Binûn

Vâkıa Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وتكاثف الأشجار على سبيل الترقي لأن الفواكه مستغنى عنها بما بعد وليقابل قوله تعالى: وَأَصْحابُ الشِّمالِ ما أَصْحابُ الشِّمالِ فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ [الواقعة: ٤١- ٤٣] قوله سبحانه: وَأَصْحابُ الْيَمِينِ إلخ فإذن لا مدخل لحديث الطلع في معنى الظل وما يتصل به لكن قال صاحب الكشف: إن وصف الطلح بكونه منضودا لا يظهر له كثير ملاءمة لكون المقصود منفعة التظليل وينبغي أن يحمل الطلح على أنه من عظام العضاه على ما ذكره في الصحاح فشجر أم غيلان والموز لا ظل لهما يعتد به، ثم قال ولو حمل الطلح على المشموم لكان وجها انتهى، وقد قدمنا لك خبر سبب النزول فلا تغفل وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ أي بحسب الأنواع والأجناس على ما يقتضيه المقام.

Ve ağaçların sıklığına terakki yoluyla [hamledilmesidir]; zira meyvelere zaten daha sonraki [ayetlerle] ihtiyaç kalmamaktadır; ayrıca Yüce Allah'ın: { وَأَصْحابُ الشِّمالِ ما أَصْحابُ الشِّمالِ فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ } “Solun adamları; nedir o solun adamları! İliklere işleyen bir sıcaklık, kaynar bir su ve kapkara bir dumandan bir gölge içindedirler.” [Vâkıa: 41-43] kavli ile Yüce Allah'ın: { وَأَصْحابُ الْيَمِينِ } vb. kavli mukabele oluştursun. Dolayısıyla gölge ve onunla bağlantılı mana hususunda tomurcuk (tal') rivayetinin yeri yoktur. Fakat el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Talh ağacının 'manzûd' (dizilmiş) olarak nitelendirilmesinin, gölgelendirme menfaati kastedildiğinde pek uygunluğu görülmemektedir; bu yüzden Sıhah'ta zikredildiği üzere talh ağacının büyük dikenli ağaç cinsinden (ıdâh) sayılması gerekir; ümmü gaylân ağacı ile muz ağacının ise dikkate değer bir gölgesi yoktur. Sonra da şöyle dedi: Eğer talh ağacı güzel kokulu bitkiye hamledilirse bu da bir vecih olur. [Keşşâf sahibinin sözü] bitti. Biz sana nüzul sebebi haberini önceden aktarmıştık, gafil olma! { وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ } “ve pek çok meyve” yani makamın gerektirdiği üzere türler ve cinsler bakımından [çok meyveler].

لا مَقْطُوعَةٍ في وقت من الأوقات كفواكه الدنيا وَلا مَمْنُوعَةٍ عمن يريد تناولها بوجه من الوجوه ولا يحظر عليها كما يحظر على بساتين الدنيا، وقرىء وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ بالرفع في الجميع على تقدير وهناك فاكِهَةٍ إلخ وَفُرُشٍ جمع فراش كسراج وسرج، وقرأ أبو حيوة بسكون الراء مَرْفُوعَةٍ منضدة مرتفعة أو مرفوعة على الأسرة فالرفع حسي كما هو الظاهر،

{ لا مَقْطُوعَةٍ } “tükenmeyen” dünya meyveleri gibi hiçbir vakitte kesilmeyen, { وَلا مَمْنُوعَةٍ } “ve yasaklanmayan” onu koparmak/yemek isteyene hiçbir şekilde engel olunmayan ve dünya bahçelerine konulan yasaklar gibi üzerine yasak konulmayan [meyveler]. «وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ» şeklinde hepsinin ref ile okunduğu da rivayet edilmiştir ki bu takdirde [gizli bir mübtedâ ile] 've orada pek çok meyve vardır...' takdirindedir. { وَفُرُشٍ } “ve döşekler” firâş kelimesinin çoğuludur, sirâc ve süruc gibi. Ebû Hayve râ harfinin sükûnu ile [fürş şeklinde] okumuştur. { مَرْفُوعَةٍ } “yükseltilmiş” üst üste konulmuş, yüksek veya tahtlar üzerine kaldırılmış [döşekler]; buradaki yükseltme zahir olduğu üzere maddî/hissîdir.

وقد أخرج أحمد والترمذي وحسنه والنسائي وجماعة عن أبي سعيد الخدري عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: ارتفاعها كما بين السماء والأرض ومسيرة ما بينهما خمسمائة عام

Nitekim Ahmed, Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, Nesâî ve bir topluluk Ebû Saîd el-Hudrî'den Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Onların yüksekliği gök ile yer arası kadardır; ikisinin arasındaki mesafe ise beş yüz yıllık yoldur.»

ولا تستبعد ذلك من حيث العروج والنزول ونحوهما فالعالم عالم آخر وراء طور عقلك.

Çıkış ve iniş ve benzeri açılardan bunu uzak görme; zira o âlem aklının sınırlarının ötesinde bambaşka bir âlemdir.

وأخرج هناد عن الحسن أن ارتفاعها مسيرة ثمانين سنة وليس بمثابة الخبر السابق، وقال بعضهم: أي رفيعة القدر على أن رفعها معنوي بمعنى شرفها وأيا ما كان فالمراد بالفرش ما يفرش للجلوس عليه. وقال أبو عبيدة المراد بها النساء لأن المرأة يكنى عنها بالفراش كما يكنى عنها باللباس ورفعهن في الأقدار والمنازل.

Hennâd, Hasan'dan onların yüksekliğinin seksen yıllık yol olduğunu rivayet etmiştir ki bu önceki haber derecesinde değildir. Bazıları da şöyle demiştir: Yani yükseltilmesi şerefi manasında manevî olmak üzere kadrü kıymeti yücedir. Her halükarda fürüşten kasıt üzerine oturmak için serilen şeylerdir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Fürüşten kasıt kadınlardır; çünkü elbise (libas) ile kinaye yapıldığı gibi döşek (firaş) ile de kadından kinaye yapılır ve onların yükseltilmesi de kadrü kıymet ve makamlarındadır.

وقيل: على الأرائك وأيد إرادة النساء بقوله تعالى: إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً لأن الضمير في الأغلب يعود على مذكور متقدم وليس إلا الفرش ولا يناسب العود إليه إلا بهذا المعنى والاستخدام بعيد هنا، وعلى القول في الفرش الضمير للنساء وإن لم يجر لها ذكر لتقدم ما يدل عليها فهو تتميم بيانا لمقدر يدل عليه السياق كأنه قيل: وفرش مرفوعة ونساء أو وحور عين، ثم استؤنف وصفهن بقوله سبحانه: إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ تتميما للبيان زيادة للترغيب لا لتعليل الرفع، وقيل: إن المرجع مضمر وتقدير المنزل وفرش مرفوعة لأزواجهم أو لنسائهم فإنا إلخ استئناف علة للرفع أي وفرش مرفوعة لأزواجهم لأنا أنشأناهن، والأول أوفق لبلاغة القرآن العظيم، والمراد بأنشأناهن أعدنا إنشاءهن من غير ولادة لأن المخبر عنهن بذلك نساءكن في الدنيا.

Denildi ki: Tahtlar üzerindedir. Kadınların kastedildiği görüşü, Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً } “Şüphesiz biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık.” kavliyle desteklenmiştir; çünkü zamir çoğunlukla daha önce geçen bir lafza döner ve burada da fürüşten başkası yoktur. Ona dönmesi de ancak bu mana ile uygun düşer, istihdam sanatı ise burada uzaktır. Döşek manası kabul edildiğinde ise, kadınların açıkça zikri geçmemiş olsa da kendilerine delalet eden şeyin önceden geçmesi sebebiyle zamir kadınlara aittir; bu durumda siyakın delalet ettiği takdiri açıklamak üzere bir tekmiledir; sanki 'yükseltilmiş döşekler ve kadınlar' veya 'iri gözlü huriler' denilmiş, sonra yükseltmenin gerekçelendirilmesi için değil de rağbeti artırmak ve açıklamayı tamamlamak amacıyla Yüce Allah'ın { إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ } kavliyle onların vasfına yeniden başlanmıştır (isti'nâf). Bir görüşe göre mercî gizlidir ve indirilen ifadenin takdiri 'onların eşleri yahut kadınları için yükseltilmiş döşekler vardır' şeklindedir; 'Şüphesiz biz...' ifadesi ise yükseltmenin gerekçesi olan bir isti'nâftır; yani 'onları yeniden yarattığımız için eşlerine yükseltilmiş döşekler vardır' demektir. Birincisi Yüce Kur'an'ın belagatine daha uygundur. 'Onları yeniden inşa ettik' ifadesinden kasıt, doğum olmaksızın onları yeniden yaratmamızdır; çünkü kendilerinden haber verilenler dünyadaki kadınlarınızdır.

فقد أخرج ابن جرير وعبد بن حميد والترمذي وآخرون عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ: في الآية إن المنشئات اللاتي كن في الدنيا عجائز عمشا رمصا»

Nitekim İbn Cerîr, Abd b. Humeyd, Tirmizî ve başkaları Enes'ten rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayet hakkında şöyle buyurdu: 'Yeniden yaratılanlar, dünyada yaşlı, gözleri zayıf/çapaklı ve çapak bağlamış olan kadınlardır.'»

وأخرج الطبراني وابن أبي حاتم وجماعة عن سلمة بن مرثد الجعفي قال: «سمعت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم يقول في قوله تعالى: إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً الثيب والأبكار اللاتي كن في الدنيا»

Taberânî, İbn Ebî Hâtim ve bir topluluk Seleme b. Mersed el-Cu'fî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Peygamber'i sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً } kavli hakkında: 'Dünyada iken dul ve bakire olanlardır' derken işittim.»

وأخرج الترمذي في الشمائل وابن المنذر وغيرهما عن الحسن قال: «أتت عجوز فقالت: يا رسول الله ادع الله أن يدخلني الجنة فقال: يا أم فلان إن الجنة لا تدخلها عجوز فولت تبكي قال: أخبروها أنها لا تدخلها وهي عجوز إن الله تعالى يقول: إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً

Tirmizî Şemâil'de, İbnü'l-Münzir ve diğerleri Hasan'dan rivayet etmişlerdir: «Yaşlı bir kadın gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, beni cennete koyması için Allah'a dua et' dedi. O da: 'Ey filancanın annesi, cennete hiçbir yaşlı kadın girmez' buyurdu. Kadın ağlayarak arkasını döndü. Bunun üzerine: 'Ona haber verin ki cennete yaşlı bir kadın olarak girmez; şüphesiz Allah Teâlâ: { إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً }

إلخ، وقال أبو حيان: الظاهر أن الإنشاء هو الاختراع الذي لم يسبق بخلق ويكون ذلك مخصوصا بالحور العين فالمعنى إنا ابتدأناهن ابتداء جديدا من غير ولادة ولا خلق أول فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً تفسير لما تقدم، والجعل إما بمعنى التصيير، وأَبْكاراً مفعول ثان، أو بمعنى الخلق و «أبكارا» حال أو مفعول ثان، والكلام من قبيل ضيق فم الركية،

buyuruyor' dedi.» Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki inşa, bir yaratma ile öncelenmemiş benzersiz bir icattır ve bu durum hûru'l-îne (iri gözlü hurilere) mahsustur; yani mana 'biz onları doğum ve ilk yaratılış olmaksızın yepyeni bir başlangıçla başlattık' şeklindedir. { فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً } “onları bakireler kıldık.” kavli öncekini tefsirdir. Ce'l (جعل) fiili ya dönüştürmek (tasîr) manasındadır ve { أَبْكاراً } ikinci mef'uldür; ya da yaratmak manasındadır ve 'ebkâren' hal veya ikinci mef'uldür. İfade 'kuyu ağzının daraltılması' türündendir,

وفي الحديث «إن أهل الجنة إذا جامعوا نساءهم عدن

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cennet ehli kadınlarıyla cinsel ilişkide bulunduklarında onlar yeniden

أبكارا» أخرجه الطبراني في الصغير والبزار عن أبي سعيد مرفوعا

bakire olurlar.» Bunu Taberânî es-Sagîr'de ve Bezzâr, Ebû Saîd'den merfû olarak rivayet etmiştir.

عُرُباً متحببات إلى أزواجهن جمع عروب كصبور وصبر، وروي هذا عن جماعة من السلف وفسرها جماعة أخرى بغنجات، ولا يخفى أن الغنج ألطف أسباب التحبب، وعن زيد بن أسلم العروب الحسنة الكلام، وفي رواية عن ابن عباس والحسن وابن جبير ومجاهد هن العواشق لأزواجهن، ومنه على ما قيل قول لبيد:

{ عُرُباً } “eşlerine sevecen/tutkun,” eşlerine kendilerini sevdirenlerdir; sabûr ve subur gibi 'arûb' kelimesinin çoğuludur. Bu mana seleften bir topluluktan rivayet edilmiştir. Başka bir topluluk da bunu cilveli, nazlı/işveli olarak tefsir etmiştir; cilvenin sevgiyi kazandıran en latif sebeplerden olduğu gizli değildir. Zeyd b. Eslem'den 'arûb'un güzel sözlü olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs, Hasan, İbn Cübeyr ve Mücâhid'den gelen bir rivayette ise onlar eşlerine âşık kadınlardır; denildiğine göre Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:

وفي الخدور عروب غير فاحشة ... ريا الروادف يعشى دونها البصر

«Ve perdeler ardında iffetsiz olmayan, sevecen (arûb) kadınlar vardır ... Dolgun kalçalıdırlar, onların yanında göz kamaşır.»

وفي رواية أخرى عن مجاهد أنهن الغلمات اللاتي يشتهين أزواجهم، وأخرج ابن عدي بسند ضعيف عن أنس مرفوعا- خير نسائكم العفيفة الغلمة- وقال إسحاق بن عبد الله بن الحارث النوفلي: العروب الخفرة المتبذلة لزوجها، وأنشد:

Mücâhid'den gelen başka bir rivayette ise onların eşlerini arzulayan şehvetli/iştiyaklı kadınlar olduğu belirtilmiştir. İbn Adiy zayıf bir senetle Enes'ten merfû olarak: «Kadınlarınızın en hayırlısı iffetli ve eşine arzulu olandır» hadisini rivayet etmiştir. İshâk b. Abdillâh b. el-Hâris en-Nevfelî şöyle demiştir: 'Arûb', eşine karşı hayâlı davranıp yalnız kaldığında serbestçe açılan kadındır. Ve şu şiiri okumuştur:

يعرين عند بعولهن إذا خلوا ... وإذا هم خرجوا فهن خفار

«Yalnız kaldıklarında kocalarının yanında soyunurlar ... Kocaları dışarı çıktığında ise son derece hayâlıdırlar.»

ويرجع هذا إلى التحبب،

Bu da kendini sevdirmeye racidir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن جعفر بن محمد عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ في قوله تعالى: عُرُباً كلامهن عربي

İbn Ebî Hâtim, Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: { عُرُباً } kavli hakkında: «Onların konuşmaları Arapçadır» buyurmuştur.

، ولا أظن لهذا صحة والتفسير بالمتحببات هو الذي عليه الأكثر.

Bunun sıhhati olduğunu sanmıyorum; çoğunluğun üzerinde bulunduğu tefsir, eşlerine sevgiyle bağlananlar anlamıdır.

وقرأ حمزة وجماعة- منها عباس والأصمعي- عن أبي عمرو، وأخرى- منها خارجة وكردم- عن نافع، وأخرى منها حماد وأبو بكر وأبان- عن عاصم «عربا» بسكون الراء وهي لغة تميم، وقال غير واحد: هي للتخفيف كما في عنق وعنق أَتْراباً مستويات في سن واحد كما قال أنس وابن عباس ومجاهد والحسن وعكرمة وقتادة وغيرهم كأنهن شبهن في التساوي بالترائب التي هي ضلوع الصدر أو كأنهن وقعن معا على التراب أي الأرض وهن بنات ثلاث وثلاثين سنة وكذا أزواجهن.

Hamza ve Ebû Amr'dan -aralarında Abbâs ve Asmaî'nin de bulunduğu- bir topluluk, Nâfi'den -aralarında Hârice ve Kerdem'in de bulunduğu- bir topluluk ve Âsım'dan -aralarında Hammâd, Ebû Bekir ve Ebân'ın da bulunduğu- bir diğer topluluk râ harfinin sükûnu ile «'urben» (عربا) şeklinde okumuşlardır ki bu Temîm lügatidir. Birden fazla âlim de unuk ve unk kelimelerinde olduğu gibi bunun tahfif (hafifletme) için olduğunu söylemiştir. { أَتْراباً } “yaşıtlar [olarak].” Enes, İbn Abbâs, Mücâhid, Hasan, İkrime, Katâde ve başkalarının dediği gibi aynı yaşta eşit olanlardır; sanki eşitlikte göğüs kaburga kemikleri olan terâibe benzetilmişlerdir ya da sanki aynı anda toprağa yani yere düşmüşlerdir. Onlar ve eşleri otuz üçer yaşındadırlar.

وأخرج الترمذي عن معاذ مرفوعا «يدخل أهل الجنة الجنة جردا مردا مكحلين أبناء ثلاثين، أو ثلاث وثلاثين»

Tirmizî, Muâz'dan merfû olarak rivayet etmiştir: «Cennet ehli cennete kılsız, sakalsız/bıyıksız, sürmeli ve otuz veya otuz üç yaşında olarak girerler.»

