وفي الحديث «لأتفرغن لك يا خبيث»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «لأتفرغن لك يا خبيث» “Senin işini mutlaka bitireceğim ey habis!”
قاله صلى الله تعالى عليه وسلم مخاطبا به أزب العقبة يوم بيعتها أي لأقصدن إبطال أمرك، ونقل هذا عن الخليل والكسائي والفراء، والظاهر أنهم حملوا ما في الآية على ذلك، فالمراد حينئذ تعلق الإرادة تعلقا تنجيزيا بجزائهم، وقرأ حمزة والكسائي وأبو حيوة وزيد بن علي- سيفرغ- بياء الغيبة، وقرأ قتادة والأعرج «سنفرغ» بنون العظمة وفتح الراء مضارع فرغ بكسرها- وهو لغة تميم- كما أن سَنَفْرُغُ في قراءة الجمهور مضارع فرغ بفتحها لغة الحجاز، وقرأ أبو السمال وعيسى «سنفرغ» بكسر النون وفتح الراء وهي- على ما قال أبو حاتم- لغة سفلى مضر، وقرأ الأعمش وأبو حيوة بخلاف عنهما وابن أبي عبلة والزعفراني «سيفرع» بضم الياء وفتح الراء مبنيا للمفعول وقرأ عيسى أيضا «سنفرع» بفتح النون وكسر الراء، والأعرج أيضا- سيفرغ- بفتح الياء والراء وهي لغة، وقرىء سأفرغ بهمزة المتكلم وحده، وقرأ أبيّ «سنفرغ» إليكم عداه بإلى فقيل: للحمل على القصد، أو لتضمينه معناه أي سَنَفْرُغُ قاصدين إليكم أَيُّهَ الثَّقَلانِ هما الإنس والجن من ثقل الدابة وهو ما يحمل عليها جعلت الأرض كالحمولة والإنس والجن ثقلاها، وما سواهما على هذا كالعلاوة، وقال غير واحد: سميا بذلك لثقلهما على الأرض، أو لرزانة رأيهما وقدرهما وعظم شأنهما. ويقال لكل عظيم القدر مما يتنافس فيه: ثقل، ومنه
Bunu sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, Akabe biati günü Akabe şeytanına (Ezebü'l-Akabe'ye) hitaben söylemiştir; yani 'senin işini boşa çıkarmayı mutlaka kastedeceğim/yöneleceğim' demektir. Bu mana Halîl, Kisâî ve Ferrâ'dan da nakledilmiştir. Zahir olan odur ki onlar ayetteki ifadeyi buna hamletmişlerdir; bu takdirde murat, ilahi iradenin onların cezalandırılmasına tencîzî (bilfiil icra edici) olarak taalluk etmesidir. Hamza, Kisâî, Ebû Hayve ve Zeyd b. Ali gaip ya'sı ile 'seyefruğu' şeklinde okumuşlardır. Katâde ve A'rec ise azamet nun'u ve ra harfinin fethasıyla -ki bu Temîm lehçesi olup kesreli mazisi olan 'ferığa' fiilinin muzarisidir- «senefrağu» okumuşlardır; nitekim cumhurun kıraatindeki { سَنَفْرُغُ } ise Hicaz lehçesi olan fethalı mazisi 'ferağa' fiilinin muzarisidir. Ebü's-Semmâl ve Îsâ, nun'un kesresi ve ra'nın fethasıyla «sinefrağu» şeklinde okumuşlardır ki bu -Ebû Hâtim'in belirttiğine göre- aşağı Mudar lehçesidir. A'meş ile Ebû Hayve'den gelen bir rivayette ve İbn Ebî Able ile Za'ferânî'de meçhul bina ile ya'nın zammesi ve ra'nın fethasıyla «süyüfrağu» şeklinde okunmuştur. Îsâ ayrıca nun'un fethası ve ra'nın kesresiyle «senefriğu» şeklinde okumuştur. A'rec'den de hem ya hem de ra'nın fethasıyla 'yefrağu' rivayet edilmiştir ki bu da bir lehçedir. Mütekellim hemzesiyle 'se-efruğu' şeklinde de okunmuştur. Übey ise { سَنَفْرُغُ } fiilini { إِلَيْكُمْ } ile müteaddi kılarak 'senefruğu ileyküm' şeklinde okumuştur; bunun kasıt manasına hamledilmesinden ya da bu manayı tazammun etmesinden dolayı olduğu söylenmiştir, yani: 'Size kasteder/yönelir olarak boşalacağız' demektir. { أَيُّهَ الثَّقَلانِ } [ifadesindeki Sekalân], insan ve cindir. Bu kelime binek hayvanının taşıdığı yük manasındaki 'sıklet'ten gelir; yeryüzü yük taşıyan bir binek, insan ve cinler de onun iki yükü (sekalân) kılınmıştır. Buna göre onların dışındakiler ise yükün üstüne konulan fazlalık (ılâve) gibidir. Pek çok âlim şöyle demiştir: Yeryüzündeki ağırlıklarından dolayı veya görüşlerinin ve değerlerinin ağırlığı ile şanlarının yüceliğinden ötürü bu şekilde isimlendirilmişlerdir. Değeri yüce olan ve uğrunda yarışılan her şeye de 'sekal' denir; nitekim
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إني تارك فيكم الثقلين كتاب الله وعترتي»
sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: «إني تارك فيكم الثقلين كتاب الله وعترتي» “Size iki ağır emanet (sekaleyn) bırakıyorum: Allah'ın Kitabı ve ıtretim (Ehl-i Beytim).”
وقيل: سميا بذلك لأنهما مثقلان بالتكليف، وعن الحسن لثقلهما بالذنوب فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ التي من جملتها التنبيه على ما ستلقونه يوم القيامة للتحذير عما يؤدي إلى سوء الحساب يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ هما الثقلان خوطبا باسم جنسهما لزيادة التقرير ولأن الجن مشهورون بالقدرة على الأفاعيل الشاقة فخوطبوا بما ينبىء عن ذلك لبيان أن قدرتهم لا تفي بما كلفوه وكأنه لما ذكر سبحانه أنه مجاز للعباد لا محالة عقب ﷿ ذلك ببيان أنهم لا يقدرون على الخلاص من جزائه وعقابه إذا أراده فقال سبحانه: يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ إن قدرتم، وأصل الاستطاعة طلب طواعية الفعل وتأتيه.
Teklif ile yüklendikleri için böyle isimlendirildikleri de söylenmiştir. Hasan'dan ise günahlarla ağırlaştıkları için bu adı aldıkları rivayet edilmiştir. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” ki bu nimetlerin bir kısmı da kötü hesaba yol açacak şeylerden sakındırmak üzere kıyamet gününde karşılaşacağınız hususlara dikkat çekilmesidir. { يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Ey cin ve insan topluluğu!” Bunlar sekalân'dır; vurguyu artırmak için ve cinler zor işleri yapabilme güçleriyle bilindiklerinden, güçlerinin mükellef kılındıkları şeyi karşılamaya yetmediğini açıklamak üzere buna işaret eden bir lafızla kendilerine cins isimleriyle hitap edilmiştir. Sanki Allah sübhânehu kulların cezasını mutlaka vereceğini zikredince, hemen ardından O dilediği vakit O'nun ceza ve azabından kurtulmaya güç yetiremeyeceklerini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! Eğer güç yetirebilirseniz” yani eğer kadir olursanız. İstitâat (güç yetirme) kelimesinin aslı, bir fiilin kolayca yapılabilmesini ve boyun eğmesini talep etmektir.
أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أن تخرجوا من جوانب السماوات والأرض هاربين من الله تعالى فارّين من قضائه سبحانه فَانْفُذُوا فاخرجوا منها وخلصوا أنفسكم من عقابه ﷿، والأمر للتعجيز لا تَنْفُذُونَ لا تقدرون على النفوذ إِلَّا بِسُلْطانٍ أي بقوة وقهر وأنتم عن ذلك بمعزل وألف ألف منزل، روي أن الملائكة ﵈ ينزلون يوم القيامة فيحيطون بجميع الخلائق فإذا رآهم الجن والإنس هربوا فلا يأتون وجها إلا وجدوا الملائكة أحاطت به، وقيل: هذا أمر يكون في الدنيا، قال الضحاك: بينما الناس في أسواقهم انفتحت السماء ونزلت الملائكة فتهرب الجن والإنس فتحدق بهم الملائكة وذلك قبيل قيام الساعة، وقيل: المراد إن استطعتم الفرار من الموت ففروا، وقيل: المعنى إن قدرتم أن تنفذوا لتعلموا بما في السماوات والأرض فنفذوا لتعلموا لكن لا
{ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin sınırlarından çıkıp gitmeye,” Allah Teâlâ'dan kaçarak ve sübhânehu'nun kazasından firar ederek göklerin ve yerin etrafından çıkıp gitmeye [güç yetirebilirseniz], { فَانْفُذُوا } “haydi çıkın gidin!” oradan çıkın ve nefislerinizi O'nun [celle celâluhu] azabından kurtarın! Buradaki emir aciz bırakmak (ta'ciz) içindir. { لا تَنْفُذُونَ } “Çıkıp gidemezsiniz,” çıkıp gitmeye güç yetiremezsiniz, { إِلَّا بِسُلْطانٍ } “ancak bir güç ile [çıkabilirsiniz].” Yani ancak bir kuvvet ve kahredici bir güçle [çıkabilirsiniz]; oysa siz bundan fersah fersah uzaksınız. Rivayet edildiğine göre melekler aleyhimüsselâm kıyamet günü inip bütün mahlukatı kuşatırlar; cinler ve insanlar onları görünce kaçarlar, fakat hangi yöne yönelseler meleklerin orayı kuşattığını görürler. Bunun dünyada olacak bir iş olduğu da söylenmiştir; Dahhâk der ki: 'İnsanlar çarşılarındayken gökyüzü yarılır, melekler iner, cinler ve insanlar kaçışır, melekler de onları kuşatır; bu ise kıyametin kopmasından hemen öncedir.' Bir görüşe göre de murat: 'Eğer ölümden kaçmaya güç yetirebilirseniz haydi kaçın' demektir. Bir diğer görüşe göre mana: 'Eğer göklerde ve yerde ne olduğunu bilmek için geçip gitmeye güç yetirebilirseniz haydi bilmek için geçin gidin; fakat asla
تَنْفُذُونَ
geçip gidemezsiniz
ولا تعلمون إلا ببينة وحجة نصبها الله تعالى فتعرجون عليها بأفكاركم، وروي ما يقاربه عن ابن عباس والأنسب بالمقام لا يخفى.
ve Allah Teâlâ'nın diktiği, fikirlerinizle üzerine yükseleceğiniz açık bir delil ve hüccet olmaksızın bilemezsiniz' demektir. İbn Abbâs'tan da buna yakın bir mana rivayet edilmiştir; ancak makama en uygun olan mana gizli değildir.
وقرأ زيد بن علي إن استطعتما رعاية للنوعين وإن كان تحت كل أفراد كثيرة والجمع لرعاية تلك الكثرة وقد جاء كل في الفصيح نحو قوله تعالى: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما [الحجرات: ٩] فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ أي من التنبيه والتحذير والمساهلة والعفو مع كمال القدرة على العقوبة، وقيل: على الوجه الأخير فيما تقدم أي مما نصب سبحانه من المصاعد العقلية والمعارج النقلية فتنفذون بها إلى ما فوق السماوات العلا يُرْسَلُ عَلَيْكُما استئناف في جواب سؤال مقدر عن الداعي للفرار أو عما يصيبهم أي يصب عليكما شُواظٌ هو اللهب الخالص كما روي عن ابن عباس، وأنشد عليه أبو حيان قول حسان:
Zeyd b. Ali, her birinin altında çok sayıda fert bulunsa da iki türe riayet ederek 'ini'steta'tumâ' şeklinde tesniye okumuştur; cemi ise o çokluğa riayet içindir. Fasih kelamda her ikisi de gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما } [Hucurât: 9]. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yani cezalandırmaya tam güç yetirmekle birlikte yapılan uyarı, sakındırma, kolaylık sağlama ve affetme nimetlerinden hangisini? Daha önce geçen son veche göre ise: 'Allah sübhânehu'nun diktiği, kendileriyle yüce göklerin fevkine nüfuz edeceğiniz akli basamaklar ve nakli miraçlardan hangisini?' demektir. { يُرْسَلُ عَلَيْكُما } “Üzerinize gönderilir” ifadesi, kaçmanın sebebine veya başlarına geleceklere dair takdiri bir sorunun cevabı olarak gelen müste'nefe bir cümledir; yani üzerinize dökülür demektir. { شُواظٌ } “dumansız bir ateş alevi” İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere saf alevdir. Ebû Hayyân buna Hassân'ın şu beytini delil getirmiştir:
هجوتك فاختضعت لنا بذل ... بقافية تأجج كالشواظ
«Seni hicvettim de zilletle boyun eğdin bize... Yalın alev gibi tutuşan bir kafiyeyle.»
وقيل: اللهب المختلط بالدخان، وقال مجاهد: اللهب الأحمر المنقطع، وقيل: اللهب الأخضر، وقال الضحاك: الدخان الذي يخرج من اللهب، وقيل: هو النار والدخان جميعا، وقرأ عيسى وابن كثير وشبل «شواظ» بكسر الشين مِنْ نارٍ متعلق- بيرسل- أو بمضمر هو صفة- لشواظ- و «من» ابتدائية أي كائن من نار والتنوين للتفخيم وَنُحاسٌ هو الدخان الذي لا لهب فيه كما قاله ابن عباس لنافع بن الأزرق وأنشد له قول الأعشى، أو النابغة الجعدي:
Dumana karışmış alev olduğu da söylenmiştir. Mücâhid: 'Kesintili kırmızı alevdir' demiştir. Yeşil alev olduğu da söylenmiştir. Dahhâk: 'Alevden çıkan dumandır' demiştir. Hem ateş hem de dumanın tamamı olduğu da söylenmiştir. Îsâ, İbn Kesîr ve Şibl, şın harfinin kesresiyle «şivâz» okumuşlardır. { مِنْ نارٍ } “ateşten” ifadesi { يُرْسَلُ } fiiline veya { شُواظٌ } kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; { مِنْ } ibtidâiyyedir, yani 'ateşten olan' demektir; tenvin ise tazim/korkunçluk ifade eder. { وَنُحاسٌ } “ve duman” ise İbn Abbâs'ın Nâfi' b. el-Ezrak'a söylediği gibi içinde alev bulunmayan dumandır. O, buna A'şâ'nın veya Nâbiğa el-Ca'dî'nin şu beytini inşad etmiştir:
تضيء كضوء السراج السلي ... ط لم يجعل الله فيه نحاسا
«Susam yağı kandilinin ışığı gibi parlar, Allah onda hiçbir duman kılmamıştır.»
