ) harfi 'alâ (عَلى) anlamındadır; yani insanın aleyhine ancak kendi gayreti vardır» da denilmiştir; fakat bu, ayetin zahirinden ve siyakından uzaktır, zira ayet yüz çeviren, azıcık verip sonra kesen kimseye bir vaazdır. Benim meylettiğim görüş Hüseyin'in sözüdür; İbn Atiyye'nin sözü de buna benzerdir, o şöyle der: «Bu ayette bana göre tahkik şudur: Mananın esası Sübhânehu'nun: { لِلْإِنْسانِ } “İnsan için vardır” buyruğundaki lâm harfidir. İnsanın 'bu bana aittir' demeye hak kazandığı şeyi tahkik ettiğinde, bunun ancak kendi gayreti olduğunu görürsün; şefaat yoluyla olan rahmet, salih babanın yahut salih evladın gözetilmesi, iyiliklerin katlanması veya benzeri şeyler ise insana ait değildir ve mecaz yoluyla ve hakikat olana ilhak edilme dışında insanın 'benim şu kadar şu kadar hakkım var' demesi mümkün değildir.» Sözü bitti.
ويعلم من مجموع ما تقدم أن استدلال المعتزلة بالآية على أن العبد إذا جعل ثواب عمله أي عمل كان لغيره لا ينجعل ويلغو جعله غير تام وكذا استدلال الإمام الشافعي بها على أن ثواب القراءة لا تلحق الأموات- وهو مذهب الإمام مالك- بل قال الامام ابن الهمام: إن مالكا والشافعي لا يقولان بوصول العبادات البدنية المحضة كالصلاة والتلاوة بل غيرها كالصدقة والحج، وفي الإذكار للنووي عليه الرحمة المشهور من مذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه وجماعة أنها لا تصل، وذهب أحمد بن حنبل وجماعة من العلماء ومن أصحاب الشافعي إلى أنه تصل، فالاختيار أن يقول القارئ بعد فراغه اللهم أوصل ثواب ما قرأته إلى فلان، والظاهر أنه إذا قال ذلك ونحوه كوهبت ثواب ما قرأته لفلان بقلبه كفى، وعن بعضهم اشتراط نية النيابة أول القراءة وفي القلب منه شيء، ثم الظاهر أن ذلك إذا لم تكن القراءة بأجرة أما إذا كانت بها كما يفعله أكثر الناس اليوم فإنهم يعطون حفظة القرآن أجرة ليقرؤوا لموتاهم فيقرؤون لتلك الأجرة فلا يصل ثوابها إذ لا ثواب لها ليصل لحرمة أخذ الاجرة على قراءة القرآن وإن لم يحرم على تعليمه كما حققه خاتمة الفقهاء المحققين الشيخ محمد الأمين بن عابدين الدمشقي رحمه الله تعالى، وفي الهداية من كتاب الحج عن الغير إطلاق صحة جعل الإنسان عمله لغيره ولو صلاة وصوما عند أهل السنة والجماعة، وفيه ما علمت ما مرّ آنفا.
Geçen açıklamaların tamamından anlaşılmaktadır ki, Mutezile'nin bu ayeti delil getirerek kulun hangi amel olursa olsun amelinin sevabını başkasına bağışladığında bunun gerçekleşmeyeceği ve bağışlamanın hükümsüz kalacağı yönündeki istidlali tam değildir. Aynı şekilde İmam Şâfiî'nin bu ayetle Kur'an okuma sevabının ölülere ulaşmayacağına dair istidlali de böyledir —ki bu İmam Mâlik'in de mezhebidir—. Hatta İmam İbnü'l-Hümâm, Mâlik ve Şâfiî'nin namaz ve tilavet gibi sırf bedenî ibadetlerin ulaşmayacağını söylediklerini, fakat sadaka ve hac gibi diğer amellerin ulaşacağını söylediklerini belirtmiştir. Nevevî'nin —ona rahmet olsun— el-Ezkâr adlı eserinde: «Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ve bir cemaatin meşhur olan mezhebine göre sevap ulaşmaz; Ahmed b. Hanbel, bir grup âlim ve Şâfiî'nin ashabından bir cemaat ise ulaşacağı görüşüne gitmiştir. Tercih edilen şudur: Okuyan kimse bitirdikten sonra 'Allahım, okuduğumun sevabını filancaya ulaştır' demelidir. Zahir olan şudur ki, bunu ve benzeri şekilde kalbiyle 'okuduğumun sevabını filancaya bağışladım' dese yeterli olur.» Bazılarından okumanın başında niyabet niyetinin şart olduğu nakledilmiştir; fakat bu konuda kalpte bir tereddüt vardır. Ayrıca zahir olan şudur ki bu, okuma ücret karşılığı olmadığında geçerlidir; günümüzde insanların çoğunun yaptığı gibi ücret karşılığı olursa, zira onlar Kur'an hafızlarına ölüleri için okusunlar diye ücret vermekte, onlar da bu ücret için okumaktadırlar, binaenaleyh onun sevabı ulaşmaz; çünkü Kur'an öğretimi karşılığında ücret almak haram kılınmamış olsa da Kur'an okuma karşılığında ücret almanın haram oluşu sebebiyle ortada ulaşacak bir sevap yoktur; nitekim muhakkik fakihlerin sonuncusu Şeyh Muhammed el-Emîn b. Âbidîn ed-Dımaşkî —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— bunu tahkik etmiştir. el-Hidâye'nin başkası adına hac bahsinde, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat nezdinde insanın namaz ve oruç bile olsa amelini başkasına kılmasının mutlak olarak sahih olduğu belirtilmektedir; az önce geçen açıklamalardan durumun ne olduğunu öğrenmiş oldun.