والمراد بذلك كمال الشباب، وقوله تعالى: لِأَصْحابِ الْيَمِينِ متعلق- بأنشانا- أو بجعلنا، وقيل: متعلق- بأترابا- كقولك فلان ترب لفلان أي مساو له فهو محتاج إلى التأويل، وتعقب بأنه مع هذا ليس فيه كثير فائدة وفيه نظر، وقيل: بمحذوف هو صفة- لأبكارا- أي كائنات لأصحاب اليمين، وفيه إقامة الظاهر مقام الضمير لطول العهد أو للتأكيد والتحقيق [الواقعة: ٣٩- ٨٠] وقوله تعالى:

Bununla kastedilen gençliğin kemalidir. Yüce Allah'ın: { لِأَصْحابِ الْيَمِينِ } “amel defteri sağından verilenler içindir.” kavli, { أَنْشَأْناهُنَّ } veya { جَعَلْناهُنَّ } fiiline müteallıktır. Denildi ki: 'Filanca filancanın akranıdır (tirbüdür)' yani ona eşittir denilmesi gibi { أَتْراباً } lafzına müteallıktır; bu durumda tevile muhtaçtır. Buna karşılık bununla birlikte pek bir faydasının olmadığı şeklinde itiraz edilmişse de bu tartışmalıdır. Denildi ki: { أَبْكاراً } lafzının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'amel defteri sağından verilenler için var olanlar' demektir. Bunda ise aranın uzaması sebebiyle veya tekit ve tahkik için zamir yerine zahir ismin konulması vardır. [Vâkıa: 39-40] Ve Yüce Allah'ın kavli:

ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ خبر مبتدأ محذوف أي هم ثلة، أو خبر ثان لهم المقدر مبتدأ مع فِي سِدْرٍ أو لِأَصْحابِ الْيَمِينِ في قوله تعالى: وَأَصْحابُ الْيَمِينِ ما أَصْحابُ الْيَمِينِ أو مبتدأ خبره محذوف أي منهم، أو مبتدأ خبره الجار والمجرور قبله احتمالات اعترض الأخير منها بأن المعنى عليه غير ظاهر ولا طلاوة فيه، وجعل اللام بمعنى من كما في قوله:

{ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ } “Birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir.” mahzuf bir mübtedânın haberidir, yani 'onlar bir topluluktur' demektir; yahut { فِي سِدْرٍ } ile birlikte takdir edilen mübtedânın ikinci haberidir; yahut Yüce Allah'ın: { وَأَصْحابُ الْيَمِينِ ما أَصْحابُ الْيَمِينِ } kavlindeki { لِأَصْحابِ الْيَمِينِ } ifadesinin [haberidir]; yahut haberi mahzuf bir mübtedâdır, yani 'onlardandır' demektir; yahut haberi kendisinden önceki car-mecrûr olan bir mübtedâdır. Bu ihtimallerden sonuncusuna, bu takdirde mananın açık olmadığı ve bir letafetinin bulunmadığı şeklinde itiraz edilmiştir. Lâm harfinin min (مِنْ) manasında kılınması ise şu beyitte geçtiği gibidir:

ونحن لكم يوم القيامة أفضل لا يخفى حاله- والأولون والآخرون- المتقدمون والمتأخرون إما من الأمم وهذه الأمة، أو من هذه الأمة فقط على ما سمعت فيما تقدم، هذا ولم يقل سبحانه في حق أصحاب اليمين- جزاء بما كانوا يعملون- كما قاله ﷿ في حق السابقين رمزا إلى أن الفضل في حقهم متمحض كأن عملهم لقصوره عن عمل السابقين لم يعتبر اعتباره. ثم الظاهر أن ما ذكر من حال أصحاب اليمين هو حالهم الذي ينتهون إليه فلا ينافي أن يكون منهم من يعذب لمعاص فعلها ومات غير تائب عنها ثم يدخل الجنة. ولا يمكن أن يقال: إن المؤمن العاصي من أصحاب الشمال لأن صريح أوصافهم الآتية يقتضي أنهم كانوا كافرين ويلزم من جعل هذا قسما على حدة كون القسمة غير مستوفاة فليتأمل، والله تعالى أعلم.

«Ve biz kıyamet gününde sizden daha üstünüz.» Durumu gizli değildir. 'Öncekiler ve sonrakiler', daha önce işittiğin üzere ya [geçmiş] ümmetler ile bu ümmetten öncekiler ve sonrakilerdir ya da sadece bu ümmettendir. Bununla birlikte Yüce Allah ashâb-ı yemîn hakkında, sâbıkûn hakkında azze ve celle'nin buyurduğu gibi { جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } dememiştir; bu da ashâb-ı yemîn hakkındaki lütfun sırf bir ihsan olduğuna, sanki onların amellerinin sâbıkûnun amelinden geri kalması sebebiyle onun gibi itibar görmediğine bir işarettir. Sonra zahir olan şudur ki, ashâb-ı yemînin zikredilen hali varıp ulaşacakları nihai haldir; dolayısıyla içlerinden işledikleri ve tövbe etmeden öldükleri günahlar sebebiyle azap görüp sonra cennete girecek kimselerin bulunmasına aykırı değildir. 'Günahkâr mümin ashâb-ı şimâldendir' denilemez; çünkü onların gelecek açık vasıfları kâfir olduklarını gerektirir; bunu müstakil bir kısım kılmaktan ise taksimin eksik kalması lazım gelir; bunu iyice düşün, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

والكلام في قوله تعالى: وَأَصْحابُ الشِّمالِ ما أَصْحابُ الشِّمالِ فِي سَمُومٍ على نمط ما سلف في نظيره، والسموم قال الراغب: الريح الحارة التي تؤثر تأثير السم، وفي الكشاف حرّ نار ينفذ في المسام والتنوين للتعظيم وكذا في قوله تعالى: وَحَمِيمٍ وهو الماء الشديد الحرارة وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ أي دخان أسود كما قال ابن عباس وأبو مالك وابن زيد والجمهور وهي على وزن يفعول، وله نظائر قليلة من الحممة القطعة من الفحم وتسميته ظلّا على التشبيه التهكمي، وعن ابن عباس أيضا أنه سرادق النار المحيط بأهلها يرتفع من كل ناحية حتى يظلهم، وقال ابن كيسان: هو من أسماء جهنم فإنها سوداء وكذا كل ما فيها أسود بهيم نعوذ بالله تعالى منها. وقال ابن بريدة وابن زيد أيضا: هو جبل من النار أسود يفزع أهل النار إلى ذراه فيجدونه أشد شيء، والجار والمجرور في موضع الصفة- لظل- وكذا قوله سبحانه: لا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ صفتان له، وتقديم الصفة الجار والمجرور على الصفة المفردة جائز كما صرح به الرضي وغيره أي لا بارد كسائر الظلال، ولا نافع لمن يأوي إليه من أذى الحر- وذلك كرمه- فهناك استعارة، ونفى ذلك ليمحق توهم ما في الظل من الاسترواح إليه وإن وصف أولا بقوله تعالى: مِنْ يَحْمُومٍ والمعنى أنه ظل حار ضار إلا أن للنفي شأنا ليس للإثبات. ومن ذلك جاء التهكم والتعريض بأن الذي يستأهل الظل الذي فيه برد وإكرام غير هؤلاء فيكون أشجى لحلوقهم وأشد لتحسرهم، وقيل: الكرم باعتبار أنه مرضي في بابه، فالظل الكريم هو المرضي في برده وروحه، وفيه أنه لا يلائم ما هنا لقوله تعالى: لا بارِدٍ وجوز أن يكون ذلك نفيا لكرامة من يستروح

Yüce Allah'ın: { وَأَصْحابُ الشِّمالِ ما أَصْحابُ الشِّمالِ فِي سَمُومٍ } “Solun adamları; nedir o solun adamları! İliklere işleyen bir sıcaklık içindedirler...” kavlindeki kelam benzerindeki üslup üzeredir. Râgıb şöyle demiştir: Semûm, zehir etkisi yapan sıcak rüzgârdır. Keşşâf'ta ise gözeneklere işleyen ateş hararetidir [denilmiştir]. Tenvin tazim içindir. Yüce Allah'ın kavlindeki { وَحَمِيمٍ } “ve kaynar su” da böyledir; o da son derece sıcak sudur. { وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ } “ve kapkara bir dumandan bir gölge içindedirler.” yani İbn Abbâs, Ebû Mâlik, İbn Zeyd ve cumhurun dediği gibi siyah bir dumandır. 'Yahmûm' lafzı 'yef'ûl' veznindedir; kömür parçası demek olan 'humme' kökünden gelir ve pek az benzeri vardır. Ona gölge denilmesi alay yollu bir teşbihtir. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette ise onun, cehennem ehlini kuşatan, her yönden yükselip üzerlerine gölge yapan cehennem çadırı (surâdık) olduğu belirtilmiştir. İbn Keysân şöyle demiştir: O, cehennemin isimlerindendir; zira cehennem siyahtır ve içindeki her şey de zifiri siyahtır; Allah Teâlâ'ya ondan sığınırız. İbn Büreyde ve İbn Zeyd de şöyle demişlerdir: O, cehennem ehlinin zirvesine sığındığı ve her şeyden daha şiddetli bulduğu ateşten siyah bir dağdır. Car-mecrûr { ظِلٍّ } kelimesinin sıfatı konumundadır; Yüce Allah'ın: { لا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ } “ne serindir ne de faydalı/cömert.” kavli de onun iki sıfatıdır. Car-mecrûr sıfatın müfret sıfattan önce gelmesi Radî ve diğerlerinin açıkça belirttiği gibi caizdir; yani diğer gölgeler gibi serin değildir ve sıcağın eziyetinden oraya sığınana fayda da vermez; onun 'keremi' de budur; dolayısıyla burada bir istiare vardır. Başlangıçta { مِنْ يَحْمُومٍ } kavliyle nitelenmiş olsa bile gölgede ferahlama bulunduğu vehmini tamamen yok etmek için bu husus nefyedilmiştir. Mana onun sıcak ve zararlı bir gölge olduğudur; ancak nefyin ispata denk olmayan [özel] bir konumu vardır. İşte bu yüzden, içinde serinlik ve ikram bulunan gölgeye layık olanın bunlardan başkası olduğuna dair bir istihza ve tariz ortaya çıkmıştır ki bu da onların boğazlarına daha büyük bir tıkanıklık ve hasretlerine daha büyük bir şiddet versin. Denildi ki: Kerem, kendi türünde beğenilir/makbul olma itibariyledir; dolayısıyla 'kerîm gölge', serinliği ve ferahlığı makbul olan gölgedir. Bunda ise Yüce Allah'ın { لا بارِدٍ } kavli sebebiyle buraya uygun düşmediği yönü vardır. Bunun, ferahlamak isteyenin

إليه ونسب إلى الظل مجازا، والمراد أنهم يستظلون به وهم مهانون، وقد يحتمل المجلس الرديء لنيل الكرامة، وفي البحر يجوز أن يكونا صفتين- ليحموم- ويلزم منه وصف الظل بهما، وتعقب بأن وصف اليحموم وهو الدخان بذلك ليس فيه كبير فائدة! وقرأ ابن أبي عبلة «لا بارد ولا كريم» برفعهما أي لا هو بارد ولا كريم على حدّ قوله:

kerametini/izzetini nefyetmek olduğu ve mecazen gölgeye isnat edildiği de caiz görülmüştür. Kasıt, onların hor ve hakir görülmüş olarak o gölgeye sığındıklarıdır; bazen ikram görmek için kötü bir meclise de katlanılır. el-Bahr'da ikisinin de 'yahmûm'un sıfatı olmasının caiz olduğu belirtilmiştir ki bundan gölgenin bu ikisiyle nitelenmesi lazım gelir; fakat yahmûmun yani dumanın bununla nitelenmesinde pek bir fayda olmadığı şeklinde buna itiraz edilmiştir! İbn Ebî Able «لا بارِدٌ ولا كَرِيمٌ» şeklinde her ikisinin ref'iyle okumuştur; yani şu beyitteki kural üzere 'o ne serindir ne de kerîmdir' takdirindedir:

فأبيت لا حرج ولا محروم أي لا أنا حرج ولا محروم، وقوله تعالى: إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ تعليل لابتلائهم بما ذكر من العذاب، وسلك هذا المسلك في تعليل الابتداء بالعذاب اهتماما بدفع توهم الظلم في التعذيب، ولما كان إيصال الثواب مما ليس فيه توهم نقص أصلا لم يسلك فيه نحو هذا، والمترف هنا بقرينة المقام هو المتروك يصنع ما يشاء لا يمنع، والمعنى أنهم عذبوا لأنهم كانوا قبل ما ذكر من العذاب في الدنيا متبعين هوى أنفسهم وليس لهم رادع منها يردعهم عن مخالفة أوامره ﷿ وارتكاب نواهيه سبحانه كذا قيل، وقيل: هو العاتي المستكبر عن قبول الحق والإذعان له، والمعنى أنهم عذبوا لأنهم كانوا في الدنيا مستكبرين عن قبول ما جاءتهم به رسلهم من الإيمان بالله ﷿ وما جاء منه سبحانه، وقيل: هو الذي أترفته النعمة أي أبطرته وأطغته، وقريب منه ما قيل: هو المنعم المنهمك في الشهوات، وعليه قول أبي السعود أي إنهم كانوا قبل ما ذكر من سوء العذاب في الدنيا منعمين بأنواع النعم من المآكل والمشارب والمساكن الطيبة والمقامات الكريمة منهمكين في الشهوات فلا جرم عذبوا بنقائضها، وتعقب بأن كثيرا من أهل الشمال ليسوا مترفين بالمعنى الذي اعتبره فكيف يصح تعليل عذاب الكل بذلك ولا يرد هذا على ما قدمناه من القولين كما لا يخفى.

«Geceyi ne günahkâr ne de mahrum olarak geçirdim» yani ben ne günahkârım ne de mahrumum. Yüce Allah'ın: { إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ } “Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımartılmışlardı.” kavli, zikredilen azapla imtihan edilmelerinin/cezalandırılmalarının gerekçesidir. Azaba uğratılmanın gerekçelendirilmesinde bu yolun tutulması, cezalandırmada zulüm vehmini defetmeye verilen ehemmiyet sebebiyledir. Sevabın ulaştırılması ise asla hiçbir eksiklik vehmi taşımadığından onda böylesi bir yol tutulmamıştır. Makamın karinesiyle buradaki mütref, kendi haline bırakılmış, dilediğini yapan ve engellenmeyen kimsedir. Mana şudur: Onlar zikredilen azaptan önce dünyada nefislerinin hevasına uydukları ve nefislerinde kendilerini Allah azze ve celle'nin emirlerine muhalefet etmekten ve yasaklarını çiğnemekten alıkoyacak bir engelleyici bulunmadığı için azap görmüşlerdir; böyle denilmiştir. Denildi ki: O, hakkı kabul etmekten ve ona boyun eğmekten büyüklenen azgındır. Mana şudur: Onlar dünyada elçilerinin getirdiği Allah azze ve celle'ye ve O'ndan gelene iman etme çağrısını kabul etmekten büyüklenip kaçındıkları için azap görmüşlerdir. Denildi ki: O, nimetin kendisini şımarttığı yani azdırdığı ve baştan çıkardığı kimsedir. 'O, şehvetlere dalmış nimetlendirilen kimsedir' diyenin sözü de buna yakındır. Ebüssuûd'un şu sözü buna dayanır: Yani onlar dünyada bu kötü azaptan önce lezzetli yiyecekler, içecekler, güzel meskenler ve saygın makamlardan türlü türlü nimetlerle nimetlendirilmiş, şehvetlere dalmış kimselerdi; bu yüzden onların zıtlarıyla azap olundular. Buna ise, ashâb-ı şimâlin çoğunun onun kabul ettiği anlamda mütref olmadığı, dolayısıyla hepsinin azabının bununla gerekçelendirilmesinin nasıl doğru olacağı şeklinde itiraz edilmiştir; nitekim aktardığımız önceki iki görüşe bu itiraz yöneltilemez, bu gizli değildir.

ومن الناس من فسر المترف بما ذكر وتفصى عن الاعتراض بأن تعليل عذاب الكل بما ذكر في حيز العلة لا يستدعي أن يكون كل من المذكورات موجودا في كل من أصحاب الشمال بل وجود المجموع في المجموع وهذا لا يضر فيه اختصاص البعض بالبعض فتأمله، وقيل: المترف المجعول ذا ترفة أي نعمة واسعة والكل مترفون بالنسبة إلى الحالة التي يكونون عليها يوم القيامة، وهو على ما فيه لا يظهر أمر التعليل عليه وَكانُوا يُصِرُّونَ يتشددون ويمتنعون من الإقلاع ويداومون عَلَى الْحِنْثِ أي الذنب الْعَظِيمِ وفسر بعضهم الحنث بالذنب العظيم لا بمطلق الذنب وأيد بأنه في الأصل العدل العظيم فوصفه بالعظيم للمبالغة في وصفه بالعظم كما وصف الطود وهو الجبل العظيم به أيضا، والمراد به كما روي عن قتادة والضحاك وابن زيد الشرك وهو الظاهر.