وروي عنه أيضا، وعن مجاهد أنه الصفر المعروف أي يصب على رؤوسكما صفر مذاب، والراغب فسره باللهب بلا دخان ثم قال: وذلك لشبهه في اللون بالنحاس، وقرأ ابن أبي إسحاق والنخعي وابن كثير وأبو عمرو «ونحاس» بالجر على أنه عطف على نار، وقيل: على شُواظٌ وجر للجوار فلا تغفل.
Ondan ve Mücâhid'den bunun bilinen bakır (sifr) olduğu da rivayet edilmiştir; yani 'başlarınıza eritilmiş bakır dökülür' demektir. Râgıb ise bunu dumansız alev olarak tefsir etmiş, sonra da şöyle demiştir: 'Bu, renkteki benzerliğinden dolayı bakıra benzetilmiştir.' İbn Ebî İshâk, Nehaî, İbn Kesîr ve Ebû Amr, { نارٍ } kelimesine atıfla cer ile «ve nuhâsin» okumuşlardır; { شُواظٌ } kelimesine atfedilip civar sebebiyle cer yapıldığı da söylenmiştir, bundan gafil olma.
وقرأ الكلبي وطلحة ومجاهد بالجر أيضا لكنهم كسروا النون وهو لغة فيه، وقرأ ابن جبير- ونحس- كما تقول يوم نحس، وقرأ عبد الرحمن بن أبي بكرة وابن أبي إسحاق أيضا «ونحس» مضارعا، وماضيه حسه أي قتله أي ونقتل بالعذاب، وعن ابن أبي إسحاق أيضا- ونحس- بالحركات الثلاث في الحاء على التخيير وحنظلة بن عثمان- ونحس- بفتح النون وكسر السين، والحسن وإسماعيل- ونحس- بضمتين والكسر، وهو جمع- نحاس- كلحاف ولحف، وقرأ زيد بن علي- نرسل- بالنون- شواظا- بالنصب- ونحاسا- كذلك عطفا على شواظا فَلا تَنْتَصِرانِ فلا تمتنعان وهذا عند الضحاك في الدنيا أيضا.
Kelbî, Talha ve Mücâhid de cer ile fakat nun harfini kesreleyerek «ve nihâsin» okumuşlardır ki bu da bir lehçedir. İbn Cübeyr, 'yevmün nahsün' (uğursuz gün) denildiği gibi 've nahsin' okumuştur. Abdurrahman b. Ebî Bekre ile İbn Ebî İshâk ise mazisi 'hasehü' yani 'onu öldürdü' manasına gelen muzari fiil olarak «ve nuhissu» (azapla öldürürüz) şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî İshâk'tan ha harfinde muhayyer olarak üç harekeyle 've nuhassü / ve nehussü / ve nihissü' şeklinde de rivayet edilmiştir. Hanzala b. Osmân nun'un fethası ve sin'in kesresiyle 've nahsin'; Hasan ve İsmâil ise 'lihâf' ve 'lühuf' gibi 'nühâs'ın çoğulu olarak iki zamme ve cer ile 've nühusin' okumuşlardır. Zeyd b. Ali ise nun ile 'nürsilü', nasb ile 'şuvâzan' ve ona atıfla yine nasb ile 've nuhâsan' okumuştur. { فَلا تَنْتَصِرانِ } “Artık birbirinize yardım edip kurtulamazsınız.” Yani kendinizi savunamazsınız. Bu, Dahhâk'a göre dünyada da vuku bulacaktır.
أخرج ابن أبي شيبة عنه أنه قال في الآية: تخرج نار من قبل المغرب تحشر الناس حتى إنها لتحشر القردة والخنازير تبيت معهم حيث باتوا وتقيل حيث قالوا، وقال في البحر: المراد تعجيز الجن والإنس أي أنتما بحال من يرسل عليه هذا فلا يقدر على الامتناع مما يرسل عليه فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فإن التهديد لطف والتمييز بين المطيع والعاصي بالجزاء والانتقام من الكفار من عداد الآلاء فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ أي انصدعت يوم القيامة، وحديث امتناع الخرق حديث خرافة، ومثله ما يقوله أهل الهيئة اليوم في السماء على أن الانشقاق فيها على زعمهم أيضا متصور فَكانَتْ وَرْدَةً أي كالوردة في الحمرة، والمراد بها النور المعروف قاله الزجاج وقتادة، وقال ابن عباس وأبو صالح: كانت مثل لون الفرس الورد، والظاهر أن مرادهما كانت حمراء.
İbn Ebî Şeybe'nin ondan rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Batı tarafından bir ateş çıkar ve insanları sürükler; hatta maymunları ve domuzları bile sürer; onlar nerede gecelerse ateş de onlarla geceler, nerede kaylûle yaparlarsa orada onlarla birlikte olur.' el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Murat cinleri ve insanları aciz bırakmaktır; yani siz üzerinize bunlar gönderilen ve gönderilen şeyden korunmaya güç yetiremeyen bir durumdasınız.' { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Zira tehdit etmek bir lütuftur; itaatkâr ile asiyi ceza ve mükâfatla ayırt etmek ve kâfirlerden intikam almak da nimetler cümlesindendir. { فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ } “Gök yarıldığı zaman,” yani kıyamet günü çatlayıp yarıldığı zaman. Göğün delinip yırtılmasının imkânsızlığına dair sözler hurafeden ibarettir; günümüz heyet (astronomi) ehlinin gök hakkındaki sözleri de böyledir; kaldı ki onların iddiasına göre bile gökte yarılma tasavvur edilebilir bir durumdur. { فَكانَتْ وَرْدَةً } “kırmızı bir gül gibi olduğu [zaman],” yani kırmızılıkta gül gibi olduğu [zaman]. Züccâc ve Katâde buradaki muradın bilinen gül çiçeği olduğunu söylemişlerdir. İbn Abbâs ve Ebû Sâlih ise: 'Kızıl (verd) atın rengi gibi oldu' demişlerdir; zahir olan muratlarının kırmızı olmasıdır.
وقال الفراء: أريد لون الفرس الورد يكون في الربيع إلى الصفرة، وفي الشتاء إلى الحمرة، وفي اشتداد البرد إلى الغبرة فشبه تلون السماء بتلون الورد من الخيل، وروي هذا عن الكلبي أيضا، وقال أبو الجوزاء: وَرْدَةً صفراء والمعول عليه إرادة الحمرة، ونصب وَرْدَةً على أنه خبر- كان- وفي الكلام تشبيه بليغ، وقرأ عبيد بن عمير «وردة» بالرفع على أن- كان- تامة أي فحصلت سماء وردة فيكون من باب التجريد لأنه بمعنى كانت منها، أو فيها سماء وردة مع أن المقصود أنها نفسها كذلك فهو كقول قتادة بن مسلمة:
Ferrâ şöyle demiştir: 'Kızıl (verd) atın rengi kastedilmiştir; o ilkbaharda sarıya, kışın kırmızıya, şiddetli soğukta ise boz renge çalar; böylece göğün renkten renge girmesi, atın kızıl renginin değişimine benzetilmiştir.' Bu, Kelbî'den de rivayet edilmiştir. Ebü'l-Cevzâ: '{ وَرْدَةً } sarı demektir' demiştir; ancak itimat edilen görüş kırmızılığın kastedildiğidir. { وَرْدَةً } kelimesinin nasbı, { كانَتْ } fiilinin haberi olması sebebiyledir ve sözde beliğ bir teşbih vardır. Ubeyd b. Umeyr { كانَتْ } fiilini tam kabul ederek ref ile «verdetün» okumuştur; yani 'gül gibi bir gök meydana geldi' demektir. Bu durumda tecrit babından olur; zira 'ondan veya onda gül gibi bir gök meydana geldi' manasındadır, oysa maksat bizzat kendisinin öyle olmasıdır. Bu, Katâde b. Mesleme'nin şu sözü gibidir:
فلئن بقيت لأرحلن بغزوة ... نحو المغانم أو يموت كريم
«Eğer yaşarsam, ganimetlere doğru bir sefere çıkacağım, yahut cömert biri (ben) ölüp gidecek.»
حيث عنى بالكريم نفسه، وقوله تعالى: كَالدِّهانِ خبر ثان لكانت- أو نعت- لوردة- أو حال من اسم- كانت- على رأي من أجازه أي كدهن الزيت كما قال تعالى: كَالْمُهْلِ [الكهف: ٢٩، الدخان: ٤٥، المعارج:
Burada cömert kişi ile bizzat kendisini kastetmiştir. Allah Teâlâ'nın: { كَالدِّهانِ } “yağ gibi eriyip kızardığı [zaman]” kavli ise, { كانَتْ } fiilinin ikinci haberi veya { وَرْدَةً } kelimesinin sıfatı yahut bunu caiz görenlerin görüşüne göre { كانَتْ } fiilinin isminden haldir; yani zeytinyağı gibi [olduğu zaman]. Nitekim Allah Teâlâ: { كَالْمُهْلِ } [Kehf: 29; Duhân: 45; Meâric: 8] buyurmuştur.
٨] وهو دردي الزيت، وهو ما جمع دهن كقرط وقراط، أو اسم لما يدهن به كالحزام والأدام، وعليه قوله في وصف عينين كثيرتي التذارف:
Muhl ise zeytinyağının tortusudur. [Dihân] 'kırt-kırât' gibi 'dühn' kelimesinin çoğulu olabileceği gibi 'hizâm' ve 'idâm' gibi kendisiyle yağlanılan şeyin ismi de olabilir. Çokça yaş akıtan iki gözün vasfı hakkındaki şu beyit buna göredir:
كأنهما مزادتا متعجل ... فريان لما تدهنا بدهان
«Sanki o ikisi acele eden birinin iki su kırbasıdır... Yağla yağlanmadıkça su sızdıran yırtık iki kırba.»
وهو الدهن أيضا إلا أنه أخص لأنه الدهن باعتبار إشرابه الشيء، ووجه الشبه الذوبان وهو في السماء على وقيل من حرارة جهنم وكذا الحمرة، وقيل: اللمعان، وقال الحسن: أي كالدهان المختلفة لأنها تتلون ألوانا وقال ابن عباس:
Bu da yağ demektir; ancak daha özeldir, çünkü bir şeye emdirilmesi bakımından yağdır. Benzetme yönü erimedir; bu ise cehennemin hararetinden dolayı gökte meydana gelir; kırmızılık da böyledir. Parlaklık olduğu da söylenmiştir. Hasan: 'Türlü renklere büründüğü için çeşitli yağlar gibidir' demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir:
الدهان الأديم الأحمر ومنه قول الأعشى:
Dihân, kırmızı deridir; A'şâ'nın şu beyti de bu kabildendir:
وأجرد من كرام الخيل طرف ... كأن على شواكله دهانا
«Kıymetli atlardan, tüyleri kısa ve parlak, gözü keskin bir at ki... Sanki böğürlerinin üzerinde kırmızı bir deri vardır.»
وهو مفرد، أو جمع، واستدل للثاني بقوله:
Bu kelime tekil de olabilir çoğul da. İkincisine şairin şu sözü delil getirilmiştir:
تبعن الدهان الحمر كل عشية ... بموسم بدر أو بسوق عكاظ
«Her akşam kırmızı derileri takip ettiler... Bedr panayırında veya Ukâz pazarında.»
وإذا شرطية جوابها مقدر أي كان ما كان مما لا تطيقه قوة البيان، أو وجدت أمرا هائلا، أو رأيت ما يذهل الناظرين وهو الناصب لإذا، ولهذا كان مفرعا ومسببا عما قبله لأن في إرسال الشواظ ما هو سبب لحدوث أمر هائل، أو رؤيته في ذلك الوقت فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فإن الإخبار بنحو ما ذكر مما يزجر عن الشر فهو لطف أيّ لطف ونعمة أيّ نعمة فَيَوْمَئِذٍ أي يوم إذ تنشق السماء حسبما ذكر.
{ إِذا } şart edatıdır, cevabı ise mahzuftur; yani 'ifade gücünün yetmeyeceği durumlar meydana gelir' veya 'korkunç bir durumla karşılaşırsın' yahut 'bakanları dehşete düşüren şeyler görürsün' takdirindedir; { إِذا } edatını nasbeden de bu takdirdir. Bu sebeple kendisinden öncekine terettüp eden bir sonuç olmuştur; zira yalın alevin gönderilmesinde, korkunç bir şeyin meydana gelmesine veya o vakitte onun görülmesine sebep olacak bir durum vardır. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Çünkü zikredilenler gibi kötülükten vazgeçiren hususların haber verilmesi başlı başına bir lütuf ve büyük bir nimettir. { فَيَوْمَئِذٍ } “İşte o gün” yani zikredildiği üzere göğün yarıldığı o günde,
لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ لأنهم يعرفون بسيماهم وهذا في موقف، وما دل على السؤال من نحو قوله تعالى: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الحجر: ٩٢] في موقف آخر قاله عكرمة وقتادة، وموقف السؤال على ما قيل: عند الحساب، وترك السؤال عند الخروج من القبور، وقال ابن عباس: حيث ذكر السؤال فهو سؤال توبيخ وتقرير، وحيث نفي فهو استخبار فحض عن الذنب، وقيل: المنفي هو السؤال عن الذنب نفسه والمثبت هو السؤال عن الباعث عليه، وأنت تعلم أن في الآيات ما يدل على السؤال عن نفس الذنب.
{ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } “ne insana ne de cine günahından sorulmaz.” Çünkü onlar simalarından tanınırlar; bu bir duraktaki durumdur. Allah Teâlâ'nın: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr: 92] kavli gibi soru sorulacağını bildiren ayetler ise başka bir duraktadır. Bunu İkrime ve Katâde söylemiştir. Soru durağının hesap anında, sorunun terk edildiği durağın ise kabirlerden çıkışta olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs der ki: 'Sorunun zikredildiği yer azarlama ve ikrar ettirme sorusudur; nefyedildiği yer ise günah hakkında bilgi edinme talebidir.' Nefyedilenin bizzat günahın ne olduğu, ispat edilenin ise ona sevk eden saikin ne olduğu sorusu olduğu da söylenmiştir. Sen de bilirsin ki ayetlerde bizzat günahın kendisinden sorulacağına delalet eden ifadeler de vardır.