وقال الخفاجي: هو محتاج إلى التحرير وتحريره أن محل الخلاف العبادة البدنية هل تقبل النيابة فتسقط عمن لزمته فعل غيره سواء كان بإذنه أو لا بعد حياته أم لا فهذا وقع في الحج كما ورد في الأحاديث الصحيحة، أما الصوم فلا، وما
Hafâcî şöyle demiştir: «Bu konu tahkike muhtaçtır. Tahkiki şudur: İhtilafın yeri, bedenî ibadetin niyabet kabul edip etmeyeceğidir; yani ister onun izniyle olsun ister olmasın vefatından sonra başkasının yapmasıyla mükellef olandan düşer mi düşmez mi? Bu durum sahih hadislerde geldiği üzere hacda vaki olmuştur; oruca gelince, hayır. Şu hadiste gelene gelince:
ورد في حديث «من مات وعليه صيام صام عنه وليه»
«Kim üzerinde orç borcu varken ölürse, onun yerine velisi oruç tutsun» hadisi,
وكذا غيره من العبادات فقال الطحاوي: إنه كان في صدر الإسلام ثم نسخ وليس الكلام في الفدية وإطعام الطعام فإنه بدل وكذا إهداء الثواب سواء كان بعينه أو مثله فإنه دعاء وقبوله بفضله ﷿ كالصدقة عن الغير فأعرفه انتهى فلا تغفل.
ve diğer ibadetler hakkında Tahâvî şöyle demiştir: Bu İslâm'ın ilk dönemindeydi, sonra neshedildi. Söz konusu olan fidye ve yemek yedirme değildir; çünkü o bir bedeldir. Aynı şekilde sevabı bağışlamak da —ister bizzat kendisi olsun ister misli olsun— böyledir; zira o bir duadır ve onun kabulü, başkası adına sadaka vermekte olduğu gibi O'nun azze ve celle lütfuna bağlıdır. Bunu böyle bil.» Sözü bitti, gafil olma.
وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى أي يعرض عليه ويكشف له يوم القيامة في صحيفته وميزانه من أريته الشيء، وفي البحر يراه حاضرو القيامة ويطلعون عليه تشريفا للمحسن وتوبيخا للمسيء ثُمَّ يُجْزاهُ أي يجزى الإنسان سعيه، يقال: جزاه الله ﷿ بعمله وجزاه على عمله وجزاه عمله بحذف الجار وإيصال الفعل، وقوله تعالى: الْجَزاءَ الْأَوْفى مصدر مبين للنوع وإذا جاز وصف المجزي به بالأوفى جاز وصف الحدث عن الجزاء لملابسته له، وجوز كونه مفعولا به بمعنى المجزي به وحينئذ يكون الفعل في حكم المتعدي إلى ثلاثة مفاعيل. ولا بأس لأن الثاني بالحذف والإيصال لا التوسع فيجيء فيه الخلاف، وبعضهم يجعل الجزاء منصوبا بنزع الخافض، وجوز أن يكون الضمير المنصوب في يُجْزاهُ للجزاء لا للسعي، والْجَزاءَ الْأَوْفى عليه عطف بيان، أو بدل كما في قوله تعالى: وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا [الأنبياء: ٣] وتعقبه أبو حيان بأن فيه إبدال الظاهر من الضمير وهي مسألة خلافية والصحيح المنع وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى أي إن انتهاء الخلق ورجوعهم إليه تعالى لا إلى غيره سبحانه استقلالا ولا اشتراكا، والمراد بذلك رجوعهم إليه سبحانه يوم القيامة حين يحشرون ولهذا قال غير واحد: أي إلى حساب ربك أو إلى ثوابه تعالى من الجنة وعقابه من النار الانتهاء، وقيل: المعنى أنه ﷿ منتهى الأفكار فلا تزال الأفكار تسير في بيداء حقائق الأشياء وماهياتها والإحاطة بما فيها حتى إذا وجهت إلى حرم ذات الله ﷿ وحقائق صفاته سبحانه وقفت وحرنت وانتهى سيرها، وأيد بما
{ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } “Ve şüphesiz onun çalışması yakında görülecektir.” Yani «ona bir şeyi gösterdim» kullanımından hareketle, kıyamet gününde amel defterinde ve mizanında kendisine arz edilecek ve açığa çıkarılacaktır. el-Bahr'da: İyilik yapanı taltif etmek, kötülük yapanı ise kınamak için kıyamette bulunanlar onu görecek ve ona muttali olacaklardır. { ثُمَّ يُجْزاهُ } “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” yani insana gayretinin karşılığı verilecektir. Harf-i cerin hazfi ve fiilin doğrudan mef'ûle ulaşmasıyla «Allah ona ameliyle