İnsanlardan bazıları mütref lafzını zikredildiği gibi tefsir etmiş ve itirazdan şöyle kurtulmuştur: İlle bölgesinde zikredilen şeyle hepsinin azabının gerekçelendirilmesi, zikredilenlerin her birinin ashâb-ı şimâlin her bir ferdinde bulunmasını gerektirmez; bilakis topluluğun toplamında bulunmasını gerektirir; bunda ise bazısının bazısına tahsis edilmesinin bir zararı yoktur; bunu düşün. Denildi ki: Mütref, kendisine bol nimet (turfe) verilen kimsedir ve kıyamet gününde içinde bulunacakları duruma nispetle hepsi mütleftir; bu görüş taşıdığı zorlama ile birlikte illetlendirme meselesini açık kılmaz. { وَكانُوا يُصِرُّونَ } “ve ısrar ediyorlardı” vazgeçmeyip direniyor, çekinip devam ediyorlardı, { عَلَى الْحِنْثِ } “o günah üzerinde” yani günah üzerinde, { الْعَظِيمِ } “büyük.” Bazıları hıns kelimesini mutlak günahla değil büyük günahla tefsir etmiştir; bu da aslen büyük yük/denk demek olduğu, dolayısıyla tıpkı büyük dağ demek olan 'tavd' kelimesinin azametle nitelenmesi gibi büyüklüğünü mübalağalandırmak için 'azîm' ile nitelendiği gerekçesiyle desteklenmiştir. Katâde, Dahhâk ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre bundan kasıt şirktir ve zahir olan da budur.

وأخرج عبد بن حميد عن الشعبي أن المراد به الكبائر وكأنه جعل المعنى- وكانوا يصرون على كل حنث عظيم- وفي رواية أخرى عنه أنه اليمين الغموس وظاهره الإطلاق، وقال التاج السبكي في طبقاته: سألت الشيخ، يعني والده تقي الدين- ما الحنث العظيم؟ - فقال: هو القسم على إنكار البعث المشار إليه بقوله تعالى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [النحل: ٣٨] وهو تفسير حسن لأن الحنث وإن فسر بالذنب مطلقا أو العظيم فالمشهور استعماله في عدم البر في القسم، وتعقب بأنه يأباه قوله تعالى: وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً إلى آخره للزوم التكرار، وأجيب بأن المراد بالأول وصفهم بالثبات على القسم الكاذب وبالثاني وصفهم بالاستمرار على الإنكار والرمز إلى استدلال ظاهر الفساد مع أنه لا محذور في تكرار ما يدل على الإنكار وهو توطئة وتمهيد لبيان فساده، والمراد بقولهم:- كنا ترابا وعظاما- كان بعض أجزائنا من اللحم والجلد ونحوهما ترابا وبعضها عظاما نخرة، وتقديم التراب لأنه أبعد عن الحياة التي يقتضيها ما هم بصدد إنكاره من البعث،- وإذا- متمحضة للظرفية والعامل فيها ما دل عليه قوله تعالى: أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ لا مبعوثون نفسه لتعدد ما يمنع من عمل ما بعده فيما قبله- وهو

Abd b. Humeyd, Şa'bî'den bununla büyük günahların kastedildiğini rivayet etmiştir; sanki manayı 've her büyük günah üzerinde ısrar ediyorlardı' şeklinde kılmıştır. Ondan gelen başka bir rivayette ise bunun yalan yere yapılan yemin (el-yemînü'l-gamûs) olduğu belirtilmiştir ve zahiri mutlaktır. Tâceddin es-Sübkî Tabakât'ında şöyle demiştir: Şeyh'e -yani babası Takıyyüddîn'e- 'Büyük günah/hıns nedir?' diye sordum. O da: «Yüce Allah'ın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler.” [Nahl: 38] kavliyle işaret edilen dirilişi inkâr üzerindeki yemindir» dedi. Bu güzel bir tefsirdir; çünkü hıns mutlak günah veya büyük günah olarak tefsir edilse bile yemini yerine getirmemekte kullanılması meşhurdur. Buna ise, tekrarın lüzumundan ötürü Yüce Allah'ın: 'Ve biz öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı...' kavlinin buna engel olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Birincisiyle maksat onların yalan yemin üzerinde sebat etmelerini vasfetmek, ikincisiyle ise inkârda devamlılıklarını vasfetmek ve apaçık batıl olan bir istidlale işaret etmektir; bununla birlikte inkâra delalet eden şeyin tekrar edilmesinde bir sakınca yoktur, bu onun batıllığını beyan etmek için bir zemin ve hazırlıktır. 'Toprak ve kemik olduğumuz zaman' sözleriyle maksatları: 'Et, deri ve benzeri bazı cüzlerimiz toprak, bazıları da çürümüş kemikler olduğu zaman' demektir. Toprağın öne alınması, inkâr etmekte oldukları dirilişin gerektirdiği hayattan daha uzak olması sebebiyledir. 'İzâ' lafzı sırf zarfiyet içindir ve onda amel eden lafız, kendisinden sonraki lafzın kendisinden öncekinde amel etmesine engel olan birden fazla sebebin bulunması yüzünden { مَبْعُوثُونَ } kelimesinin kendisi değil, Yüce Allah'ın: { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } kavlinin delalet ettiği şeydir; o da

نبعث- وهو المرجع للإنكار وتقييده بالوقت المذكور ليس لتخصيص إنكاره به فإنهم منكرون للإحياء بعد الموت وإن كان البدن على حاله لتقوية الإنكار للبعث بتوجيهه إليه في حالة منافية له بالكلية وهذا كالاستدلال على ما يزعمونه، وتكرير الهمزة لتأكيد النكير وتحلية الجملة بأن لتأكيد الإنكار لا لإنكار التأكيد، وقوله سبحانه: أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ عطف على محل- إن- واسمها أو على الضمير المستتر في مبعوثون وحسن للفصل بالهمزة وإن كانت حرفا واحدا- كما قال الزمخشري- ولا يضر عمل ما قبل هذه الهمزة في المعطوف بعدها لأنها مكررة للتأكيد وقد زحلقت عن مكانها، وقولهم: الحرف إذا كرر للتأكيد فلا بد أن يعاد معه ما اتصل به أولا أو ضمير لا يسلم اطراده لورود:

'diriltiliriz' fiilidir ve inkârın mercîi de odur. Beden eski halinde kalsa bile ölümden sonra dirilmeyi zaten inkâr ettikleri halde, inkârın zikredilen vakitle kayıtlanması ona has kılmak için değil, dirilişe tamamen zıt bir hal üzereyken ona yöneltilerek diriliş inkârını kuvvetlendirmek içindir; bu da iddialarına bir delil getirme gibidir. Hemzenin tekrarlanması inkârı tekit etmek içindir; cümlenin inne (إنّ) ile süslenmesi ise inkârın tekidi içindir, tekidin inkârı için değildir. Yüce Allah'ın: { أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ } kavli inne'nin ve isminin mahalline veya 'meb'ûsûn'daki müstetir zamire matuftur; Zemahşerî'nin de belirttiği gibi tek bir harf olsa dahi hemze ile fasıl yapıldığı için bu atıf güzel olmuştur. Bu hemzeden öncekinin kendisinden sonraki matufta amel etmesi zarar vermez; çünkü o tekit için tekrarlanmış ve yerinden kaydırılmıştır. Onların 'Harf tekit için tekrarlandığında ilk önce bitiştiği şeyin veya zamirin onunla birlikte tekrar edilmesi gerekir' şeklindeki sözlerinin genel geçerliği şu beyit ve benzerlerinin varlığı sebebiyle kabul edilmez:

«ولا- للما- بهم أبدا دواء» وأمثاله، وجوز أن يكون آباؤُنَا مبتدأ وخبره محذوف دل عليه ما قبل أي مبعوثون، والجملة عطف على الجملة السابقة وهو تكلف يغني عنه العطف المذكور والمعنى- أيبعث أيضا آباؤنا- على زيادة الاستبعاد يعنون أنهم أقدم فبعثهم أبعد وأبطل، وقرأ قالون وابن عامر «أو آباؤنا» بإسكان الواو وعلى هذه القراءة لا يعطف على الضمير إذ لا فاصل.

«Onların derdine ebediyen hiçbir deva yoktur.» { آباؤُنَا } kelimesinin mübtedâ, haberinin de öncesinin delalet ettiği mahzuf bir lafız yani 'meb'ûsûne' olması ve cümlenin önceki cümleye matuf olması da caiz görülmüştür; ancak bu, zikredilen atfın gereksiz kıldığı bir tekellüftür. Mana daha da uzak görerek 'ilk atalarımız da mı diriltilecek?' demektir; yani onlar daha öncedir, dolayısıyla onların diriltilmesi daha uzak ve daha batıldır demek isterler. Kālûn ve İbn Âmir vâv harfinin sükûnu ile «ev âbâünâ» (أَوْ آباؤنا) şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre arada fasıla bulunmadığından zamire atıf yapılmaz.

قُلْ ردا لإنكارهم وتحقيقا للحق إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ من الأمم الذين من جملتهم أنتم وآباؤكم، وتقديم الأولين للمبالغة في الرد حيث كان إنكارهم لبعث آبائهم أشد من إنكارهم لبعثهم مع مراعاة الترتيب الوجودي لَمَجْمُوعُونَ بعد البعث، وقرىء «لمجمعون» إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ وهو يوم القيامة ومعنى كونه معلوما كونه معينا عند الله ﷿، والميقات ما وقت به الشيء أي حد، ومنه مواقيت الإحرام وهي الحدود التي لا يتجاوزها من يريد دخول مكة إلا محرما، وإضافته إلى يَوْمٍ بيانية كما في خاتم فضة، وكون يوم القيامة ميقاتا لأنه وقتت به الدنيا، وإِلى للغاية والانتهاء، وقيل: والمعنى لَمَجْمُوعُونَ منتهين إلى ذلك اليوم، وقيل: ضمن معنى السوق فلذا تعدى بها ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ عطف على إِنَّ الْأَوَّلِينَ داخل في حيز القول، وثُمَّ للتراخي الزماني أو الرتبي الْمُكَذِّبُونَ بالبعث، أو بما يعمه وغيره ويدخل هو دخولا أوليا للسياق على ما قيل، والخطاب لأهل مكة وأضرابهم لَآكِلُونَ بعد البعث والجمع ودخول جهنم مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ مِنْ الأولى لابتداء الغاية والثانية لبيان الشجر وتفسيره أي مبتدئون للأكل من شجر هو زقوم، وجوز كون الأولى تبعيضية ومِنْ الثانية على حالها، وجوز كون مِنْ زَقُّومٍ بدلا من قوله تعالى: مِنْ شَجَرٍ فمن تحتمل الوجهين، وقيل: الأولى زائدة، وقرأ عبد الله من شجرة فوجه التأنيث ظاهر في قوله تعالى: فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ أي بطونكم من شدة الجوع فإنه الذي اضطرهم وقسرهم على أكل مثلها مما لا يؤكل، وأما على قراءة الجمهور فوجهه الحمل على المعنى لأنه بمعنى الشجرة، أو الأشجار إذا نظر لصدقه على المتعدد، وأما التذكير على هذه القراءة في قوله سبحانه: فَشارِبُونَ عَلَيْهِ أي عقيب ذلك بلا ريث مِنَ الْحَمِيمِ أي الماء الحار في الغاية لغلبة العطش فظاهر لا يحتاج إلى تأويل، وقال بعضهم: التأنيث أولا باعتبار المعنى والتذكير ثانيا باعتبار اللفظ، فقيل عليه: إن فيه اعتبار اللفظ بعد اعتبار المعنى على خلاف المتعارف فلو أعيد الضمير المذكور على الشجر باعتبار كونه مأكولا ليكون التذكير والتأنيث باعتبار المعنى كان أولى وفيه بحث، ووجهه على القراءة الثانية أن الضمير عائد على الزقوم أو على الشجر باعتبار أنها زقوم أو باعتبار أنها مأكول، وقيل: هو مطلقا عائد على الأكل، وتعقب بأنه بعيد لأن الشرب عليه لا على تناوله مع ما فيه من تفكيك الضمائر وكونه مجازا شائعا وغير ملبس لا يدفع البعد فتأمل.

{ قُلْ } “De ki:” inkârlarını reddetmek ve hakkı ortaya koymak üzere; { إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ } “Şüphesiz hem öncekiler hem de sonrakiler,” siz ve atalarınız da dâhil olmak üzere bütün ümmetlerden; öncekilerin öne alınması, varlık sırasını gözetmekle birlikte atalarının diriltilmesini inkârları kendi dirilişlerini inkârlarından daha şiddetli olduğu için reddiyede mübalağa içindir; { لَمَجْمُوعُونَ } “mutlaka toplanacaklardır,” dirilişten sonra; «lemecme'ûne» şeklinde de okunmuştur; { إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “belli bir günün belirlenmiş vaktinde.” O da kıyamet günüdür; malum olmasının manası Allah azze ve celle katında tayin edilmiş olmasıdır. Mîkāt, bir şeyin vakitlendirildiği yani sınırlandığı şeydir; Mekke'ye girmek isteyenin ancak ihramlı olarak geçebileceği sınırlar olan ihram mikatları da bundandır. 'Yevm' lafzına izafeti 'hâtemü fıddatin' (gümüş yüzük) tamlamasında olduğu gibi beyâniyedir. Kıyamet gününün mikat olması ise dünyanın onunla vakitlendirilmiş olmasındandır. 'İlâ' harfi gaye ve nihayet içindir. Denildi ki: Mana 'o güne ulaşarak toplanacaklardır' şeklindedir. Denildi ki: Sevkedilme manasını tazammun etmiştir, bu yüzden onunla müteaddi olmuştur. { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ } “Sonra siz ey sapıklar,” { إِنَّ الْأَوَّلِينَ } üzerine matuftur ve söz alanına (kavl) dâhildir; 'sümme' lafzı zamansal veya rütbî terâhî içindir; { الْمُكَذِّبُونَ } “yalanlayanlar!” dirilişi veya denildiğine göre siyak sebebiyle dirilişin öncelikli olarak dâhil olduğu genel şeyleri yalanlayanlar! Hitap Mekke ehline ve benzerlerinedir. { لَآكِلُونَ } “mutlaka yiyeceksiniz,” dirilişten, toplanmadan ve cehenneme girdikten sonra; { مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ } “zakkum ağacından,” birinci 'min' harfi gayenin başlangıcı, ikincisi ise ağacı beyan ve tefsir içindir; yani zakkum olan bir ağaçtan yemeye başlayacaksınız. Birincisinin teb'îziye, ikincisinin ise kendi halinde [beyaniye] olması da caiz görülmüştür. { مِنْ زَقُّومٍ } ifadesinin { مِنْ شَجَرٍ } kavlinden bedel olması da caizdir ki bu takdirde 'min' her iki vechi de muhtemeldir. Denildi ki: Birincisi zaiddir. Abdullah «min şeceratin» şeklinde müennes okumuştur; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } “ve karınları ondan dolduracaksınız.” kavlindeki müenneslik vechi açıktır; yani şiddetli açlıktan karınlarınızı [dolduracaksınız]; zira onları böylesi yenmeyecek bir şeyi yemeye mecbur ve mahkûm eden şey odur. Cumhurun kıraatine göre ise [müennes kılınmasının] vechi manaya hamledilmesidir; çünkü kelime 'şecere' manasındadır yahut birden fazlaya sadık gelmesi dikkate alınırsa 'eşcâr' (ağaçlar) manasındadır. Bu kıraate göre Yüce Allah'ın: { فَشارِبُونَ عَلَيْهِ } “üstüne de içeceksiniz,” yani susuzluğun galebe çalması sebebiyle gecikmeksizin hemen ardından, { مِنَ الْحَمِيمِ } “kaynar sudan” yani son derece sıcak sudan kavlindeki müzekker kılınışa gelince bu açıktır, tevile muhtaç değildir. Bazıları şöyle demiştir: Birincisindeki müenneslik manaya, ikincisindeki müzekkerlik ise lafza itibar iledir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Bunda alışılmışın aksine manaya itibardan sonra lafza itibar vardır; eğer zikredilen zamir yenilen şey olması itibariyle ağaca döndürülseydi, müzekkerlik ve müenneslik manaya itibar ile olurdu ve daha evla düşerdi; ancak bu tartışmalıdır. İkinci kıraate göre vechi, zamirin zakkuma yahut zakkum olması veya yenilen şey olması itibariyle ağaca dönmesidir. Denildi ki: Zamir mutlak olarak yeme eylemine dönmektedir. Zamirleri birbirinden ayırmasıyla birlikte içmenin yeme eyleminin üzerine değil onun alınması üzerine olması sebebiyle ve yaygın, iltibasa yol açmayan bir mecaz olmasının bu uzaklığı giderememesi gerekçesiyle buna uzak bir görüş olarak karşı çıkılmıştır; düşün.

فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ قال ابن عباس ومجاهد وعكرمة والضحاك جمع أهيم وهو الجمل الذي أصابه الهيام بضم الهاء وهو داء يشبه الاستسقاء يصيب الإبل فتشرب حتى تموت، أو تسقم سقما شديدا، ويقال إبل هيماء وناقة هيماء كما يقال: جمل أهيم قال الشاعر:

{ فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } “susamış develerin içişi gibi içeceksiniz.” İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime ve Dahhâk şöyle demişlerdir: 'Ehîm' kelimesinin çoğuludur; o da he harfinin dammesiyle 'hüyâm' hastalığına tutulmuş devedir; bu da develere isabet eden, istiska (şişme/su içme) hastalığına benzeyen bir illettir ki deve ölene yahut şiddetli bir hastalığa yakalanana kadar su içer. 'Cemelün ehîm' denildiği gibi 'ibilün heymâü' ve 'nâkatün heymâü' da denir. Şair şöyle demiştir:

فأصبحت كالهيماء لا الماء مبرد ... صداها ولا يقضي عليها هيامها

«Böylece susuz deve (heymâ) gibi oldum; ne su onun hararetini dindirir ne de susuzluk hastalığı onun canını alır.»