وحكى الطبرسي عن الرضا رضي الله تعالى عنه أن من اعتقد الحق ثم أذنب ولم يتب عذب في البرزخ ويخرج يوم القيامة وليس له ذنب يسأل عنه، ولعمري إن الرضا لم يقل ذلك، وحمل الآية عليه مما لا يلتفت إليه بعين الرضا كما لا يخفى، وضمير ذنبه للإنس وهو متقدم رتبة لأنه نائب عن الفاعل، وإفراده باعتبار اللفظ، وقيل: لما أن المراد فرد من الإنس كأنه قيل: لا يسأل عن ذنبه إنسي ولا جني، وقرأ الحسن وعمرو بن عبيد- ولا جأن- بالهمزة فرارا من التقاء الساكنين وإن كان على حدّه فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ يقال فيه نحو ما سمعت في سباقه
Tabersî, er-Rızâ radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: 'Hakkı kabul edip sonra günah işleyen ve tövbe etmeyen kimse berzahta azap görür ve kıyamet gününde kendisine sorulacak bir günahı olmaksızın çıkar.' Ömrüme yemin olsun ki Rızâ bunu söylememiştir; ayeti buna hamletmek de gizli olmadığı üzere rıza gözüyle bakılacak bir görüş değildir. 'Zenbihi'deki zamir insan cinsine aittir ve naib-i fail olduğu için rütbece öndedir; tekil gelmesi lafza itibarladır. İnsandan bir ferdin murat edilmesi sebebiyle sanki 'ne bir insîye ne de bir cinnîye günahından sorulmaz' denilmiş gibi olduğu da söylenmiştir. Hasan ve Amr b. Ubeyd, kaidesine uygun olmakla birlikte iki sakinin yan yana gelmesinden kaçınarak hemze ile «ve lâ ce'enn» okumuşlardır. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” hakkında, daha önceki benzerlerinde işittiğin şeyler söylenir.
يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ استئناف يجري مجرى التعليل لانتفاء السؤال، والْمُجْرِمُونَ قيل: من وضع الظاهر موضع الضمير للإشارة إلى أن المراد بعض من الإنس وبعض من الجن وهم المجرمون فيكون ذلك كقوله تعالى: لا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ [القصص: ٧٨] ، وسيماهم- على ما روي عن الحسن سواد الوجوه وزرقة العيون، وقيل: ما يعلوهم من الكآبة والحزن، وجوز أن تكون أمورا أخر- كالعمى. والبكم. والصمم..
{ يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } “Suçlular simalarından tanınırlar” ifadesi, sorunun nefyedilmesinin gerekçesi makamında olan müste'nefe bir cümledir. { الْمُجْرِمُونَ } kelimesinin, insan ve cinlerden bir kısmının yani suçluların murat edildiğine işaret etmek üzere zamir yerine zahir isim olarak getirildiği söylenmiştir; bu takdirde Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi olur: { لا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } [Kasas: 78]. Hasan'dan rivayet edildiğine göre onların simaları yüzlerin kararması ve gözlerin gövermesidir. Kendilerini kaplayan keder ve hüzün olduğu da söylenmiştir. Körlük, dilsizlik ve sağırlık gibi başka durumlar olması da caiz görülmüştür.
وقرأ حماد بن سليمان بسيمائهم فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي جمع ناصية وهي مقدم الرأس وَالْأَقْدامِ جمع قدم وهي قدم الرجل المعروفة والباء للآلة مثلها في أخذت بخطام الدابة، والجار والمجرور نائب الفاعل وقال أبو حيان: إن الباء للتعدية والفعل مضمن معنى ما يعدى بها أي فيسحب بالنواصي إلخ، وفيه بحث وظاهر كلام غير واحد أن- أل- عوض عن المضاف إليه الضمير أي بنواصيهم وأقدامهم، ونص عليه أبو حيان فقال:- أل- فيهما عوض عن الضمير على مذهب الكوفيين، والضمير محذوف على مذهب البصريين أي بالنواصي والأقدام منهم، وأنت تعلم أن الخلاف بين أهل البلدين فيما إذا احتيج إلى الضمير للربط ولا احتياج إليه هنا، نعم المعنى على الضمير وكيفية هذا الأخذ على ما روي عن الضحاك أن يجمع الملك بين ناصية أحدهم وقدميه في سلسلة من وراء ظهره ثم يكسر ظهره ويلقيه في النار، وقيل: تأخذ الملائكة ﵈ بعضهم سحبا بالناصية وبعضهم سحبا بالقدم، وقيل: تسحبهم الملائكة ﵈ تارة بأخذ النواصي وتارة بأخذ الأقدام، فالواو بمعنى أو التي للتقسيم وهو خلاف الظاهر، وإبهام الفاعل لأنه كالمتعين، وقيل: للرمز إلى عظمته
Hammâd b. Süleyman 'bi-sîmâihim' şeklinde okumuştur. { فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي } “ve perçemlerinden” -nâsiye başın ön tarafıdır, nevâsî ise onun çoğuludur- { وَالْأَقْدامِ } “ve ayaklarından yakalanırlar.” -akdâm ise bilinen ayağın çoğuludur.- Ba harfi, 'hayvanın yularından tuttum' sözünde olduğu gibi alet içindir; car ve mecrur ise naib-i faildir. Ebû Hayyân: 'Ba harfi ta'diye (geçişlilik) içindir ve fiil, bu harfle geçişli kılınan bir fiilin manasını tazammun etmektedir, yani perçemlerinden sürüklenirler vb.' demiştir; ancak bunda tartışma vardır. Pek çok âlimin zahir sözü odur ki harf-i tarif, muzafun ileyh olan zamirin ivazıdır; yani 'perçemlerinden ve ayaklarından' demektir. Ebû Hayyân buna açıkça temas ederek şöyle demiştir: 'Her ikisindeki harf-i tarif Kûfelilerin mezhebine göre zamirin ivazıdır; Basralıların mezhebine göre ise zamir mahzuftur, yani onlardan olan perçemler ve ayaklar demektir.' Bilirsin ki iki ekol arasındaki ihtilaf, irtibat için zamire ihtiyaç duyulan yerdedir; burada ise buna ihtiyaç yoktur. Evet, mana zamire göredir. Bu yakalayışın keyfiyeti Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre şöyledir: Melek onlardan birinin perçemi ile iki ayağını sırtının arkasından bir zincirde bir araya getirir, sonra sırtını kırıp onu ateşe atar. Meleklerin aleyhimüsselâm onların bir kısmını perçemlerinden sürüyerek, bir kısmını da ayaklarından sürüyerek yakalayacakları da söylenmiştir. Meleklerin aleyhimüsselâm onları bazen perçemlerinden tutarak bazen de ayaklarından tutarak sürükleyecekleri de söylenmiştir; bu takdirde vav taksim için olan 'ev' (yahut) manasındadır ki bu da zahire aykırıdır. Failin müphem bırakılması ise apaçık bilinmesi sebebiyledir; azametine işaret etmek için olduğu da söylenmiştir.
فقد أخرج ابن مردويه والضياء المقدسي في صفة النار عن أنس قال: سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقول: «والذي نفسي بيده لقد خلقت ملائكة جهنم قبل أن تخلق جهنم بألف عام فهم كل يوم يزدادون قوة إلى قوتهم حتى يقبضوا على من قبضوا بالنواصي والأقدام»
Nitekim İbn Merdûye ve Ziyâ el-Makdisî Sıfatü'n-Nâr'da Enes'ten rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «والذي نفسي بيده لقد خلقت ملائكة جهنم قبل أن تخلق جهنم بألف عام فهم كل يوم يزدادون قوة إلى قوتهم حتى يقبضوا على من قبضوا بالنواصي والأقدام» “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, cehennem melekleri cehennem yaratılmadan bin yıl önce yaratılmıştır; onlar, perçemlerinden ve ayaklarından yakalayacakları kimseleri yakalayıncaya kadar her gün güçlerine güç katmaktadırlar.”
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ يقال فيه نحو ما تقدم، وقوله تعالى: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ مقول قول مقدر معطوف على قوله تعالى: (يؤخذ) إلخ أي ويقال هذه إلخ أو مستأنف في جواب ماذا يقال لهم لأنه مظنة للتوبيخ والتقريع، أو حال من أصحاب النواصي بناء على أن التقدير نواصيهم أو النواصي منهم، وما في البين اعتراض على الأول والأخير وكان أصل الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ التي كذبتم بها فعدل عنه لما ذكر للدلالة على استمرار ذلك وبيان لوجه توبيخهم وعلته.
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” hakkında daha önce geçenler söylenir. Allah Teâlâ'nın: { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ } “İşte bu, suçluların yalanladığı cehennemdir!” kavli, { يُؤْخَذُ } kavline matuf mahzuf bir sözün mekulüdür; yani 've onlara şöyle denilir: İşte bu...' takdirindedir. Yahut azarlama ve paylama makamı olduğu için 'onlara ne denilir?' sorusuna cevap olarak müste'nefedir. Veya perçem sahiplerinden haldir; bu da takdirin 'onların perçemleri' veya 'onlardan olan perçemler' olmasına dayanır. Aradaki cümle ise birinci ve sonuncu ihtimale göre itiraziyye (ara cümle) olur. { الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ } ifadesinin aslı 'yalanlamış olduğunuz' şeklinde idi; zikredilen sebepten dolayı, bu durumun sürekliliğine delalet etmek ve onları azarlamanın yönü ile illetini beyan etmek için bu lafza dönülmüştür.
يَطُوفُونَ بَيْنَها أي يترددون بين نارها وَبَيْنَ حَمِيمٍ ماء حار آنٍ متناه إناه وطبخه بالغ في الحرارة أقصاها، قال قتادة: الحميم يغلي منذ خلق الله تعالى جهنم والمجرم ويعاقب بين تصلية النار وشرب الحميم، وقيل:
{ يَطُوفُونَ بَيْنَها } “Onlar onunla” yani onun ateşi ile { وَبَيْنَ حَمِيمٍ } “ve kaynar su arasında dolaşırlar,” { آنٍ } “son derece kaynar” kaynaması ve pişmesi nihayete ermiş, sıcaklıkta en son dereceye ulaşmış kaynar su arasında [dolaşırlar]. Katâde şöyle demiştir: 'Kaynar su, Allah Teâlâ cehennemi ve suçluyu yarattığından beri kaynamaktadır; onlar ateşte kızartılmak ile kaynar suyu içmek arasında sırayla azap görürler.' Şöyle de denilmiştir:
يحرقون في النار ويصب على رؤوسهم الحميم، وقيل: إذا استغاثوا من النار جعل غياثهم الحميم، وقيل: يغمسون في واد في جهنم يجتمع فيه صديد أهل النار فتنخلع أوصالهم ثم يخرجون منه وقد أحدث الله تعالى لهم خلقا جديدا، وعن الحسن أنه قال: حَمِيمٍ آنٍ النحاس انتهى حره، وقيل: آنٍ حاضر.
Ateşte yakılırlar ve başlarına kaynar su dökülür. Ateşten feryat edip yardım istediklerinde imdatlarına kaynar suyun verileceği de söylenmiştir. Cehennemde cehennemliklerin irinlerinin toplandığı bir vadiye batırılacakları, mafsallarının birbirinden ayrılacağı, sonra Allah Teâlâ'nın onlara yeni bir yaratılış vermesiyle oradan çıkarılacakları da söylenmiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre o: '{ حَمِيمٍ آنٍ }, sıcaklığı son dereceye varmış bakırdır' demiştir. { آنٍ } kelimesinin 'hazır' manasında olduğu da söylenmiştir.
وقرأ السلمي يطافون، والأعمش وطلحة وابن مقسم يَطُوفُونَ بضم الياء وفتح الطاء وكسر الواو مشددة، وقرىء «يطّوفون» أي يتطوفون فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ هو أيضا كما تقدم وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ إلخ شروع في تعديد الآلاء التي تفاض في الآخرة، ومَقامَ مصدر ميمي بمعنى القيام مضاف إلى الفاعل أي وَلِمَنْ خافَ قيام ربه وكونه مهيمنا عليه مراقبا له حافظا لأحواله، فالقيام هنا مثله في قوله تعالى:
Sülemî meçhul olarak 'yutâfûne'; A'meş, Talha ve İbn Miksem ya'nın zammesi, tı'nın fethası ve vav'ın şeddesiyle { يُطَوِّفُونَ } şeklinde okumuşlardır. 'Yetatavvefûne' manasında «yettavvefûne» şeklinde de okunmuştur. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” ayeti de daha önce geçtiği gibidir. { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için...” ayeti, ahirette ihsan edilecek nimetleri saymaya başlamaktır. 'Makâm', faile muzaf olmuş kıyam manasında mimi masdardır; yani 'Rabbinin kendisi üzerindeki kıyamından (hâkimiyetinden), onu gözetleyip murakabe etmesinden ve hallerini korumasından korkan kimse için' demektir. Buradaki kıyam, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki gibidir:
أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الرعد: ٣٣] وهذا مروي عن مجاهد وقتادة، أو هو اسم مكان، والمراد به مكان وقوف الخلق في يوم القيامة للحساب، والإضافة إليه تعالى لامية اختصاصية لأن الملك له عز
{ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } [Ra'd: 33]. Bu, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Yahut o bir mekân ismidir; murat edilen de kıyamet gününde mahlukatın hesap için duracağı yerdir. Allah Teâlâ'ya izafet ise lamiyye-i ihtiyasiyyedir (aidiyet bildirir); çünkü işin hakikatinde mülk yalnızca
وجل وحده فيه بحسب نفس الأمر، والظاهر والخلق قائمون له كما قال سبحانه: يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [المطففين: ٦] منتظرون ما يحل عليهم من قبله جل شأنه، وزعم بعضهم أن الإضافة على هذا الوجه لأدنى ملابسة وليس بشيء، وقيل: المعنى وَلِمَنْ خافَ مقامه عند ربه على أن المقام مصدر أو اسم مكان وهو للخائف نفسه، وإضافته للرب لأنه عنده تعالى فهي مثلها في قولهم: شاة رقود الحلب، وهي بمعنى- عند- عند الكوفيين أي رقود عند الحلب، وبمعنى اللام عند الجمهور كما صرح به شراح التسهيل وليست لأدنى ملابسة كما زعم أيضا، ثم إن المراد بالعندية هنا مما لا يخفى، وجوز أن يكون مقحما على سبيل الكناية، فالمراد ولمن خاف ربه لكن بطريق برهاني بليغ، ومثله قول الشماخ:
O'na [celle ve alâ] aittir. Zahir olan da mahlukatın, Allah sübhânehu'nun: { يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [Mutaffifîn: 6] buyurduğu gibi O'nun huzurunda durup şânı yüce olan Rablerinden haklarında tecelli edecek hükmü beklemeleridir. Bazıları bu vecihteki izafetin en küçük bir irtibattan (ednâ mülâbese) ötürü olduğunu iddia etmişse de bu bir hiçtir. Şöyle de denilmiştir: 'Makâm' kelimesinin masdar veya mekân ismi olup korkan kişinin kendisine ait olması üzere mana: 'Rabbinin huzurundaki duruşundan/makamından korkan kimse için' demektir. Rabbe izafe edilmesi ise O'nun katında cereyan etmesindendir; bu durum, Arapların 'sağım esnasında yatan koyun' sözündeki izafet gibidir. Bu izafet Kûfelilere göre 'ınde' (yanında/esnasında) manasındadır, yani sağım esnasında yatan demektir; cumhura göre ise et-Teshîl şarihlerinin de açıkça belirttiği gibi lâm manasındadır ve yine iddia edildiği gibi en küçük irtibattan ötürü değildir. Buradaki 'ındiyyet'ten (huzurunda olmaktan) maksat gizli değildir. 'Makâm' kelimesinin kinaye yoluyla ziyade (pekiştirme) kılınmış olması da caiz görülmüştür; bu durumda murat 'Rabbinden korkan kimse için' demek olur, ancak bu beliğ ve bürhanî bir yolla ifade edilmiştir. Şemmâh'ın şu sözü de bunun gibidir:
ذعرت به القطا ونقيت عنه ... مقام الذئب كالرجل اللعين
«Onunla bağırtlak kuşlarını ürküttüm ve lanetlenmiş bir adam gibi duran kurdun makamını ondan uzaklaştırdım.»
