Binûn

Rahmân Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كقوله ﵊: «هينون لينون»

Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Uysaldırlar, yumuşak huyludurlar» buyruğu gibidir.

وليس جمع خير بمعنى أخير

'Ehyer' (en hayırlı/daha hayırlı) anlamındaki 'hayr'ın çoğulu değildir.

فإنه لا يقال فيه خيرون ولا خيرات، ولعله لأن أصل اسم التفضيل أن لا يجمع خصوصا إذا نكر، وقرأ بكر بن حبيب وأبو عثمان النهدي وابن مقسم «خيّرات» بتشديد الياء وهو يؤيد أن أصله كذلك، وروي عن أبي عمرو «خيرات» بفتح الياء كأنه جمع خائرة جمع على فعلة حِسانٌ قيل: أي حسان الخلق والخلق.

Zira onun için ne 'hayrûn' ne de 'hayrât' denir; bu da muhtemelen ism-i tafdîlin aslının, bilhassa nekire (belirsiz) olduğunda çoğul yapılmaması sebebiyledir. Bekr b. Habîb, Ebû Osmân en-Nehdî ve İbn Miksem, ye harfini şeddeleyerek «hayyirât» şeklinde okumuşlardır ki bu da aslının böyle olduğunu destekler. Ebû Amr'dan ise ye harfinin fethasıyla «hayarât» şeklinde rivayet edilmiştir; sanki 'fa'le' vezninde çoğul yapılmış 'hâire'nin çoğulu gibidir. { حِسانٌ } “güzellerdir.” [ifadesi hakkında] 'Yaratılışları ve ahlakları güzel olanlar' denilmiştir.

وأخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن جرير عن قتادة أنه قال في الآية: خَيْراتٌ الأخلاق حِسانٌ الوجوه، وأخرج ذلك ابن جرير والطبراني وابن مردويه عن أم سلمة مرفوعا.

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: '{ خَيْراتٌ } Ahlakları güzel, { حِسانٌ } yüzleri güzel olanlardır.' Bunu İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye de Ümmü Seleme'den merfû olarak rivayet etmişlerdir.

فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله تعالى: حُورٌ بدل من خَيْراتٌ وهو جمع حوراء وكذا جمع أحور،

{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { حُورٌ } “Hûriler” kavli, 'hayrât'tan bedeldir; 'havrâ'nın çoğuludur, aynı şekilde 'ahver'in de çoğuludur.

والمراد بيض كما أخرجه ابن المنذر وغيره عن ابن عباس وروته أم سلمة أيضا عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم:

Kastedilen, İbnü'l-Münzir ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiği ve Ümmü Seleme'nin de Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği üzere beyaz tenli kadınlardır.

وقال ابن الأثير: الحوراء هي الشديدة بياض العين الشديدة سوادها، وفي القاموس الحور بالتحريك أن يشتد بياض بياض العين وسواد سوادها وتستدير حدقتها وترق جفونها ويبيض ما حواليها أو شدة بياضها وسوادها في بياض الجسد، أو اسوداد العين كلها مثل الظباء ولا يكون في بني آدم بل يستعار لها. وإذا صح حديث أم سلمة لم يعدل في القرآن عن تفسير رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم.

İbnü'l-Esîr şöyle demiştir: 'Havrâ; gözünün beyazı son derece beyaz, siyahı da son derece siyah olan kadındır.' el-Kâmûs'ta ise şöyle geçer: Harekeli olarak 'el-Haver'; gözün akının son derece beyaz, karasının da son derece siyah olması, gözbebeğinin yuvarlaklaşıp gözkapaklarının incelmesi ve etrafının beyazlamasıdır; yahut bedenin beyazlığı içinde gözün beyazının ve siyahının son derece belirgin olmasıdır ya da ceylanlarda olduğu gibi gözün tamamen siyah olmasıdır ki bu Âdemoğlunda bulunmaz, ancak onun için istiare yoluyla kullanılır. Ümmü Seleme'nin hadisi sahih olduğuna göre, Kur'an'da Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in tefsirinden başka bir yola sapılmaz.

مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ أي مخدرات يقال: امرأة قصيرة ومقصورة أي مخدرة ملازمة لبيتها لا تطوف في الطرق، قال كثير عزة:

{ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } “Çadırlara kapanmış...” yani perdeler arkasına gizlenmiş [kadınlardır]. 'Kasîre' ve 'maksûra' kadın denir ki; perdesi arkasında evine bağlı kalıp sokaklarda dolaşmayan demektir. Kuseyyir Azze şöyle demiştir:

وأنت التي حبّبت كل قصيرة ... إليّ ولم تشعر بذاك القصائر

Bütün evine bağlı kadınları bana sevdiren sensin, ... Oysa evlerine bağlı kadınlar bunun farkında olmadılar.

عنيت قصيرات الحجال ولم أرد ... قصار الخطا شر النساء البحاتر

Ben gerdek odalarının evine bağlı kadınlarını kastettim; ... adımları kısa, kadınların en şerlisi olan tıknazları istemedim.

والنساء يمدحن بملازمتهن البيوت لدلالتها على صيانتهن كما قال قيس بن الأسلت:

Kadınlar, iffet ve korunmuşluklarına delalet etmesinden ötürü evlerine bağlı kalmalarıyla övülürler; nitekim Kays b. el-Eslet şöyle demiştir:

وتكسل عن جاراتها فيزرنها ... وتغفل عن أبياتهن فتعذر

Komşularına gitmeye üşenir de onlar kendisini ziyaret ederler; ... onların evlerinden habersiz kalır da mazur görülür.

وهذا التفسير مأثور عن ابن عباس والحسن والضحاك وهو رواية عن مجاهد، وأخرج ابن أبي شيبة وهناد بن السري وابن جرير عنه أنه قال: مَقْصُوراتٌ قلوبهن وأبصارهن ونفوسهن على أزواجهن، والأول أظهر، وفِي الْخِيامِ عليه متعلق بمقصورات، وعلى الثاني يحتمل ذلك، ويحتمل كونه صفة ثانية لحور فلا تغفل، والخيام جمع خيمة- وهي على ما في البحر- بيت من خشب وثمام وسائر الحشيش، وإذا كان من شعر فهو بيت ولا يقال له خيمة وقال غير واحد: هي كل بيت مستدير أو ثلاثة أعواد أو أربعة يلقى عليها الثمام ويستظل بها في الحر أو كل بيت يبنى من عيدان الشجر وتجمع أيضا على خيمات وخيم بفتح فسكون وخيم بالفتح وكعنب- والخيام هنا بيوت من لؤلؤ- أخرج ابن أبي شيبة وجماعة عن ابن عباس أنه قال: الخيمة من لؤلؤة واحدة مجوفة أربعة فراسخ لها أربعة آلاف مصراع من ذهب، وأخرج جماعة عن أبي الدرداء أنه قال: الخيمة لؤلؤة واحدة لها سبعون بابا من در،