karşılık verdi», «ona ameline karşılık ceza verdi» ve «ona amelinin karşılığını verdi» denir. Teâlâ'nın: { الْجَزاءَ الْأَوْفى } “En eksiksiz karşılıkla” buyruğu, türü açıklayan bir masdardır; karşılık olarak verilen şeyin «en eksiksiz» (el-evfâ) şeklinde nitelenmesi caiz olduğuna göre, onunla olan irtibatı sebebiyle karşılık verme fiilinin bu şekilde nitelenmesi de caizdir. Bunun, «karşılık olarak verilen şey» anlamında mef'ûlün bih olması da caiz görülmüştür; bu takdirde fiil üç mef'ûle geçişli hükmünde olur. Bunda bir sakınca yoktur, çünkü ikinci mef'ûl genişletme (tevessü') yoluyla değil, hazf ve îsâl yoluyladır; dolayısıyla bunda ihtilaf ortaya çıkar. Bazıları { الْجَزاءَ } kelimesini hazf-ı hâfızla mensub kabul ederler. { يُجْزاهُ } ifadesindeki mensub zamirin amele değil de cezaya (karşılığa) ait olması, { الْجَزاءَ الْأَوْفى } ifadesinin de Teâlâ'nın: { وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zulmedenler fısıldaşmayı gizlediler” [Enbiyâ: 3] ayetinde olduğu gibi onun üzerine atf-ı beyân yahut bedel olması da caiz görülmüştür. Ebû Hayyân buna itiraz ederek, bunda zâhir ismin zamirden bedel yapılmasının söz konusu olduğunu, bunun ise ihtilaflı bir mesele olup sahih olanın menedilmesi olduğunu belirtmiştir. { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir.” Yani mahlukatın nihai varışı ve dönüşü müstakil olarak da ortaklaşa da başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'yadır. Bununla kastedilen, haşrolundukları gün Sübhânehu'ya dönmeleridir. Bu sebeple birçok âlim: «Yani varış, Rabbinin hesabına yahut O'nun cennet şeklindeki sevabına ve cehennem şeklindeki cezasına doğrudur» demiştir. «Anlamı, O'nun azze ve celle fikirlerin nihai noktası olduğudur; fikirler, eşyanın hakikatleri, mahiyetleri ve içindekileri kuşatma çölünde durmaksızın yol alır; ta ki Allah'ın azze ve celle zâtının ve sıfatlarının hakikatlerinin haremine yöneldiğinde durur, inat eder ve yürüyüşü son bulur» da denilmiştir. Bu görüş şu rivayetle desteklenmiştir:
أخرجه البغوي عن أبي بن كعب عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال في الآية: «لا فكرة في الرب» وأخرجه أبو الشيخ في العظمة عن سفيان الثوري
Begavî'nin Übey b. Kâ'b'dan, onun da Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den bu ayet hakkında rivayet ettiği: «Rab hakkında fikir yürütmek yoktur» hadisi. Bunu Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Süfyân es-Sevrî'den de rivayet etmiştir.
،
Ayrıca
وروي عنه ﵊ «إذا ذكر الرب فانتهوا»
ondan aleyhisselâm «Rab anıldığında [düşünmeyi] bırakın» buyurduğu da rivayet edilmiştir.
،
Yine
وأخرج ابن ماجة عن ابن عباس قال: «مر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم على قوم يتفكرون في الله فقال: تفكروا في الخلق ولا تفكروا في الخالق فإنكم لن تقدروه»
İbn Mâce İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Allah hakkında tefekküre dalan bir topluluğun yanına uğradı ve şöyle buyurdu: "Yaratılanlar hakkında tefekkür edin, Yaratıcı hakkında tefekkür etmeyin; zira siz O'nun kadrini takdir edemezsiniz."»
وأخرج أبو الشيخ عن أبي ذر قال:
Ebû'ş-Şeyh de Ebû Zerr'den şöyle rivayet etmiştir:
«قال رسول الله ﷺ: تفكروا في خلق الله ولا تفكروا في الله فتهلكوا» .
«Resûlullah ﷺ: "Allah'ın yarattıkları hakkında tefekkür edin, Allah hakkında tefekkür etmeyin; yoksa helâk olursunuz" buyurdu.»
