أخرج عبد بن حميد وابن جرير عن قتادة أنه قال: في الآية ذاك عند رب العالمين لا يمسه إلا المطهرون من الملائكة فأما عندكم فيمسه المشرك والنجس، والمنافق الرجس، وأخرجاهما وابن المنذر والبيهقي في المعرفة عن الحبر قال: في الآية الكتاب المنزل في السماء لا يمسه إلا الملائكة، ويشير إليه ما أخرج ابن المنذر عن النعيمي قال:
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'O, Âlemlerin Rabbi'nin katındadır; ona meleklerden temiz kılınanlardan başkası dokunamaz. Size gelince, ona müşrik, necis ve murdar münafık da dokunur.' İkisi (Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr), İbnü'l-Münzir ve el-Ma'rife'de Beyhakî el-Habr'dan (İbn Abbas) rivayet etmişlerdir; o ayet hakkında şöyle demiştir: 'Semada indirilmiş kitaptır; ona meleklerden başkası dokunamaz.' İbnü'l-Münzir'in en-Nu'aymî'den rivayet ettiği şu söz de buna işaret etmektedir, o şöyle demiştir:
قال مالك: أحسن ما سمعت في هذه الآية لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ أنها بمنزلة الآية التي في عبس كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرامٍ بَرَرَةٍ [عبس: ١١- ١٦] وكون المراد بهم المطهرين من الأحداث مروي عن محمد الباقر على آبائه وعليه السلام وعطاء وطاوس وسالم.
Mâlik şöyle dedi: 'Bu { لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } ayeti hakkında işittiğim en güzel açıklama, onun Abese suresindeki şu ayet mesabesinde olduğudur: { كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرامٍ بَرَرَةٍ } “Hayır! Şüphesiz o bir öğüttür. Dileyen onu düşünüp öğüt alır. O, şerefli, yüceltilmiş, tertemiz kılınmış sahifelerdedir; pek değerli ve itaatkâr yazıcıların (meleklerin) ellerindedir.” [Abese: 11-16]. Onlardan maksadın hadeslerden temizlenenler olduğu görüşü ise atalarına ve kendisine selam olsun Muhammed el-Bâkır'dan, Atâ'dan, Tâvûs'tan ve Sâlim'den rivayet edilmiştir.
وأخرج سعيد بن منصور وابن أبي شيبة في المصنف وابن المنذر والحاكم وصححه عن عبد الرحمن بن زيد قال: كنا مع سلمان- يعني الفارسي- رضي الله تعالى عنه فانطلق إلى حاجة فتوارى عنا فخرج إلينا فقلنا لو توضأت
Saîd b. Mansûr, el-Musannef'te İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Abdurrahman b. Yezîd'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Selmân —yani el-Fârisî— radıyallâhu teâlâ anh ile beraberdik. Bir hacet için gitti ve gözümüzden kayboldu. Sonra yanımıza çıktı. Biz: 'Abdest alsan da
فسألناك عن أشياء من القرآن؟ فقال: سلوني فإني لست أمسه إنما يمسه المطهرون ثم تلا لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ، وقيل: الجملة صفة لقرآن، والمراد- بالمطهرون- المطهرون من الكفر، والمس مجاز عن الطلب كاللمس في قوله تعالى: أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ [الجن: ٨] أي لا يطلبه إلا المطهرون من الكفر، ولم أر هذا مرويا عن أحد من السلف، والنفي عليه على ظاهره، ورجح جمع جعل الجملة وصفا للقرآن لأن الكلام مسوق لحرمته وتعظيمه لا لشأن الكتاب المكنون، وإن كان في تعظيمه تعظيمه. وصحح الإمام جعلها وصفا للكتاب- وفيه نظر- وعلى الوصفية للقرآن ذهب من ذهب إلى اختيار تفسير المطهرين بالمطهرين عن الحدث الأكبر والأصغر.