Bu tefsir İbn Abbâs, Hasan ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir; Mücâhid'den gelen bir rivayet de böyledir. İbn Ebî Şeybe, Hennâd b. es-Serî ve İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: '{ مَقْصُوراتٌ } Kalpleri, gözleri ve nefisleri eşlerine hasredilmiş olanlardır.' Birincisi daha açıktır. { فِي الْخِيامِ } [ifadesi] birinci görüşe göre 'maksûrât'a müteallıktır; ikinci görüşe göre ise buna da ihtimali vardır, 'hûr' için ikinci bir sıfat olmasına da ihtimali vardır, bunu gözden kaçırma. 'el-Hıyâm', çadır anlamına gelen 'hayme'nin çoğuludur; el-Bahr'da belirtildiğine göre o, ahşaptan, seylân otundan ve diğer otlardan yapılan evdir. Şayet kıldan olursa 'beyt' (ev) denir, ona 'hayme' (çadır) denmez. Birden fazla âlim şöyle demiştir: O, yuvarlak olan her evdir yahut üzerine seylân otu atılıp sıcakta gölgelenilen üç veya dört daldır ya da ağaç dallarından yapılan her evdir. Çoğulu 'haymât' ve fetha ile sükûnla 'haym' ve fetha ile 'hayem' ve 'ineb' vezninde [hıyem] olarak da gelir. Buradaki çadırlar ise inciden evlerdir. İbn Ebî Şeybe ve bir topluluk İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Çadır, içi oyulmuş dört fersahlık tek bir incidendir; altından dört bin kanadı vardır.' Bir topluluk da Ebû'd-Derdâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Çadır tek bir incidir; inciden yetmiş kapısı vardır.'

وأخرج البخاري ومسلم والترمذي وغيرهم عن أبي موسى الأشعري عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: الخيمة درة مجوفة طولها في السماء ستون ميلا في كل زاوية منها للمؤمن أهل لا يراهم الآخرون يطوف عليهم المؤمن

Buhârî, Müslim, Tirmizî ve başkaları Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Çadır, göğe doğru uzunluğu altmış mil olan içi boşaltılmış tek bir incidir. Her bir köşesinde müminin diğerlerinin görmediği eşleri vardır; mümin onların yanına dolaşır.»

، إلى ذلك من الاخبار، وقوله سبحانه: فِيهِنَّ إلخ دون ما تقدم في الجنتين السابقتين أعني قوله ﷿: فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ إلى قوله تعالى: كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ [الرحمن: ٥٨] في المدح عند من فضلهما على الأخيرتين قيل لما في مَقْصُوراتٌ على التفسير الثاني من الإشعار بالقسر في القصر، وأما على تفسيره الأول فكونه دونه ظاهر وإن لم يلاحظ كونها مخدرة فيما تقدم، أو يجعل قوله تعالى: كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ كناية عنه لأنهما مما يصان كما قيل:

...bu türden haberlere varıncaya kadar. Yüce Allah'ın: { فِيهِنَّ } [er-Rahmân: 70] ilâ âhir kavli, önceki iki cenneti son iki cennete üstün tutanlara göre övgü bakımından, önceki iki cennette geçen yani Yüce Allah'ın: { فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ } [er-Rahmân: 56] kavlinden: { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } [er-Rahmân: 58] “Sanki onlar yakut ve mercandırlar.” kavline kadar olan kısımdan daha aşağı seviyededir. Denildi ki: Çünkü { مَقْصُوراتٌ } kelimesinde ikinci tefsire göre kısılmada bir zorlama hissi vardır. İlk tefsirine göre ise önceki kısımda onların örtülü/gizli oldukları dikkate alınmasa bile bunun ondan aşağı seviyede olduğu açıktır; yahut Yüce Allah'ın: { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } kavli bundan kinaye kılınır; zira her ikisi de korunan şeylerdendir, nitekim şöyle denilmiştir:

جوهرة أحقاقها الخدور ومن ذهب إلى تفضيل الأخيرتين يقول: هذا أمدح لعموم خَيْراتٌ حِسانٌ الصفات الحسنة خلقا وخلقا ويدخل في ذلك قصر الطرف وغيره مما يدل عليه التشبيه بالياقوت والمرجان، والمراد بالقاصر على التفسير الثاني لمقصورات القاصر الطبيعي بقرينة المقام فيكون فيه إشارة إلى تعذر ترك القصر منهن، وقاصِراتُ الطَّرْفِ ربما يوهم أن القصر باختيارهن فمتى شئن قصرن ومتى لم يشأن لم يقصرن.

'Kutuları perdeler arkası olan bir mücevher.' Son iki cenneti üstün tutanlar ise şöyle demektedir: Bu ifade, yaratılış ve ahlak bakımından güzel niteliklerin tümünü kapsayan { خَيْراتٌ حِسانٌ } kavlinin umumiliğinden ötürü daha büyük bir övgüdür; gözlerini kısmaları ve yakut ile mercana benzetilmenin delalet ettiği diğer hususlar da buna dahildir. 'Maksûrât'ın ikinci tefsirine göre gözünü kısan kadından murat, makamın karinesiyle fıtraten gözünü kısandır; dolayısıyla bunda gözlerini kısmayı terk etmelerinin imkânsızlığına bir işaret vardır. { قاصِراتُ الطَّرْفِ } kavli ise gözlerini kısmalarının kendi ihtiyarî seçimleriyle olduğu vehmini verebilir; yani dilediklerinde kısarlar, dilemediklerinde kısmazlar.

فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله تعالى: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ الكلام فيه كالكلام في نظيره فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله سبحانه: مُتَّكِئِينَ قيل: بتقدير يتنعمون متكئين أو أعني متكئين، والضمير لأهل الجنتين المدلول عليهم بذكرهما عَلى رَفْرَفٍ اسم جنس أو اسم جمع واحده رفرفة، وعلى الوجهين يصح وصفه بقوله تعالى: خُضْرٍ وجعله بعضهم جمعا لهذا الوصف ولا يخفى أن أمر الوصفية لا يتوقف على ذلك الجعل،

{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Onlara bunlardan önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” kavli hakkındaki söz, benzerindeki söz gibidir. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { مُتَّكِئِينَ } “Yaslanırlar...” kavli [hakkında] şöyle denilmiştir: 'Yaslanmış olarak nimetlenirler' yahut 'yaslananları kastediyorum' takdirindedir; zamir ise iki cennetin zikredilmesiyle kendilerine delalet edilen o iki cennet ehline aittir. { عَلى رَفْرَفٍ } “...refreflere...” ism-i cins veya ism-i cem'dir, tekili 'rafrafe'dir. Her iki veche göre de Yüce Allah'ın: { خُضْرٍ } “yeşil...” kavliyle nitelenmesi sahihtir. Bazıları bu vasfın çoğulu kılmıştır; sıfat olma durumunun bu kılmaya bağlı olmadığı ise açıktır.

وفسره في الآية علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس والضحاك بفضول المحابس وهي ما يطرح على ظهر الفراش للنوم عليه

Ayet[te geçen bu kelime]yi Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs ve Dahhâk; örtülerin fazlalıkları, yani yatağın üzerine yatmak için serilen örtüler olarak tefsir etmişlerdir.