وهو الأظهر على ما ذكره صاحب الكشف، والظاهر أن المراد ولكل فرد فرد من الخائفين: جَنَّتانِ فقيل:
Keşşâf sahibinin de belirttiği üzere en zahir olan budur. Zahir olan, korkanların her bir ferdi için: { جَنَّتانِ } “iki cennet vardır.” Şöyle denilmiştir:
إحداهما منزله ومحل زيارة أحبابه له، والأخرى منزل أزواجه وخدمه، وإليه ذهب الجبائي، وقيل: بستانان بستان داخل قصره وبستان خارجه، وقيل: منزلان ينتقل من أحدهما إلى الآخر لتتوفر دواعي لذته وتظهر ثمار كرامته، وأي هذا ممن يطوف بين النار، وبين حميم آن؟؟.
Biri onun kendi konağı ve sevdiklerinin kendisini ziyaret yeri, diğeri ise eşlerinin ve hizmetçilerinin konağıdır; Cübbâî bu görüşe gitmiştir. Biri sarayının içinde diğeri dışında iki bahçe olduğu da söylenmiştir. Lezzet vesilelerinin bollaşması ve ikramının meyvelerinin zahir olması için birinden diğerine geçeceği iki konak olduğu da söylenmiştir. Nerede bu durum, ateş ile son derece kaynar su arasında dolaşan kimsenin halinden?!
وجوز أن يقال: جنة لعقيدته وجنة لعمله، أو جنة لفعل الطاعات وجنة لترك المعاصي، أو جنة يثاب بها وأخرى يتفضل بها عليه، أو إحداهما روحانية والأخرى جسمانية، ولا يخفى أن الصفات الآتية ظاهرة في الجسمانية.
Şöyle denilmesi de caiz görülmüştür: Biri inancı için, biri ameli için bir cennettir; yahut biri taatleri işlemesi için, diğeri günahları terk etmesi içindir; yahut biri hak ettiği mükâfat olarak verilen, diğeri kendisine lütuf olarak bahşedilen bir cennettir; yahut biri ruhani, diğeri cismanidir. Gelecek sıfatların cismani cennet hakkında zahir olduğu ise gizli değildir.
وقال مقاتل: جنة عدن وجنة نعيم، وقيل: المراد لكل خائفين منكما جنتان جنة للخائف الإنسي وجنة للخائف الجني، فإن الخطاب للفريقين، وهذا عندي خلاف الظاهر، وفي الآثار ما يبعده، فقد أخرج البيهقي في شعب الإيمان عن الحسن أنه كان شاب على عهد عمر رضي الله تعالى عنه ملازم للمسجد والعبادة فعشقته جارية فأتته في خلوة فكلمته فحدثته نفسه بذلك فشهق شهقة فغشي عليه فجاء عم له فحمله إلى بيته فلما أفاق قال: يا عم انطلق إلى عمر فأقرئه مني السلام وقل له ما جزاء من خاف مقام ربه؟ فانطلق فأخبر عمر وقد شهق الفتى شهقة أخرى فمات فوقف عليه عمر رضي الله تعالى عنه فقال: لك جنتان لك جنتان.
Mukâtil: 'Biri Adn cenneti, diğeri Naîm cennetidir' demiştir. Hitap iki fırkaya yönelik olduğu için muradın: 'Sizden korkan her iki zümre için iki cennet vardır; biri insanlardan korkan için, diğeri cinlerden korkan için' olduğu da söylenmiştir. Bana göre bu görüş zahire aykırıdır; rivayetlerde de bunu uzak kılan hususlar vardır. Nitekim Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh döneminde mescide ve ibadete devam eden bir genç vardı. Bir cariye ona âşık oldu ve tenha bir yerde yanına gelip onunla konuştu. Gencin nefsi buna meyletti, derken bir çığlık atıp bayıldı. Amcası gelip onu evine taşıdı. Kendine gelince: 'Ey amca! Ömer'e git, benden selam söyle ve ona: Rabbinin makamından korkan kimsenin mükâfatı nedir? diye sor' dedi. Amcası gidip Ömer'e haber verdi; bu esnada genç bir çığlık daha atıp vefat etti. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh onun başında durup: 'Sana iki cennet vardır! Sana iki cennet vardır!' dedi.
والخوف في الأصل توقع مكروه عند أمارة مظنونة أو معلومة ويضاده الأمن قال الراغب: والخوف من الله تعالى لا يراد به ما يخطر بالبال من الرعب كاستشعار الخوف من الأسد بل إنما يراد به الكف عن المعاصي وتحري الطاعات، ولذلك قيل: لا يعد خائفا من لم يكن للذنوب تاركا، ويؤيد هذا تفسير ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الخائف هنا كما أخرج ابن جرير عنه بمن ركب طاعة الله تعالى وترك معصيته.
Havl (korku) aslen zanni veya kesin bir alamet karşısında hoşa gitmeyen bir şeyin beklenmesidir; zıddı ise emniyettir. Râgıb şöyle der: 'Allah Teâlâ'dan korkmakla, aslandan korku hissetmek gibi kalbe gelen ürperti kastedilmez; aksine bundan ancak günahlardan kaçınmak ve taatlere yönelmek murat edilir. Bu sebeple: Günahları terk etmeyen kimse korkan sayılmaz denilmiştir.' İbn Cerîr'in rivayet ettiği üzere İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın buradaki 'korkan' kimseyi Allah Teâlâ'ya itaate sarılan ve O'na isyandan kaçınan kimse olarak tefsir etmesi de bunu destekler.
وقول مجاهد: هو الرجل يريد الذنب فيذكر الله تعالى فيدع الذنب، والذي يظهر أن ذلك تفسير باللازم، وقد يقال: إن ارتكاب الذنب قد يجامع الخوف من الله تعالى وذلك كما إذا غلبته نفسه ففعله خائفا من عقابه تعالى عليه، وأيد ذلك بما
Mücâhid'in: 'O, günah işlemeyi isteyip de Allah Teâlâ'yı hatırlayarak günahı terk eden adamdır' sözü de böyledir. Zahir olan odur ki bu, lâzımî (sonuç üzerinden) bir tefsirdir. Şöyle de denilebilir: Günah işlemek bazen Allah Teâlâ'dan korkmakla bir arada bulunabilir; bu da nefsinin kendisine galip gelip Allah Teâlâ'nın azabından korktuğu halde günahı işlemesi durumunda olur. Bunu şu rivayet de desteklemektedir:
أخرجه أحمد والنسائي والطبراني والحكيم الترمذي في نوادر الأصول وابن أبي شيبة وجماعة عن أبي الدرداء «أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قرأ هذه الآية وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ فقلت: وإن زنى وإن سرق
Ahmed, Nesâî, Taberânî, Nevâdiru'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî, İbn Ebî Şeybe ve bir topluluğun Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre: «Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şu { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” ayetini okudu. Ben de: 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' dedim
يا رسول الله؟ فقال النبي ﵊: الثانية وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ فقلت: وإن زنى وإن سرق؟
ey Allah'ın Resûlü?' dedim. Nebi aleyhisselâm ikinci kez: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyurdu. Ben: 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' dedim.
فقال الثالثة: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ فقلت وإن زنى وإن سرق؟ قال: نعم وإن رغم أنف أبي الدرداء»
Üçüncü kez: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyurdu. Ben: 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' deyince: «نعم وإن رغم أنف أبي الدرداء» “Evet, Ebü'd-Derdâ'nın burnu yere sürtülse (istemese) bile!” buyurdu.»
وأخرج الطبراني وابن مردويه من طريق الجريري عن أخيه قال: سمعت محمد بن سعد يقرأ- ولمن خاف مقام ربه جنتان وإن زنى وإن سرق- فقلت: ليس فيه وإن زنى وإن سرق فقال: سمعت أبا الدرداء رضي الله تعالى عنه يقرؤها كذلك فأنا أقرؤها كذلك حتى أموت، وصرح بعضهم أن المراد بالخوف في الآية أشده فتأمل. وجاء في شأن هاتين الجنتين من
Taberânî ve İbn Merdûye, Cüreyrî tarikiyle kardeşinden rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Muhammed b. Sa'd'ın 'Ve limen hâfe makâme rabbihi cennetâni ve in zenâ ve in seraka' şeklinde okuduğunu işittim ve: 'Ayetin içinde 've in zenâ ve in seraka' ifadesi yoktur' dedim. O da: 'Ebü'd-Derdâ radıyallâhu teâlâ anh'ın bunu böyle okuduğunu işittim, ben de ölünceye kadar böyle okuyacağım' dedi. Bazıları ayetteki korkudan muradın onun en şiddetli derecesi olduğunu açıkça belirtmişlerdir; iyi düşün. Bu iki cennet hakkında
حديث عياض بن غنم مرفوعا «إن عرض كل واحدة منهما مسيرة مائة عام»
İyâz b. Ganm'ın merfû hadisinde şöyle gelmiştir: «إن عرض كل واحدة منهما مسيرة مائة عام» “Onların her birinin genişliği yüz yıllık mesafedir.”
والآية على ما روي عن ابن الزبير وابن شوذب نزلت في أبي بكر.
Ayet, İbnü'z-Zübeyr ve İbn Şevzeb'den rivayet edildiğine göre Ebû Bekir hakkında inmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ في العظمة عن عطاء أن أبا بكر الصديق رضي الله تعالى عنه ذكر ذات يوم وفكر في القيامة والموازين والجنة والنار وصفوف الملائكة وطي السماوات ونسف الجبال وتكوير الشمس وانتثار الكواكب فقال: وددت أني كنت خضرا من هذه الخضر تأتي عليّ بهيمة فتأكلني وأني لم أخلق فنزلت وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ذَواتا أَفْنانٍ صفة لجنتان وما بينهما اعتراض وسط بينهما تنبيها على أن تكذيب كل من الموصوف والصفة موجب للإنكار والتوبيخ، وجوز أن يكون خبر مبتدأ مقدر أي هما ذواتا، وأيا ما كان فهو تثنية- ذات- بمعنى صاحبة فإنه إذا ثنى فيه لغتان ذاتا على لفظه وهو الأقيس كما يثنى مذكره ذوا، والأخرى ذَواتا برده إلى أصله فإن التثنية ترد الأشياء إلى أصولها، وقد قالوا:
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh Atâ'dan rivayet etmişlerdir ki: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh bir gün kıyameti, mizanları, cenneti, cehennemi, meleklerin saflarını, göklerin dürülmesini, dağların savrulmasını, güneşin dürülmesini ve yıldızların dökülmesini hatırlayıp tefekküre daldı ve: 'Keşke şu yeşilliklerden bir yeşillik olsaydım da bir hayvan gelip beni yeseydi ve keşke hiç yaratılmasaydım!' dedi; bunun üzerine: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” { ذَواتا أَفْنانٍ } “İkisi de türlü ağaçlara ve dallara sahiptir.” ayetleri indi. { ذَواتا أَفْنانٍ }, { جَنَّتانِ } kelimesinin sıfatıdır; aradaki ayet ise hem mevsuftan hem sıfattan kaynaklanan her bir tekzibin inkâr ve azarlamayı gerektirdiğine dikkat çekmek üzere ikisinin arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). Mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür, yani 'onlar türlü dallara sahiptirler' takdirindedir. Her halükarda o, 'sâhibe' (sahip) manasındaki 'zât' kelimesinin tesniyesidir; zira o tesniye yapıldığında iki lehçe vardır: Biri müzekkerinin 'zevâ' olarak tesniye yapılması gibi lafzı üzere 'zâtâ'dır ki en kıyasi olanıdır; diğeri ise aslına irca edilerek { ذَواتا } şeklinde olmasıdır, nitekim tesniye şeyleri asıllarına döndürür. Nitekim şöyle demişlerdir:
أصل ذات ذوات لكن حذفت الواو تخفيفا وفرقا بين الواحد والجمع ودلت التثنية ورجوع الواو فيها على أصل الواحد وليس هو تثنية الجمع كما يتوهم وتفصيله في باب التثنية من شرح التسهيل، والأفنان إما جمع فن بمعنى النوع ولذا استعمل في العرف بمعنى العلم أي ذواتا أنواع من الأشجار والثمار، وروي ذلك عن ابن عباس وابن جبير والضحاك وعليه قول الشاعر:
Zât kelimesinin aslı 'zevât'tır; ancak hafiflik sağlamak ve tekil ile çoğul arasını ayırmak için vâv harfi hazfedilmiştir. Tesniye yapılması ve bu esnada vâv harfinin geri dönmesi, tekilin aslına delalet eder; zannedildiği gibi çoğulun tesniyesi değildir. Bunun ayrıntısı Şerhu't-Teshîl'in tesniye babındadır. 'Efnân' kelimesine gelince; o ya 'tür/çeşit' anlamındaki 'fenn' kelimesinin çoğuludur -ki bu sebeple örfte ilim anlamında kullanılmıştır- yani türlü ağaçlara ve meyvelere sahiptirler demektir. Bu [görüş] İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Dahhâk'ten rivayet edilmiştir; şairin şu sözü de buna göredir:
ومن كل أفنان اللذاذة والصبا ... لهوت به والعيش أخضر ناضر
Lezzetin ve gençliğin her türlüsünden... Eğlendim onunla; hayat ise yemyeşil ve taptazeydi.