واستدل بذلك من قال باستحالة معرفته ﷿ بالكنه، والبحث في ذلك طويل، وأكثر الأدلة النقلية على عدم الوقوع، وقرأ أبو السمال، وإن بالكسر هنا وفيما بعد على أن الجمل منقطعة عما قبلها فلا تكون مما في الصحف وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى خلق فعلي الضحك والبكاء، وقال الزمخشري: خلق قوتي الضحك والبكاء، وفيه دسيسة اعتزال، وقال الطيبي: المراد خلق السرور والحزن أو ما يسر ويحزن من الأعمال الصالحة والطالحة، ولذا قرن بقوله تعالى: وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا وعليه فهو مجاز ولا يخفى أن الحقيقة أيضا تناسب الإماتة والإحياء لا سيما والموت يعقبه البكاء غالبا والإحياء عند الولادة الضحك وما أحسن قوله:
O'nun azze ve celle künhüyle bilinmesinin imkânsız olduğunu söyleyenler bununla delil getirmişlerdir; bu konudaki tartışma uzundur ve naklî delillerin çoğu bunun vaki olmayacağı yönündedir. Ebü's-Semmâl cümlelerin kendilerinden öncekilerden kopuk olduğu ve dolayısıyla sahifelerde yer alanlardan sayılmayacağı gerekçesiyle burada ve sonrasında kesra ile «ve inne» şeklinde okumuştur. { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } “Ve şüphesiz güldüren de ağlatan da O'dur.” Yani gülme ve ağlama fiillerini yaratmıştır. Zemahşerî: «Gülme ve ağlama güçlerini yaratmıştır» demiştir ki bunda İ'tizâlî bir şaibe vardır. Tîbî ise: «Kastedilen, sevinç ve hüznü yahut sevindiren ve üzen salih ve kötü amelleri yaratmasıdır; bundan dolayı Teâlâ'nın: { وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا } “Ve şüphesiz öldüren de dirilten de O'dur” buyruğuyla birlikte zikredilmiştir» demiştir. Buna göre bu bir mecazdır; fakat hakikatin de öldürme ve diriltmeye uygun olduğu gizli değildir, zira özellikle ölümün ardından çoğunlukla ağlama, doğum esnasında dirilmenin ardından ise gülme gelir. Şu şairin sözü ne kadar da güzeldir:
ولدتك أمك يا ابن آدم باكيا ... والناس حولك يضحكون سرورا
Annen seni doğurdu ey Âdemoğlu ağlayarak... / İnsanlar ise etrafında sevinçle gülüyordu.
فاجهد لنفسك أن تكون إذا بكوا ... في يوم موتك ضاحكا مسرورا
Öyleyse kendin için çabala ki onlar ağladıklarında... / Öldüğün gün sen gülen ve sevinen olasın.
وقال مجاهد الكلبي: أَضْحَكَ أهل الجنة وَأَبْكى أهل النار، وقيل: أَضْحَكَ الأرض بالنبات وَأَبْكى السماء بالمطر، وتقديم الضمير وتكرير الإسناد للحصر أي إنه تعالى فعل ذلك لا غيره سبحانه، وكذا في
Mücâhid ve Kelbî: «Cennet ehlini güldürdü, cehennem ehlini ağlattı» demişlerdir. «Yeryüzünü bitkilerle güldürdü, gökyüzünü yağmurla ağlattı» da denilmiştir. Zamirin öne alınması ve isnadın tekrarlanması hasr içindir; yani bunu başkası değil, bizzat Allah Teâlâ yapmıştır. Aynı durum şunda da geçerlidir:
أنه هُوَ أَماتَ وَأَحْيا فلا يقدر على الإماتة والإحياء غير ﷿، والقاتل إنما ينقض البنية الإنسانية ويفرق أجزاءها والموت الحاصل بذلك فعل الله تعالى على سبيل العادة في مثله فلا إشكال في الحصر وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى من نوع الإنسان وغيره من أنواع الحيوانات ولم يذكر الضمير على طرز ما تقدم لأنه لا يتوهم نسبة خلق الزوجين إلى غيره ﷿ مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى أي تدفق في الرحم يقال: أمنى الرجل ومنى بمعنى، وقال الأخفش:
{ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا } “Şüphesiz öldüren de dirilten de O'dur.” Zira öldürmeye ve diriltmeye O'ndan azze ve celle başkası güç yetiremez; katil ise ancak insan bedeninin yapısını bozar ve parçalarını ayırır, bununla hâsıl olan ölüm ise benzeri durumlarda âdet yoluyla gerçekleşen Allah Teâlâ'nın fiilidir; dolayısıyla hasr ifadesinde bir müşkillik yoktur. { وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Ve şüphesiz iki çifti, erkeği ve dişiyi yaratan da O'dur.” Gerek insan türünden gerekse diğer hayvan türlerinden [yaratmıştır]. Çiftleri yaratmanın O'ndan azze ve celle başkasına nispet edilmesi vehmedilemeyeceği için burada önceki tarzda [fasıl] zamiri zikredilmemiştir. { مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى } “Döküldüğü zaman bir nutfeden (meniden).” Yani rahme döküldüğü zaman. Meninin dökülmesini ifade etmek için hem «emnâ» hem de «menâ» aynı anlamda kullanılır. Ahfeş ise şöyle demiştir:
أي تقدر يقال منى لك الماني أي قدر لك المقدر، ومنه المنا الذي يوزن به فيما قبل، والمنية وهي الأجل المقدر للحيوان وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى أي الإحياء بعد الإماتة وفاء بوعده جل شأنه: وفي البحر لما كانت هذه النشأة ينكرها الكفار بولغ بقوله تعالى عليه كأنه تعالى أوجب ذلك على نفسه، وفي الكشاف قال سبحانه: عَلَيْهِ لأنها واجبة في الحكمة ليجازي على الإحسان والإساءة وفيه مع كونه على طريق الاعتزال نظر، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو- النشاءة- بالمد وهي أيضا مصدر نشأة الثلاثي وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى
Yani takdir edildiği zaman. «Takdir eden senin için takdir etti» manasında kullanılır; tartı aleti olan 'menâ' (mınâ) ve hayvan için takdir edilen ecel manasındaki 'meniyye' (ölüm) kelimeleri de buradan gelmektedir. { وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى } “Ve şüphesiz diğer diriltme (ahiret dirilişi) de O'na aittir.” Yani şânı yüce olanın vaadini yerine getirmesi gereği öldürdükten sonra diriltmesi [O'na aittir]. el-Bahr'da şöyle denir: Kâfirler bu dirilişi inkâr ettiklerinden dolayı Teâlâ'nın { عَلَيْهِ } “O'nun üzerinedir” buyruğuyla mübalağa yapılmıştır; adeta Teâlâ bunu kendi zâtına vacip kılmıştır. el-Keşşâf'ta ise: Sübhânehu iyiliğe ve kötülüğe karşılık versin diye hikmet gereği vacip olduğundan { عَلَيْهِ } buyurmuştur, denilmiştir; ancak bu açıklama İ'tizâlî üslup üzere olmasıyla birlikte tartışmaya açıktır. İbn Kesîr ve Ebû Amr med ile «en-Neş'âe» şeklinde okumuşlardır; bu da sülâsî olan «neş'eh»nin masdarıdır. { وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى } “Ve şüphesiz zengin eden de sermaye veren de O'dur.”