، وقال الجوهري: الرفرف ثياب خضر تتخذ منها المحابس واشتقاقه من رف إذا ارتفع، وقال الحسن- فيما أخرجه ابن المنذر وغيره عنه- هي البسط.

Cevherî ise şöyle demiştir: 'Refref, kendisinden örtüler yapılan yeşil kumaşlardır; türemesi ise yükseldi anlamındaki 'raffe'den gelir.' Hasan ise -İbnü'l-Münzir ve başkalarının kendisinden rivayet ettiğine göre- 'Onlar yaygılardır' demiştir.

وأخرج عن عاصم الجحدري أنها الوسائد، وروي ذلك عن الحسن أيضا وابن كيسان وقال الجبائي: الفرش المرتفعة، وقيل: ما تدلى من الأسرّة من غالي الثياب، وقال الراغب: ضرب من الثياب مشبهة بالرياض، وأخرج ابن جرير وجماعة عن سعيد بن جبير أنه قال: الرفرف رياض الجنة، وأخرج عن عبد بن حميد نحوه عن ابن عباس وهو عليه- كما في البحر- من رف النبت نعم وحسن، ويقال الرفرف لكل ثوب عريض وللرقيق من ثياب الديباج ولأطراف الفسطاط والخباء الواقعة على الأرض دون الأطناب والأوتاد، وظاهر كلام بعضهم أنه قيل بهذا المعنى هنا وفيه شيء وَعَبْقَرِيٍّ هو منسوب إلى عبقر تزعم العرب أنه اسم بلد الجن فينسبون إليه كل عجيب غريب من الفرش وغيرها فمعناه الشيء العجيب النادر، ومنه ما جاء في عمر الفاروق رضي الله تعالى عنه فلم أر عبقريا يفري فريه، ولتناسي تلك النسبة قيل: إنه ليس بمنسوب بل هو مثل كرسي وبختي كما نقل عن قطرب، والمراد الجنس ولذلك وصف بالجمع وهو قوله تعالى: حِسانٍ حملا على المعنى، وقيل: هو اسم جمع أو جمع واحده عبقرية، وفسره الأكثرون بعتاق الزرابي وعن أبي عبيدة هو ما كله وشي من البسط.

Âsım el-Cahderî'den onların yastıklar olduğu rivayet edilmiştir; bu görüş Hasan'dan ve İbn Keysân'dan da rivayet edilmiştir. Cübbâî: 'Yüksek döşeklerdir' demiştir. Karyolalardan sarkan değerli kumaşlar olduğu da söylenmiştir. Râgıb: 'Bahçelere benzetilen bir tür kumaştır' demiştir. İbn Cerîr ve bir topluluk Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Refref, cennet bahçeleridir.' Abd b. Humeyd'den, İbn Abbâs'tan da benzeri rivayet edilmiştir. Bu görüşe göre -el-Bahr'da belirtildiği üzere- bitkinin gürleşip güzelleşmesi anlamına gelen 'raffe'n-nebt' kökündendir. Refref; her geniş kumaşa, ince ipekli kumaşlara, ipler ve kazıklar hariç büyük çadırın ve otağın yere sarkan eteklerine de denir. Bazılarının kelamının zahirine göre burada bu anlam kastedilmiştir; bunda ise bir kapalılık/itiraz vardır. { وَعَبْقَرِيٍّ } “ve abkarî...” ise Abkar'a nispet edilmiştir; Araplar onun cinlerin memleketinin adı olduğunu iddia ederler ve döşeklerden ve diğer şeylerden her harika ve garip olanı ona nispet ederler. Dolayısıyla anlamı harika ve nadir şey demektir. Nitekim Fârûk Ömer radıyallâhu teâlâ anh hakkında gelen şu rivayette de bu anlamdadır: «Onun gibi işini ustalıkla yapan bir dâhi (abkarî) görmedim.» Bu nispet unutulduğu için onun nispet ismi olmadığı, bilakis Kutrub'dan nakledildiği gibi 'kürsiyy' ve 'buhtiyy' gibi olduğu söylenmiştir. Kastedilen cinstir; bu sebeple manaya hamledilerek Yüce Allah'ın: { حِسانٍ } “güzel [yastıklara]” kavliyle çoğul olarak nitelenmiştir. İsm-i cem veya tekili 'abkariyyetün' olan bir cem olduğu da söylenmiştir. Çoğunluk onu kaliteli halılar olarak tefsir etmiştir; Ebû Ubeyde'den ise onun tamamı nakışlı yaygılar olduğu nakledilmiştir.

وروى غير واحد عن مجاهد أنه الديباج الغليظ، وعن الحسن أنها بسط فيها صور وقد سمعت ما نقل عنه في الرفرف فلا تغفل عما يقتضيه العطف.

Birden fazla âlim Mücâhid'den onun kalın ipek kumaş olduğunu, Hasan'dan ise üzerinde resimler bulunan yaygılar olduğunu rivayet etmiştir. Hasan'dan refref hakkında nakledileni duymuştun; atfın gerektirdiği hususu gözden kaçırma.

وقرأ عثمان بن عفان رضي الله تعالى عنه ونصر بن عاصم الجحدري ومالك بن دينار وابن محيصن وزهير الفرقبي وغيرهم رفارف جمع لا ينصرف «خضر» بسكون الضاد، «وعباقري» بكسر القاف وفتح الياء مشددة، وعنهم أيضا ضم الضاد، وعنهم أيضا فتح القاف قاله صاحب اللوامح ثم قال أما منع الصرف من عباقري فلمجاورته لرفارف يعني للمشاكلة وإلا فلا وجه لمنع الصرف مع ياءي النسب إلا في ضرورة الشعر انتهى.

Osmân b. Affân radıyallâhu teâlâ anh, Nasr b. Âsım el-Cahderî, Mâlik b. Dînâr, İbn Muhaysın, Züheyr el-Fırkabi ve başkaları; gayr-i munsarif cem olarak 'refârife', dâd harfinin sükûnuyla «hudrin», kāf harfinin kesresi ve şeddeli ye harfinin fethasıyla «ve abâkıriyye» şeklinde okumuşlardır. Onlardan dâd harfinin dammesiyle de rivayet edilmiştir; yine onlardan kāf harfinin fethasıyla da rivayet edilmiştir. Bunu el-Levâmih sahibi söylemiş ve ardından şöyle demiştir: 'Abâkıriyye kelimesinin gayr-i munsarif kılınması ise refârife'ye yakınlığından, yani tenasüp (müşâkele) içindir; aksi takdirde şiir zarureti dışında nispet yeleriyle birlikte gayr-i munsarif kılınmasının hiçbir vechi yoktur.' Söz bitti.