وإما جمع فنن وهو ما دق ولان من الأغصان كما قال ابن الجوزي، وقد يفسر بالغصن، وحمل على التسامح وتخصيصها بالذكر مع أنها ذواتا قصب وأوراق وثمار أيضا لأنها هي التي تورق وتثمر. فمنها تمتد الظلال ومنها تجنى الثمار ففي الوصف تذكير لهما فكأنه قيل: ذَواتا ثمار وظلال لكن على سبيل الكناية هو أخصر وأبلغ، وتفسيره بالأغصان على أنه جمع فنن مروي عن ابن عباس أيضا، وأخرجه ابن جرير عن مجاهد قال أبو حيان: وهو أولى لأن أفعالا في فعل أكثر منه في فعل بسكون العين كفن، ويجمع هو على فنون.
Ya da İbnü'l-Cevzî'nin dediği gibi, dalların ince ve yumuşak olanı anlamına gelen 'fenen' kelimesinin çoğuludur. Bazen sadece 'dal' olarak da tefsir edilir ve bu müsamahaya hamledilmiştir. Bu cennetlerin gövdeleri, yaprakları ve meyveleri de bulunmasına rağmen özellikle dalların zikredilmesi, yapraklanan ve meyve verenlerin dallar olması sebebiyledir. Zira gölgeler dallardan uzanır, meyveler de dallardan toplanır. Dolayısıyla bu vasıflandırmada meyve ve gölgelere bir hatırlatma vardır; sanki 'meyve ve gölge sahipleri' denilmiş gibidir, fakat kinaye yoluyla olması daha veciz ve daha beliğdir. 'Fenen'in çoğulu olarak 'dallar' şeklinde tefsir edilmesi İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiş olup İbn Cerîr bunu Mücâhid'den tahriç etmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bu daha uygundur; çünkü 'ef'âl' kalıbı 'fe'al' kalıbının çoğulu olarak, 'fenn' gibi 'fe'l' kalıbının çoğulu olmasından daha fazladır; zira o 'fünûn' şeklinde çoğul yapılır.'
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ صفة أخرى لجنتان أو خبر ثان للمبتدأ المقدر أي في كل منهما عين تجري بالماء الزلال تسمى إحدى العينين بالتسنيم، والأخرى بالسلسبيل، وروي هذا عن الحسن، وقال عطية العوفي: عَيْنانِ إحداهما من ماء غير آسن، والأخرى من خمر لذة للشاربين، وقيل: عَيْنانِ من الماء تَجْرِيانِ حيث شاء صاحبهما من الأعالي والأسافل من جبل من مسك، وعن ابن عباس عَيْنانِ مثل الدنيا أضعافا مضاعفة تَجْرِيانِ بالزيادة والكرامة على أهل الجنة.
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” { فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ } “İkisinde de akıp giden iki pınar vardır.” [Ayet], 'cennetâni' için diğer bir sıfattır yahut takdir edilen mübtedanın ikinci haberidir; yani her ikisinde de tatlı ve berrak su ile akan birer pınar vardır. Bu iki pınardan biri Tesnîm, diğeri ise Selsebîl diye isimlendirilir. Bu [görüş] Hasen'den rivayet edilmiştir. Atıyye el-Avfî ise şöyle demiştir: 'İki pınar vardır; biri bozulmayan sudan, diğeri ise içenlere lezzet veren şaraptandır.' Şöyle de denilmiştir: 'Sahiplerinin dilediği yere doğru, yükseklerden ve alçaklardan, miskten bir dağdan akıp giden iki pınardır.' İbn Abbâs'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: 'Dünya misali katbekat büyüklükte, cennet ehline fazlalık ve ikram ile akıp giden iki pınardır.'
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ صنفان معروف وغريب لم يعرفوه في الدنيا، أو رطب ويابس ولا يقصر يابسه عن رطبه في الفضل والطيب، وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم عن عكرمة قال: قال ابن عباس في هذه الآية: ما في الدنيا ثمرة حلوة ولا مرة إلا وهي في الجنة حتى الحنظل، ونقل هذا
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } “İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır.” İki çeşit; biri bilinen, diğeri dünyada bilmedikleri yabancı bir çeşittir yahut biri yaş, diğeri kurudur ve kurusu fazilet ve tatlılıkta yaşından geri kalmaz. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İkrime'den rivayet etmişlerdir ki: İbn Abbâs bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Dünyada tatlı veya acı hiçbir meyve yoktur ki cennette bulunmasın; hatta ebucehil karpuzu bile vardır.' Bu husus
في البحر عن ابن عباس أيضا إلا أنه حلو، والجملة كالجملة التي قبلها.
el-Bahr'da da İbn Abbâs'tan nakledilmiştir; şu kadar var ki o [cennette] tatlıdır. Bu cümle de kendisinden önceki cümle gibidir.
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ مُتَّكِئِينَ حال من قوله تعالى:- ولمن خاف- وجمع رعاية للمعنى بعد الإفراد رعاية اللفظ، وقيل: العامل محذوف أي يتنعمون متكئين، وقيل: مفعول به بتقدير أعني، والاتكاء من صفات المتنعم الدالة على صحة الجسم وفراغ القلب، والمعنى متكئين في منازلهم عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ من ديباج ثخين قال ابن مسعود- كما رواه عنه جمع وصححه الحاكم- أخبرتم بالبطائن فكيف بالظهائر، وقيل: ظهائرها من سندس، عن ابن جبير من نور جامد،
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” { مُتَّكِئِينَ } “Yaslanmış olarak...” [ifadesi], Yüce Allah'ın 've limen hâfe' kavlinden haldir; lafza riayetle tekil getirildikten sonra manaya riayetle çoğul yapılmıştır. Âmilin mahzuf olduğu, yani 'yaslanarak nimetlenirler' takdirinde olduğu da söylenmiştir. 'A'nî' (kastediyorum) takdiriyle mef'ûlün bih olduğu da söylenmiştir. Yaslanmak, nimet içinde olan kimsenin beden sıhhatine ve kalbinin rahatlığına delalet eden sıfatlarındandır. Mana; konaklarında yaslanmış olarak { عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “...astarları kalın ipekten döşekler üzerine.” şeklindedir. 'İstebrak', kalın atlastan/ipekten demektir. Bir topluluğun kendisinden rivayet ettiği ve Hâkim'in sahihlediği üzere İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Size astarlar haber verildi, peki ya yüzleri nasıldır?' Yüzlerinin ince ipekten (sündüs) olduğu söylenmiştir. İbn Cübeyr'den donmuş nurdan olduğu rivayet edilmiştir.
وفي حديث من نور يتلألأ
Bir hadiste de parıldayan bir nurdan olduğu geçmektedir.
وهو إن صح وقف عنده.
Bu [hadis] eğer sahih ise orada durulur (başka yoruma gidilmez).
وأخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس أنه قيل له: بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ فماذا الظواهر؟ قال: ذلك مما قال الله تعالى: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السجدة: ١٧] وقال الحسن: البطائن هي الظهائر وروي عن قتادة، وقال الفراء: قد تكون البطانة الظهارة والظهارة البطانة لأن كلا منهما يكون وجها والعرب تقول: هذا ظهر السماء وهذا بطن السماء، والحق أن البطائن هنا مقابل الظهائر على الوجه المعروف، وقرأ أبو حيوة «فرش» بسكون الراء، وأخرج عبد بن حميد عن الضحاك قال: قرأ عبد الله على «سرر. وفرش بطائنها من إستبرق» وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ أي ما يجنى ويؤخذ من أشجارهما من الثمار، فجنى اسم أو صفة مشبهة بمعنى المجني دانٍ قريب يناله القائم والقاعد والمضطجع، قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: تدنو الشجرة حتى يجتنيها ولي الله تعالى إن شاء قائما وإن شاء قاعدا وإن شاء مضطجعا، وعن مجاهد ثمار الجنتين دانية إلى أفواه أربابها فيتناولونها متكئين فإذا اضطجعوا نزلت بإزاء أفواههم فيتناولونها مضطجعين لا يرد أيديهم عنها بعد ولا شوك، وقرأ عيسى «وجني» بفتح الجيم وكسر النون كأنه أمال النون وإن كانت الألف قد حذفت في اللفظ كما أمال أبو عمرو حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [البقرة:
İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki kendisine: 'Astarları istebraktandır; peki yüzleri nedir?' denildi. O da: 'Bu, Yüce Allah'ın: { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } [es-Secde: 17] “Hiçbir nefis, onlar için göz aydınlığı olarak nelerin gizlendiğini bilemez.” buyurduğu şeylerdendir' dedi. Hasen: 'Astarlar yüzlerin ta kendisidir' demiştir; Katâde'den de böyle rivayet edilmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Bazen astar yüz, yüz de astar olabilir; çünkü her ikisi de birer yüzdür ve Araplar 'bu semanın sırtıdır (yüzüdür), bu da semanın karnıdır (içidir)' derler.' Doğrusu şudur ki buradaki astarlar, bilinen şekliyle yüzlerin karşılığıdır. Ebû Hayve 'furuş' kelimesini râ harfinin sükûnuyla okumuştur. Abd b. Humeyd Dahhâk'ten rivayet etti ki: Abdullah [b. Mes'ûd] 'serirler üzerinde ve astarları istebraktan döşekler üzerinde' şeklinde okumuştur. { وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ } yani bu iki cennetin ağaçlarından toplanan ve devşirilen meyveler demektir. 'Cenâ' kelimesi isimdir veya 'mecniyy' (toplanmış) manasında sıfat-ı müşebbehedir. { دانٍ } “yakındır”; ayakta duran, oturan ve uzanan kimse ona ulaşabilir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle demiştir: 'Ağaç öyle yaklaşır ki Allah Teâlâ'nın veli kulu dilerse ayakta, dilerse oturarak, dilerse uzanmış halde onu devşirir.' Mücâhid'den rivayet edildiğine göre: İki cennetin meyveleri sahiplerinin ağızlarına yakındır; yaslanmış haldeyken onu alırlar, uzandıklarında ise meyveler ağızlarının hizasına iner ve uzanmış haldeyken onu alırlar; ne bir uzaklık ne de bir diken ellerini ondan geri çevirir. Îsâ [b. Ömer], nûn harfini imâle etmiş gibi 've ceniy' şeklinde cim'in fethi ve nûn'un kesresiyle okumuştur; lafızda elif hazfedilmiş olsa bile, tıpkı Ebû Amr'ın { حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } [el-Bakara: 55] “Allah'ı apaçık görünceye kadar” ayetinde imâle yaptığı gibi. Ve 've ciniy' şeklinde cim'in kesresiyle de okunmuştur ki bu da onda bir lügattir.
٥٥] وقرىء «وجني» بكسر الجيم وهو لغة فيه.
55] Ve 've ciniy' şeklinde cim'in kesresiyle de okunmuştur ki bu da onda bir lügattir.
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فِيهِنَّ أي الجنان المدلول عليها بقوله تعالى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ فإنه يلزم من أنه لكل خائف جنتان تعدد الجنان، وكذا على تقدير أن يكون المراد لكل خائفين من الثقلين جنتان لا سيما وقد تقدر اعتبار الجمعية في قوله تعالى: مُتَّكِئِينَ وقال الفراء: الضمير لجنتان، والعرب توقع ضمير الجمع على المثنى ولا حاجة إليه بعد ما سمعت، وقيل: الضمير للبيوت والقصور المفهومة من الجنتين أو للجنتين باعتبار ما فيهما مما ذكر، وقيل: يعود على الفرش، قال أبو حيان: وهذا قول حسن قريب المأخذ، وتعقب بأن المناسب للفرش- على- وأجيب بأنه شبه تمكنهن على الفرش بتمكن المظروف في الظرف وإيثار للإشعار بأن أكثر حالهن الاستقرار عليها، ويجوز أن يقال: الظرفية للإشارة إلى أن الفرش إذا جلس عليها ينزل مكان الجالس منها ويرتفع ما أحاط به حتى يكاد يغيب فيها كما يشاهد في فرش الملوك المترفهين التي حشوها ريش النعام ونحوه، وقيل:
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” { فِيهِنَّ } “İçlerinde...”; yani Yüce Allah'ın { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır.” kavlinin delalet ettiği cennetlerde [demektir]. Zira her korkan kimse için iki cennetin bulunmasından cennetlerin çoğalması gerekir. Aynı şekilde, iki ağırlıktan (insan ve cinden) her iki korkan için iki cennet murad edildiği takdirde de böyledir; bilhassa Yüce Allah'ın { مُتَّكِئِينَ } kavlindeki çoğulluk itibarının takdir edilmiş olmasından sonra. Ferrâ şöyle demiştir: 'Zamir iki cennete aittir; Araplar tesniyeye çoğul zamiri verirler.' Ancak işittiğin [izahlardan] sonra buna ihtiyaç yoktur. Denildi ki: 'Zamir, iki cennetten anlaşılan evlere ve köşklere aittir yahut zikredilen şeyleri barındırmaları hasebiyle iki cennete aittir.' Döşeklere râci olduğu da söylenmiştir. Ebû Hayyân: 'Bu, me'hazı yakın, güzel bir sözdür' demiştir. Buna karşı; döşeklere uygun olan edatın 'alâ' olduğu şeklinde itiraz edilmiş ve şöyle cevap verilmiştir: Onların döşekler üzerindeki yerleşmeleri, zarf içindeki mazrûfun yerleşmesine benzetilmiş ve hallerinin çoğunun onların üzerinde karar kılmak olduğunu hissettirmek tercih edilmiştir. Şöyle denilmesi de caizdir: Zarfiyet; döşeklerin üzerine oturulduğunda oturan kimsenin yerinin çöktüğüne ve etrafındaki kısımların yükselerek neredeyse içinde kaybolduğuna işaret etmek içindir; nitekim içi deve kuşu tüyü ve benzeriyle doldurulmuş müreffeh kralların döşeklerinde müşahede edildiği gibi. Şöyle de denilmiştir:
الضمير للآلاء المعدودة من- الجنتين. والعينين. والفاكهة والفرش. والجني والمراد معهن قاصِراتُ الطَّرْفِ أي نساء يقصرن أبصارهم على أزواجهن لا ينظرن إلى غيرهم، أو يقصرن طرف الناظر إليهن عن التجاوز إلى غيرهن، قال ابن رشيق في قول امرئ القيس:
Zamir, sayılan nimetlere aittir; yani iki cennet, iki pınar, meyve, döşekler ve devşirilen meyvelere racidir ve murad 'onlarla birlikte' demektir. { قاصِراتُ الطَّرْفِ } “bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş dilberler”; yani gözlerini yalnız eşlerine hasreden, onlardan başkasına bakmayan yahut kendilerine bakanın gözünü başkasına geçmekten alıkoyan kadınlar demektir. İbn Reşîk, İmruülkays'ın şu beyti hakkında demiştir ki:
من القاصرات الطرف لو دب محول ... من الذر فوق الأنف منها لأثرا
Bakışlarını kısmış güzellerdendir; burnunun üstünde bir karınca yavrusu yürüse iz bırakırdı.