وجعل بعضهم الْهِيمِ هنا جمع الهيماء، وقيل: هو جمع هائم أو هائمة، وجمع فاعل على فعل كبازل وبزل شاذ، وعن ابن عباس أيضا وسفيان الْهِيمِ الرمال التي لا تروى من الماء لتخلخلها ومفرده هيام بفتح الهاء على المشهور كسحاب وسحب ثم خفف وفعل به ما فعل بجمع أبيض من قلب الضمة كسرة لتسلم بالياء ويخفف اللفظ فكسرت الهاء لأجل الياء وهو قياس مطرد في بابه، وقال ثعلب: هو بالضم كقراد وقرد ثم خفف وفعل به ما فعل مما سمعت والعطف بالفاء قيل: لأن الإفراط بعد الأصلي، وقيل: لأن كلّا من المتعاطفين أخص من الآخر فإن شارب الحميم قد لا يكون به داء الهيام ومن به داء الهيام قد يشرب غير الحميم، والشرب الذي لا يحصل الري ناشىء عن شرب الحميم لأنه لا يبل الغليل، والذي اختاره ما قاله مفتي الديار الرومية: إن ذلك كالتفسير لما قبله أي لا يكون شربكم شربا معتادا بل يكون مثل شرب الهيم، والشرب بالضم مصدر، وقيل: اسم لما يشرب،

Bazıları buradaki { الْهِيمِ } lafzını 'heymâ'nın çoğulu kılmıştır. Denildi ki: Hâim veya hâimenin çoğuludur; fâil vezninin 'bâzil-büzül' gibi fu'l vezninde çoğul yapılması ise şâzzdır. İbn Abbâs'tan ve Süfyân'dan da { الْهِيمِ } lafzının gevşek dokulu olması sebebiyle suya kanmayan kumlar olduğu rivayet edilmiştir; tekili meşhur olan görüşe göre sehâb ve sühub gibi he harfinin fethasıyla 'heyâm'dır; sonra hafifletilmiş ve yâ harfi sağlam kalsın ve telaffuz hafiflesin diye dammenin kesreye çevrilmesiyle 'ebyad'ın çoğuluna yapılan işlem yapılmıştır; böylece he harfi yâ harfi sebebiyle kesrelenmiştir ki bu kendi babında kıyası geçerli bir kuraldır. Sa'leb ise kırâd ve kurud gibi damme ile olduğunu, sonra hafifletildiğini ve işittiğin muamelenin yapıldığını söylemiştir. Fâ ile atıf yapılmasının sebebi olarak aşırılığın aslî olandan sonra gelmesi gösterilmiştir. Bir görüşe göre ise matufların her biri diğerinden daha özeldir; zira kaynar suyu içenin hüyâm hastalığı bulunmayabilir, hüyâm hastalığı bulunan ise kaynar sudan başkasını içebilir. Suya kandırmayan içiş kaynar suyu içmekten doğar; çünkü o harareti dindirmez. Rum diyarı müftüsünün (Ebüssuûd'un) tercih ettiği ve söylediği şey şudur: Bu, öncesinin bir tefsiri gibidir; yani sizin içişiniz alışılmış bir içiş olmayacak, bilakis heym'in içişi gibi olacaktır. Damme ile 'şürb' mastardır; içilen şeyin ismi olduğu da söylenmiştir.

وقرأ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم- كما روى جماعة منهم الحاكم وصححه- عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما «شرب» بفتح الشين

Aralarında Hâkim'in de bulunduğu ve sahih olduğunu belirttiği bir topluluğun İbn Ömer'den radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şın harfinin fethasıyla «şerbe» (شَرْبَ) şeklinde okumuştur;

وهو مصدر شرب المقيس، وبذلك قرأ جمع من السبعة والأعرج وابن المسيب وشعيب ومالك بن دينار وابن جريج، وقرأ مجاهد وأبو عثمان النهدي بكسر الشين وهو اسم بمعنى المشروب لا مصدر كالطحن والرعي هذا الذي ذكر من ألوان العذاب نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ يوم الجزاء فإذا كان ذلك نزلهم وهو ما يقدم للنازل مما حضر فما ظنك بما لهم بعد ما استقر لهم القرار واطمأنت لهم الدار في النار، وفي جعله نزلا مع أنه مما يكرم به النازل من التهكم ما لا يخفى، ونظير ذلك قوله:

bu da şeribe fiilinin kıyasa uygun mastarıdır. Yedi kurrâdan bir topluluk, el-A'rec, İbnü'l-Müseyyeb, Şuayb, Mâlik b. Dînâr ve İbn Cüreyc de böyle okumuştur. Mücâhid ve Ebû Osmân en-Nehdî ise şın harfinin kesresiyle [şirb şeklinde] okumuşlardır; bu da tahn ve ra'y gibi bir mastar değil, meşrub (içilen şey) manasında bir isimdir. Zikredilen bu azap çeşitleri { نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ } “hesap gününde onların ağırlanışıdır.” ceza günündeki konukluklarıdır; mademki misafir için hazır bulunan şeylerden ikram edilen konuklukları (nüzul) budur, artık ateşte yerleşik hale gelip yurtları cehennemde karar kıldıktan sonra başlarına gelecekleri sen düşün! Misafire kendisiyle ikramda bulunulan bir şey olduğu halde bunun konukluk (nüzul) kılınmasındaki istihza gizli değildir. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:

وكنا إذا الجبار بالجيش ضافنا ... جعلنا القنا والمرهفات له نزلا

«Zorba orduyla bize misafir olduğunda ... Mızrakları ve keskin kılıçları ona ikram kılardık.»

وقرأ ابن محيصن وخارجة عن نافع ونعيم ومحبوب وأبو زيد وهارون وعصمة وعباس كلهم عن أبي عمرو نزلهم بتسكين الزاي المضمومة للتخفيف كما في البيت، والجملة مسوقة من جهته ﷾ بطريق الفذلكة مقررة لمضمون الكلام الملقن غير داخلة تحت القول، وقوله تعالى: نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ تلوين للخطاب وتوجيه له إلى الكفرة بطريق الإلزام والتبكيت والفاء لترتيب التحضيض على ما قبلها أي فهلا تصدقون بالخلق بقرينة نَحْنُ خَلَقْناكُمْ ولما لم يحقق تصديقهم المشعر به قوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] عملهم حيث لم يقترن بالطاعة والأعمال الصالحة بل اقترن بما ينبىء عن خلافه من الشرك والعصيان نزل منزلة العدم والإنكار فحضوا على التصديق بذلك، وقيل: المراد فهلا تصدقون بالبعث لتقدمه وتقدم إنكاره في قولهم أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الإسراء: ٤٩، ٩٨، المؤمنون: ٨٢، الصافات: ١٦، الواقعة: ٤٧] فيكون الكلام إشارة إلى الاستدلال بالإبداء على الاعادة فإن من قدر عليه قدر عليها حتما، والأول هو الوجه كما يظهر مما بعد إن شاء الله تعالى أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ أي ما تقذفونه في الأرحام من النطف، وقرأ ابن عباس وأبو الثمال «تمنون» بفتح التاء من مني النطفة بمعنى أمناها أي أزالها بدفع الطبيعة أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أي تقدرونه وتصورونه بشرا سويا تام الخلقة، فالمراد خلق ما يحصل منه على أن في الكلام تقديرا أو

İbn Muhaysın, Nâfi'den Hârice, Nuaym, Mahbûb, Ebû Zeyd, Hârûn, İsme ve Abbâs -hepsi Ebû Amr'dan olmak üzere- şiirde olduğu gibi tahfif amacıyla zammeli zâ harfinin sükûnu ile «nüzlehüm» şeklinde okumuşlardır. Cümle, telkin edilen sözün muhtevasını pekiştiren bir fezleke yoluyla Cenâb-ı Hak tarafından sevk edilmiş olup söz alanına (kavl) dâhil değildir. Yüce Allah'ın: { نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ } “Sizi biz yarattık; hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?” kavli, hitabın yönünü değiştirmek (telvin) ve susturma ve azarlama yoluyla hitabı kâfirlere yöneltmektir. Fâ harfi teşviki/kınamayı (tahdîd) öncesine terettüp ettirmek içindir; yani { نَحْنُ خَلَقْناكُمْ } karinesiyle 'yaratılışı tasdik etseniz ya!' demektir. Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler.” [Lokmân: 25, Zümer: 38] kavlinin hissettirdiği tasdikleri, itaat ve salih amellerle birlikte bulunmayıp bilakis şirk ve isyan gibi aksini gösteren şeylerle birlikte bulunduğu için amelleri onların tasdikini yok hükmünde ve inkâr kılmış, bu yüzden onu tasdik etmeye teşvik edilmişlerdir. Denildi ki: Dirilişin ve onların { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Biz gerçekten diriltilecek miyiz?” [İsrâ: 49, 98, Mü'minûn: 82, Sâffât: 16, Vâkıa: 47] sözlerindeki inkârlarının daha önce geçmesi sebebiyle kasıt 'dirilişi tasdik etseniz ya!' demektir; bu durumda ifade ilk yaratma (ibdâ') ile yeniden yaratmaya (iâde) istidlalde bulunmaya işaret olur; zira ona güç yetiren buna da kesinlikle güç yetirir. Birincisi inşallah sonrasından anlaşılacağı üzere en uygun vecihtir. { أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ } “Döktüğünüz meniyi gördünüz mü?” yani rahimlere attığınız nutfeleri gördünüz mü? İbn Abbâs ve Ebü's-Simâl, meniyi atmak yani tabiatın sevkiyle onu gidermek manasında nutfenin akıtılmasından hareketle tâ harfinin fethasıyla «temnûne» (تَمْنُونَ) okumuşlardır. { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ } “Onu siz mi yaratıyorsunuz?” yani onu düzgün, yaratılışı tastamam bir insan olarak siz mi takdir edip şekillendiriyorsunuz? Kasıt ondan meydana gelen şeyin yaratılmasıdır; bu da sözde bir takdir veya

تجوزا، وجوز إبقاء ذلك على ظاهره أي أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ وتنشئون نفس ذات ما تمنونه أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ له من غير دخل شيء فيه- وأرأيتم- قد مر الكلام غير مرة فيه، ويقال هنا: إن اسم الموصول مفعوله الأول والجملة الاستفهامية مفعوله الثاني، وكذا يقال فيم بعد من نظائره وما يعتبر فيه الرؤية بصرية تكون الجملة الاستفهامية فيه مستأنفة لا محل لها من الإعراب، وجوز في- أنتم- أن يكون مبتدأ، والجملة بعده خبره، وأن يكون فاعلا لفعل محذوف والأصل أتخلقون فلما حذف الفعل انفصل الضمير، واختاره أبو حيان. وأَمْ قيل: منقطعة لأن ما بعدها جملة فالمعنى- بل أنحن الخالقون- على أن الاستفهام للتقرير، وقال قوم من النحاة: متصلة معادلة للهمزة كأنه قيل:

mecaz bulunduğu esasına dayanır. Bunun zahiri üzere bırakılması da caiz görülmüştür; yani { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ } döktüğünüz meninin bizzat kendi zatını siz mi yaratıp var ediyorsunuz, { أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ } “yoksa yaratan biz miyiz?” içine hiçbir şeyin müdahalesi olmaksızın onu [yaratan biz miyiz]? 'Eraeytüm' lafzı hakkında daha önce defalarca söz geçmişti. Burada şöyle denilir: İsm-i mevsûl onun birinci mef'ûlü, istifham cümlesi ise ikinci mef'ûlüdür. Bundan sonraki benzerlerinde de böyle denilir. Görme eyleminin gözle görme (basarî) kabul edildiği yerlerde ise istifham cümlesi mahalli olmayan bir isti'nâf cümlesidir. { أَنْتُمْ } lafzının mübtedâ, sonrasındaki cümlenin onun haberi olması da; mahzuf bir fiilin faili olması da caiz görülmüştür; aslı 'e-tahlukûne' idi, fiil hazfedilince zamir munfasıl oldu; Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir. { أَمْ } lafzının inkıtâî olduğu söylenmiştir; çünkü sonrası bir cümledir; bu durumda istifham takrir için olmak üzere mana 'bilakis yaratan biz miyiz?' şeklinde olur. Nahivcilerden bir topluluk ise bunun hemzeye muadil olan muttasıl olduğunu söylemiştir; sanki şöyle denilmiştir:

أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ ثم جيء- بالخالقون- بعد بطريق التأكيد لا بطريق الخبرية أصالة نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ قسمناه عليكم ووقتنا موت كل أحد بوقت معين حسبما تقتضيه مشيئتنا المبنية على الحكم البالغة، وقرأ ابن كثير «قدرنا» بالتخفيف وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ أي لا يغلبنا أحد عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ

«Onu siz mi yaratıyorsunuz yoksa biz mi?» Sonra { الْخالِقُونَ } lafzı aslen haber yoluyla değil tekit yoluyla getirilmiştir. { نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } “Aranızda ölümü biz takdir ettik;” onu aranızda paylaştırdık ve her birinizin ölümünü kusursuz hikmetlere dayanan meşietimizin gerektirdiği şekilde belirli bir vakitle vakitlendirdik. İbn Kesîr şeddesiz olarak «kaderne» (قَدَرْنَا) okumuştur. { وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “ve bizim önümüze geçilemez;” yani hiç kimse bize galip gelemez,

أي على أن نذهبكم ونأتي مكانكم أشباهكم من الخلق فالسبق مجاز عن الغلبة استعارة تصريحية أو مجاز مرسل عن لازمه، وظاهر كلام بعض الأجلة أنه حقيقة في ذلك إذا تعدى بعلى، والجملة في موضع الحال من ضمير قَدَّرْنا وكأن المراد قَدَّرْنا ذلك ونحن قادرون على أن نميتكم دفعة واحدة ونخلق أشباهكم.

{ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ } “sizin benzerlerinizi yerinize getirmek” yani sizi yok edip yerinize yaratılmışlardan benzerlerinizi getirmek hususunda [önümüze geçilemez]. Öne geçmek (sebk), galebeden müstear açık bir istiare yahut onun lazımı manasında mecâz-ı mürseldir. Bazı yetkin âlimlerin sözünün zahirine göre 'alâ' harfiyle müteaddi olduğunda bu manada hakikattir. Cümle { قَدَّرْنا } fiilinin zamirinden hal konumundadır; sanki kasıt 'biz sizi bir anda öldürmeye ve benzerlerinizi yaratmaya kadir olduğumuz halde bunu takdir ettik' demektir.

وَنُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ

{ وَنُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ } “ve sizi bilmediğiniz şeylerde yeniden var etmek [hususunda da].”

من الخلق والأطوار التي لا تعهدونها، وقال الحسن: من كونكم قردة وخنازير، ولعل اختيار ذلك لأن الآية تنحو إلى الوعيد، والمراد ونحن قادرون على هذا أيضا وجوز أن يكون أمثالكم جمع مثل بفتحتين بمعنى الصفة لا جمع مثل بالسكون بمعنى الشبه كما في الوجه الأول أي ونحن نقدر على أن نغير صفاتكم التي أنتم عليه خلقا وخلقا وننشئكم في صفات لا تعلمونها، وقيل: المعنى وننشئكم في البعث على غير صوركم في الدنيا، وقيل: المعنى وما يسبقنا أحد فيهرب من الموت أو يغير وقته الذي وقتناه، على أن المراد تمثيل حال من سلم من الموت أو تأخر أجله عن الوقت المعين له بحال من طلبه طالب فلم يلحقه وسبقه، وقوله تعالى:

Alışık olmadığınız yaratılış ve hallerde [yeniden var etmek hususunda]. Hasan şöyle demiştir: Maymunlar ve domuzlar kılınmanız hususunda; bunun tercih edilmesi belki de ayetin tehdide meyletmesi sebebiyledir. Mana 'biz buna da kadiriz' demektir. 'Emsâleküm' kelimesinin birinci vecihte olduğu gibi sükûn ile 'şibh' (benzer) manasındaki mislin çoğulu değil de iki fetha ile 'sıfat' manasındaki meselin çoğulu olması da caiz görülmüştür; yani 'biz sizin hilkat ve ahlak bakımından üzerinde bulunduğunuz sıfatlarınızı değiştirmeye ve sizi bilmediğiniz sıfatlarda yeniden var etmeye kadiriz' demektir. Denildi ki: Mana 've dirilişte sizi dünyadaki suretlerinizden başka bir şekilde yaratmaya [kadiriz]' demektir. Denildi ki: Mana 'ölümden kurtulan yahut eceli kendisi için tayin edilen vakitten geciken kimsenin durumunu, kendisini arayan bir talibin yetişemeyip önüne geçtiği kimsenin durumuna benzetmek üzere, ölümden kaçarak veya belirlediğimiz vaktini değiştirerek kimse bizim önümüze geçemez' demektir. Yüce Allah'ın kavli:

عَلى أَنْ نُبَدِّلَ

{ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ } “yerinize getirmek hususunda”

إلخ في موضع الحال من الضمير المستتر في مسبوقين أي حال كوننا قادرين أو عازمين على تبديل أمثالكم، والجملة السابقة على حالها، وقال الطبري: عَلى أَنْ نُبَدِّلَ

ifadesi, mesbûkîn kelimesindeki müstetir zamirden hal konumundadır; yani 'benzerlerinizi değiştirmeye kadir yahut azimli olduğumuz halde' demektir. Önceki cümle ise kendi hali üzeredir. Taberî şöyle demiştir: { عَلى أَنْ نُبَدِّلَ }

متعلق- بقدّرنا- وعلة له وجملة وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ اعتراض، والمعنى نحن قدرنا بينكم الموت لأن نبدل أمثالكم أي نميت طائفة ونبدلها بطائفة هكذا قرنا بعد قرن وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى من خلقكم من نطفة، ثم من علقه، ثم من مضغة وقال قتادة:

{ قَدَّرْنا } fiiline müteallıktır ve onun illetidir; { وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } cümlesi ise itiraziyedir (ara cümledir). Mana 'Biz aranızda ölümü benzerlerinizi değiştirmek için, yani bir topluluğu öldürüp yerine nesilden nesile başka bir topluluğu getirmek için takdir ettik' şeklindedir. { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى } “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz.” bir nutfeden, sonra alakadan, sonra bir çiğnemlik etten yaratılışınızı [bildiniz]. Katâde şöyle demiştir:

هي فطرة آدم ﵇ من التراب ولا ينكرها أحد من ولده فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ فهلا تتذكرون أن من قدر عليها فهو على النشأة الأخرى أقدر وأقدر فإنها أقل صنعا لحصول المواد وتخصيص الأجزاء وسبق المثال، وهذا- على ما قالوا- دليل على صحة القياس لكن قيل: لا يدل إلا على قياس الأولى لأنه الذي في الآية، وفي الخبر عجبا كل العجب للمكذب بالنشأة الآخرة وهو يرى النشأة الأولى، وعجبا للمصدق بالنشأة الآخرة وهو يسعى لدار الغرور.