وقال ابن خالويه قرأ- على رفارف خضر وعباقري- النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، الجحدري وابن

İbn Hâleveyh şöyle demiştir: «Alâ refârife hudrin ve abâkıriyyin» şeklinde Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, el-Cahderî ve İbn

محيصن، وقد روي عمن ذكرنا- على رفارف خضر وعباقري- بالصرف، وكذلك روي عن مالك بن دينار، وقرأ أبو محمد المروزي وكان نحويا- على رفارف خضار- بوزن فعال، وقال صاحب الكامل: قرأ رفارف بالجمع ابن مصرف وابن مقسم وابن محيصن، واختاره شبل وأبو حيوة والجحدري والزعفراني وهو الاختيار لقوله تعالى:

Muhaysın okumuştur. Zikrettiğimiz kimselerden tenvin ile «alâ refârifin hudrin ve abâkıriyyin» şeklinde de rivayet edilmiştir; Mâlik b. Dînâr'dan da böyle rivayet edilmiştir. Bir nahivci olan Ebû Muhammed el-Mervezî ise fiâl vezninde «alâ refârife hıdârin» şeklinde okumuştur. el-Kâmil sahibi şöyle demiştir: 'Refârif' kelimesini cem olarak İbn Musarrif, İbn Miksem ve İbn Muhaysın okumuştur; Şibl, Ebû Hayve, el-Cahderî ve ez-Za'ferânî de bunu tercih etmiştir. Yüce Allah'ın:

خُضْرٍ، و «عباقريّ» بالجمع وبكسر القاف من غير تنوين ابن مقسم وابن محيصن، وروي عنهما التنوين.

{ خُضْرٍ } kavlinden ötürü tercih edilen de budur. 'Ve abâkıriyy' kelimesini ise cem olarak ve tenvinsiz, kāf harfinin kesresiyle İbn Miksem ve İbn Muhaysın okumuştur; her ikisinden tenvinli olarak da rivayet edilmiştir.

وقال ابن عطية: قرأ زهير القرقبي رفارف بالجمع وترك الصرف، وأبو طعمة المدني وعاصم فيما روي عنه رفارف بالصرف وعثمان رضي الله تعالى عنه كذلك، وعباقري بالجمع والصرف، وعنه وعباقري بفتح القاف والياء على أن اسم الموضع عباقر بفتح القاف، والصحيح فيه عبقر، وقال الزمخشري: قرىء عباقري كمدائني.

İbn Atıyye şöyle demiştir: Züheyr el-Karkabî 'refârife' kelimesini cem ve gayr-i munsarif olarak okumuştur. Ebû Tu'me el-Medenî ve kendisinden rivayet edildiğine göre Âsım ise 'refârifin' şeklinde munsarif olarak okumuştur; Osmân radıyallâhu teâlâ anh da böyledir. 'Ve abâkıriyyin' kelimesini ise cem ve munsarif olarak okumuştur; yine ondan, yer adının kāf'ın fethasıyla 'Abâkar' olduğu kabulüne binaen kāf ve ye'nin fethasıyla 've abâkariye' şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Bunda sahih olan ise 'Abkar'dır. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Medâinî' gibi 'abâkırî' şeklinde okunmuştur.

وروى أبو حاتم عباقري بفتح القاف ومنع الصرف وهذا لا وجه لصحته، وقال الزجاج: هذه القراءة لا مخرج لها لأن ما جاوز الثلاثة لا يجمع بياء النسب فلو جمعت عبقري قلت: عباقرة نحو مهلبي ومهالبة ولا تقول مهالبي.

Ebû Hâtim kāf'ın fethası ve gayr-i munsarif olarak 'abâkıriye' rivayet etmiştir ki bunun sahih olmasının hiçbir vechi yoktur. Zeccâc şöyle demiştir: Bu kıraatin bir çıkış yolu yoktur; zira üç harfi aşan kelimeler nispet yesiyle çoğul yapılmaz. Eğer abkarî kelimesini çoğul yapacak olsaydın, mühellebî ve mehâlibe gibi 'abâkıra' derdin; 'mehâlibî' demezdin.

وقال ابن جني: أما ترك صرف عباقري فشاذ في القياس ولا يستنكر شذوذه مع استعماله، وقال ابن هشام: كونه من النسبة إلى الجمع كمدائني باطل فإن من قرأ بذلك قرأ رفارف خضر بقصد المجانسة ولو كان كما ذكر كان مفردا ولا يصح منع صرفه كمدايني وقد صحت الرواية بمنعه الصرف عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فهو من باب كرسي وكراسي وهو من صيغة منتهى الجموع لكنها خالفت القياس في زيادة ما بعد الألف على المعروف كما ذكره السهيلي، وقال صاحب الكشف فتح القاف لا وجه له بوجه والمذكور في المنتقى عن النبي ﷺ الكسر.

İbn Cinnî şöyle demiştir: 'Abâkıriyy' kelimesinin munsarif kılınmaması kıyasa göre şâzdır; fakat kullanımıyla birlikte şâzlığı yadırganmaz. İbn Hişâm ise şöyle demiştir: 'Medâinî' gibi ceme nispetten olması batıldır; zira böyle okuyan kimse cinas kastıyla 'refârife hudrin' şeklinde okumuştur. Şayet zikredildiği gibi olsaydı tekil olurdu ve 'medâyinî' gibi gayr-i munsarif olması sahih olmazdı. Oysa onun gayr-i munsarif olması Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den sahih rivayetle sabittir. Dolayısıyla o, kürsî ve kerâsî bâbındandır ve münteha'l-cümû' kalıbındandır; ancak Süheylî'nin de zikrettiği gibi, eliften sonrasının bilinenin üzerinde ziyade olması bakımından kıyasa muhalif düşmüştür. Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Kāf harfinin fethasının hiçbir şekilde vechi yoktur; el-Müntekā'da Peygamber ﷺ'den zikredilen ise kesredir.

وأما منع الصرف فليس بمتعين ليرد بل وجهه أنه نصب على محل رفرف على حد: يذهبن في نجد وغورا.

Gayr-i munsarif kılınması ise reddedilmek üzere kesinlik taşımaz; bilakis onun vechi: «Necid'e ve alçak vadiye giderler» sözündeki kurala göre 'refref'in mahalline nasbedilmiş olmasıdır.

وإضافته إلى حِسانٍ مثل إضافة حور إلى عين في قراءة عكرمة كأنه قيل: عباقري مفارش، أو نمارق حسان فهو من باب أخلاق ثياب لأن أحد الوصفين قائم مقام الموصوف، ولعل عبقر وعباقر مثل عرفة وعرفات انتهى، فأحط بجوانب الكلام ولا تغفل، وقرأ ابن هرمز خضر بضم الضاد وهي لغة قليلة ومن ذلك قول طرفة:

{ حِسانٍ } kelimesine izafe edilmesi ise İkrime'nin kıraatindeki hûr'un 'în'e izafesi gibidir; sanki: 'Döşeklerin veya güzel yastıkların harikaları' denilmiş gibidir. Dolayısıyla bu 'ahlâku siyâbin' (yıpranmış elbiseler) bâbındandır; çünkü iki sıfattan biri mevsunun yerine geçmiştir. Belki de Abkar ve Abâkar, Arefe ve Arafât gibidir. Söz bitti; sözün bütün yönlerini kavra ve gafil olma. İbn Hürmüz dâd harfinin dammesiyle 'hudur' okumuştur ki bu az kullanılan bir lehçedir; Tarafe'nin şu sözü de bundandır:

أيها القينات في مجلسنا ... جرّدوا منها ورادا وشقر

Ey meclisimizdeki şarkıcı cariyeler! ... Ondan doru ve al atları soyup çıkarın.