أراد بالقاصرات الطرف أنها منكسرة الجفن خافضة النظر غير متطلعة لما بعد ولا ناظرة لغير زوجها، ويجوز أن يكون معناه أن طرف الناظر لا يتجاوزها كقول المتنبي:
'Kâsırâtü't-tarf' ile onun gözkapağını indirmiş, bakışını kısmış, ötelere göz dikmeyen ve kocasından başkasına bakmayan bir kadın olduğunu kastetmiştir. Mütenebbî'nin şu sözünde olduğu gibi, manasının 'bakıcının gözü onu aşıp geçmez' olması da caizdir:
وخصر تثبت الأبصار فيه ... كأن عليه من حدق نطاقا
Ve öyle bir bel ki bakışlar onda sabit kalır... Sanki üzerinde gözbebeklerinden bir kemer vardır.
انتهى فلا تغفل، والأكثرون على أول المعنيين اللذين ذكرناهما بل في بعض الأخبار ما يدل على أنه تفسير نبوي.
Söz bitti, gafil olma. Çoğunluk, zikrettiğimiz iki mananın ilki üzerindedir; hatta bazı rivayetlerde onun nebevî bir tefsir olduğuna delalet eden hususlar vardır.
أخرج ابن مردويه عن جعفر بن محمد عن أبيه عن جده عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال في ذلك «لا ينظرن إلا إلى أزواجهن»
İbn Merdûye Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o dedesinden rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bu konuda şöyle buyurmuştur: «لا ينظرن إلا إلى أزواجهن» “Onlar eşlerinden başkasına bakmazlar.”
ومتى صح هذا ينبغي قصر الطرف عليه، وفي بعض الآثار تقول الواحدة منهن لزوجها:
Bu sahih olduğu takdirde bakışı yalnız buna hasretmek gerekir. Bazı rivayetlerde onlardan biri eşine şöyle der:
وعزة ربي ما أرى في الجنة أحسن منك فالحمد لله الذي جعلني زوجك وجعلك زوجي، والطَّرْفِ في الأصل مصدر فلذلك وحد لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ قال ابن عباس: لم يفتضهن قبل أزواجهن إنس ولا جان، وفيه إشارة إلى أن ضمير قبلهن للأزواج، ويدل عليه قاصِراتُ الطَّرْفِ وفي البحر هو عائد على من عاد عليه الضمير في مُتَّكِئِينَ، وأصل الطمث خروج الدم ولذلك يقال للحيض طمث، ثم أطلق على جماع الأبكار لما فيه من خروج الدم، وقيل: ثم عمم لكل جماع، وهو المروي هنا عن عكرمة، وإلى الأول ذهب الكثير، وقيل: إن التعبير به للإشارة إلى أنهن يوجدن أبكارا كلما جومعن، ونفي طمثهن عن الإنس ظاهر، وأما عن الجن فقال مجاهد والحسن: قد تجامع الجن نساء البشر مع أزواجهم إذا لم يذكر الزوج اسم الله تعال فنفى هنا جميع المجامعين وقيل:
'Rabbimin izzetine andolsun ki cennette senden daha güzel bir şey görmüyorum. Beni sana eş, seni de bana eş kılan Allah'a hamdolsun.' 'et-Tarf' kelimesi aslen masdardır, bu sebeple müfred (tekil) getirilmiştir. { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” İbn Abbâs: 'Eşlerinden önce onlara ne bir insan ne de bir cin dokunup bekaretlerini bozmamıştır' demiştir. Bunda 'kablehüm'deki zamirin eşlere ait olduğuna bir işaret vardır; { قاصِراتُ الطَّرْفِ } ifadesi de buna delalet eder. el-Bahr'da ise bu zamirin { مُتَّكِئِينَ } kavlindeki zamirin döndüğü kimselere râci olduğu belirtilmiştir. 'Tams' kelimesinin aslı kan çıkmasıdır; bu sebeple hayza da tams denir. Sonra kan çıkması bulunduğu için bakirelerle cinsel ilişkiye isim olarak verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Sonra her türlü cinsel ilişki için genelleştirilmiştir ki burada İkrime'den rivayet edilen budur. Birincisine ise pek çok âlim meyletmiştir. Bu ifadeyle anlatılmanın, her cinsel ilişkide bakire olarak bulunacaklarına işaret etmek için olduğu da söylenmiştir. Onlara insanların dokunmadığının nefyedilmesi açıktır; cinlere gelince, Mücâhid ve Hasen şöyle demişlerdir: 'Koca Allah Teâlâ'nın ismini zikretmediği zaman cinler insan kadınlarıyla eşleriyle birlikte ilişkiye girebilirler; işte burada ilişkiye girenlerin tamamı nefyedilmiştir.' Şöyle de denilmiştir:
لا حاجة إلى ذلك إذ يكفي في نفي الطمث عن الجن إمكانه منهم، ولا شك في إمكان جماع الجني إنسية بدون أن يكون مع زوجها الغير الذاكر اسم الله تعالى، ويدل على ذلك ما رواه أبو عثمان سعيد بن داود الزبيدي قال: كتب قوم من أهل اليمن إلى مالك يسألونه عن نكاح الجن وقالوا: إن هاهنا رجلا من الجن يزعم أنه يريد الحلال فقال ما أرى بذلك بأسا في الدين ولكن أكره إذا وجدت امرأة حامل قيل: من زوجك؟ قالت: من الجن فيكثر الفساد في الإسلام، ثم إن دعوى أن الجن تجامع نساء البشر جماعا حقيقيا مع أزواجهم إذا لم يذكروا اسم الله تعالى غير مسلمة عند جميع العلماء، وقوله تعالى: وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ [الإسراء: ٦٤] غير نص في المراد كما لا يخفى، وقال ضمرة بن حبيب: الجن في الجنة لهم قاصرات الطرف من الجن نوعهم، فالمعنى لم يطمث الإنسيات أحد من الإنس، ولا الجنيات أحد من الجن قبل أزواجهن، وقد أخرج نحو هذا عنه ابن أبي حاتم، وظاهره أن ما للجن لسن من الحور.
Buna gerek yoktur; zira cinlerden dokunmanın nefyedilmesinde onlardan bunun imkân dahilinde olması yeterlidir. Bir cinnînin, Allah Teâlâ'nın ismini anmayan kocası yanında olmaksızın da bir insan kadınla ilişkiye girmesinin imkânında şüphe yoktur. Buna Ebû Osmân Saîd b. Dâvûd ez-Zübeydî'nin rivayet ettiği şu husus delalet eder: O şöyle demiştir: Yemen ehlinden bir topluluk Mâlik'e mektup yazıp cinlerle evlenmeyi sordular ve: 'Burada helal yoldan evlenmek istediğini iddia eden bir cin erkeği var' dediler. Mâlik de şöyle dedi: 'Dinde bunda bir sakınca görmüyorum; fakat hamile bir kadın bulunup da 'Kocan kim?' denildiğinde 'Cindir' demesini ve böylece İslâm'da fesadın çoğalmasını kerih görürüm.' Kaldı ki cinlerin, kocaları Allah Teâlâ'nın ismini anmadığında insan kadınlarıyla hakiki anlamda cinsel ilişkiye girdiği iddiası bütün âlimler katında kabul görmüş değildir. Yüce Allah'ın: { وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } [el-İsrâ: 64] “Onların mallarına ve çocuklarına ortak ol...” kavli de gizli olmadığı üzere murad edilen hususta açık bir nass değildir. Damre b. Habîb şöyle demiştir: 'Cennette cinler için kendi türlerinden gözlerini yalnız onlara hasretmiş cin eşler vardır. Buna göre mana; insan olan kadınlara insanlardan hiçbiri, cin olan kadınlara da cinlerden hiçbiri eşlerinden önce dokunmamıştır, demektir.' İbn Ebî Hâtim ondan buna benzer bir rivayette bulunmuştur. Bunun zahirine göre cinlere ait olanlar hûrilerden değildir.
ونقل الطبرسي عنه أنهن من الحور وكذا الإنسيات، ولا مانع من أن يخلق الله تعالى في الجنة حورا للإنس يشاكلنهم يقال لهن لذلك إنسيات، وحورا للجن يشاكلنهم يقال لهن لذلك جنيات، ويجوز أن تكون الحور كلهن نوعا واحدا ويعطى الجني منهن لكنه في تلك النشأة غيره في هذه النشأة، ويقال: ما يعطاه الإنسي منهن لم يطمثها إنسي قبله، وما يعطاه الجني لم يطمثها جني قبله وبهذا فسر البلخي الآية، وقال الشعبي والكلبي: تلك القاصرات الطرف من نساء الدنيا لم يمسسهن منذ أنشئن النشأة الآخرة خلق قبل والذي يعطاه الإنسي زوجته المؤمنة التي كانت له في الدنيا ويعطى غيرها من نسائها المؤمنات أيضا، ويبعد أن يعطى الجني من نساء الدنيا الإنسانيات في الآخرة.
Tabersî ise ondan bunların da hûrilerden olduğunu, insan kadınlarının da böyle olduğunu nakletmiştir. Allah Teâlâ'nın cennette insanlar için kendilerine benzeyen ve bu sebeple 'insanî' denilen hûriler, cinler için de kendilerine benzeyen ve bu sebeple 'cinnî' denilen hûriler yaratmasına hiçbir engel yoktur. Bütün hûrilerin tek bir tür olması ve cinnîye de onlardan verilmesi caizdir; ancak o, o âlemdeki yaratılışta bu dünyadaki yaratılışından farklıdır. Denilir ki: İnsana onlardan verilen kadına kendisinden önce hiçbir insan dokunmamıştır; cinnîye verilene de kendisinden önce hiçbir cin dokunmamıştır. Belhî ayeti bu şekilde tefsir etmiştir. Şa'bî ve Kelbî ise şöyle demişlerdir: 'Gözlerini yalnız eşlerine hasretmiş o kadınlar, âhiret yaratılışıyla yaratıldıklarından beri kendilerine daha önce hiçbir varlığın dokunmadığı dünya kadınlarıdır.' İnsana verilen, dünyada sahip olduğu mümin hanımıdır; ayrıca ona diğer mümin kadınlardan da verilir. Cinnîye âhirette insan olan dünya kadınlarından verilmesi ise uzaktır.
والذي يغلب على الظن أن الإنسي يعطي من الإنسيات والحور والجني يعطى من الجنيات والحور ولا يعطى إنسي جنية، ولا جني إنسية وما يعطاه المؤمن إنسيا كان أو جنيا من الحور شيء يليق به وتشتهيه نفسه، وحقيقة تلك النشأة وراء ما يخطر بالبال، واستدل بالآية على أن الجن يدخلون الجن ويجامعون فيها كالإنس فهم باقون فيها منعمين كبقاء المعذبين منهم في النار، وهو مقتضى ظاهر ما ذهب إليه أبو يوسف ومحمد وابن أبي ليلى والأوزاعي. وعليه الأكثر- كما ذكره العيني في شرح البخاري- من أنهم يثابون على الطاعة ويعاقبون
Kuvvetle muhtemel olan şudur ki: İnsana insan kadınlarından ve hûrilerden verilir; cinnîye de cin kadınlarından ve hûrilerden verilir. İnsana cinnî bir kadın verilmez, cinnîye de insan bir kadın verilmez. Mümin kimseye -ister insan olsun ister cin- hûrilerden verilen şey kendisine layık olan ve nefsinin arzulayacağı bir şeydir. O âlemdeki yaratılışın hakikati ise akla gelenlerin ötesindedir. Bu ayetten, cinlerin de cennete gireceklerine ve orada tıpkı insanlar gibi cinsel ilişkide bulunacaklarına delil getirilmiştir; dolayısıyla onlardan azap görenlerin cehennemde kalması gibi, [mümin olanları da] orada nimetler içinde ebedî kalacaklardır. Ebû Yûsuf, Muhammed, İbn Ebî Leylâ ve Evzâî'nin benimsediği görüşün zahirî gereği de budur. Aynî'nin Sahîh-i Buhârî Şerhi'nde zikrettiği üzere çoğunluğun benimsediği görüş de şudur: Onlar itaatten dolayı sevap alırlar, isyandan dolayı
على المعصية، ويدخلون الجنة فإن ظاهره أنهم كالإنس يوم القيامة، وعن الإمام أبي حنيفة ثلاث روايات الاولى أنهم لا ثواب لهم إلا النجاة من النار ثم يقال لهم كونوا ترابا كسائر الحيوانات، الثانية أنهم من أهل الجنة ولا ثواب لهم أي زائد على دخولها، الثالثة التوقف قال الكردري: وهو في أكثر الروايات، وفي فتاوى أبي إسحاق ابن الصفار أن الإمام يقول: لا يكونون في الجنة ولا في النار ولكن في معلوم الله تعالى.
cezalandırılırlar ve cennete girerler; zira bunun zahiri kıyamet gününde onların insanlar gibi olduğunu gösterir. İmam Ebû Hanîfe'den ise üç rivayet nakledilmiştir: Birincisi, onların cehennemden kurtulmaktan başka bir sevaplarının olmadığı, sonra diğer hayvanlar gibi kendilerine 'Toprak olun!' denileceğidir. İkincisi, onların cennet ehlinden oldukları fakat cennete girmekten başka [fazla] bir sevaplarının olmadığıdır. Üçüncüsü ise tevakkuf etmektir (görüş belirtmemektir); Kerderî 'Rivayetlerin çoğunda olan da budur' demiştir. Ebû İshâk İbnu's-Saffâr'ın fetvalarında ise İmam'ın: 'Onlar ne cennette ne de cehennemdedir, bilakis Allah Teâlâ'nın malumundadırlar' dediği yer almaktadır.