O, Âdem aleyhisselâm'ın topraktan yaratılışıdır ve çocuklarından hiçbiri bunu inkâr etmez. { فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt almaz mısınız?” Buna kadir olan zatın, ikinci yaratılışa daha da çok kadir olduğunu düşünmez misiniz? Çünkü maddelerin bulunması, cüzlerin belirlenmesi ve örneğin önceden geçmiş olması sebebiyle o daha az yapım gerektirir. Söylediklerine göre bu, kıyasın sıhhatine delildir; ancak 'Ayet-i kerimede geçen o olduğu için ancak evleviyet kıyasına delalet eder' denilmiştir. Haberde [şöyle buyrulmuştur]: 'İlk yaratılışı gördüğü halde son yaratılışı yalanlayana çok şaşılır; son yaratılışı tasdik ettiği halde aldanış yurdu için çalışana da şaşılır.'

وقرأ طلحة تذكرون بالتخفيف وضم الكاف أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ ما تبذرون حبه وتعملون في أرضه أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ تنبتونه وتردونه نباتا يرف وينمى إلى أن يبلغ الغاية أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ أي المنبتون لا أنتم والكلام في- أنتم- وأَمْ كما مر آنفا،

Talha, kâf harfini ötre ile ve şeddesiz olarak 'tezkurûn' şeklinde okumuştur. { أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ } “Ektiğinizi gördünüz mü?” Tohumunu saçıp toprağında çalıştığınız şeyi; { أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ } “Onu siz mi bitiriyorsunuz?” Onu yeşertip parıldayan ve son noktasına ulaşıncaya kadar büyüyen bir bitki haline siz mi getiriyorsunuz, { أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } “yoksa bitirenler biz miyiz?” Yani siz değil, bitirenler biziz. 'Entüm' ve 'em' hakkındaki söz az önce geçtiği gibidir.

وأخرج البزار وابن جرير وابن مردويه وأبو نعيم والبيهقي في شعب الايمان- وضعفه- وابن حبان- كما قال الخفاجي- عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «لا يقولن أحدكم زرعت ولكن ليقل حرثت

Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Merdûye, Ebû Nuaym, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî -zayıf bularak- ve Hafâcî'nin belirttiği üzere İbn Hibbân, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Hiçbiriniz 'zeratü' (ekini ben bitirdim) demesin; fakat 'harastü' (toprağı sürüp ektim) desin.»

، ثم قال أبو هريرة رضي الله تعالى عنه ألم تسمعوا الله تعالى يقول: أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ» يشير رضي الله تعالى عنه إلى أنه ﵊ أخذ النهي من

Sonra Ebû Hureyre radıyallâhu teâlâ anh dedi ki: Yüce Allah'ın şöyle buyurduğunu işitmediniz mi: { أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } “Ektiğinizi gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitirenler biz miyiz?” [Ebû Hureyre] radıyallâhu teâlâ anh, Peygamber aleyhisselâm'ın nehyi bu ayetten çıkardığına işaret etmektedir.

هذه الآية فإنه أسند الحرث إلى المخاطبين دون الزرع، وقال القرطبي: إنه يستحب للزارع أن يقول بعد الاستعاذة وتلاوة هذه الآية الله تعالى الزارع والمنبت والمبلغ اللهم صل على محمد وارزقنا ثمره وجنبنا ضرره واجعلنا لأنعمك من الشاكرين، وقيل: وقد جرب هذا الدعاء لدفع آفات الزرع كلها وإنتاجه لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً هشيما متكسرا متفتتا لشدة يبسه بعد ما أنبتناه وصار بحيث طمعتم في حيازة غلاله فَظَلْتُمْ بسبب ذلك تَفَكَّهُونَ تتعجبون من سوء حاله إثر ما شاهدتموه على أحسن ما يكون من الحال على ما روي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة، وقال الحسن: تندمون أي على ما تعبتم فيه، وأنفقتم عليه من غير حصول نفع، أو على ما اقترفتم لأجله من المعاصي، وقال عكرمة: تلاومون على ما فعلتم، وأصل التفكه التنقل بصنوف الفاكهة واستعير للتنقل بالحديث وهو هنا ما يكون بعد هلاك الزرع وقد كني به في الآية عن التعجب، أو الندم أو التلاوم على اختلاف التفاسير، وفي البحر كل ذلك تفسير باللازم، ومعنى تَفَكَّهُونَ تطرحون الفكاهة عن أنفسكم وهي المسرة، ورجل فكه منبسط النفس غير مكترث بشيء وتفكه من أخوات تحرج وتحوب أي إن التفعل فيه للسلب.

Zira Allah Teâlâ sürme (hars) fiilini muhataplara, bitirme (zer') fiilini ise onlara değil [kendisine] isnat etmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: 'Ekin eken kimsenin istiâzeden ve bu ayeti okuduktan sonra şöyle demesi müstehaptır: Ekini bitiren, yeşerten ve olgunluğa erdiren Yüce Allah'tır. Allah'ım! Muhammed'e salât eyle, bizi bunun meyvesiyle rızıklandır, zararından koru ve bizi nimetlerine şükredenlerden eyle.' Denildi ki: 'Bu duanın, ekine gelecek bütün afetleri savmak ve bol ürün almak için tecrübe edildiği söylenmiştir.' { لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً } “Dileseydik onu kuru bir çöpe çevirirdik” Onu bitirdikten ve mahsulünü toplamaya tam heveslendiğiniz bir hale geldikten sonra aşırı kuruluktan ufalanmış, kırılıp dökülmüş hale getirirdik. { فَظَلْتُمْ } “böylece başlardınız” bu sebeple, { تَفَكَّهُونَ } “şaşıp kalmaya” İbn Abbas, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiğine göre, onu en güzel halde gördükten hemen sonra bu kötü durumuna şaşırıp kalırdınız. Hasan şöyle demiştir: 'Pişman olurdunuz; yani hiçbir fayda elde edemeden uğruna yorulduğunuz ve harcadığınız şeylere yahut onun uğruna işlediğiniz günahlara pişman olurdunuz.' İkrime ise: 'Yaptıklarınızdan dolayı birbirinizi kınardınız' demiştir. Teffeküh kelimesinin aslı, çeşitli meyveleri (fâkihe) tatmaktır; sonra sözden söze geçmek için istiare yoluyla kullanılmıştır. Buradaki anlamı ise ekini helak olduktan sonraki durumdur. Ayette tefsirlerin farklılığına göre bu kelime ile şaşkınlık, pişmanlık veya karşılıklı kınama kinaye edilmiştir. el-Bahr'da: 'Bütün bunlar lüzumu ile tefsir etmektir. { تَفَكَّهُونَ } kelimesinin anlamı, kendinizden fâkeheyi yani neşe ve sevinci atmanızdır. 'Racülün fekihun' neşeli, gamsız adam demektir. Tefekkehe ise teharrece ve tehavvebe kelimelerinin kardeşlerindendir; yani buradaki tefe''ul kalıbı selb (giderme) içindir.' denilmiştir.

وقرأ أبو حيوة وأبو بكر في رواية العتكي عنه «فظلتم» بكسر الظاء كما قالوا: مست بالكسر ومست بالفتح، وحكاها الثوري عن ابن مسعود وجاءت عن الأعمش، وقرأ عبد الله والجحدري- فظللتم- بلامين أولاهما مكسورة، وقرأ الجحدري أيضا كذلك مع فتح اللام والمشهور ظللت بالكسر، وقرأ أبو حزام «تفكنون» بالنون بدل الهاء، قال ابن خالويه: تفكه بالهاء تعجب، وتفكن بالنون تندم إِنَّا لَمُغْرَمُونَ أي معذبون مهلكون من الغرام وهو الهلاك قال الشاعر:

Ebû Hayve ve Atekî'nin rivayetiyle Ebû Bekr, zâ harfinin kesresiyle «fiziltüm» şeklinde okumuşlardır; nitekim 'mistü' (kesre ile) ve 'mestü' (fetha ile) denildiği gibi. Sevrî bunu İbn Mes'ûd'dan nakletmiştir ve A'meş'ten de gelmiştir. Abdullah ve Cahderî ilki meksûr iki lâm ile -fazaliltüm- şeklinde okumuşlardır. Cahderî yine bu şekilde lâmın fethasıyla da okumuştur. Meşhur olan ise kesre ile 'zaliltü'dür. Ebû Hızâm ise he yerine nûn ile «tefekkenûn» şeklinde okumuştur. İbn Hâleveyh: 'He ile tefekkehe şaşırmak, nûn ile tefekkkene ise pişman olmaktır' demiştir. { إِنَّا لَمُغْرَمُونَ } “'Doğrusu biz ziyana uğratıldık,'” yani helak manasına gelen garamdan ötürü cezalandırılmış, helak edilmişleriz. Şair şöyle demiştir:

إن يعذب يكن غراما وإن يع ... ط جزيلا فإنه لا يبالي

Cezalandırırsa helak edici olur, bol verirse ... aldırış etmez

والمراد مهلكون بهلاك رزقنا، وقيل: بالمعاصي أو ملزمون غرامة بنقص رزقنا، وقرأ الأعمش والجحدري وأبو بكر- أإنا بالاستفهام والتحقيق، والجملة على القراءتين بتقدير قول هو في حيز النصب على الحالية من فاعل تفكهون أي قائلين، أو تقولون ذلك بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ محدودون لا مجدودون أو محرومون الرزق كأنهم لما قالوا: إنا مهلكون لهلاك رزقنا أضربوا عنه وقالوا: بل هذا أمر قدر علينا لنحوسة طالعنا وعدم بختنا، أو لما قالوا: إنا ملزمون غرامة بنقص أرزاقنا أضربوا فقالوا: بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ الرزق بالكلية أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ عذبا فراتا، وتخصيص هذا الوصف بالذكر مع كثرة منافعه لأن الشرب أهم المقاصد المنوطة به أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أي السحاب واحدته مزنة، قال الشاعر:

Kasıt 'rızkımızın helak olmasıyla helak edilmişleriz' demektir. Denildi ki: 'Günahlar sebebiyle [helak edilmişleriz]' yahut 'rızkımızın eksilmesiyle bir borç/tazminat yüklenmişleriz.' A'meş, Cahderî ve Ebû Bekr istifham ve tahkik ile -Einnâ- şeklinde okumuşlardır. Cümle, her iki kıraate göre de { تَفَكَّهُونَ } fiilinin failinden hâl konumunda nasb mahallinde olan bir kavl (söz) takdiri iledir; yani 'şöyle diyerek' veya 'şöyle dersiniz:' { بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ } “'Hatta biz mahrum bırakıldık.'” bahtsızlarız, talihliler değiliz yahut rızktan mahrum edilmişleriz. Sanki onlar 'rızkımızın helak olmasıyla helak edilmişleriz' dedikten sonra bundan rücû edip: 'Bilakis bu, talihimizin kötülüğü ve bahtsızlığımız yüzünden üzerimize takdir edilmiş bir iştir' demişlerdir. Yahut 'rızıklarımızın eksilmesiyle bir tazminat yüklendik' dedikten sonra rücû edip şöyle demişlerdir: { بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ } “Hatta biz mahrum bırakıldık” [yani] büsbütün rızıktan [mahrum bırakıldık]. { أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü?” tatlı ve içimi kolay olarak; pek çok faydası olmasına rağmen bu vasfın özellikle zikredilmesi, içmenin suya bağlı en mühim maksat olmasındandır. { أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ } “Onu buluttan siz mi indirdiniz” yani buluttan; tekili müznetir. Şair şöyle demiştir:

فلا مزنة ودقت ودقها ... ولا أرض أبقل إبقالها

Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı ... ne de yer otunu bitirdi

وقيل: هو السحاب الأبيض وماؤه أعذب أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ له بقدرتنا.

Denildi ki: O, beyaz buluttur ve suyu en tatlı olandır. { أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ } “yoksa indirenler biz miyiz?” kudretimizle onu [indirenler biz miyiz?].

لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً ملحا ذعاقا لا يمكن شربه من الأجيج وهو تلهب النار. وقيل: الأجاج كل ما يلذع الفم ولا يمكن شربه فيشمل الملح والمر والحار، فإما أن يراد ذلك، أو الملح بقرينة المقام وحذفت اللام من جواب لو هاهنا للقرينة اللفظية والحالية ومتى جاز حذف- لم أر- في قول أوس:

{ لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً } “Dileseydik onu acı/tuzlu yapardık.” Ateşin alevlenmesi demek olan ecîc kökünden gelip içilmesi mümkün olmayan çok tuzlu ve acı [yapardık]. Denildi ki: Ücâc, ağzı yakan ve içilmesi mümkün olmayan her şeydir; dolayısıyla tuzluyu, acıyı ve sıcağı kapsar. Ya bu kastedilmiştir ya da makamın karinesiyle tuzlu kastedilmiştir. Burada lev edatının cevabından lâm harfi lafzî ve hâlî karine sebebiyle hazfedilmiştir. Evs'in şu sözünde 'lem era' ifadesinin hazfi caiz olduğuna göre:

حتى إذا الكلاب قال لها ... « ... » كاليوم مطلوبا ولا طلبا

Nihayet köpekler ona dediğinde ... « ... » ne bugünkü gibi aranan ne de arayan gördüm

والقرينة حالية فأولى أن يجوز حذفها وحدها لذلك على ما قرره الزمخشري، وقرر وجها آخر حاصله أن اللام لمجرد التأكيد فتناسب مقام التأكيد فأدخلت في آية المطعوم دون المشروب للدلالة على أن أمره مقدم على أمره، وأن

Karine de hâlî olduğuna göre, Zemahşerî'nin tespit ettiği üzere sırf bunun için sadece lâmın hazfedilmesi evleviyetle caiz olur. [Zemahşerî] bir başka vecih daha ortaya koymuştur ki özeti şudur: Lâm sırf tekit içindir, dolayısıyla tekit makamına uygundur; bu sebeple yiyecek ayetine dahil edilmiş, içecek ayetine ise dahil edilmemiştir; zira yiyeceğin durumunun içeceğinkinden önce geldiğine ve

الوعيد بفقده أشدّ وأصعب من قبل أن المشروب تبع له ألا يرى أن الضيف يسقى بعد أن يطعم، وقد ذكر الأطباء أن الماء مبذرق، ويؤيد ذلك تقديمه على المشروب في النظم الجليل، وللإمام في هذا المقام كلام طويل اعترض به على الزمخشري وبين فيه وجه الذكر أولا والحذف ثانيا، ولم أره أتى بما يشرح الصدر، وخير منه عندي قول ابن الأثير في المثل السائر: إن اللام أدخلت في المطعوم دون المشروب لأن جعل الماء العذب ملحا أسهل إمكانا في العرف والعادة والموجود من الماء الملح أكثر من الماء العذب، وكثيرا ما إذا جرت المياه العذبة على الأراضي المتغيرة التربة أحالتها إلى الملوحة فلم يحتج في جعل الماء العذب ملحا إلى زيادة تأكيد فلذا لم تدخل لام التأكيد المفيدة لزيادة التحقيق، وأما المطعوم فإن جعله حطاما من الأشياء الخارجة عن المعتاد وإذا وقع يكون عن سخط شديد، فلذا قرن باللام لتقرير إيجاده وتحقيق أمره انتهى.