وقول الآخر:

Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:

وما انتميت إلى خود ولا كشف ... ولا لئام غداة الروع أوزاع

Ne narin bir kadına ne de zırhsız bir korkağa intisap ettim, ... ne de korku sabahında dağılıp giden alçaklara.

فشقر جمع أشقر، وكشف جمع أكشف وهو من ينهزم في الحرب، هذا والوصف بقوله تعالى: مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ إلخ دون الوصف بقوله سبحانه: مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ [الرحمن: ٥٤] عند القائل بتفضيل الجنتين السابقتين لما في هذا الوصف من الإشارة إلى أن الظهائر مما يعجز عنها الوصف. ومن ذهب إلى تفضيل الأخيرتين يقول: الرفرف ما يطرح على ظهر الفراش وليست الفرش التي يطرح عليها الرفرف مذكورة فيجوز أن يكون ترك ذكرها للإشارة إلى عدم إحاطة الوصف بها ظهارة وبطانة وهو أبلغ من الأول، ولا يسلم أن تلك الفرش هي العبقري، أو يقول الرفرف الفرش المرتفعة وترك التعرض لسوى لونها وهو الخضرة التي ميل الطباع إليها أشد وهي جامعة لأصول الألوان الثلاثة على ما بينه الإمام يشير إلى أنها مما لا تكاد تحيط بحقيقتها العبارات، وقد يقال غير ذلك فتأمل، وينبغي على القول بتفضيل الأخيرتين وكونهما لطائفة غير الطائفة المشار إليهم بمن خاف أن لا يفسر من

Nitekim şukr (شقر), eşkarın (أشقر) çoğuludur; küşef (كشف) ise savaştan kaçan kimse demek olan ekşefin (أكشف) çoğuludur. Şuna da dikkat edilmelidir ki önceki iki cennetin daha üstün olduğunu söyleyen kimseye göre, Yüce Allah'ın { مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ } [er-Rahmân: 76] “...refreflere yaslanarak...” vb. buyruğundaki niteleme, Sübhân [olan Allah'ın] { مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } [er-Rahmân: 54] “Astarı kalın ipekten döşeklere yaslanarak...” buyruğundaki nitelemeden daha alt derecededir. Zira bu nitelemede, [döşeklerin] yüzlerinin nitelenmesinden aciz kalınacağına yönelik bir işaret bulunmaktadır. Sonraki iki cennetin daha üstün olduğunu savunan kimse ise şöyle der: Refref, döşeğin üzerine serilen örtüdür; üzerine refrefin serildiği döşekler ise zikredilmemiştir. Dolayısıyla bunların zikredilmeyişi, gerek yüzü gerekse astarı bakımından nitelemelerin onu kuşatamayacağına işaret etmek için olabilir ki bu, ilk [görüşten] daha beliğdir; ayrıca o döşeklerin *abkarî* (nadir bulunur işlemeli örtü) olduğu da teslim edilmez. Yahut şöyle der: Refref, yüksek döşeklerdir; bunların, yaratılışların kendisine meylinin daha şiddetli olduğu ve İmam'ın açıkladığı üzere üç ana rengi kendisinde toplayan yeşillikten başka rengine temas edilmeyişi, sözlerin onun hakikatini neredeyse kuşatamayacağına işaret eder. Bundan başkası da söylenebilir, iyice düşün! Sonraki iki cennetin daha üstün olduğu ve bunların, { مَنْ خَافَ } [korkan kimse] ifadesiyle işaret edilen zümreden başka bir zümreye ait olduğu görüşüne göre, [Rabbinin makamından] korkan

خاف بمن له شدة الخوف بحيث يختص بأفضل المؤمنين وأجلهم. أو يقال: إنهما مع الأوليين لمن خاف مقام ربه ويكون المعنى وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ أيضا جَنَّتانِ صفتهما كيت وكيت من دون تينك الجنتين، وعليه قيل:

korkan kimsenin, müminlerin en faziletlilerine ve en yücelerine özgü olacak derecede şiddetli korkuya sahip olan kimse şeklinde tefsir edilmemesi gerekir. Yahut şöyle denir: Bu iki cennet, ilk iki cennetle birlikte Rabbinin makamından korkan kimse içindir; bu takdirde anlam şöyle olur: Rabbinin makamından korkan kimse için ayrıca o iki cennetin berisinde nitelikleri şöyle şöyle olan iki cennet daha vardır. Buna binaen şöyle denilmiştir:

جَنَّتانِ عطف على جَنَّتانِ قبله وَمِنْ دُونِهِما في موضع الحال، وذهب بعضهم إلى أن هاتين الجنتين سواء كانتا أفضل من الأوليين أم لا لمن خاف مقام ربه ﷿ فله يوم القيامة أربع جنان.

{ جَنَّتانِ } [er-Rahmân: 62] kelimesi kendisinden önceki 'cennetâni'ye matuftur; { وَمِنْ دُونِهِما } ise hâl konumundadır. Bazıları ise bu iki cennetin, ister ilk ikisinden daha üstün olsun ister olmasın, Rabbinin makamından korkan kimse için olduğunu ve kıyamet gününde onun için dört cennet bulunacağını kabul etmişlerdir.

قال الطبرسي: والأخيرتان دون الأوليين أي أقرب إلى قصره ومجالسه ليتضاعف له السرور بالتنقل من جنة إلى جنة على ما هو معروف من طبع البشر من شهوة مثل ذلك وهو أبعد عن الملل الذي طبع عليه البشر، وأنت تعلم أن الآية تحتمل ذلك احتمالا ظاهرا لكن ما تقدم من حديث أبي موسى رضي الله تعالى عنه يأباه فإذا صح ولو موقوفا- إذ حكم مثله حكم المرفوع- لم يكن لنا العدول عما يقتضيه، وقد روي عنه أيضا حديث مرفوع ذكره الجلال السيوطي في الدر المنثور يشعر بأن الجنان الأربع هي جنان الفردوس.

Tabersî şöyle demiştir: 'Son iki cennet ilk iki cennetin dûnundadır; yani insanın tabiatında bilinen bu tür bir arzu gereğince cennetten cennete geçişle sevincinin katlanması ve insanın tabiatında bulunan bıkkınlıktan daha uzak olması için köşküne ve meclislerine daha yakındır.' Sen de bilirsin ki ayet buna açıkça ihtimal taşımaktadır; fakat Ebû Mûsâ radıyallâhu teâlâ anh'ın yukarıda geçen hadisi buna engeldir. Bu hadis mevkuf bile olsa -zira benzerinin hükmü merfû hükmündedir- sahih olduğuna göre, onun gerektirdiğinden başka bir yola sapmamız mümkün değildir. Celâl es-Süyûtî'nin ed-Dürrü'l-Mensûr'da zikrettiği üzere ondan bu dört cennetin Firdevs cennetleri olduğunu hissettiren merfû bir hadis de rivayet edilmiştir.