ونقل عن مالك وطائفة أنهم يكونون في ربض الجنة، وقيل: هم أصحاب الأعراف، وعن الضحاك أنهم يلهمون التسبيح والذكر فيصيبون من لذته ما يصيبه بنو آدم من نعيم الجنة وعلى القول بدخولهم الجنة قيل:
Mâlik ve bir topluluktan onların cennetin kenar/dış mahallelerinde bulunacakları nakledilmiştir. Onların A'râf ehli olduğu da söylenmiştir. Dahhâk'ten ise kendilerine tesbih ve zikrin ilham edileceği, Âdemoğullarının cennet nimetinden aldığı lezzeti onların da bu tesbihin lezzetinden alacakları rivayet edilmiştir. Onların cennete girecekleri görüşüne göre şöyle denilmiştir:
نراهم ولا يرونا عكس ما كانوا عليه في الدنيا، وإليه ذهب الحارث المحاسبي، وفي اليواقيت الخواص منهم يرونا كما أن الخواص منا يرونهم في الدنيا، وعلى القول بأنهم يتنعمون في الجنة قيل: إن تنعمهم بغير رؤيته ﷿ فإنهم لا يرونه، وكذا الملائكة ﵈ ما عدا جبريل ﵇ فإنه يراه سبحانه مرة ولا يرى بعدها على ما حكاه أبو إسحاق إبراهيم بن الصفار في فتاويه عن أبيه، والأصح ما عليه الأكثر مما قدمناه وأنهم لا فرق بينهم وبين البشر في الرؤية وتمامه في محله، وقرأ طلحة وعيسى وأصحاب عبد الله «يطمثهن» بضم الميم هنا وفيما بعد، وقرأ أناس بضمه في الاول وكسره في الثاني. وناس بالعكس وناس بالتخيير، والجحدري بفتح الميم فيهما، والجملة صفة- لقاصرات الطرف- لأن إضافتها لفظية أو حال منها لتخصيصها بالإضافة فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله تعالى: كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ إما صفة لقاصرات الطرف، أو حال منها كالتي قيل أي مشبهات بالياقوت والمرجان، وقول النحاس: إن الكاف في موضع رفع على الابتداء ليس بشيء كما لا يخفى، أخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن جرير عن قتادة أنه قال في الآية في صفاء الياقوت وبياض اللؤلؤ، وعن الحسن نحوه، وفي البحر عن قتادة في صفاء الياقوت. وحمرة المرجان فحمل المرجان على ما هو المعروف وقيل: مشبهات بالياقوت في حمرة الوجه وبالمرجان أي صغار الدر في بياض البشرة وصفائها وتخصيص الصغار على ما في الكشاف لأنه أنصع بياضا من الكبار، وقيل، يحسن هنا إرادة الكبار كما قيل في معناه لأنه أوفق بقوله تعالى: كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ [الصافات: ٤٩] فلا تغفل.
Dünyada olanın aksine biz onları görürüz, onlar ise bizi görmezler; Hâris el-Muhâsibî bu görüşe meyletmiştir. el-Yevâkît'te ise şöyle geçer: Dünyada bizim havassımızın (seçkinlerimizin) onları gördüğü gibi, onların havassı da bizi görür. Cennette nimetlenecekleri görüşüne göre şöyle denilmiştir: Onların nimetlenmesi Azîz ve Celîl olan Allah'ı görmenin dışındaki şeylerledir; zira onlar O'nu görmezler. Cibrîl aleyhisselâm müstesna melekler aleyhimüsselâm da böyledir; zira Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Saffâr'ın fetvalarında babasından naklettiğine göre o, Sübhânehu Teâlâ'yı bir defa görür ve ondan sonra bir daha görmez. En sahih olanı ise daha önce sunduğumuz üzere çoğunluğun benimsediği görüştür; rü'yet (Allah'ı görme) konusunda onlarla insanlar arasında hiçbir fark yoktur, bunun tamamı kendi yerindedir. Talha, Îsâ ve Abdullah'ın ashâbı burada ve sonraki yerde mîm harfinin dammesiyle 'yatmushünne' şeklinde okumuşlardır. Bazı kimseler birincide damme, ikincide kesre ile okumuştur; bazıları tam aksine, bazıları ise muhayyerlik ile okumuştur. Cahderî ise her ikisinde de mîm'in fethiyle okumuştur. Bu cümle, 'kâsırâti't-tarf' için sıfattır; çünkü onun tamlaması lafzîdir yahut tamlama ile tahsis kazandığı için ondan haldir. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } “Sanki onlar yakut ve mercandırlar.” kavli ise ya 'kâsırâti't-tarf' için sıfattır ya da az önce söylendiği gibi ondan haldir; yani yakut ve mercana benzetilmişlerdir. Nehhâs'ın 'kâf harfi müpteda olarak ref mevkiindedir' sözü, gizli olmadığı üzere bir değer taşımaz. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den rivayet etmişlerdir ki o bu ayet hakkında: 'Yakutun berraklığında ve incinin beyazlığındadırlar' demiştir; Hasen'den de buna benzer bir rivayet vardır. el-Bahr'da Katâde'den: 'Yakutun berraklığında ve mercanın kırmızılığındadırlar' şeklinde nakledilmiş ve mercan bilinen manasına hamledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Yüzün kırmızılığında yakuta, tenin beyazlık ve berraklığında ise mercana yani küçük incilere benzetilmişlerdir. el-Keşşâf'ta geçtiğine göre küçük incilerin tahsis edilmesi, büyük olanlardan daha parlak beyazlıkta olması sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: Burada manasında söylendiği gibi büyüklerin murad edilmesi güzeldir; çünkü Yüce Allah'ın: { كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ } [es-Sâffât: 49] “Sanki onlar saklı yumurtalar gibidirler.” kavline daha uygundur, gafil olma.
وأخرج أحمد وابن حيان والحاكم وصححه والبيهقي في البعث والنشور عن أبي سعيد عن النبي ﷺ في قوله تعالى: كَأَنَّهُنَّ إلخ قال: ينظر إلى وجهها في خدرها أصفى من المرآة وإن أدنى لؤلؤة عليها تضيء ما بين المشرق والمغرب وأنه يكون عليها سبعون ثوبا ينفذها بصره حتى يوضح سوقها من وراء ذلك.
Ahmed, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî Ebû Saîd'den, Yüce Allah'ın { كَأَنَّهُنَّ } ilâ âhirihi kavli hakkında Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğunu tahriç etmişlerdir: «Kişi otağında onun yüzüne bakar da aynadan daha berrak olduğunu görür. Onun üzerindeki en küçük inci bile doğu ile batı arasını aydınlatır. Üzerinde yetmiş kat elbise bulunur da gözü bunları aşıp geçer ve arkasından baldırlarının beyazlığı görünür.»
وأخرج عبد بن حميد والطبراني والبيهقي في البعث عن ابن مسعود قال: إن المرأة من الحور العين يرى مخ ساقها من وراء اللحم والعظم من تحت سبعين حلة كما يرى الشراب الأحمر في الزجاجة البيضاء.
Abd b. Humeyd, Taberânî ve el-Ba's'ta Beyhakî İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: 'Hûri kadınlarından birinin bacağının iliği, beyaz cam şişedeki kırmızı içeceğin göründüğü gibi yetmiş kat elbisenin altından etin ve kemiğin arkasından görünür.'
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله تعالى: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ استئناف مقرر لمضمون ما قبله أي ما جزاء الإحسان في العمل إلا الإحسان في الثواب، وقيل: المراد ما جزاء التوحيد إلا
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İhsanın karşılığı ancak ihsan değil midir?” kavli, kendisinden öncekilerin muhtevasını tekit eden bir istînâftır; yani ameldeki ihsanın karşılığı mükâfatta ihsandan başka bir şey midir? Şöyle de denilmiştir: Murad, tevhidin karşılığı ancak
الجنة وأيد بظواهر كثير من الآثار،
cennettir demektir ve pek çok rivayetin zahiriyle de desteklenmiştir.
أخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول والبغوي في تفسيره والديلمي في مسند الفروس وابن النجار في تاريخه عن أنس قال: «قرأ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ فقال: وهل تدرون ما قال ربكم؟ قالوا: الله ورسوله أعلم قال: يقول: هل جزاء من أنعمت عليه بالتوحيد إلا الجنة»
Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de, Begavî tefsirinde, Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te ve İbnü'n-Neccâr Târîh'inde Enes'ten tahriç etmişlerdir ki: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İhsanın karşılığı ancak ihsan değil midir?” ayetini okudu ve: 'Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?' dedi. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Şöyle buyurdu: 'O buyuruyor ki: Kendisine tevhid nimeti verdiğim kimsenin mükâfatı cennetten başkası mıdır?'»
وأخرج ابن النجار في تاريخه عن علي كرم الله تعالى وجهه مرفوعا بلفظ «قال الله ﷿ هل جزاء من أنعمت عليه»
İbnü'n-Neccâr Târîh'inde Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten şu lafızla merfû olarak tahriç etmiştir: «Allah azze ve celle buyurdu ki: Kendisine nimet verdiğim kimsenin karşılığı...»
إلخ ووراء ذلك أقوال تقرب من مائة قول، واختير العموم ويدخل التوحيد دخولا أوليا، والصوفية أوردوا الآية في باب الإحسان وفسروه بما
ilâ âhirihi. Bunun ötesinde yüze yakın görüş vardır; umum ifade etmesi tercih edilmiştir ve tevhid buna öncelikle dahil olur. Tasavvuf ehli bu ayeti ihsan bahsinde zikretmişler ve onu şu
في الحديث «أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك»
hadiste geçen: «Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; her ne kadar sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir» [ifadesiyle] tefsir etmişlerdir.
قالوا: فهو اسم يجمع أبواب الحقائق، وقرأ ابن أبي إسحاق إلا الحسان يعني بالحسان قاصرات الطرف اللاتي تقدم ذكرهن فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله تعالى: وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ مبتدأ وخبر أي ومن دون تينك الجنتين في المنزلة والقدر جنتان أخريان، قال ابن زيد والأكثرون الأوليان للسابقين وهاتان لأصحاب اليمين،
Şöyle demişlerdir: 'O, hakikat kapılarını toplayan bir isimdir.' İbn Ebî İshâk 'illâ'l-hısân' şeklinde okumuştur; 'el-hısân' ile daha önce zikri geçen kâsırâtü't-tarfı (gözlerini eşlerine dikmiş dilberleri) kastetmektedir. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “O ikisinden başka iki cennet daha vardır.” kavli müpteda ve haberdir; yani mertebe ve kadr bakımından o iki cennetten daha aşağıda diğer iki cennet daha vardır. İbn Zeyd ve çoğunluk şöyle demiştir: İlk iki cennet öne geçenler (sâbikûn) içindir, bu iki cennet ise amel defteri sağdan verilenler (ashâb-ı yemîn) içindir.
وقد أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وابن مردويه عن أبي موسى عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم في قوله تعالى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرحمن: ٤٦] وقوله سبحانه: وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ قال: «جنتان من ذهب للمقربين وجنتان من ورق لأصحاب اليمين»
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Ebû Mûsâ'dan tahriç etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } [er-Rahmân: 46] “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır.” ve Sübhânehu'nun: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “O ikisinden başka iki cennet daha vardır.” kavli hakkında şöyle buyurmuştur: «Mukarrebler (Allah'a yakın olanlar) için altından iki cennet, ashâb-ı yemîn için de gümüşten iki cennet vardır.»
وقال الحسن: الأوليان للسابقين والأخريان للتابعين، وروي موقوفا وصححه الحاكم عن أبي موسى، وزعم بعضهم أن الأوليين للخائفين والأخريين لذرياتهم الذين ألحقوا بهم ولم أجد له مستندا من الآثار، وحكي في البحر عن ابن عباس أنه قال: وَمِنْ دُونِهِما في القرب للمنعمين والمؤخرتا الذكر أفضل من الأوليين، وادعى أن الصفات الآتية أمدح من الصفات السابقة ووافقه من وافقه، وسيأتي تمام الكلام في ذلك إن شاء الله تعالى.
Hasen: 'İlk ikisi öne geçenler için, son iki tanesi ise onlara tâbi olanlar içindir' demiştir. Hâkim'in sahihlediği rivayetle Ebû Mûsâ'dan mevkûf olarak da rivayet edilmiştir. Bazıları ise ilk iki cennetin korkan kimseler için, sonraki iki cennetin ise onlara katılan zürriyetleri için olduğunu iddia etmişlerdir; fakat buna dair rivayetlerden bir dayanak bulamadım. el-Bahr'da İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: { وَمِنْ دُونِهِما } “o ikisinden başka” ifadesi nimetlendirilenlere yakınlık bakımındandır ve zikri sonraya bırakılanlar ilk ikisinden daha üstündür. Gelecek sıfatların önceki sıfatlardan daha övücü olduğunu iddia etmiş ve ona katılanlar da katılmıştır. İnşâallahu Teâlâ buna dair sözün tamamı gelecektir.
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله تعالى: مُدْهامَّتانِ صفة لجنتان وسط بينها الاعتراض لما تقدم من التنبيه على أن تكذيب كل من الموصوف والصفة حقيق بالإنكار والتوبيخ أو خبر مبتدأ محذوف أي هما مدهامتان من الدهمة وهي في الأصل على ما قال الراغب سواد الليل ويعبر بها عن سواد الفرس وقد يعبر بها عن الخضرة الكاملة اللون كما يعبر عنها بالخضرة إذا لم تكن كاملة وذلك لتقاربهما في اللون، ويقال: ادهام ادهيماما فهو مدهام على وزن مفعال إذا اسود أو اشتدت خضرته، وفسرها هنا ابن عباس ومجاهد وابن جبير وعكرمة وعطاء ابن أبي رباح وجماعة بخضراوان، بل
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşil, yemyeşildirler.” kavli 'cennetâni' için sıfattır; mevsuftan ve sıfattan her birinin tekzibinin inkâr ve azarlamaya layık olduğuna dikkat çekmek için daha önce geçtiği üzere araya itiraziyye girmiştir; yahut mahzuf mübtedanın haberidir, yani 'o ikisi müdhammetândır' takdirindedir. 'Dühme' kökünden gelir ki o, Râgıb'ın belirttiğine göre aslen gecenin karanlığıdır; atın siyahlığı için de kullanılır. Rengi tam olan yeşillik için kullanıldığı gibi, tam olmadığında da yeşillik için kullanılabilir; bu da renklerinin birbirine yakınlığı sebebiyledir. Siyahlaştığı veya yeşilliği şiddetlendiği zaman 'if'âlâl' vezninde 'idhâme idhîmâmen fe-hüve müdhâmmün' denilir. Burada İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Cübeyr, İkrime, Atâ b. Ebî Rabâh ve bir cemaat bunu 'yeşildirler' diye tefsir etmişlerdir; hatta
أخرج الطبراني وابن مردويه عن أبي أيوب رضي الله تعالى عنه قال: «سألت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن قوله تعالى: مُدْهامَّتانِ فقال ﵊:
Taberânî ve İbn Merdûye Ebû Eyyûb radıyallâhu teâlâ anh'tan tahriç etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e Yüce Allah'ın: { مُدْهامَّتانِ } kavlini sordum; aleyhisselâm şöyle buyurdu:
خضراوان»
«Yeşildirler.»»