sana Kur'an'dan bazı şeyler sorsak?' dedik. O da: 'Bana sorun; zira ben ona dokunmuyorum, ona ancak temizlenenler dokunur' dedi ve ardından { لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } ayetini okudu. Denildi ki: Cümle Kur'an'ın sıfatıdır; 'muttahharûn'dan maksat küfürden temizlenmiş olanlardır. 'Mes' (dokunmak) ise Yüce Allah'ın: { أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ } “Biz göğe dokunduk” [Cin: 8] kavlindeki 'lems' gibi talep etmekten mecazdır; yani 'küfürden arınmış olanlardan başkası onu talep edip aramaz.' Selef'ten hiç kimseden bunun rivayet edildiğini görmedim. Bu görüşe göre nefy zahiri üzeredir. Bir topluluk cümlenin Kur'an için bir vasıf yapılmasını tercih etmiştir; zira söz, meknûn kitabın şanı için değil —onun taziminde Kur'an'ın tazimi bulunsa da— Kur'an'ın hürmeti ve tazimi için sevk edilmiştir. İmam (Râzî) ise cümlenin kitap için vasıf kılınmasını sahih görmüştür —ki bunda tutarsızlık vardır—. Cümlenin Kur'an için sıfat olması görüşüne binaen, 'muttahharûn' kelimesini büyük ve küçük hadesten arınmış kimseler olarak tefsir etmeyi tercih edenler bu yola gitmişlerdir.
وفي الأحكام للجلال السيوطي استدل الشافعي بالآية على منع المحدث من مس المصحف وهو ظاهر في اختيار ذلك، والاحتمال جعل الجملة صفة للكتاب المكنون أو للقرآن، وكون المراد بالمطهرين الملائكة المقربين ﵈ على ما سمعت عن ابن عباس وقتادة عدل الأكثرون عن الاستدلال بها على ذلك إلى الاستدلال بالأخبار،
Celâl es-Süyûtî'nin el-Ahkâm'ında, Şâfiî'nin abdestsiz kimsenin Mushaf'a dokunmasını menetmek için bu ayeti delil getirdiği zikredilmiştir ki bu da onun bu tercihi benimsediğini gösterir. Cümlenin meknûn kitaba veya Kur'an'a sıfat kılınması ihtimaline ve İbn Abbas ile Katâde'den işittiğin üzere 'muttahharûn'dan maksadın mukarreb melekler aleyhimüsselâm olma ihtimaline binaen, çoğunluk bu hüküm için ayetle istidlal etmekten vazgeçip hadislerle istidlal etmeye yönelmiştir.
فقد أخرج الامام مالك وعبد الرزاق وابن أبي داود وابن المنذر عن عبد الله بن أبي بكر عن أبيه قال في كتاب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لعمرو بن حزم «ولا تمس القرآن إلا على طهور» .
Nitekim İmam Mâlik, Abdürrezzâk, İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Münzir, Abdullah b. Ebî Bekir vasıtasıyla babasından, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Amr b. Hazm'a yazdığı mektupta: «Kur'an'a ancak temiz üzere olan dokunsun» buyurduğunu rivayet etmişlerdir.
وأخرج الطبراني وابن مردويه عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ: لا يمس القرآن إلا طاهر»
Taberânî ve İbn Merdûye de İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Kur'an'a ancak temiz olan dokunur.»
إلى غير ذلك، وقال بعضهم: يجوز أن يؤخذ منع مس غير الطاهر القرآن من الآية على الاحتمالين الآخرين أيضا، وذلك لأنها أفادت تعظيم شأن القرآن وكونه كريما، والمس بغير طهر مخل بتعظيمه فتأباه الآية وهو كما ترى، وأطال الإمام الكلام في هذا المقام بما لا يخفى حاله على من راجعه، نعم لا شك في دلالة الآية على عظم شأن القرآن ومقتضى ذلك الاعتناء بشأنه ولا ينحصر الاعتناء بمنع غير الطاهر عن مسه بل يكون بأشياء كثيرة كالإكثار من تلاوته والوضوء لها وأن لا يقرأه الشخص وهو متنجس الفم فإنه مكروه.