وأخرج عنه أحمد والبخاري ومسلم والترمذي والنسائي وابن ماجة وغيرهم أنه قال: إن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «جنان الفردوس أربع جنتان من ذهب حليتهما وآنيتهما وما فيهما وجنتان من فضة حليتهما وآنيتهما وما فيهما وما بين القوم وبين أن ينظروا إلى ربهم إلا رداء الكبرياء على وجهه في جنه عدن»

Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve başkaları ondan Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Firdevs cennetleri dörttür: Ziynetleri, kapları ve içlerindekiler altından olan iki cennet; ziynetleri, kapları ve içlerindekiler gümüşten olan iki cennet. Adn cennetinde o topluluk ile Rablerine bakmaları arasında sadece O'nun veçhindeki kibriyâ ridâsı vardır.»

والظاهر على هذا أنه يشترك الألوف في الجنة الواحدة من هذه الجنان، ومعنى قوله تعالى: وَلِمَنْ خافَ إلخ عليه مما لا يخفى، ثم إن قاصرات الطرف إن كنّ من الإنس فهنّ أجل قدرا وأحسن منظرا من الحور المقصورات في الخيام بناء على أنهن النساء المخلوقات في الجنة.

Buna göre zahir olan, bu cennetlerden tek bir cennette binlerce kişinin ortak olacağıdır. Yüce Allah'ın: { وَلِمَنْ خافَ } ilâ âhir kavlinin buna göre anlamı ise gizli değildir. Ayrıca gözlerini eşlerine dikmiş dilberler (kāsırâtü't-tarf) eğer insanlardan iseler, çadırlarda saklı hûrilerin cennette yaratılmış kadınlar olduğu kabulüne binaen, onlardan kadrü kıymetçe daha yüce ve görünüşçe daha güzeldirler.

فقد جاء من حديث أم سلمة «قلت يا رسول الله: أنساء الدنيا أفضل أم الحور العين؟ قال: نساء الدنيا أفضل من الحور العين كفضل الظهارة على البطانة، قلت: يا رسول الله وبم ذاك؟ قال: بصلاتهن وصيامهن وعبادتهن ألبس الله وجوههن النور وأجسادهن الحرير بيض الوجوه خضر الثياب صفر الحلي مجامرهن الدر وأمشاطهن الذهب يقلن ألا نحن الخالدات فلا نموت أبدا ألا ونحن الناعمات فلا نيأس أبدا طوبى لمن كنا له وكان لنا»

Nitekim Ümmü Seleme'nin hadisinde şöyle gelmiştir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Dünya kadınları mı daha üstündür, yoksa iri gözlü hûriler mi? Şöyle buyurdu: Yüzün astara olan üstünlüğü gibi, dünya kadınları iri gözlü hûrilerden daha üstündür. Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, bu ne sebepledir? Şöyle buyurdu: Namazları, oruçları ve ibadetleri sebebiyledir. Allah onların yüzlerine nur, bedenlerine ipek giydirmiştir. Yüzleri beyaz, elbiseleri yeşil, takıları sarıdır; buhurdanlıkları inci, tarakları altındır. Şöyle derler: Biliniz ki biz ebediyiz, asla ölmeyiz; biliniz ki biz nimetler içindeyiz, asla kederlenmeyiz. Bizim kendisi için olduğumuz ve bizim için olan kimseye ne mutlu!»

إلى غيره من الأخبار ويكون هذا مؤيدا للقول بتفضيل الجنتين الأوليين على الأخيرتين ولعله إنما قدم سبحانه ذكر الاتكاء أولا على ذكر النساء لأنه ﷿ ذكر في صدر الآية الخوف حيث قال سبحانه: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ فناسب التعجيل بذكر ما يشعر بزواله إشعارا ظاهرا وهو الاتكاء فإنه من شأن الآمنين، وأخر سبحانه ذكره ثانيا عن ذكرهن لعدم ما يستدعي التقديم وكونه مما يكون للرجل عادة بعد فراغ ذهنه عما يحتاجه المنزل من طعام وشراب وقينة تكون فيه، وإذا قلنا: إن الحور كالجواري في المنزل كان أمر التقديم والتأخير أوقع، وقال الإمام في ذلك: إن أهل الجنة ليس عليهم تعب وحركة فهم متنعمون دائما لكن الناس في الدنيا على أقسام منهم من يجتمع مع أهله اجتماع مستوفز وعند قضاء وطره يغتسل وينتشر في الأرض للكسب، ومنهم من يكون مترددا في طلب الكسب وعند تحصيله يرجع إلى أهله ويستريح عما لحقه من تعب قبل قضاء الوطر أو بعده فالله ﷿ قال في أهل الجنة: مُتَّكِؤُنَ قيل اجتماعهم بأهاليهم متكئون بعد الاجتماع ليعلم أنهم دائمون على السكون، ولا يخفى أن هذا على ما فيه لا يحسم السؤال إذ لقائل أن يقول لم لم يعكس أمر التقديم والتأخير في الموضعين مع أنه يتضمن الإشارة إلى ذلك أيضا، ثم ذكر في ذلك وجها ثانيا وهو على ما فيه مبني على ما لا مستند له فيه من الآثار فتدبر فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وقوله ﷿: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ تنزيه وتقديس له تعالى فيه تقرير لما ذكر في هذه السورة الكريمة من آلائه جل شأنه الفائضة على الأيام،- فتبارك- بمعنى تعالى لأنه يكون بمعناه وهو أنسب بالوصف الآتي، وقد ورد في

...diğer haberlere varıncaya kadar. Bu da ilk iki cennetin son iki cennete üstün olduğu görüşünü destekler. Yüce Allah'ın ilk olarak yaslanmayı kadınların zikrinden önce zikretmesi; Yüce Allah'ın ayetin başında: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } [er-Rahmân: 46] buyurarak korkuyu zikretmiş olmasından, dolayısıyla onun zevalini açıkça hissettiren şeyi -ki o da yaslanmaktır, zira o güvende olanların halidir- zikretmekte acele etmenin uygun düşmesindendir. İkinci olarak onların zikrinden sonra yaslanmayı tehir etmesi ise takdimi gerektiren bir durumun bulunmamasından ve bunun erkeğin zihnini evde ihtiyaç duyulan yiyecek, içecek ve cariyeden arındırdıktan sonra adet üzere gerçekleşen bir şey olmasındandır. Hûrilerin evdeki cariyeler gibi olduğunu söylersek takdim ve tehir durumu daha da yerli yerine oturur. İmam [Râzî] bu hususta şöyle demiştir: 'Cennet ehli için hiçbir yorgunluk ve hareket yoktur, onlar daima nimet içindedirler. Fakat dünyadaki insanlar kısımlara ayrılır: Kimi vardır ki ailesiyle aceleci bir şekilde birleşir ve ihtiyacını giderince yıkanıp rızık kazanmak için yeryüzüne dağılır. Kimi de rızık aramak için dolaşır, onu elde edince ailesine döner ve ihtiyacını gidermeden önce veya sonra kendisine isabet eden yorgunluktan dinlenir. İşte Yüce Allah cennet ehli hakkında: Onların aileleriyle birleşmelerinden önce de sonra da yaslanmış halde olduklarını bildirmiştir ta ki onların devamlı bir sükûn üzere oldukları bilinsin.' Taşıdığı [anlama] rağmen bunun soruyu kökünden çözmediği açıktır; zira bir kimse: 'Her iki durumda da buna işaret bulunmasına rağmen niçin iki yerdeki takdim ve tehir durumu birbirinin zıddı yapılmadı?' diyebilir. Sonra bu hususta ikinci bir vecih zikretmiştir ki o da kendisinde hiçbir dayanağı bulunmayan rivayetlere dayanmaktadır; öyleyse tefekkür et. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Yüce Allah'ın: { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ } “Rabbinin adı ne yücedir!” kavli; Yüce Allah'ı noksanlıklardan tenzih ve takdistir ki bunda, bu kerim surede zikredilen ve günler boyunca bolca akan nimetlerin bir teyidi ve takriri vardır. 'Tebâreke', teâlâ (yüce oldu) anlamındadır; çünkü bu anlama da gelir ve gelecek olan vasfa daha uygundur. Nitekim