İçeceğin ona tâbi olması hasebiyle yiyeceğin yokluğu ile yapılan tehdidin daha şiddetli ve daha çetin olduğuna delalet etsin diyedir. Görmez misin ki misafire yemek yedirildikten sonra su ikram edilir. Hekimler de suyun [hazmı ve gıdayı] sevk edici olduğunu zikretmişlerdir. Yüce nazımda yiyeceğin içecekten önce zikredilmesi de bunu desteklemektedir. İmam'ın (Râzî) bu makamda Zemahşerî'ye itiraz ettiği, evvela zikredilip ikincisinde hazfedilme vechini açıkladığı uzun bir sözü vardır; fakat ben onun gönlü ferahlatan bir şey getirdiğini görmedim. Bana göre ondan daha güzeli, İbnü'l-Esîr'in el-Meselü's-Sâir'deki şu sözüdür: 'Lâm içeceğe değil yiyeceğe dahil edilmiştir; çünkü tatlı suyun tuzlu hale getirilmesi örf ve âdette imkân bakımından daha kolaydır ve mevcut tuzlu su tatlı sudan daha çoktur. Çoğu kez tatlı sular yapısı değişmiş topraklardan aktığında o topraklar suyu tuzluya dönüştürür. Bu yüzden tatlı suyu tuzlu yapmada ilave bir tekide ihtiyaç duyulmamıştır; dolayısıyla gerçekleşmeyi pekiştiren tekit lâmı dahil edilmemiştir. Yiyeceğe gelince; onu kuru bir çöpe çevirmek alışılmışın dışındaki şeylerdendir ve vuku bulduğunda şiddetli bir gazaptan ötürü olur. Bu sebeple onun varlığını pekiştirmek ve durumunu kesinleştirmek için lâm ile birleştirilmiştir.' İntihâ.

فَلَوْلا تَشْكُرُونَ تحضيض على شكر الكل لأنه أفيد دون عذوبة الماء فقط كما ذهب إليه البعض.

{ فَلَوْلا تَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmez misiniz?” Bazılarının gittiği gibi sadece suyun tatlılığına değil, daha faydalı olduğu için hepsine şükretmeye teşviktir.

نعم

Evet,

أخرج ابن أبي حاتم عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه «أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كان إذا شرب الماء قال: الحمد لله الذي سقانا عذبا فراتا برحمته ولم يجعله ملحا أجاجا بذنوبنا»

İbn Ebî Hâtim, Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem su içtiği zaman: 'Rahmetiyle bize tatlı ve içimi kolay su içiren, günahlarımız sebebiyle onu tuzlu ve acı kılmayan Allah'a hamdolsun' derdi.»

أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ أي تقدحونها وتستخرجونها من الزناد أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها التي منها الزناد وهي المرخ والعفار، وقيل: المراد بالشجرة نفس النار كأنه قيل: نوعها أو جنسها فاستعير الشجرة لذلك وهو قول متكلف بلا حاجة.

{ أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ } “Çakıp tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü?” Yani çakmak taşından/ağacından çakıp çıkardığınız [ateşi]; { أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها } “Onun ağacını siz mi yarattınız” kendisinden çakmak yapılan ve merh ile afâr ağaçları olan [ağacı]. Denildi ki: Ağaçtan kasıt ateşin kendisidir; sanki onun nev'i veya cinsi denilmiş ve ağaç bunun için istiare edilmiştir; ancak bu, gereksiz ve külfetli bir görüştür.

أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ لها بقدرتنا والتعبير عن خلقها بالإنشاء المنبئ عن بديع الصنع المعرب عن كمال القدرة والحكمة لما فيه من الغرابة الفارقة بينها وبين سائر الأشجار التي لا تخلو عن النار حتى قيل- في كل شجر نار، واستمجد المرخ والعفار- كما أن التعبير عن نفخ الروح بالإنشاء في قوله تعالى: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [المؤمنون: ١٤] لذلك نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً استئناف معين لمنافعها أي جعلناها تذكيرا لنار جهنم حيث علقنا بها أسباب المعاش لينظروا إليها ويذكروا بها ما أوعدوا به، أو جعلناها تذكرة وأنموذجا من جهنم لما

{ أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ } “yoksa yaratanlar biz miyiz?” kudretimizle onu [yaratanlar biz miyiz?]. Onun yaratılışının, kâmil kudret ve hikmeti gösteren eşsiz sanatı bildiren 'inşâ' lafzıyla ifade edilmesi; bünyesinde ateş bulunmayan hiçbir ağaç olmamakla birlikte, merh ve afâr ağaçları ile diğer ağaçlar arasındaki farkı ortaya koyan gariplikten ötürüdür. Nitekim 'Her ağaçta ateş vardır; merh ve afâr ise bunu bolca taşımıştır' denilmiştir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” [Mü'minûn: 14] kavlinde ruh üflenmesinin 'inşâ' ile ifade edilmesi gibi bu da bundandır. { نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً } “Biz onu bir ibret kıldık” onun faydalarını belirten bir istînâftır (yeni başlangıçtır); yani maişet sebeplerini ona bağladığımız için cehennem ateşini hatırlatıcı kıldık ki ona bakıp kendilerine vadedilen [azabı] hatırlasınlar; yahut cehennemden bir ibret ve numune kıldık. Nitekim

في الصحيحين وغيرهما عن أبي هريرة عنه صلى الله تعالى عليه وسلم «ناركم هذه التي توقدون جزء من سبعين جزءا من نار جهنم»

Sahîhayn ve diğerlerinde Ebû Hureyre'den rivayetle Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şu yaktığınız ateşiniz, cehennem ateşinin yetmiş parçasından bir parçadır.»

وعلى الوجهين التذكرة من الذكر المقابل للنسيان ولم ينظر في الأول إلى أنها من جنس نار جهنم أولا وفي الثاني نظر إلى ذلك، وقيل: تبصرة في أمر البعث لأن من أخرج النار من الشجر الأخضر المضاد لها قادر على إعادة ما تفرقت مواده، وقيل: تبصرة في الظلام يبصر بضوئها، وفيه أن التذكرة لا تكون بمعنى التبصرة المأخوذة من البصر وكون المراد تذكرة لنار جهنم هو المأثور عن الكثيرين، ومنهم ابن عباس ومجاهد وقتادة وَمَتاعاً ومنفعة لِلْمُقْوِينَ للذين ينزلون القواء وهي القفر من أقوى دخل القواء كأصحر دخل الصحراء وتخصيص المقوين بذلك لأنهم أحوج إليها فإن المقيمين، أو النازلين بقرب منهم ليسوا بمضطرين إلى الاقتداح بالزناد.

Her iki vecihte de 'tezkire', unutmanın zıddı olan zikirdendir (hatırlamaktır). Birincisinde onun cehennem ateşi cinsinden olup olmadığına bakılmamış, ikincisinde ise buna bakılmıştır. Denildi ki: 'Ahiret konusunda bir basirettir (ibrettir); çünkü zıddı olan yemyeşil ağaçtan ateşi çıkaran zat, maddeleri dağılmış olanı yeniden yaratmaya da kadirdir.' Denildi ki: 'Karanlıkta bir aydınlatmadır; ışığıyla görülür.' Ancak tezkire kelimesinin 'basar' (görme) kökünden gelen tebsıra manasında olmayacağı açıktır. Kastedilenin cehennem ateşine bir hatırlatıcı olması, İbn Abbas, Mücâhid ve Katâde dahil pek çok kişiden nakledilen görüştür. { وَمَتاعاً } “ve bir fayda [kıldık]” ve bir menfaat, { لِلْمُقْوِينَ } “çölden geçen yolculara.” Kıvâ'ya yani ıssız çöle inen kimselere. 'Ekvâ' çöle girdi demektir, nitekim 'ashara' da sahrâya girdi demektir. Mukvîlerin özellikle zikredilmesi, onların ateşe daha çok muhtaç olmalarındandır; zira mukim olanlar veya onlara yakın konaklayanlar çakmakla ateş yakmaya mecbur değildirler.

وقيل: لِلْمُقْوِينَ أي المسافرين، ورواه جمع عن ابن عباس وعبد بن حميد عن الحسن، وهو وابن جرير وعبد الرزاق عن قتادة بزيادة كم من قوم قد سافروا ثم أرملوا فأججوا نارا فاستدفئوا وانتفعوا بها، وكان إطلاق المقوين على المسافرين لأنهم كثيرا ما يسلكون القفراء والمفاوز، وقيل: لِلْمُقْوِينَ للفقراء يستضيئون بها في الظلمة ويصطلون من البرد كأنه تصور من حال الحاصل في القفر الفقر، فقيل:- أقوى- فلان أي افتقر كقولهم أترب وأرمل، وقال ابن زيد: للجائعين لأنهم أقوت أي خلت بطونهم ومزاودهم من الطعام فهم يحتاجون إليها لطبخ ما يأكلون وخصوا- على ما قيل- لأن غيرهم يتنعم بها لا يجعلها متاعا، وتعقب بأنه بعيد لعدم انحصار ما يهمهم ويسدّ خلتهم فيما لا يؤكل إلا بالطبخ، وقال عكرمة ومجاهد: المقوين المستمتعين بها من الناس أجمعين المسافرين والحاضرين

Denildi ki: { لِلْمُقْوِينَ } yani yolculara. Bunu İbn Abbas'tan bir grup; Hasan'dan Abd b. Humeyd; Katâde'den ise o, İbn Cerîr ve Abdürrezzâk şu ilave ile rivayet etmişlerdir: 'Nice kavimler yolculuğa çıkmış, sonra azıkları tükenmiş, derken ateş yakıp ısınmışlar ve ondan faydalanmışlardır.' Yolculara 'mukvîn' denilmesi, onların çokça ıssız çölleri ve sahraları aşmalarındandır. Denildi ki: { لِلْمُقْوِينَ } karanlıkta onunla aydınlanan ve soğuktan onunla ısınan fakirleredir. Sanki çölde bulunan kimsenin durumundan fakirlik tasavvur edilmiş ve Arapların 'etrebe' (fakirleşti) ve 'ermele' (azığı bitti) demeleri gibi 'ekvâ fülânün' yani filanca fakirleşti denilmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Açlaradır; çünkü onların karınları ve azık torbaları boşalmıştır (akvet), bu yüzden yedikleri şeyi pişirmek için ateşe muhtaçtırlar.' Denildiğine göre onların tahsis edilmesi, başkalarının onunla lüks içinde yararlanıp onu sırf zaruri bir meta kılmamalarındandır. Buna, onları ilgilendiren ve ihtiyaçlarını gideren şeylerin sadece pişirilerek yenen şeylerle sınırlı olmadığı gerekçesiyle uzak bir görüş olduğu itirazı yapılmıştır. İkrime ve Mücâhid şöyle demişlerdir: Mukvîn; yolcu olsun mukim olsun insanlardan onunla faydalanan herkes demektir;

يستضيئون بها ويصطلون من البرد وينتفعون بها في الطبخ والخبز، قال العلامة الطيبي والطبرسي: وعلى هذا القول- المقوي- من الأضداد يقال للفقير: مقو لخلوه من المال، وللغني مقو لقوّته على ما يريد يقال: أقوى الرجل إذا صار إلى حال القوة والمعنى متاعا للأغنياء والفقراء لأنه لا غنى لأحد عنها انتهى.

Onunla aydınlanırlar, soğuktan ısınırlar, yemek pişirmede ve ekmek yapmada ondan faydalanırlar. Allâme Tîbî ve Tabersî şöyle demişlerdir: 'Bu görüşe göre mukvî, zıt anlamlı kelimelerdendir (ezdâd); fakire malı bulunmadığı için mukvî denilir, zengine de dilediği şeye güç yetirdiği için mukvî denilir. Adam güç kuvvet haline ulaştığında 'akve'r-racülü' denir. Mana: Zenginlere ve fakirlere bir metadır; çünkü hiç kimse ondan müstağni olamaz.' İntihâ.

وفيه بحث لا يخفى، ولعل الأقرب عليه أنه أريد بالإقواء الاحتياج والمستمتع بها محتاج إليها فتدبر، وتأخير هذه المنفعة للتنبيه على أن الأهم هو النفع الأخروي وتقديم أمر الماء على أمر النار لأن الاحتياج إليه أشد وأكثر والانتفاع به أعم وأوفر، وقال بعضهم: قدم أمر خلق الإنسان من نطفة لأن النعمة في ذلك قبل النعمة في الثلاثة بعد، ثم ذكر بعده ما به قوام الإنسان من فائدة الحرث وهو الطعام الذي لا يستغني عنه الجسد الحي وذلك الحب الذي يختبز فيحتاج بعد حصوله إلى حصول الماء ليعجن به فلذا ذكر بعده ثم إلى النار لتصيره خبزا فلذا ذكرت بعد الماء وهو كما ترى، واستحسن بعضهم من القارئ أن يقول بعد كل جملة استفهامية من الجمل السابقة: بل أنت يا رب،

Bunda gizli olmayan bir inceleme payı vardır. Belki de bu görüşe göre en yakın olan, ikvâ ile ihtiyacın kastedilmiş olmasıdır; ondan faydalanan kimse ona muhtaçtır, iyi düşün. Bu menfaatin sona bırakılması, en mühim olanın ahiret menfaati olduğuna dikkat çekmek içindir. Su konusunun ateş konusundan öne alınması ise suya olan ihtiyacın daha şiddetli ve daha çok, faydasının ise daha genel ve daha bol olmasındandır. Bazıları şöyle demiştir: İnsanın nutfeden yaratılması meselesi öne alındı, çünkü bundaki nimet sonraki üçündeki nimetten öncedir; ardından insanın kıvamını sağlayan ziraat faydası zikredildi ki o da canlı bedenin müstağni kalamayacağı gıdadır, bu da ekmek yapılan tanedir; o elde edildikten sonra hamur yapılması için suya ihtiyaç duyulur, bu sebeple su ondan sonra zikredildi; ardından da onu ekmek yapması için ateşe ihtiyaç duyulur, bu yüzden de ateş sudan sonra zikredildi; nitekim görüyorsun. Bazıları, okuyucunun önceki istifham cümlelerinin her birinden sonra 'Bel ente yâ Rabb' (Bilakis sen ey Rabbim) demesini güzel bulmuşlardır;

فقد أخرج عبد الرزاق وابن المنذر والحاكم والبيهقي في سننه عن حجر المروي قال: بت عند عليّ كرم تعالى وجهه فسمعته وهو يصلي بالليل يقرأ فمر بهذه الآية أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ فقال: بل أنت يا رب ثلاثا، ثم قرأ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ فقال: بل أنت يا رب ثلاثا، ثم قرأ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ فقال: بل أنت يا رب ثلاثا، ثم قرأ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ فقال:

Nitekim Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, Hucr el-Mervezî'den rivayet etmişlerdir, o şöyle dedi: 'Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in yanında geceledim; gece namaz kılarken okuduğunu işittim. Şu ayete geldi: { أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratanlar biz miyiz?” ve üç defa: 'Bilakis sen ey Rabbim!' dedi. Sonra { أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } “Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitirenler biz miyiz?” ayetini okudu ve üç defa: 'Bilakis sen ey Rabbim!' dedi. Sonra { أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ } “Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indirenler biz miyiz?” ayetini okudu ve üç defa: 'Bilakis sen ey Rabbim!' dedi. Sonra { أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ } “Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratanlar biz miyiz?” ayetini okudu ve şöyle dedi:

بل أنت يا رب ثلاثا

Üç defa 'Bilakis sen ey Rabbim!'»

، وأنت تعلم أن في استحسان قول مثل ذلك في الصلاة اختلافا بين العلماء فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ مرتب على ما عدد من بدائع صنعه ﷿ وودائع نعمه ﷾، والمراد على ما قيل: أحدث التسبيح تنزيلا للفعل المتعدي منزلة اللازم وأريد من إحداثه استمراره لا إيجاده لأنه ﵊ غير معرض عنه، وتعقبه الطيبي بأن هذا عكس ما يقتضيه لفظ الإحداث، فالمراد تجديد التسبيح، وفي الكلام إضمار أي سبح بذكر اسم ربك، أو الاسم مجاز عن الذكر فإن إطلاق الاسم للشيء ذكره، والباء للاستعانة أو الملابسة وكونها للتعدية كما هو ظاهر كلام أبي حيان ليس بشيء، والعظيم صفة للاسم، أو للرب، وتعقيب الأمر بالتسبيح لما عدد إما لتنزيهه تعالى عما يقوله الجاحدون لوحدانيته ﷿ الكافرون بنعمه سبحانه مع عظمها وكثرتها، أو للشكر على تلك النعم السابقة لأن تنزيهه تعالى وتعظيمه جل وعلا بعد ذكر نعمه سبحانه مدح عليها فهو شكر للمنعم في الحقيقة، أو للتعجب من أمر الكفرة في غمط تلك النعم الباهرة مع جلالة قدرها وظهور أمرها وسبحان ترد للتعجب مجازا مشهورا فسبح بمعنى تعجب، وأصله فقل سبحان الله للتعجب وفيه بعد وما تقدم أظهر.