Ve benzeri [rivayetler mevcuttur]. Bazıları şöyle demiştir: Taharetsiz kimsenin Kur'an'a dokunmasının menedilmesi hükmü, diğer iki ihtimale göre de ayetten çıkarılabilir; zira ayet Kur'an'ın şanının yüceliğini ve onun kerîm olduğunu ifade etmiştir. Taharetsiz dokunmak ise onun tazimine halel getirir; dolayısıyla ayet buna engel olur. Nitekim görüyorsun. İmam (Râzî) bu makamda, müracaat eden kimseye durumu gizli kalmayacak şekilde sözü uzatmıştır. Evet, ayetin Kur'an'ın şanının yüceliğine delalet ettiğinde şüphe yoktur; bunun gereği ise onun şanına ihtimam göstermektir. İhtimam göstermek sadece temiz olmayanın ona dokunmasını engellemekle sınırlı değildir; bilakis onun tilavetini çoğaltmak, tilavet için abdest almak ve ağzı necis iken onu okumamak —ki bu mekruhtur— gibi birçok şeyle olur.
وقيل: حرام كالمس باليد المتنجسة، وكون القراءة في مكان نظيف، والقارئ مستقبل القبلة متخشعا بسكينة ووقار مطرقا رأسه، والاستياك لقراءته، والترتيل، والتدبر، والبكاء، أو التباكي، وتحسين الصوت بالقراءة وأن لا يتخذه معيشة، وأن يحافظ على أن لا ينسى آية أوتيها منه،
Denildi ki: Necis elle dokunmak gibi haramdır. [Yine bu ihtimam]; okumanın temiz bir mekânda olması, okuyanın kıbleye yönelmesi, sükûnet ve vakar ile huşu içinde başını öne eğmesi, kıraat için misvak kullanılması, tertil, tedebbür, ağlamak veya ağlar gibi yapmak, okurken sesi güzelleştirmek, onu bir geçim vasıtası kılmamak ve kendisinden kendisine verilmiş bir ayeti unutmamaya özen göstermek [ile olur].
فقد أخرج أبو داود وغيره «عرضت عليّ ذنوب أمتي فلم أر ذنبا أعظم من سورة القرآن أو آية أوتيها رجل ثم نسيها
Nitekim Ebû Dâvûd ve başkaları: «Ümmetimin günahları bana arz edildi; bir kimseye Kur'an'dan bir sure yahut ayet verilip de sonra onu unutmasından daha büyük bir günah görmedim» [hadisini] rivayet etmiştir.
، وأن لا يجامع بحضرته فإن أراد ستره، وأن لا يضع غيره من الكتب السماوية وغيرها فوقه، وأن لا يقلب أوراقه بأصبع عليها بزاق ينفصل منه شيء فقد قيل بكفر من يفعل ذلك إلى أمور أخر مذكورة في محالها، وفي وجوب كون القارئ طاهرا من الأحداث خلاف، فعن ابن عباس في رواية أنه يجوز للجنب قراءة القرآن، وروي ذلك أيضا عن الإمام أبي حنيفة، وعن ابن عمر أحب إلي أن لا يقرأ إلا طاهر وكأنهم اعتبروه كسائر الأذكار والفرق مثل الشمس ظاهر.
Ve onun huzurunda cinsel ilişkide bulunmamak —eğer isterse onu örter—, semavi olsun veya olmasın diğer kitapları onun üzerine koymamak ve sayfalarını kendisinden bir şey bulaşacak tükürüklü parmakla çevirmemek —zira bunu yapanın kâfir olacağı bile söylenmiştir— gibi kendi yerlerinde zikredilen diğer hususlar [ile ihtimam gösterilir]. Okuyanın hadeslerden temiz olmasının vacip olup olmadığında ihtilaf vardır. Bir rivayette İbn Abbas'tan cünüp kimsenin Kur'an okumasının caiz olduğu rivayet edilmiştir; bu aynı şekilde İmam Ebû Hanîfe'den de rivayet edilmiştir. İbn Ömer'den ise 'ancak temiz olanın okuması bana daha sevimlidir' dediği rivayet edilmiştir. Sanki onlar bunu diğer zikirler gibi kabul etmişlerdir; oysa aradaki fark güneş gibi açıktır.