الأحاديث «تعالى اسمه» أي تعالى اسمه الجليل الذي من جملته ما صدرت به السورة من اسم الرَّحْمنُ المنبئ عن إفاضة الآلاء المفصلة، وارتفع مما لا يليق بشأنه من الأمور التي من جملتها جحود نعمائه وتكذيبها، وإذا كان حال اسمه تعالى بملابسة دلالته عليه سبحانه كذلك فما ظنك بذاته الأقدس الأعلى؟؟.

hadislerde «ismi yücedir» şeklinde varid olmuştur; yani O'nun celil ismi yücedir ki surenin kendisiyle başladığı ve tafsilatlı nimetlerin ihsan edildiğini bildiren { الرَّحْمنُ } ismi de bu cümledendir; ayrıca nimetlerini inkâr etmek ve yalanlamak gibi şanına yakışmayan durumlardan da yücedir. Yüce Allah'ın isminin O'na delalet etmesiyle irtibatlı hâli böyle olunca, O'nun en kutsal ve en yüce zâtı hakkında ne zannedersin?

وقيل: الاسم بمعنى الصفة لأنها علامة على موصوفها، وقيل: هو مقحم كما في قول من قال: ثم اسم السلام عليكما، وقيل: هو بمعنى المسمى، وزعم بعضهم أن الأنسب بما قصد من هذه السورة الكريمة هو تعدد الآلاء والنعم تفسير تَبارَكَ بكثرت خيراته ثم إنه لا بعد في إسناده بهذا المعنى لاسمه تعالى إذ به يستمطر فيغاث ويستنصر فيعان، وقوله سبحانه: ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ صفة للرب ووصف جل وعلا بذلك تكميلا لما ذكر من التنزيه والتقرير، وقرأ ابن عامر وأهل الشام- ذو- بالرفع على أنه وصف للاسم ووصفه بالجلال والإكرام بمعنى التكريم واضح.

Denildi ki: İsim, sıfat anlamındadır; çünkü sıfat, mevsufunun bir alametidir. Fazladan getirilmiştir de denildi; nitekim: «Sonra es-Selâm ismi ikinizin üzerine olsun» diyenin sözünde olduğu gibi. Müsemmâ (isimlendirilen zât) anlamındadır da denildi. Bazıları ise bu kerim sureden kastedilen gayeye -ki o da nimetlerin çokluğudur- en uygun olanın, 'tebâreke'nin hayırları çok oldu şeklinde tefsir edilmesi olduğunu iddia etmiştir; bu anlamıyla onun Yüce Allah'ın ismine isnat edilmesinde bir uzaklık yoktur; zira O'nun ismiyle yağmur dilenir ve yağmura kavuşulur, yardım dilenir ve yardım olunur. Yüce Allah'ın: { ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } “Celâl ve ikram sahibi [Rabbinin]...” kavli, 'Rab' için bir sıfattır; zikredilen tenzih ve takriri tamamlamak üzere Yüce Allah bununla vasfedilmiştir. İbn Âmir ve Şam ehli, ismin bir sıfatı olmak üzere ref ile 'zû' şeklinde okumuşlardır; ismin celâl ve ikram (tekrim anlamında) ile nitelenmesi ise açıktır.

هذا «ومن باب الإشارة» في بعض الآيات الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ إشارة إلى ما أودعه سبحانه في الأرواح الطيبة القدسية من العلوم الحقانية الإجمالية عند استوائه ﷿ على عرش الرحمانية خَلَقَ الْإِنْسانَ الكامل الجامع عَلَّمَهُ الْبَيانَ وهو تفصيل تلك العلوم الإجمالية فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ

Bu [zahiri tefsirdir], «işârî tefsir bâbından» bazı ayetler hakkında şöyledir: { الرَّحْمنُ } “Rahmân,” { عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Kur'an'ı öğretti.” [ifadesi], Yüce Allah'ın Rahmâniyyet arşına istivâsı esnasında temiz ve kudsî ruhlara yerleştirdiği icmâlî hakikat ilimlerine işarettir. { خَلَقَ الْإِنْسانَ } “İnsanı yarattı.” [ifadesi], her şeyi kendinde toplayan kâmil insana işarettir. { عَلَّمَهُ الْبَيانَ } “Ona beyanı öğretti.” [ifadesi] ise o icmâlî ilimlerin tafsilatıdır; { فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ }

[القيامة: ١٨، ١٩] الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ يشير إلى شمس النبوة وقمر الولاية الدائرتين في فلك وجود الإنسان بحساب التجليات ومراتب الاستعدادات، والنَّجْمُ القوى السفلية وَالشَّجَرُ الاستعدادات العلوية يَسْجُدانِ يتذللان بين يديه تعالى عند الرجوع إليه سبحانه وَالسَّماءَ سماء القوى الإلهية القدسية رَفَعَها فوق أرض البشرية وَوَضَعَ الْمِيزانَ القوة المميزة أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزانِ لا تتجاوزوا عند أخذ الحظوظ السفلية وإعطاء الحقوق العلوية.

[el-Kıyâme: 18-19] “Onu okuduğumuz zaman, onun okunuşuna uy. Sonra şüphen olmasın ki, onu açıklamak da Bize aittir.” { الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ } “Güneş ve ay bir hesap iledir.” [ifadesi], tecellilerin ve istidat mertebelerinin hesabıyla insanın varlık feleğinde dönüp duran nübüvvet güneşi ile velâyet ayına işaret eder. { وَالنَّجْمُ } “Bitkiler...” süflî (aşağı) kuvvetlere, { وَالشَّجَرُ } “ve ağaçlar...” ulvî (yüce) istidatlara, { يَسْجُدانِ } “secde ederler.” [ifadesi] ise O'na dönüldüğünde Yüce Allah'ın huzurunda boyun eğmelerine işarettir. { وَالسَّماءَ } “Göğü...” kudsî ilâhî kuvvetlerin semasıdır; { رَفَعَها } “O yükseltti” beşeriyet arzının üzerine yükseltti; { وَوَضَعَ الْمِيزانَ } “ve mizanı koydu.” temyiz (ayırt etme) kuvvetini koydu. { أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزانِ } “Sakın tartıda haksızlık etmeyin.” süflî hazları alırken ve ulvî hakları verirken haddi aşmayın.