وأعطى القنية وهو ما يبقى ويدوم من الأموال ببقاء نفسه أو أصله كالرياض والحيوان والبناء، وإفراد ذلك بالذكر مع دخوله في قوله تعالى: أَغْنى لأن القنية أنفس الأموال وأشرفها، وفي البحر يقال: قنيت المال أي كسبته ويعدى أيضا بالهمزة والتضعيف فيقال: أقناه الله تعالى مالا وقناه الله تعالى مالا، وقال الشاعر:
Ve kınaye (sermaye/mülk) vermiştir ki bu da bahçeler, hayvanlar ve binalar gibi kendisinin yahut aslının bekasıyla mallardan geride kalan ve devam eden şeydir. Teâlâ'nın: { أَغْنى } “Zengin etti” buyruğunun kapsamına girmesine rağmen bunun ayrıca zikredilmesi, kınayenin (kalıcı mülkün) malların en değerlisi ve en şereflisi olmasındandır. el-Bahr'da: Mal kazandım manasında kullanılır; hemze ve şedde ile de geçişli yapılır; nitekim «Allah ona mal kazandırdı» denir. Şair şöyle demiştir:
كم من غني أصاب الدهر ثروته ... ومن فقير يقني بعد إقلال
Nice zengin vardır ki zaman onun servetini yok etmiştir... / Nice fakir de vardır ki darlıktan sonra kalıcı mülk edinir.
أي يقني المال، وعن ابن عباس أَغْنى مول، وَأَقْنى أرضى. وهو بهذا المعنى مجاز من القنية قال الراغب: وتحقيق ذلك أنه جعل له قنية من الرضا والطاعة وذلك أعظم القنائن، ولله تعالى در من قال:
Yani malı mülk edinir. İbn Abbas'tan: «Zengin etti, yani mal sahibi kıldı; mülk verdi (eknâ), yani razı etti» rivayeti gelmiştir. Bu manasıyla kınaye kelimesinden mecazdır. Râgıb şöyle der: «Bunun tahkiki şudur: O kimse için rıza ve itaatten bir sermaye (kınaye) kılmıştır ki bu, sermayelerin en büyüğüdür.» Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
هل هي إلا مدة وتنقضي ... ما يغلب الأيام إلا من رضي
Bu ancak gelip geçici bir süreden ibarettir... / Günlere ancak razı olan kimse galip gelir.