وقرأ عيسى «المطهرون» اسم مفعول مخففا من أطهر، ورويت عن نافع وأبي عمرو، وقرأ سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه «المطهّرون» بتخفيف الطاء وتشديد الهاء وكسرها اسم فاعل من طهر أي الْمُطَهَّرُونَ أنفسهم، أو غيرهم بالاستغفار لهم والإلهام، وعنه أيضا «المطّهّرون» بتشديدهما وأصله المتطهرون فأدغم التاء بعد إبدالها في الطاء ورويت عن الحسن وعبد الله بن عون، وقرىء المتطهرون على الأصل تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ صفة أخرى للقرآن أي منزل، أو وصف بالمصدر لأنه ينزل نجوما من بين سائر كتب الله تعالى فكأنه في نفسه تنزيل ولذلك أجري مجرى بعض أسمائه فقيل جاء في التنزيل كذا ونطق به التنزيل.
Îsâ, 'athara' (أطهر) fiilinden ismi meful olarak tâ harfini şeddesiz bir şekilde «el-Mutharûn» (المطهرون) okumuştur; bu Nâfi' ve Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Selmân el-Fârisî radıyallâhu teâlâ anh ise 'tahhara' (طهّر) fiilinden ismi fail olarak tâ'nın tahfifi, he'nin teşdidi ve kesresiyle «el-Mutahhirûn» (المطهّرون) okumuştur; yani 'kendilerini temizleyenler' veya 'istiğfar ve ilham yoluyla başkalarını temizleyenler' demektir. Yine ondan her iki harfin teşdidiyle «el-Muttahhirûn» (المطّهّرون) okuduğu rivayet edilmiştir; aslı 'el-mütetahhirûn'dur (المتطهرون), tâ harfi taya tebdil edildikten sonra taya idgam edilmiştir; bu kırâat Hasan ve Abdullah b. Avn'dan da rivayet edilmiştir. Aslı üzere «el-Mütetahhirûn» şeklinde de okunmuştur. { تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } Kur'an için diğer bir sıfattır; yani 'indirilmiştir' veya Allah Teâlâ'nın diğer kitapları arasından peyderpey indirildiği için masdar ile vasıflanmıştır; sanki o bizatihi bir tenzildir. Bu sebeple onun bazı isimleri mesabesinde tutulmuş ve 'Tenzil'de şöyle geldi', 'Tenzil bunu telaffuz etti' denilmiştir.
وجوز كونه خبر مبتدأ محذوف أي هو تنزيل على الاستئناف، وقرىء تنزيلا بالنصب على نزل تنزيلا.
İstînâf olarak 'O bir tenzildir' takdirinde mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür. 'Nezzele tenzîlen' takdiriyle mansûb olarak «tenzîlen» şeklinde de okunmuştur.
أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أي أتعرضون فبهذا الحديث الذي ذكرت نعوته الجليلة الموجبة لإعظامه وإجلاله والإيمان بما تضمنه وأرشد إليه وهو القرآن الكريم أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ متهاونون به كمن يدهن في الأمر أي يلين جانبه ولا يتصلب فيه تهاونا به، وأصل الادهان كما قيل: جعل الأديم ونحوه مدهونا بشيء من الدهن ولما كان ذلك ملينا لينا محسوسا يراد به اللين المعنوي على أنه تجوز به عن مطلق اللين أو استعير له، ولذا سميت المداراة مداهنة وهذا مجاز معروف ولشهرته صار حقيقة عرفية، ولذا تجوز به هنا عن التهاون أيضا لأن المتهاون بالأمر لا يتصلب فيه وعن ابن عباس والزجاج مُدْهِنُونَ أي مكذبون وتفسيره بذلك لأن التكذيب من فروع التهاون.
{ أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ } yani 'Siz yüz mü çeviriyorsunuz da yüceltilmesini, saygı gösterilmesini, ihtiva ettiği ve irşad ettiği şeylere iman edilmesini gerektiren o yüce vasıfları zikredilen bu söze —ki o Kur'an-ı Kerîm'dir— karşı mı { أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } onu hafife alıyorsunuz?' Bir işte 'idhan' eden (yağcılık/gevşeklik yapan) kimse gibi; yani onu hafife alarak yumuşak davranır, o hususta sert ve kararlı durmaz. Denildiği üzere idhânın aslı, deriyi ve benzerini yağdan bir şeyle yağlanmış kılmaktır. Bu işlem hissedilir bir yumuşatma sağladığı için, mutlak yumuşaklıktan mecaz kılınarak veya onun için istiare yapılarak manevi yumuşaklık kastedilmiştir. Bu sebeple müdârâya 'müdâhene' adı verilmiştir; bu meşhur bir mecazdır ve şöhretinden dolayı örfî bir hakikat olmuştur. Dolayısıyla burada da hafife almaktan mecaz yapılmıştır; zira bir işi hafife alan kimse o işte kararlı ve tavizsiz durmaz. İbn Abbas ve Zeccâc'dan «müdhinûn» kelimesinin 'yalanlayıcılar' [manasında olduğu] nakledilmiştir; bu şekilde tefsir edilmesi yalanlamanın hafife almanın bir neticesi olmasındandır.
وعن مجاهد أي منافقون في التصديق به تقولون للمؤمنين آمنا به وإذا خلوتم إلى إخوانكم قلتم: إنا معكم والخطاب عليه للمنافقين وما قدمناه أولى، والخطاب عليه للكفار كما يقتضيه السياق.
Mücâhid'den: 'Yani onu tasdikte münafıklık ediyorsunuz; müminlere «Ona iman ettik» diyorsunuz, şeytanlarınızla baş başa kaldığınızda ise «Biz sizinle beraberiz» diyorsunuz' [şeklinde rivayet edilmiştir]. Buna göre hitap münafıklaradır; ancak bizim önce zikrettiğimiz görüş daha evladır ve bağlamın gerektirdiği üzere hitap kâfirlere yöneliktir.
وجوز أن يراد بهذا الحديث ما تحدثوا به من قبل في قوله سبحانه: وكانوا يقولون أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ [الواقعة: ٤٧، ٤٨] فالكلام عود إلى ذلك بعد رده كأنه قيل: أفبهذا الحديث الذي تتحدثون به في إنكار البعث أنتم مدهنون أصحابكم أي تعلمون خلافه وتقولونه مداهنة أم أنتم به جازمون وعلى الإصرار عليه عازمون، ولا يخفى بعده، وفيه مخالفة لسبب النزول وستعلمه قريبا إن شاء الله تعالى وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ شكركم
'Bu hadis' ile, Yüce Allah'ın: { وكانوا يقولون أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ } “Ve şöyle diyorlardı: 'Biz ölüp bir toprak ve kemik yığını haline geldikten sonra, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Önceki atalarımız da mı?'” [Vâkıa: 47, 48] kavlinde daha önce konuştukları şeyin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Bu durumda söz, onu reddettikten sonra tekrar ona bir dönüştür; sanki şöyle denilmiştir: 'Yeniden dirilmeyi inkâr hususunda aranızda konuştuğunuz bu söze karşı siz arkadaşlarınıza müdâhene mi ediyorsunuz —yani aksini bildiğiniz halde yağcılık olsun diye mi söylüyorsunuz— yoksa onda kesin inançlı ve üzerinde ısrarcı mısınız?' Ancak bu ihtimalin uzaklığı gizli değildir; ayrıca nüzul sebebine de aykırıdır ki inşâallahu teâlâ onu yakında öğreneceksin. { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ } şükrünüzü [kılıyorsunuz]
أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ تقولون مطرنا بنوء كذا وكذا وبنجم كذا وكذا، أخرج ذلك الإمام أحمد والترمذي وحسنه والضياء في المختارة وجماعة عن علي كرم الله تعالى وجهه عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم
{ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } 'Falanca ve filanca yıldız batımı (nev') ile falanca ve filanca yıldız sayesinde bize yağmur yağdırıldı' diyorsunuz. Bunu İmam Ahmed, Tirmizî —ve hasen olduğunu belirtmiştir—, Ziyâ el-Muhtâre'de ve bir topluluk Ali kerremallâhu teâlâ vecheh vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir.