وجوز أن يكون الْمِيزانِ الشريعة المطهرة فإنها ميزان يعرف به الكامل من الناقص وَالْأَرْضَ أرض البشرية وَضَعَها بسطها وفرشها لِلْأَنامِ للقوى الإنسانية فِيها فاكِهَةٌ من فواكه معرفة الصفات الفعلية وَالنَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ وهي الشجرة الإنسانية التي هي المظهر الأعظم وذات أطوار كل طور مستور بطور آخر وَالْحَبُّ هو حب الحب المبذور في مزارع القلوب السليمة من الدغل ذُو الْعَصْفِ أوراق المكاشفات وَالرَّيْحانُ ريحان المشاهدة رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ رب مشرق شمس النبوة ومشرق قمر الولاية في العالم الجسماني ورب مغربهما في العالم الروحاني مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ بحر سماء القوى العلوية وبحر أرض القوى السفلية يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ حاجز القلب يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ أنواع أنوار الأسرار ونيران الأشواق وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ سفن الخواطر المسخرة في بحر الإنسان كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ ما شم رائحة الوجود وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ الجهة التي تليه سبحانه وهي شؤوناته ﷿ ذُو الْجَلالِ أي الاستغناء التام عن جميع المظاهر وَالْإِكْرامِ الفيض العام يفيض على القوابل حسبما استعدت له وسألته بلسان حالها، وإليه الاشارة بقوله تعالى: يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إلخ، واستدل الشيخ الأكبر محيي الدين قدس سره بقوله سبحانه:

{ الْمِيزانِ } kavramının tertemiz şeriat olması da caiz görülmüştür; zira o, kâmil olanın nâkıs olandan ayırt edildiği bir terazidir. { وَالْأَرْضَ } “Yeri de...” beşeriyet arzıdır; { وَضَعَها } “O koydu” onu yayıp döşedi; { لِلْأَنامِ } “mahlûkat için.” insanî kuvvetler için. { فِيها فاكِهَةٌ } “Orada meyve...” fiilî sıfatların marifet meyvelerindendir. { وَالنَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ } “ve tomurcuklu hurma ağaçları vardır.” o da en büyük mazhar olan ve her bir mertebesi diğer bir mertebeyle örtülmüş bulunan mertebeler sahibi insan ağacıdır. { وَالْحَبُّ } “Ve taneler...” hile ve fesattan arınmış selim kalplerin tarlalarına ekilen sevgi tohumudur; { ذُو الْعَصْفِ } “yapraklı...” keşif yapraklarıdır; { وَالرَّيْحانُ } “ve hoş kokulu bitkiler.” müşâhede reyhanıdır. { رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ } “O, iki doğunun da Rabbi, iki batının da Rabbidir.” cismanî âlemdeki nübüvvet güneşinin doğuş yeri ile velâyet ayının doğuş yerinin Rabbi, ruhanî âlemdeki batış yerlerinin de Rabbidir. { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizi salıverdi,” ulvî kuvvetlerin sema denizi ile süflî kuvvetlerin arz denizini; { يَلْتَقِيانِ } “birbirine kavuşurlar.” { بَيْنَهُما بَرْزَخٌ } “Aralarında bir engel vardır” kalp engeli vardır. { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar.” sırların nurlarının ve iştiyakların ateşlerinin türleridir. { وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ } “Yüksek gemiler de O'nundur” insanın denizinde boyun eğdirilmiş düşünce gemileridir. { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } “Onun üzerindeki her şey yok olucudur.” varlığın kokusunu almamış olan şeylerdir. { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } “Ancak Rabbinin veçhi baki kalır” O'na bitişik olan cihet ki o da Yüce Allah'ın şe'nleridir (tecellileridir). { ذُو الْجَلالِ } “Celâl sahibi” yani bütün mazharlardan tam bir müstağnilik; { وَالْإِكْرامِ } “ve ikram sahibi.” kabil olanlara, hazırlandıkları ve hal dilleriyle istedikleri ölçüde taşan genel feyizdir. Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [er-Rahmân: 29] ilâ âhir kavliyle işaret edilen de budur. Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn kuddise sirruh, Yüce Allah'ın:

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ على شرف التلون، وكذا استدل به على عدم بقاء الجوهر آنين، وعلى هذا الطراز ما قيل في الآيات بعد، وذكر بعض أهل العلم أن قوله تعالى: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ قد ذكر إحدى وثلاثين مرة، ثمانية منها عقيب تعداد عجائب خلقه تعالى وذكر المبدأ والمعاد، وسبعة عقيب ذكر ما يشعر بالنار وأهوالها على عدد أبواب جهنم، وثمانية في وصف الجنتين الأوليين ومثلها في وصف الجنتين اللتين دونهما على عدد أبواب الجنة

{ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ } [er-Rahmân: 29] “O, her gün yeni bir iştedir.” kavliyle tevellünün (halden hale geçişin) şerefine istidlal etmiştir; aynı şekilde cevherin iki an baki kalmayacağına da bununla delil getirmiştir. Bundan sonraki ayetler hakkında söylenenler de bu minval üzeredir. İlim ehlinden bazıları Yüce Allah'ın: { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” kavlinin otuz bir defa zikredildiğini belirtmişlerdir: Bunlardan sekizi Yüce Allah'ın yaratışındaki harikaların sayılmasının ve mebde' ile meâdin zikrinin ardından; yedisi cehennem kapılarının sayısı adedince cehennemi ve onun dehşetlerini hissettiren şeylerin zikrinin ardından; sekizi ilk iki cennetin vasfında ve sekizi de cennet kapılarının sayısı adedince onların dûnundaki iki cennetin vasfında geçmektedir.

فكأنه أشير بذلك إلى أن من اعتقد الثمانية الأولى وعمل بموجبها استحق كلتا الجنتين من الله تعالى ووقاه جهنم ذات الأبواب السبعة والله تعالى أعلم بإشارات كتابه وحقائق خطابه ودقائق كلامه التي لا تحيط بها الأفهام وتبارك اسم ربك ذو الجلال والإكرام.

Sanki bununla; ilk sekizini tasdik edip gereğince amel edenin Yüce Allah'tan her iki cenneti de hak ettiğine ve Allah'ın onu yedi kapılı cehennemden koruduğuna işaret edilmiştir. Kitabının işaretlerini, hitabının hakikatlerini ve fehimlerin kuşatamayacağı kelamının inceliklerini en iyi Yüce Allah bilir. Celâl ve ikram sahibi Rabbinin adı ne yücedir!