والمراد أنهما شديدتا الخضرة والخضرة إذا اشتدت ضربت إلى السواد وذلك من الري من الماء كما روي عن ابن عباس وابن الزبير وأبي صالح قيل: إن في وصف هاتين الجنتين بما ذكر إشعارا بأن الغالب عليهما النبات والرياحين المنبسطة على وجه الأرض كما أن في وصف السابقتين بذواتا أفنان إشعارا بأن الغالب عليهما الأشجار فإن الأشجار توصف بأنها ذوات أفنان والنبات يوصف بالخضرة الشديدة فالاقتصار في كل منهما على أحد الأمرين مشعر بما ذكر وبني على هذا كون هاتين الجنتين دون الأوليين في المنزلة والقدر كيف لا والجنة الكثيرة الظلال والثمار أعلى وأغلى من الجنة القليلة الظلال والثمار، ومن ذهب إلى تفضيل هاتين الجنتين مع اختصاص الوصف بالخضرة بالنبات وكذا كونه أغلب من وصف الأشجار به فكثيرا ما تسمع الناس يقولون إذا مدحوا بستانا أشجاره خضر يانعة وهو أظهر في مدحه بأنه ذو ثمار من ذي أفنان، وهو يشعر أيضا بكثر مائه والاعتناء بشأنه وبعده عن التصوح والهلاك.
Murad edilen, o ikisinin yeşilliğinin pek şiddetli olmasıdır; yeşillik şiddetlendiğinde siyaha çalar ve İbn Abbâs, İbnü'z-Zübeyr ve Ebû Sâlih'ten rivayet edildiği gibi bu, suya doymuş olmaktan kaynaklanır. Denildi ki: Bu iki cennetin zikredilen şekilde vasıflandırılmasında, önceki iki cennetin 'zevâtâ efnân' şeklinde vasıflandırılmasının ağaçların galip geldiğini hissettirmesi gibi, bunlarda da yeryüzüne yayılan bitki ve reyhanların galip geldiğini hissettirme vardır; zira ağaçlar dallara sahip olmakla, bitkiler ise şiddetli yeşillikle vasıflanır. Dolayısıyla her ikisinde de iki husustan biriyle yetinilmesi zikredileni hissettirir. Bu iki cennetin mertebe ve kadr bakımından ilk ikisinden daha aşağıda olması buna bina edilmiştir; nasıl olmasın ki gölgesi ve meyvesi çok olan cennet, gölgesi ve meyvesi az olan cennetten daha yüce ve daha kıymetlidir. Yeşillik vasfının bitkiye has olması ve ağaçların bununla vasıflanmasından daha galip bulunmasıyla birlikte bu iki cenneti üstün tutma yoluna giden kimseye gelince; zira insanların bir bahçeyi överken 'ağaçları yemyeşil ve tazedir' dediklerini çokça duyarsın; bu da meyve sahibi olduğunu övmede 'dallara sahiptir' demekten daha açıktır ve aynı zamanda suyunun çokluğunu, durumuna özen gösterildiğini, kuruyup yok olmaktan uzak olduğunu da hissettirir.
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ فوارتان بالماء على ما هو الظاهر، وفي البحر
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” { فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ } “İkisinde de fışkıran iki pınar vardır.” Zahir olana göre su ile fışkıran demektir. el-Bahr'da
النضخ فوران الماء، وفي الكشاف وغيره النضج أكثر من النضخ بالحاء المهملة لأنه مثل الرش وهو عند من فضل الجنتين الأوليين دون الجري، فالمدح به دون المدح به، وعليه قول البراء بن عازب فيما أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم العينان اللتان تجريان خير من النضاختين، ومن ذهب إلى تفضيل هاتين يقول في الفوران جري مع زيادة حسن فإن الماء إذا فار وارتفع وقع متناثر القطرات كحبات اللؤلؤ المتناثرة كما يشاهد في الفوارات المعروفة، أو يقول بما أخرجه ابن أبي شيبة وابن أبي حاتم عن أنس ضَّاخَتانِ
'nadh' suyun fışkırmasıdır denmiştir. el-Keşşâf ve diğerlerinde: 'Nadh' (noktalı hı ile), noktasız ha ile olan 'nadha'dan daha fazladır; zira o serpmek gibidir. İlk iki cenneti üstün tutanlara göre bu, akmaktan daha aşağıdır; dolayısıyla bununla övmek, onunla övmekten daha aşağı mertebededir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in tahriç ettiğine göre Berâ b. Âzib'in şu sözü de buna göredir: 'Akıp giden iki pınar, fışkıran iki pınardan daha hayırlıdır.' Bu iki cenneti üstün tutma yoluna giden kimse ise şöyle der: Fışkırmada güzelliğin artmasıyla birlikte bir akış da vardır; zira su fışkırıp yükseldiğinde, bilinen fıskiyelerde görüldüğü gibi saçılan inci taneleri gibi damlaları dağılarak dökülür. Yahut İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Enes'ten tahriç ettiği şu rivayete göre söyler: { نَضَّاخَتانِ }
بالمسك والعنبر تنضخان على دور الجنة كما ينضخ المطر على دور أهل الدنيا، أو بما أخرجه ابن أبي شيبة وعبد بن حميد عن مجاهدضَّاخَتانِ
Yağmurun dünya ehlinin evlerine serpilip yağdığı gibi, cennet evlerine misk ve amber serpen iki pınardır. Yahut İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den tahriç ettiği gibi: { نَضَّاخَتانِ }
بالخير، ولفظ ابن أبي شيبة بكل خير.
hayır ile [fışkırırlar]; İbn Ebî Şeybe'nin lafzında ise 'her türlü hayır ile' şeklindedir.
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ عطف الأخيرين على الفاكهة عطف جبريل وميكال ﵉ على الملائكة بيانا لفضلهما، وقيل: إنهما في الدنيا لما لم يخلصا للتفكه فإن النخل ثمره فاكهة وطعام، والرمان فاكهة ودواء عدا جنسا آخر فعطفا على الفاكهة وإن كان كل ما في الجنة للتفكه لأنه تلذذ خالص، ومنه قال الإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه: إذا حلف لا يأكل فاكهة فأكل رمانا أو رطبا لم يحنث، وخالفه صاحباه ثم إن نخل الجنة ورمانها وراء ما نعرفه.
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır.” Son iki kelimenin 'fâkihe' (meyve) üzerine atfedilmesi, faziletlerini açıklamak üzere Cibrîl ve Mîkâl aleyhimesselâm'ın meleklere atfedilmesi gibidir. Denildi ki: Hurma ve nar dünyada sırf meyve olarak kalmadığı için -çünkü hurmanın meyvesi hem meyve hem temel gıdadır, nar ise hem meyve hem ilaçtır- başka bir cins sayılmış ve cennetteki her şey sırf meyve ve saf lezzet almak için olsa bile meyve üzerine atfedilmişlerdir. Bundan dolayı İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh: 'Bir kimse meyve yemeyeceğine yemin etse de nar veya yaş hurma yese yemini bozulmaz' demiştir; iki talebesi ise ona muhalefet etmiştir. Kaldı ki cennetin hurması ve narı bizim bildiklerimizin ötesindedir.
أخرج ابن المبارك وابن أبي شيبة وهناد وابن أبي الدنيا وابن المنذر والحاكم وصححه وآخرون عن ابن عباس نخل الجنة جذوعها زمرد أخضر وكرانيفها ذهب أحمر وسعفها كسوة أهل الجنة منها مقطعاتهم وحللهم وثمرها أمثال القلال أشد بياضا من اللبن وأحلى من العسل وألين من الزبد وليس له عجم وحكمه حكم المرفوع. وفي حديث أبي سعيد الخدري مرفوعا أصوله فضة وجذوعه فضة وسعفه حلل وحمله الرطب إلخ.
İbnü'l-Mübârek, İbn Ebî Şeybe, Hennâd, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve başkaları İbn Abbâs'tan tahriç etmişlerdir ki: 'Cennet hurmasının gövdeleri yeşil zümrütten, lif bağlayan kısımları kırmızı altından, dalları/yaprakları cennet ehlinin giysisidir; elbiseleri ve takımları ondandır. Meyvesi küpler gibidir; sütten daha beyaz, baldan daha tatlı, tereyağından daha yumuşaktır ve çekirdeği yoktur.' Bu rivayet merfû hükmündedir. Ebû Saîd el-Hudrî'nin merfû hadisinde ise: «Kökleri gümüşten, gövdeleri gümüşten, dalları elbiselerden ve meyvesi yaş hurmadandır...» şeklinde geçmektedir.
وأخرج ابن أبي حاتم وابن عساكر عن أبي سعيد مرفوعا قال ﵊: «نظرت إلى الجنة فإذا الرمانة من رمانها كمثل البعير المقتب»
İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir Ebû Saîd'den merfû olarak tahriç etmişlerdir; aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Cennete baktım; oradaki narlardan tek bir nar, palanı vurulmuş semerli bir deve gibiydi.»
وهذا المدح بحسب الظاهر دون المدح في قوله تعالى في الجنتين السابقتين: فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ [الرحمن: ٥٢] ومن ذهب إلى تفضيلهما يقول إن التنوين في فاكهة للتعميم بقرينة المقام نظير ما قيل في قوله تعالى: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ [التكوير: ١٤] فيكون في قوة فيها كل فاكِهَةٌ ويزيد ما في النظم الجليل على ما ذكر بتضمنه الإشارة إلى مدح بعض أنواعها، وقال الإمام الرازي: إن (ما) هنا كقوله تعالى: فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ وذلك لأن الفاكهة أنواع أرضية وشجرية كالبطيخ وغيره من الأرضيات المزروعات والنخل وغيرها من الشجريات فقال تعالى: مُدْهامَّتانِ لأنواع الخضر التي فيها الفواكه الأرضية، وفيها أيضا الفواكه الشجرية وذكر سبحانه منها نوعين: الرطب والرمان لأنهما متقابلان أحدهما حلو والآخر فيه حامض، وأحدهما حار والآخر بارد، وأحدهما فاكهة وغذاء والآخر فاكهة، وأحدهما من فواكه البلاد الحارة والآخر من فواكه البلاد الباردة، وأحدهما أشجاره تكون في غاية الطول والآخر ليس كذلك، وأحدهما ما يؤكل منه بارز وما لا يؤكل كامن والآخر بالعكس فهما كالضدين، والإشارة إلى الطرفين تتناول الاشارة إلى ما بينهما كما في قوله تعالى: رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ [الرحمن: ١٧] انتهى، ولعل الأول أولى فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله تعالى: فِيهِنَّ خَيْراتٌ صفة أخرى لجنتان، أو خبر بعد خبر للمبتدأ المحذوف كالجملة التي قبلها، ويجوز أن تكون مستأنفة والكلام في ضمير الجمع هنا كالكلام فيه في قوله تعالى: فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ [الرحمن:
Bu övgü zahire göre Yüce Allah'ın önceki iki cennet hakkındaki: { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } [er-Rahmân: 52] “İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır.” kavlindeki övgüden daha aşağıdadır. Bu ikisini üstün tutan kimse der ki: 'Fâkihe' kelimesindeki tenvin, makamın karinesiyle umum (genellik) içindir; nitekim Yüce Allah'ın: { عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ } [et-Tekvîr: 14] “Her nefis ne hazırladığını bilecektir.” kavlinde söylenene benzer. Dolayısıyla 'içlerinde her meyve vardır' kuvvetindedir; yüce nazımdaki ifade ise bazı türlerinin övgüsünü tazammun etmesiyle zikredilene fazlalık katar. İmam Râzî şöyle demiştir: 'Buradaki ifade, Yüce Allah'ın: { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } kavli gibidir; çünkü meyve, kavun ve benzeri yerde yetişen ekili şeylerden oluşan yer türü meyveler ile hurma ve benzeri ağaç türü meyveler olmak üzere ikiye ayrılır. Bu sebeple Yüce Allah, içinde yer meyvelerinin bulunduğu yeşillik türleri için { مُدْهامَّتانِ } buyurmuştur; orada ağaç meyveleri de vardır ve Sübhânehu ondan iki tür zikretmiştir: Yaş hurma ve nar; zira bunlar birbirinin zıddıdır; biri tatlıdır, diğerinde ise ekşilik vardır; biri sıcaktır, diğeri soğuktur; biri hem meyve hem gıdadır, diğeri ise sadece meyvedir; biri sıcak memleketlerin meyvelerindendir, diğeri soğuk memleketlerin meyvelerindendir; birinin ağaçları son derece uzun olur, diğerininki ise öyle değildir; birinin yenen kısmı dışta yenmeyen kısmı içtedir, diğerininki ise tam aksinedir. Dolayısıyla bunlar iki zıt gibidir; iki uca yapılan işaret ise Yüce Allah'ın: { رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ } [er-Rahmân: 17] “O, iki doğunun da Rabbi, iki batının da Rabbidir.” kavlinde olduğu gibi ikisi arasındakilere de işareti kapsar.' Söz bitti; muhtemelen birinci görüş daha uygundur. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ } “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır.” kavli, 'cennetâni' için diğer bir sıfattır yahut kendisinden önceki cümle gibi mahzuf mübtedanın haberinden sonra gelen diğer bir haberdir; istînâfiyye olması da caizdir. Buradaki çoğul zamiri hakkındaki söz, Yüce Allah'ın: { فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ } [er-Rahmân: 56] “İçlerinde bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş dilberler vardır.” kavlindeki zamir hakkındaki söz gibidir.
٥٦] وخَيْراتٌ قال أبو حيان: جمع خيرة وصف بني على فعلة من الخير كما بنوا من الشر فقالوا شرة، وقال الزمخشري: أصله «خيّرات» بالتشديد فخفف
56] Ve { خَيْراتٌ } kelimesi hakkında Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Hayr' kökünden 'fa'le' vezninde bina edilmiş bir sıfat olan 'hayra'nın çoğuludur; nitekim 'şerr'den de bina edip 'şerra' demişlerdir.' Zemahşerî ise: 'Aslı şeddeli olarak 'hayyirât' idi, sonra hafifletildi' demiştir.