هو إما إشارة منه ﵊ إلى أن في الكلام مضافا مقدرا أي شكر رزقكم أو إشارة إلى أن الرزق مجاز عن لازمه وهو الشكر، وحكى الهيثم بن عدي أن من لغة ازدشنوءة ما رزق فلان فلانا بمعنى شكره، ونقل عن الكرماني أنه نقل في شرح البخاري أن الرزق من أسماء الشكر واستبعد ذلك ولعله هو ما حكاه الهيثم،
Bu, ya onun aleyhisselâm sözde takdir edilmiş bir muzaf olduğuna —yani 'rızkınızın şükrü' manasına— işaretidir ya da rızkın kendi lazımı olan şükürden mecaz olduğuna işarettir. Heysem b. Adî, Ezd-i Şenûe lügatinde 'falanca falancayı rızıklandırdı' ifadesinin ona şükretti manasında olduğunu nakletmiştir. Kirmânî'den, Sahîh-i Buhârî şerhinde rızkın şükrün isimlerinden biri olduğunu naklettiği aktarılmış ve bu uzak görülmüştür; belki de bu, Heysem'in naklettiği şeydir.
وفي البحر وغيره أن عليا كرم الله تعالى وجهه وابن عباس قرآ- شكركم- بدل رِزْقَكُمْ
el-Bahr'da ve diğer kaynaklarda Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ile İbn Abbas'ın { رِزْقَكُمْ } yerine «şükraküm» şeklinde okudukları zikredilmiştir.
وحمله بعض شراح البخاري على التفسير من غير قصد للتلاوة وهو خلاف الظاهر،
Buhârî şârihlerinden bazıları bunu tilavet kastı olmaksızın tefsire hamletmiştir; ancak bu, zahire aykırıdır.
وقد أخرج ابن مردويه عن أبي عبد الرحمن السلمي قال: قرأ علي كرم الله تعالى وجهه «الواقعة» في الفجر فقال: «وتجعلون- شكركم- أنكم تكذبون» فلما انصرف قال: إني قد عرفت أنه سيقول قائل لم قرأها هكذا إني سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقرأ كذلك كانوا إذا أمطروا قالوا: أمطرنا بنوء كذا وكذا فأنزل الله تعالى- وتجعلون- شكركم أنكم إذا مطرتم تكذبون-
İbn Merdûye Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ali kerremallâhu teâlâ vecheh sabah namazında Vâkıa suresini okudu ve «Ve tec'alûne şükraküm enneküm tükezzibûn» dedi. Namazı bitirince şöyle buyurdu: 'Biliyorum ki birisi çıkıp «Bunu niçin böyle okudu?» diyecek. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in böyle okuduğunu işittim. Onlar yağmur yağdığında «Bize falanca ve filanca yıldız batımı sayesinde yağmur yağdırıldı» derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: «Ve tec'alûne şükraküm enneküm» —yani size yağmur yağdırıldığında yalanlamanızı— indirdi.'
ومعنى جعل شكرهم التكذيب جعل التكذيب مكان الشكر فكأنه عينه عندهم فهو من باب.
Şükürlerini yalanlama kılmalarının manası; yalanlamayı şükrün yerine koymalarıdır, öyle ki sanki onların katında şükrün ta kendisi olmuştur. Bu şu kabildendir:
تحية بينهم ضرب وجيع ومنه قول الراجز:
'Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur.' Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:
وكان شكر القوم عند المنن ... كي الصحيحات وفقء الأعين
'Kavmin iyilikler karşısındaki şükrü ... Sağlam [develeri] dağlamak ve gözleri oymak oldu.'
وأكثر الروايات أن قوله تعالى: وَتَجْعَلُونَ إلخ نزل في القائلين: مطرنا بنوء كذا من غير تعرض لما قبل.
Rivayetlerin çoğuna göre, Yüce Allah'ın { وَتَجْعَلُونَ } ilâ ahirihî kavli, öncesine temas edilmeksizin, 'bize falanca yıldız batımı ile yağmur yağdırıldı' diyenler hakkında inmiştir.
وأخرج مسلم وابن المنذر وابن مردويه عن ابن عباس قال: «مطر الناس على عهد رسول الله ﷺ فقال النبي ﵊: أصبح من الناس شاكر ومنهم كافر قالوا: هذه رحمة وضعها الله وقال بعضهم: لقد صدق نوء كذا فنزلت هذه الآية فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ [الواقعة: ٧٥] حتى بلغ وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ.