Bilirsin ki namazda böyle bir söz söylemenin müstehap olup olmadığı konusunda âlimler arasında ihtilaf vardır. { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.” Yüce Allah'ın saydığı eşsiz sanatlarına ve eşsiz nimetlerine terettüp etmektedir. Söylendiğine göre murat: Müteaddî fiili lâzım yerine koyarak tesbihi ihdas etmektir (ortaya koymaktır); ihdastan murat ise onu yoktan var etmek değil, devam ettirmektir; zira Peygamber aleyhisselâm ondan yüz çevirmiş değildir. Tîbî, bunun ihdas lafzının gerektirdiğinin tersi olduğu gerekçesiyle itiraz etmiş ve muradın tesbihi yenilemek olduğunu söylemiştir. Kelamda takdir vardır; yani 'Rabbinin ismini anarak tesbih et' demektir veya 'isim' zikirden mecazdır; zira bir şeyin isminin anılması onun zikredilmesidir. Bâ harfi istiane (yardım isteme) veya mülâbese (birliktelik) içindir; Ebû Hayyân'ın sözünün zahirinde olduğu gibi ta'diye (geçişlilik) için olması bir şey ifade etmez. 'el-Azîm' kelimesi ismin veya Rabb'in sıfatıdır. Sayılanlardan sonra tesbih emrinin gelmesi; ya Yüce Allah'ı, azametine ve çokluğuna rağmen O'nun nimetlerini inkâr eden ve birliğini reddedenlerin söylediklerinden tenzih etmek içindir; ya da önceki bu nimetlere şükretmek içindir; çünkü O'nun nimetlerini zikrettikten sonra Allah Teâlâ'yı tenzih ve ta'zim etmek, o nimetler üzerine bir övgüdür ve hakikatte Nimet Veren'e şükürdür; yahut kâfirlerin bu apaçık ve şanı yüce nimetleri nankörlükle inkâr etmelerine hayret etmek içindir. 'Sübhâne' meşhur bir mecaz olarak hayret bildirmek için de kullanılır; dolayısıyla tesbih et, hayret et manasındadır, aslı da hayret için 'Sübhânellâh de' şeklindedir; fakat bunda uzaklık vardır, önceki görüşler daha açıktır.

هذا وجوز أن لا يكون في بِاسْمِ رَبِّكَ إضمار ولا مجاز بل يبقى على ظاهره فقد قالوا في قوله تعالى:

Bununla birlikte { بِاسْمِ رَبِّكَ } ifadesinde takdir ve mecaz olmayıp zahiri üzere kalması da caiz görülmüştür. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli hakkında şöyle demişlerdir:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الأعلى: ١] : كما يجب تنزيه ذاته تعالى وصفاته سبحانه عن النقائص يجب تنزيه الألفاظ الموضوعة لها عن سوء الأدب وهو أبلغ لأنه يلزمه تقديس ذاته ﷿ بالطريق الأولى على طريق الكناية الرمزية، وفيه أنه إنما يتأتى لو لم تذكر الباء، وجعلها زائدة خلاف الظاهر، وحال كونها للتعدية قد سمعته، وجعل بعضهم على هذا الخطاب لغير معين فقال: إنه تعالى لما ذكر ما ذكر من الأمور وكان الكل معترفين بأنها من الله تعالى وكان الكفار إذا طولبوا بالوحدانية قالوا: نحن لا نشرك في المعنى وإنما نتخذ أصناما آلهة وذلك إشراك في الاسم، والذي خلقنا وخلق السماوات والأرض هو الله تعالى فنحن ننزهه في الحقيقة قال سبحانه: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ على معنى كما أنك أيها الغافل اعترفت بعدم اشتراكها في الحقيقة اعترف بعدم اشتراكها في الاسم ولا تقل لغيره تعالى إلها فإن الاسم يتبع المعنى والحقيقة، فالخطاب كالخطاب في قول الواعظ يا مسكين أفنيت عمرك وما

{ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüceler yücesi Rabbinin adını tesbih et” [A'lâ: 1]: O'nun Yüce zâtını ve sıfatlarını noksanlıklardan tenzih etmek nasıl vacipse, onlar için vazedilmiş lafızları da edepsizlikten tenzih etmek öylece vaciptir; remzî kinaye yoluyla evleviyetle zâtını takdis etmeyi gerektirdiği için bu daha beliğdir. Ancak buna, bu durumun ancak bâ harfi zikredilmediğinde mümkün olacağı, onun zâid kılınmasının ise zâhire aykırı olduğu ve ta'diye için olma durumunu da az önce işittiğin şeklinde itiraz edilmiştir. Bazıları ise buna dayanarak hitabı muayyen olmayan birine kılmış ve şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ zikredilen bu hususları sayınca ve hepsi de bunların Allah Teâlâ'dan olduğunu itiraf eder durumda olunca, kâfirler de tevhid talep edildiğinde: 'Biz manada ortak koşmuyoruz, sadece putları ilah ediniyoruz; bu ise isimde bir ortak koşmadır. Bizi de gökleri ve yeri de yaratan Allah Teâlâ'dır, dolayısıyla biz O'nu hakikatte tenzih ediyoruz' dediklerinde Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ } 'Ey gafil insan! Mademki sen hakikatte O'nun ortağı olmadığını itiraf ettin, isimde de ortağı olmadığını itiraf et ve O'ndan başkasına ilah deme; zira isim manaya ve hakikate tâbidir.' Dolayısıyla bu hitap, vaizin 'Ey zavallı! Ömrünü tükettin de

أصلحت أمرك لا يريد به أحدا بعينه، وإنما يريد أيها المسكين السامع وهو كما ترى، نعم احتمال عموم الخطاب مما لا ينكر لكن لا يتعين عليه هذا التقرير، ثم الظاهر أن المراد بذكر الرب أو ذكر اسمه سبحانه على ما تقرر سابقا ما هو المتبادر المعروف.

işini düzeltmedin' sözündeki hitap gibidir; bununla belirli birini kastetmez, aksine 'ey dinleyen zavallı' demek ister.' Nitekim görüyorsun. Evet, hitabın umumi olma ihtimali inkâr edilemez, fakat bu açıklama tarzı da zorunlu değildir. Sonra zahir olan şudur ki: Daha önce kararlaştırıldığı üzere Rabb'in zikredilmesi veya isminin zikredilmesinden maksat, ilk akla gelen meşhur manadır.

وفي الكشف إن المراد بذلك تلاوته صلى الله تعالى عليه وسلم للقرآن أو لهذه السورة الكريمة المتضمنة لإثبات البعث والجزاء ومراتب أهله لينطبق عليه قوله تعالى بعد: فَلا أُقْسِمُ وعلى الأول لا بد من إضمار- أي فسبح باسم ربك وامتثل ما أمرت به- فأقسم إنه لقرآن، والغرض تأكيد الأمر بالتسبيح، وأنا أقول يتأتى الانطباق على الظاهر أيضا سوى أنه يعتبر في الكلام إضمار ولا بأس بأن يقال: إنه تعالى لما ذكر ما ذكر من النعم الجليلة الداعية لتوحيده سبحانه ووصفه بما يليق به ﷿ قال سبحانه: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ أي فنزهه تعالى عما يقولون في وصفه سبحانه، وأقبل على إنذارهم بالقرآن والاحتجاج عليه به بعد الاحتجاج بما ذكرنا فأقسم إنه لقرآن كيت وكيت فلا في قوله ﷿: فَلا أُقْسِمُ مزيدة للتأكيد مثلها في قوله تعالى: لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ [الحديد: ٢٩] أو هي لام القسم أشبعت فتحتها فتولدت منها ألف نظير ما في قوله:

el-Keşşâf'ta denilmiştir ki: Bundan murat, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Kur'an'ı veya dirilişi, cezayı ve ehlinin mertebelerini ispatı içeren bu yüce sureyi okumasıdır; ta ki sonrasındaki { فَلا أُقْسِمُ } kavli ile uyumlu olsun. Birinci görüşe göre bir takdir zorunludur; yani 'Rabbinin ismiyle tesbih et ve emrolunduğun şeye uy, yemin ederim ki o elbette bir Kur'an'dır' demektir; maksat ise tesbih emrini pekiştirmektir. Ben derim ki: Kelamda bir takdir kabul edilmesi kaydıyla zâhir mana üzerinden de uyum sağlanır. Şöyle denilmesinde bir beis yoktur: Allah Teâlâ tevhidini ve şanına yaraşır sıfatlarla vasfedilmesini gerektiren bu yüce nimetleri zikredince { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ } buyurdu; yani 'O'nu, sıfatı hakkında söyledikleri şeylerden tenzih et; zikrettiğimiz delillerle hüccet getirdikten sonra şimdi de Kur'an ile onları uyarmaya ve ona karşı delil getirmeye yönel.' 'Öyleyse yemin ederim ki o şöyle şöyle bir Kur'an'dır.' Yüce Allah'ın { فَلا أُقْسِمُ } kavlindeki 'lâ', { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli bilmesin diye” [Hadîd: 29] ayetinde olduğu gibi tekit için ziyadedir. Yahut o, fethası uzatılarak kendisinden elif türetilmiş olan kasem lâmıdır; tıpkı şu sözdeki gibi:

أعوذ بالله من العقراب واختاره أبو حيان ثم قال: وهو وإن كان قليلا فقد جاء نظيره في قوله تعالى: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ [إبراهيم: ٣٧] بياء بعد الهمزة وذلك في قراءة هشام.

Akrepten (akrâb) Allah'a sığınırım. Ebû Hayyân bunu tercih etmiş ve sonra şöyle demiştir: 'Bu az olmakla birlikte, Hişâm kıraatinde hemzeden sonra yâ ile { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” [İbrâhîm: 37] kavlinde de bir benzeri gelmiştir.'

ويؤيد قراءة الحسن وعيسى فلا قسم- وهو مبني على ما ذهب إليه تبعا لبعض النحويين من أن فعل الحال يجوز القسم عليه فيقال: والله تعالى ليخرج زيد وعليه قول الشاعر:

Hasan ve Îsâ'nın 'fele-uksimü' şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Bu, bazı nahivcilere uyarak şimdiki zaman fiili üzerine yemin edilebileceği, dolayısıyla 'Vallahi Zeyd mutlaka çıkıyor' denilebileceği görüşüne dayanmaktadır; şairin şu sözü de buna örnektir:

ليعلم ربي أن بيتي واسع وحينئذ لا يصح أن يقرن الفعل بالنون المؤكدة لأنها تخلصه للاستقبال وهو خلاف المراد، والذي اختاره ابن عصفور والبصريون أن فعل الحال كما هنا لا يجوز أن يقسم عليه ومتى أريد من الفعل الاستقبال لزمت فيه النون المؤكدة فقيل: لأقسمن وحذفها ضعيف جدا، ومن هنا خرجوا قراءة الحسن وعيسى على أن اللام لام الابتداء والمبتدأ محذوف لأنها لا تدخل على الفعل والتقدير فلأنا أقسم، وقيل: نحوه في قراءة الجمهور على أن الألف قد تولدت من الإشباع، وتعقب بأن المبتدأ إذ دخل عليه لام الابتداء يمتنع أو يقبح حذفه لأن دخولها لتأكيده وهو يقتضي الاعتناء به وحذفه يدل على خلافه، وقال سعيد بن جبير وبعض النحاة:- لا- نفي وردّ لما يقوله الكفار في القرآن من أنه سحر وشعر وكهانة كأنه قيل: فلا صحة لما يقولون فيه ثم استؤنف فقيل: أُقْسِمُ إلخ، وتعقبه أبو حيان بأنه لا يجوز لما فيه من حذف اسم- لا- وخبرها في غير جواب سؤال نحو- لا- في جواب هل من رجل في الدار، وقيل: الأولى فيما إذا قصد بلا نفي لمحذوف واستئناف لما بعدها في اللفظ الإتيان بالواو نحو- لا- وأطال الله تعالى بقاءك، وقال: بعضهم إن- لا- كثيرا ما يؤتى بها قبل القسم على نحو الاستفتاح كما في قوله:

Rabbim evimin geniş olduğunu elbette biliyor. Bu durumda fiile tekit nûnu bitiştirilmesi sahih olmaz; çünkü nûn fiili geleceğe tahsis eder, bu ise murada aykırıdır. İbn Usfûr ve Basralıların tercih ettiği görüşe göre ise buradaki gibi hal fiili üzerine yemin caiz değildir; fiilden istikbal murat edildiğinde ise tekit nûnu zorunlu olur ve 'le-uksimenne' denir, onun hazfi ise son derece zayıftır. Buradan hareketle Hasan ve Îsâ'nın kıraatini, lâmın ibtida lâmı olduğu ve mübtedanın hazfedildiği şeklinde yorumlamışlardır; zira ibtida lâmı fiile dahil olmaz, takdiri ise 'fe-le-ene uksimü' (ben kesinlikle yemin ederim) şeklindedir. Denildi ki: Elifin fethayı uzatmaktan türediği kabulüyle cumhurun kıraati de bu minvaldedir. Buna, ibtida lâmı dahil olduğunda mübtedanın hazfinin mümteni veya çirkin olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü lâmın dahil olması tekit içindir, bu da ona önem vermeyi gerektirir, hazfi ise bunun aksini gösterir. Saîd b. Cübeyr ve bazı nahivciler şöyle demişlerdir: 'Lâ', kâfirlerin Kur'an hakkında sihir, şiir ve kâhinlik olduğuna dair söyledikleri sözleri nefyetmek ve reddetmek içindir; sanki 'onun hakkında söyledikleri şeylerin hiçbir aslı yoktur' denilmiş, sonra 'uksimü...' diye söze yeniden başlanmıştır. Ebû Hayyân, 'evde bir adam var mı?' sorusunun cevabındaki 'lâ' gibi bir soruya cevap olmaksızın 'lâ'nın isminin ve haberinin hazfedilmesini gerektirdiği için bunun caiz olmayacağı şeklinde itiraz etmiştir. Denildi ki: 'Lâ' ile mahzûf bir şeyin nefyi ve lafızda sonrasına istînâf kastolunduğunda evlâ olan, 'Hayır (lâ), Allah ömrünü uzatsın' sözünde olduğu gibi vav ile getirilmesidir. Bazıları da demiştir ki: 'Lâ', şu beyitte olduğu gibi bir istiftâh (söze başlama) edatı olarak yeminlerden önce çokça getirilir:

لا وأبيك ابنة العامريّ ... لا يدّعي القوم أني أفرّ

Hayır, babana andolsun ey Âmir'in kızı ... kavim benim kaçtığımı iddia edemez

وقال أبو مسلم وجمع: إن الكلام على ظاهره المتبادر منه، والمعنى لا أقسم إذ الأمر أوضح من أن يحتاج إلى قسم أي لا يحتاج إلى قسم ما فضلا عن أن هذا القسم العظيم، فقول مفتي الديار الرومية أنه يأباه تعيين المقسم به وتفخيمه ناشىء عن الغفلة على ما لا يخفى على فطن بِمَواقِعِ النُّجُومِ أي بمساقط كواكب السماء ومغاربها

Ebû Müslim ve bir topluluk şöyle demiştir: Söz, ilk akla gelen zâhiri üzeredir; mana 'yemin etmiyorum, çünkü mesele yemine ihtiyaç duyulmayacak kadar açıktır' demektir; yani bırakın bu büyük yemini, herhangi bir yemine dahi ihtiyaç yoktur. Dolayısıyla Rum Diyarı Müftüsü'nün (Ebussuûd Efendi) 'üzerine yemin edilenin tayin ve ta'zim edilmesi buna engeldir' şeklindeki sözü, anlayış sahiplerine gizli kalmayacağı üzere bir gafletten kaynaklanmaktadır. { بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “yıldızların yerlerine” yani semadaki yıldızların düştüğü ve battığı yerlere,

كما جاء في رواية عن قتادة والحسن على أن الوقوع بمعنى السقوط والغروب وتخصيصها بالقسم لما في غروبها من زوال أثرها، والدلالة على وجود مؤثر دائم لا يتغير، ولذا استدل الخليل ﵇ بالأفول على وجود الصانع جل وعلا، أو لأن ذلك وقت قيام المتهجدين والمبتهلين إليه تعالى وأوان نزول الرحمة والرضوان عليهم.

Katâde ve Hasan'dan gelen bir rivayette olduğu gibi; vukû' kelimesi düşmek ve batmak manasındadır. Onlara yeminle tahsis edilmesi, batmalarında eserlerinin zeval bulması ve değişmeyen dâimî bir müessirin varlığına delalet bulunmasındandır; bu sebepledir ki Halîl aleyhisselâm batıştan hareketle Yüce Yaratıcı'nın varlığına delil getirmiştir. Yahut bu vaktin teheccüd kılanların ve Allah Teâlâ'ya yalvaranların kıyam vakti, üzerlerine rahmet ve rıdvanın iniş zamanı olmasındandır.

وقد أخرج البخاري ومسلم عن أبي هريرة مرفوعا «ينزل ربنا كل ليلة إلى سماء الدنيا حين يبقى ثلث الليل الآخر فيقول من يدعوني فأستجيب له من يسألني فأعطيه من يستغفرني فأغفر له»

Nitekim Buhârî ve Müslim, Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet etmişlerdir: «Rabbimiz her gece, gecenin son üçte biri kaldığında dünya semasına iner ve: 'Bana dua eden var mı, icabet edeyim; benden isteyen var mı, vereyim; benden bağışlanma dileyen var mı, bağışlayayım' buyurur.»

وعن الحسن أيضا المراد مواقعها عند الانكدار يوم القيامة قيل: وموقع عليه مصدر ميمي أو اسم زمان ولعل وقوعها ذلك اليوم ليس دفعة واحدة والتخصيص لما في ذلك من ظهور عظمته ﷿ وتحقق ما ينكره الكفار من البعث،

Hasan'dan gelen diğer bir rivayette ise maksat, kıyamet gününde dökülüp saçıldıkları yerlerdir. Denildi ki: 'Mevkı'' buna göre mîmî masdar yahut zaman ismidir; o gün onların düşüşü muhtemelen bir anda olmayacaktır. Tahsis edilmesi ise bunda Yüce Allah'ın azametinin ortaya çıkışı ve kâfirlerin inkâr ettiği dirilişin gerçekleşmesi sebebiyledir.'