وعن ابن زيد والأخفش أَقْنى أفقر، ووجه بأنهما جعلا الهمزة فيه للسلب والإزالة كما في أشكى، وقيل:
İbn Zeyd ve Ahfeş'ten { أَقْنى } fiilinin «fakir kıldı» anlamında olduğu nakledilmiştir; bu da onların hemzeyi 'eşkâ' fiilinde olduğu gibi giderme ve yok etme (selb ve izâle) için kabul etmeleriyle açıklanmıştır. Şöyle de denilmiştir:
إنهما جعلا أَقْنى بمعنى جعل له الرضا والصبر قنية كناية عن ذلك ليظهر فيه الطباق كما في أَماتَ وَأَحْيا وأَضْحَكَ وَأَبْكى وفسره بأفقر أيضا الحضرمي إلا أنه كما أخرج عنه ابن جرير وأبو الشيخ قال أَغْنى نفسه سبحانه و «أفقر» الخلائق إليه ﷿، والظاهر على تقدير اعتبار المفعول في جميع الأفعال المتقدمة أن يكون من المحدثات الصالحة لتعلق الفعل، وعندي أن أَغْنى سبحانه نفسه كأوجد جل شأنه نفسه لا يخلو عن سماجة وإيهام محذور، وإنما لم يذكر مفعول لأن القصد إلى الفعل نفسه وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى هي الشِّعْرى العبور بفتح العين المهملة والباء الموحدة والراء المهملة بعد الواو، وتقال الشِّعْرى أيضا على الغميصاء بغين معجمة مضمومة وميم مفتوحة بعدها ياء مثناء تحتية وصاد مهملة ومد، والأولى في الجوزاء، وإنما قيل لها العبور لأنها عبرت المجرة فلقيت سهيلا ولأنها تراه إذا طلع كأنها ستعبر وتسمى أيضا كلب الجبار لأنها تتبع الجوزاء المسماة بالجبار كما تتبع الكلب الصائد أو الصيد، والثانية في ذراع الأسد المبسوطة، وإنما قيل لها الغميصاء لانها بكت من فراق سهيل فغمصت عينها، والغمص ما سال من الرمص وهو وسخ أبيض يجتمع في الموق، وذلك من زعم العرب أنهما أختا سهيل، وفي القاموس من أحاديثهم أن الشعرى العبور قطعت المجرة فسميت عبورا وبكت الأخرى على أثرها حتى غمصت ويقال لها الغموص أيضا، وقيل: زعموا أن سهيلا والشِّعْرى كانا زوجين فانحدر سهيل وصار يمانيا فاتبعه الشعرى فعبرت المجرة فسميت العبور وأقامت الغميصاء وسميت بذلك لأنها دون الأولى ضياء، وكل ذلك من تخيلاتهم الكاذبة التي لا حقيقة لها، والمتبادر عند الإطلاق وعدم الوصف العبور لأنها أكبر جرما وأكثر ضياء وهي التي عبدت من دون الله سبحانه في الجاهلية.
Onlar, { أَماتَ وَأَحْيا } ve { أَضْحَكَ وَأَبْكى } ayetlerinde olduğu gibi tıbâk sanatının ortaya çıkması için bundan kinaye olarak { أَقْنى } fiilini «onun için rıza ve sabrı bir sermaye kıldı» manasında almışlardır. Hadramî de onu «fakir kıldı» şeklinde tefsir etmiştir; ancak İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in kendisinden rivayet ettiğine göre o: «Sübhânehu kendi zâtını zengin kıldı, mahlukatı ise Kendisine azze ve celle muhtaç (fakir) kıldı» demiştir. Zahir olan, geçen bütün fiillerde mef'ûlün takdir edilmesi durumunda bunun fiilin taallukuna elverişli yaratılmış şeylerden olmasıdır. Bana göre Sübhânehu'nun 'Kendi zâtını zengin kıldı' demesi, şânı yüce olanın 'Kendi zâtını var etti' demesi gibi uygunsuzluktan ve sakıncalı bir vehimden uzak değildir. Mef'ûlün zikredilmemesi ise kastın bizzat fiilin kendisine yönelik olmasındandır. { وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى } “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur.” Bu yıldız, ayın harfinin fethası, tek noktalı bâ ve vâv'dan sonra gelen noktasız râ ile «Şi'râ el-Abûr»dur. Şi'râ ismi, noktalı gaynın zammesi, meftuh mîm ve ardından gelen iki noktalı yâ, noktasız sâd ve med ile «el-Gumeysâ» için de kullanılır. Birincisi Cevzâ (İkizler/Avcı) burcundadır. Ona 'el-Abûr' denilmesi, Samanyolu'nu geçip Süheyl ile buluşmasından ve doğduğunda sanki geçecekmiş gibi onu görmesindendir; ayrıca avcıyı yahut avı takip eden köpek gibi el-Cebbâr diye isimlendirilen Cevzâ'yı takip ettiği için ona 'Kelbü'l-Cebbâr' da denir. İkincisi ise Aslan burcunun açık kolundadır. Ona 'el-Gumeysâ' denilmesinin sebebi ise Süheyl'in ayrılığından ağlayıp gözünün çapaklanmasıdır (gamisa). Gamis, göz pınarında toplanan beyaz kir olan çapak akıntısıdır. Bu, Arapların bu iki yıldızın Süheyl'in iki kız kardeşi olduğu yönündeki iddialarındandır. el-Kâmûs'ta onların anlatılarından nakledildiğine göre Şi'râ el-Abûr Samanyolu'nu geçmiş ve bu yüzden 'Abûr' (geçen) diye isimlendirilmiş; diğeri ise onun peşinden gözü çapaklanıncaya kadar ağlamıştır, ona 'el-Gamûs' da denir. Şöyle de denilmiştir: Onlar Süheyl ile Şi'râ'nın eş olduklarını, Süheyl'in aşağı inip Yemen tarafına geçtiğini, Şi'râ'nın da onu takip edip Samanyolu'nu geçtiğini ve bu sebeple 'el-Abûr' diye isimlendirildiğini, el-Gumeysâ'nın ise kaldığını ve birincisinden daha az parlak olduğu için bu isimle adlandırıldığını iddia etmişlerdir. Bunların hepsi onların aslı astarı olmayan bâtıl hayallerindendir. Mutlak olarak ve vasıfsız zikredildiğinde ilk akla gelen 'el-Abûr'dur; çünkü o cisim olarak daha büyük ve ışığı daha fazladır; Câhiliye döneminde Allah Sübhânehu'dan başka kendisine tapılan yıldız da odur.