وعن أبي جعفر وأبي عبد الله على آبائهما وعليهما السلام المراد مواقعها عند الانقضاض إثر المسترقين السمع من الشياطين

Ebû Ca'fer ve Ebû Abdullah'tan -atalarına ve kendilerine selâm olsun- rivayet edildiğine göre, maksat kulak hırsızlığı yapan şeytanların peşinden kayıp atıldıkları yerlerdir.

، وقد مرّ لك تحقيق أمر هذا الانقضاض فلا تغفل، وقيل: مواقع النجوم هي الأنواء التي يزعم الجاهلية أنهم يمطرون بها، ولعله مأخوذ من بعض الآثار الواردة في سبب النزول وسنذكره إن شاء الله تعالى وليس نصا في إرادة الأنواء بل يجوز عليه أن يراد المغارب مطلقا.

Bu kayıp taşlanma meselesinin tahkiki daha önce geçmişti, gafil olma. Denildi ki: Yıldızların mevkileri, Câhiliye ehlinin kendileri sayesinde yağmur yağdığına inandıkları nev'lerdir (yıldız doğuş-batış vakitleridir). Bu görüş muhtemelen nüzul sebebi hakkında gelen bazı rivayetlerden alınmıştır; inşâallahu teâlâ bunu zikredeceğiz. Ancak bu, nev'lerin kastedildiğine dair kesin bir nass değildir; bilakis mutlak olarak batış yerlerinin kastedilmesi de caizdir.

وأخرج عبد الرزاق وابن جرير عن قتادة أنها منازلها ومجاريها على أن الوقوع النزول كما يقال: على الخبير سقطت وهو شائع والتخصيص لأن له تعالى في ذلك من الدليل على عظيم قدرته وكمال حكمته ما لا يحيط به نطاق البيان، وقال جماعة منهم ابن عباس: النجوم نجوم القرآن ومواقعها أوقات نزولها.

Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den onların menzilleri ve yörüngeleri olduğunu rivayet etmişlerdir; vukû' inmek manasındadır, nitekim 'uzmanına denk geldin (düştün)' denir ve bu yaygındır. Tahsis edilmesi ise Yüce Allah'ın bunda azametli kudretine ve kâmil hikmetine beyan sınırlarının kuşatamayacağı derecede deliller bulunmasındandır. İbn Abbas'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk şöyle demiştir: 'Yıldızlardan kasıt Kur'an'ın parça parça indirilişidir; mevkileri ise iniş vakitleridir.'

وأخرج النسائي وابن جرير والحاكم وصححه والبيهقي في الشعب عنه أن قال: «أنزل القرآن في ليلة القدر من السماء العليا إلى السماء الدنيا جملة واحدة ثم فرق في السنين» وفي لفظ «ثم نزل من السماء الدنيا إلى الأرض نجوما ثم قرأ فلا أقسم بمواقع النجوم»

Nesâî, İbn Cerîr, sahihleyerek Hâkim ve Şuab'da Beyhakî İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kur'an, Kadir Gecesi'nde en yüce semadan dünya semasına bir defada toptan indirildi; sonra yıllar içinde parça parça indirildi.» Bir lafızda ise «Sonra dünya semasından yere kısım kısım indi» demiş, ardından 'Yıldızların mevkilerine yemin ederim' ayetini okumuştur.

وأيد هذا القول بأن الضمير في قوله تعالى بعد: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ يعود حينئذ على ما يفهم من مواقع النجوم حتى يكاد يعدّ كالمذكور صريحا ولا يحتاج إلى أن يقال يفسره السياق كما في سائر الأقوال، ووجه التخصيص أظهر من أن يخفى، ولعل الكلام عليه من باب «وثناياك إنها إغريض» .

Bu görüş, sonrasındaki { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ } kavlindeki zamirin yıldızların mevkilerinden anlaşılan şeye dönmesiyle desteklenmiştir; öyle ki neredeyse açıkça zikredilmiş gibi kabul edilir ve diğer görüşlerde olduğu gibi 'onu bağlam tefsir eder' demeye ihtiyaç kalmaz. Tahsis vechi ise gizli kalmayacak kadar açıktır; belki de bu görüşe göre kelam 'Ön dişlerin var ya, onlar beyaz incidir' kabilindendir.

وقرأ ابن عباس وأهل المدينة وحمزة والكسائي «بموقع» مفردا مرادا به الجمع.

İbn Abbas, Medine ehli, Hamza ve Kisâî, çoğul kastederek tekil lafızla «bi-mevkı'ı» şeklinde okumuşlardır.

وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ مشتمل على اعتراض في ضمن آخر فقوله تعالى: إِنَّهُ لَقَسَمٌ عَظِيمٌ معترض بين القسم والمقسم عليه وهو قوله سبحانه: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ وهو تعظيم للقسم مقرر مؤكد له، وقوله ﷿ لَوْ تَعْلَمُونَ معترض بين الصفة والموصوف وهو تأكيد لذلك التعظيم وجواب لَوْ إما متروك أريد به نفي علمهم أو محذوف ثقة بظهوره أي لعظمتموه أو لعملتم بموجبه، ووجه كون ذلك القسم عظيما قد أشير إليه فيما مر، أو هو ظاهر بناء على أن المراد بِمَواقِعِ النُّجُومِ ما روي عن ابن عباس والجماعة، ومعنى كون القرآن كريما أنه حسن مرضي في جنسه من الكتب أو نفاع جم المنافع، وكيف لا وقد اشتمل على أصول العلوم المهمة في إصلاح المعاش، والمعاد، والكرم على هذا مستعار- كما قال الطيبي- من الكرم المعروف.

{ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } “Bilseniz, bu gerçekten büyük bir yemindir.” bir ara cümle içinde diğer bir ara cümleyi ihtiva etmektedir. Allah Teâlâ'nın { إِنَّهُ لَقَسَمٌ عَظِيمٌ } kavli, kasem ile üzerine yemin edilen { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } kavli arasında bir itiraziyedir (ara cümledir); bu, yemini ta'zim eden, pekiştiren ve tekit eden bir ifadedir. Yüce Allah'ın { لَوْ تَعْلَمُونَ } kavli ise sıfat ile mevsuf arasında bir ara cümledir ve o ta'zimi tekit etmektedir. 'Lev'in cevabı ya onların bilgisini nefyetmek kastedilerek terk edilmiştir yahut açıklığına güvenilerek hazfedilmiştir; yani 'onu elbette yüceltirdiniz' veya 'elbette gereğince amel ederdiniz' takdirindedir. Bu yeminin büyük olmasının vechine daha önce işaret edilmişti; yahut { بِمَواقِعِ النُّجُومِ } ifadesinden İbn Abbas ve cemaatten rivayet edilen mana kastedildiğine binaen bu açıktır. Kur'an'ın 'kerîm' olmasının manası: Kendi cinsindeki kitaplar arasında güzel ve beğenilen olmasıdır yahut pek çok faydası bulunan çok faydalı bir kitap olmasıdır. Nasıl olmasın ki dünyevi ve uhrevi hayatı ıslah etmede mühim olan ilimlerin temellerini ihtiva etmiştir. Buna göre kerem -Tîbî'nin dediği gibi- bilinen cömertlikten istiare edilmiştir.

وقيل: الكرم أعم من كثرة البذل والإحسان والاتصاف بما يحمد من الأوصاف ككثرة النفع فإنه وصف محمود فكونه كرما حقيقة، وجوز أن يراد كريم على الله تعالى قيل: هو يرجع لما تقدم، وفيه تقدير من غير حاجة وأيا ما كان فمحط الفائدة الوصف المذكور قيل: إن مرجع الضمير هو القرآن لا من حيث عنوان كونه قرآنا فبمجرد الإخبار عنه بأنه قرآن تحصل الفائدة أي إنه لمقروء على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لا أنه أنشأه كما زعمه

Denildi ki: Kerem; çokça ihsanda bulunmaktan ve çok faydalı olmak gibi övülen vasıflarla vasıflanmaktan daha geneldir; zira bu övülen bir vasıftır, dolayısıyla onun kerem oluşu hakikattir. 'Allah Teâlâ katında kerîmdir (değerlidir)' manasının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; ancak bunun önceki manaya döndüğü ve bunda ihtiyaçsız bir takdir bulunduğu söylenmiştir. Hangisi olursa olsun, asıl fayda noktası zikredilen bu vasıftır. Denildi ki: Zamirin mercii, sadece Kur'an olma vasfı yönüyle değil bizzat Kur'an'dır; dolayısıyla sırf onun bir Kur'an olduğunu haber vermekle dahi maksat hasıl olur; yani kâfirlerin iddia ettiği gibi

الكفار، وقوله تعالى: فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ وصف آخر للقرآن أي كائن في كتاب مصون عن غير المقربين من الملائكة ﵈ لا يطلع عليه من سواهم، فالمراد به اللوح المحفوظ كما روي عن الربيع بن أنس وغيره، وقيل: أي في كتاب مصون عن التبديل والتغيير وهو المصحف الذي بأيدي المسلمين ويتضمن ذلك الإخبار بالغيب لأنه لم يكن إذ ذاك مصاحف، وأخرج عبد بن حميد وابن جرير عن عكرمة أنه قال: في كتاب أي التوراة والإنجيل، وحكي ذلك في البحر ثم قال: كأنه قال: ذكر في كتاب مكنون كرمه وشرفه، فالمعنى على هذا الاستشهاد بالكتب المنزلة انتهى.

Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in uydurduğu bir şey değil, bilakis ona okunan bir kitaptır. Yüce Allah'ın { فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } “Korunmuş bir kitaptadır.” kavli Kur'an'ın bir başka sıfatıdır; yani mukarreb melekler aleyhimüsselâm dışındakilerden korunan, onlardan başkasının muttali olamadığı bir kitaptadır. Rebi' b. Enes ve diğerlerinden rivayet edildiği üzere bundan maksat Levh-i Mahfûz'dur. Denildi ki: Yani değiştirilmekten ve tahriften korunmuş bir kitaptadır ki o da Müslümanların elindeki Mushaf'tır; bu ise gaybı haber vermeyi içerir, çünkü o vakit henüz mushaflar yoktu. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr İkrime'den 'kitapta yani Tevrat ve İncil'de' dediğini rivayet etmişlerdir. Bu el-Bahr'da nakledilmiş ve sonra şöyle denilmiştir: 'Sanki o; onun keremi ve şerefi saklı bir kitapta zikredilmiştir demiştir; buna göre mana indirilen kitapları şahit getirmektir.' İntihâ.

والظاهر أنه أريد على هذا بالكتاب الجنس لتصح إرادة التوراة والإنجيل، وفي وصف ذلك بالمكنون خفاء ولعله أريد به جليل الشأن عظيم القدر فإن الستر كاللازم للشيء الجليل، وجوز إرادة هذا المعنى المجازي على غير هذا القول من الأقوال، وقيل: الكتاب المكنون قلب المؤمن وهو كما ترى.

Zahir olan şudur ki bu görüşe göre Tevrat ve İncil'in kastedilmesinin sahih olması için kitap ile cins kastedilmiştir. Bunun 'meknûn' ile vasıflanmasında bir kapalılık vardır; belki de bununla şanı yüce ve kadri büyük olması kastedilmiştir, zira örtülü/saklı olmak yüce şeyin ayrılmaz bir vasfı gibidir. Bu mecazi mananın diğer görüşlerde de kastedilmesi caiz görülmüştür. Denildi ki: Korunmuş kitap müminin kalbidir; nitekim görüyorsun.

وقيل: المراد من كونه في كتاب مكنون كونه محفوظا من التغيير والتبديل ليس إلا كما قال تعالى: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [يوسف: ٦٣] والمعول عليه ما تقدم، وجوز تعلق الجار بكريم كما يقال زيد كريم في نفسه، والمعنى إنه كريم في اللوح المحفوظ وإن لم يكن كريما عند الكفار، والوصفية أبلغ كما لا يخفى، وقوله تعالى: لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ إما صفة بعد صفة لكتاب مرادا به اللوح، فالمراد بالمطهرون الملائكة ﵈ أي المطهرون المنزهون عن كدر الطبيعة ودنس الحظوظ النفسية، وقيل: عن كدر الأجسام ودنس الهيولى والطهارة عليهما طهارة معنوية، ونفي مسه كناية عن لازمه وهو نفي الاطلاع عليه وعلى ما فيه، وإما صفة أخرى لقرآن.

Denildi ki: Onun meknûn bir kitapta olmasından maksat, Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Onun koruyucuları da kesinlikle biziz” [Hicr: 9] buyurduğu gibi sadece tahriften ve değişiklikten korunmuş olmasıdır; itimat edilen görüş ise öncekidir. 'Zeyd kendi nefsinde kerîmdir' denildiği gibi câr-mecrûrun 'kerîm' lafzına müteallık olması da caiz görülmüştür; mana, kâfirlerin katında kerîm olmasa bile o Levh-i Mahfûz'da kerîmdir şeklinde olur. Ancak sıfat olması gizli kalmayacağı üzere daha beliğdir. Yüce Allah'ın { لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir.” kavli; ya Levh kastedilerek kitap için sıfat üstüne sıfattır; bu durumda 'muttahharûn'dan maksat meleklerdir aleyhimüsselâm, yani tabiat bulanıklığından ve nefsi hazların kirinden arındırılmış, tertemiz kılınmış olanlardır. Denildi ki: 'Cisimlerin bulanıklığından ve heyûlânın kirinden arınmış olanlardır; her iki görüşe göre de temizlik manevi bir temizliktir.' Ona dokunmanın nefyi ise bunun lazımı olan ona ve içindekilere muttali olmanın nefyi için kinayedir. Ya da Kur'an için bir başka sıfattır.

والمراد بالمطهرون المطهرون عن الحدث الأصغر والحدث الأكبر بحمل الطهارة على الشرعية، والمعنى لا ينبغي أن يمس القرآن إلا من هو على طهارة من الناس فالنفي هنا نظير ما في قوله تعالى: الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً [النور: ٣]

'Muttahharûn'dan maksat, taharet şer'î manasına hamledilerek küçük ve büyük hadesten arınmış olanlardır. Mana ise; insanlardan ancak taharet üzere olan kimsenin Kur'an'a dokunması uygun olur [şeklindedir]. Buradaki nefy (olumsuzluk), Yüce Allah'ın: { الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً } “Zina eden erkek, zina eden bir kadından başkasını nikâhlayamaz” [Nûr: 3] kavlindeki ve

وقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «المسلم أخو المسلم لا يظلمه» الحديث

Allah Teâlâ'nın sallallâhu aleyhi ve sellem: «Müslüman müslümanın kardeşidir, ona zulmetmez...» hadis-i şerifindeki [kullanımın] benzeridir.

وهو بمعنى النهي بل أبلغ من النهي الصريح، وهذا أحد أوجه ذكروها للعدول عن جعل- لا- ناهية، وثانيها أن المتبادر كون الجملة صفة والأصل فيها أن تكون خبرية ولا داعي لاعتبار الإنشائية وارتكاب التأويل، وثالثها أن المتبادر من الضمة أنها إعراب فالحمل على غيره فيه إلباس، ورابعها أن عبد الله قرأ ما يمسه وهي تؤيد أن لا نافية وكون المراد بالمطهرين الملائكة ﵈ مروي من عدة طرق عن ابن عباس، وكذا أخرجه جماعة عن أنس وقتادة وابن جبير ومجاهد وأبي العالية وغيرهم إلا أن في بعض الآثار عن بعض هؤلاء ما هو ظاهر في أن الضمير في لا يَمَسُّهُ مع كون المراد بالمطهرين الملائكة ﵈ راجع إلى القرآن.

Bu [ifade], nehiy (yasaklama) anlamındadır; hatta açık bir nehiyden daha beliğdir. Bu, 'lâ' edatını nehiy edatı kılmaktan dönmek için zikrettikleri vecihlerden biridir. İkincisi; cümlenin sıfat olması zahirdir ve sıfatta asıl olan haber cümlesi olmasıdır, dolayısıyla inşâî kılmaya ve tevil külfetine girmeye gerek yoktur. Üçüncüsü; [fiilin sonundaki] dammeden ilk anlaşılan şey onun irap (merfûluk) alameti olduğudur; dolayısıyla bunun dışındaki bir duruma hamledilmesi kapalılığa yol açar. Dördüncüsü; Abdullah [b. Mes'ûd] onu 'mâ yemessuhû' şeklinde okumuştur ki bu da 'lâ'nın nâfiye (olumsuzluk edatı) olduğunu destekler. 'Muttahharûn' ile meleklerin aleyhimüsselâm kastedildiği görüşü İbn Abbas'tan birçok yolla rivayet edilmiştir. Aynı şekilde bir topluluk bunu Enes, Katâde, İbn Cübeyr, Mücâhid, Ebu'l-Âliye ve diğerlerinden de rivayet etmiştir. Ancak bunlardan bazılarından gelen kimi rivayetlerde, 'muttahharûn'dan maksadın melekler aleyhimüsselâm olmasıyla birlikte { لا يَمَسُّهُ } lafzındaki zamirin Kur'an'a râci olduğu açıktır.