قال السدي: عبدتها حمير وخزاعة، وقال غيره: أول من عبدها أبو كبشة رجل من خزاعة، أو هو سيدهم واسمه وخز بن غالب وكان المشركون يقولون للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم: ابن أبي كبشه شبهوه به لمخالفته قومه في عبادة الأصنام، وذكر بعضهم أنه أحد أجداده ﵊ من قبل أمه وأنهم كانوا يزعمون أن كل صفة في المرء تسري إليه من أحد أصوله فيقولون نزع إليه عرق كذا، وعرق الخال نزاع، وقيل: هو كنية وهب بن عبد مناف جده صلى الله تعالى عليه وسلم من قبل أمه، وقولهم له ﵊ ذلك على ما يقتضيه ظاهر القاموس لأنه صلى الله تعالى عليه وسلم في الشبه الخلقي دون المخالفة، وقيل: كنية زوج حليمة السعدية مرضعته ﵊، وقيل: كنية عم ولدها ولكونها عبدت من دونه ﷿ خصت بالذكر ليكون ذلك تجهيلا لهم بجعل المربوب ربا، ولمزيد الاعتناء بذلك جيء بالجملة على ما نطق به النظم الجليل.
Süddî: «Ona Himyer ve Huzâa kabileleri tapardı» demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: «Ona ilk tapan Huzâa'dan bir adam olan Ebû Kebşe'dir; yahut o onların efendisidir ve adı Vahz b. Gâlib'dir. Müşrikler putlara tapma konusunda kavmine muhalefet etmesinden ötürü onu Ebû Kebşe'ye benzeterek Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e 'İbn Ebî Kebşe' (Ebû Kebşe'nin oğlu) derlerdi.» Bazıları onun, Peygamber'in aleyhisselâm anne tarafından dedelerinden biri olduğunu ve onların insandaki her vasfın kendi köklerinden birinden sirayet ettiğini iddia edip «ona falan damar çekmiştir», «dayı damarı çekicidir» dediklerini zikretmiştir. «O, Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem anne tarafından dedesi Vehb b. Abdimenâf'ın künyesidir» de denilmiştir. el-Kâmûs'un zahirinin gerektirdiğine göre onların Peygamber'e aleyhisselâm böyle söylemeleri, muhalefetinden dolayı değil fiziki benzerlikten ötürüdür. «Sütannesi Halîme es-Sa'diyye'nin kocasının künyesidir» veya «onun çocuğunun amcasının künyesidir» de denilmiştir. O'ndan azze ve celle başka kendisine tapıldığı için, yaratılmış bir varlığı rab edinmelerinden ötürü onları cehaletle nitelemek amacıyla özellikle zikredilmiştir; buna daha fazla ehemmiyet vermek için de cümle yüce nazmın getirdiği şekilde tertip edilmiştir.
ومن العرب من كان يعظمها ويعتقد تأثيرها في العالم ويزعمون أنها تقطع السماء عرضا وسائر النجوم تقطعها طولا ويتكلمون على المغيبات عند طلوعها ففي قوله تعالى: وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى إشارة إلى نفي تأثيرها.
Araplardan bir kısmı onu yüceltir ve âlemde bir tesiri olduğuna inanırdı; onun göğü enlemesine, diğer yıldızların ise boylamasına katettiğini iddia ederler ve doğuşu esnasında gaybî konulardan bahsederlerdi. Dolayısıyla Teâlâ'nın: { وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى } “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” buyruğunda onun tesirinin nefyedildiğine işaret vardır.
وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى أي القدماء لأنهم أولى الأمم هلاكا بعد قوم نوح كما قاله ابن زيد والجمهور، وقال الطبري: وصفت الأولى لأن في القبائل عاداً أخرى وهي قبيلة كانت بمكة مع العماليق وهم بنو لقيم بن هزال، وقال المبرد: عاد الأخرى هي ثمود، وقيل: الجبارون، وقيل: عاد الأولى ولد عاد بن إرم بن عوف بن سام بن نوح، وعاد الأخرى من ولد عاد الأولى، وفي الكشاف الْأُولى قوم هود والأخرى إرم والله تعالى أعلم.
{ وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى } “Ve şüphesiz önceki Âd'ı da O helâk etti.” Yani eski Âd'ı; zira İbn Zeyd ve cumhurun belirttiği gibi onlar Nûh kavminden sonra helâk olan ilk ümmettir. Taberî şöyle demiştir: 'Önceki' diye nitelendirilmiştir, çünkü kabileler arasında bir başka Âd daha vardır ki o da Amâlika ile birlikte Mekke'de bulunan ve Hüzâl oğlu Lukaym oğulları olan kabiledir. Müberred ise: «Diğer Âd Semûd'dur» demiştir. «Onlar zorbalardır (Cebbârlar)» da denilmiştir. «Önceki Âd, Nûh oğlu Sâm oğlu Avf oğlu İrem oğlu Âd'ın evlatlarıdır; diğer Âd ise önceki Âd'ın neslindendir» denilmiştir. el-Keşşâf'ta ise: «Öncekiler Hûd'un kavmidir, diğerleri ise İrem'dir» denilmektedir; doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وجوز أن يراد بالأولى المتقدمون الأشراف: وقرأ قوم عاد الولي بحذف الهمزة ونقل ضمها إلى اللام قبلها، وقرأ نافع وأبو عمرو عاد الولي بإدغام التنوين في اللام المنقول إليها حركة الهمزة المحذوفة، وعاب هذه القراء المازني والمبرد، وقالت العرب: في الابتداء بعد النقل- الحمر، ولحمر- فهده القراءة جاءت على لحمر فلا عيب فيها، وأتى قالون بعد ضمة اللام بهمزة ساكنة في موضع الواو كما في قوله:
Öncekilerden kastın önde gelen şerefliler olması da caiz görülmüştür. Bir grup hemzenin hazfi ve zammesinin kendisinden önceki lâm harfine nakledilmesiyle «Âde'l-ûlâ» şeklinde okumuştur. Nâfi' ve Ebû Amr ise tenvinin, hazfedilen hemzenin harekesi kendisine nakledilen lâm harfine idğam edilmesiyle «Âde'l-lûlâ» şeklinde okumuşlardır. Mâzinî ve Müberred bu kıraati ayıplamışlardır. Oysa Araplar nakilden sonra ibtidâ halinde «el-humur» ve «le-humur» derler; dolayısıyla bu kıraat «le-humur» vezninde gelmiştir ve onda bir kusur yoktur. Kālûn ise lâmın zammesinden sonra vâv yerinde sakin bir hemze getirmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
أحب الموقدين إليّ مؤسى وكما قرأ بعضهم- على سؤقه- وفيه شذوذ، وفي حرف أبيّ عاد غير مصروف للعلمية والتأنيث ومن صرفه فباعتبار الحي، أو عامله معاملة هند لكونه ثلاثيا ساكن الوسط وَثَمُودَ عطف على عاداً ولا يجوز أن يكون مفعولا- لأبقى- في قوله تعالى: فَما أَبْقى لأن- ما- النافيه لها صدر الكلام والفاء على ما قيل: مانعة أيضا فلا يتقدم معمول ما بعدها، وقيل: هو معمول- لأهلك- مقدر ولا حاجة إليه، وقرأ عاصم وحمزة- ثمود- بلا تنوين ويقفان بغير ألف والباقون بالتنوين ويقفون بالألف، والظاهر أن متعلق أَبْقى يرجع إلى عاد وثمود معا أي فما أبقى عليهم، أي أخذهم بذنوبهم، وقيل: أي ما أبقى منهم أحدا، والمراد ما أبقى من كفارهم وَقَوْمَ نُوحٍ عطف على عاداً أيضا مِنْ قَبْلُ أي من قبل إهلاك عاد وثمود، وصرح بالقبلية لأن نوحا ﵇ آدم الثاني وقومه أول الطاغين والهالكين إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى أي من الفريقين حيث كانوا يؤذونه ويضربونه حتى لا يكاد يتحرك وكان الرجل منهم يأخذ بيد ابنه يتمشى به إليه يحذره منه ويقول: يا بني إن أبي مشى بي إلى هذا وأنا مثلك يومئذ فإياك أن تصدقه فيموت الكبير على الكفر وينشأ الصغير على وصية أبيه ولم يتأثروا من دعائه وقد دعاهم ألف سنة إلا خمسين عاما، وقيل: ضمير إِنَّهُمْ يعود على جميع من تقدم عاد وثمود وقوم نوح أي كانوا أظلم من قريش وأطغى منهم، وفيه من التسلية للنبي ﵊ ما لا يخفى، وهُمْ يجوز أن يكون تأكيدا للضمير المنصوب ويجوز أن يكون فصلا لأنه واقع بين معرفة وأفعل التفضيل، وحذف المفضول مع الواقع خبرا لكان لأنه جار مجرى خبر المبتدأ
«Ateş yakanların bana en sevimlisi Mûsâ'dır (Mü'sâ)» ve bazılarının «alâ sü'kıhî» şeklinde okuduğu gibi; bunda şâzlık vardır. Übeyy'in mushafında Âd kelimesi âlem ve müennes olduğu için gayr-i munsarıftır; onu munsarif kılan ise kabile (hayy) anlamını gözetmiş yahut ortası sakin üç harfli bir kelime olduğu için ona 'Hind' muamelesi yapmıştır. { وَثَمُودَ } “Ve Semûd'u da...” ifadesi { عاداً } üzerine matuftur; Teâlâ'nın: { فَما أَبْقى } “Geriye hiçbir şey bırakmadı” buyruğundaki { أَبْقى } fiilinin mef'ûlü olması caiz değildir, çünkü nefyeden { ما } edatı cümlenin başında yer alır; fâ harfi de denildiğine göre engelleyicidir, bu yüzden kendisinden sonrakinin mamulü öne geçemez. «Takdirî bir helâk etti (ehleke) fiilinin mamulüdür» denilmiştir ancak buna gerek yoktur. Âsım ve Hamza 'Semûd' kelimesini tenvinsiz okurlar ve elifsiz vakfederler; diğerleri ise tenvinli okur ve el笛