Müslim, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında insanlara yağmur yağdı. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: 'İnsanlardan kimi şükredici, kimi de nankör/kâfir olarak sabahladı. Bazıları: Bu, Allah'ın indirdiği bir rahmettir dedi; bazıları da: Falanca yıldızın batımı doğru çıktı dedi' buyurdu. Bunun üzerine: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” [Vâkıa: 75] ayetinden { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı (şükrünüzü) yalanlamanızdan mı ibaret kılıyorsunuz?” ayetine kadar indi.»
وأخرج نحوه ابن عساكر في تاريخه عن عائشة رضي الله تعالى عنها وكان ذلك على ما أخرج ابن أبي حاتم عن أبي عروة رضي الله تعالى عنه في غزوة تبوك نزلوا الحجر فأمرهم ﷺ أن لا يحملوا من مائه شيئا ثم ارتحلوا ونزلوا منزلا آخر وليس معهم ماء فشكوا ذلك إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقام ﵊ فصلى ركعتين ثم دعا فأمطروا وسقوا فقال رجل من الأنصار يتهم بالنفاق: إنما مطرنا بنوء كذا فنزل ما نزل
Bunun benzerini İbn Asâkir Târîh'inde Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet etmiştir. Bu durum İbn Ebî Hâtim'in Ebû Urve radıyallâhu teâlâ anh'den rivayet ettiğine göre Tebük Gazvesi'nde olmuştu: Hicr'e indiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun suyundan hiçbir şey almamalarını emretti. Sonra hareket edip başka bir konak yerine indiler ve yanlarında su yoktu. Durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler. O aleyhisselâm kalkıp iki rekât namaz kıldı ve dua etti; bunun üzerine onlara yağmur yağdı ve suya kandılar. Münafıklıkla itham edilen Ensâr'dan bir adam: 'Bize ancak falanca yıldız batımı sayesinde yağmur yağdırıldı' dedi. Bunun üzerine inen ayetler indi.
، ولعل جمعا من الكفار قالوا نحو ذلك أيضا بل هم لم يزالوا يقولون ذلك، والأخبار متضافرة على أن الآية في القائلين بالأنواء، بل قال ابن عطية: أجمع المفسرون على أنها توبيخ لأولئك، وظاهر مقابلة الشكر بالكفر في الحديث السابق أن المراد بالكفر كفران النعمة إذا أضيفت لغير موجدها ﷻ وقد صح ذكره مع الإيمان،
Muhtemelen kâfirlerden bir topluluk da buna benzer şeyler söylemiştir; bilakis onlar bunu söyleyip durmaktaydılar. Rivayetler ayetin yıldızların hareketlerine yağmur isnat edenler (envâ ehli) hakkında indiği hususunda birbirini desteklemektedir. Hatta İbn Atiyye: 'Müfessirler, ayetin onlara yönelik bir azarlama olduğu hususunda icmâ etmişlerdir' demiştir. Önceki hadiste şükrün küfürle karşılanmasının zahiri, nimet onu var edene celle celâluhu isnat edilmediğinde küfürden maksadın küfrân-ı nimet (nimetin inkârı/nankörlük) olduğunu gösterir; zira onun iman ile birlikte zikredilmesi sahih olmuştur.
أخرج البخاري ومسلم وأبو داود والنسائي وغيرهم عن زيد بن خالد الجهني قال: صلى بنا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الصبح بالحديبية في إثر سماء كانت من الليل فلما سلم أقبل علينا فقال: هل تدرون ما قال ربكم في هذه الليلة؟ قالوا: الله ورسوله أعلم فقال: قال: ما أنعمت على عبادي نعمة إلا أصبح فريق منهم بها كافرين فأما من آمن بي وحمدني على سقياي فذلك الذي آمن بي وكفر بالكواكب وأما من قال مطرنا بنوء كذا وكذا فذلك الذي آمن بالكوكب وكفر بي»
Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve başkaları Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den rivayet etmişlerdir, o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'de geceleyin yağan bir yağmurun ardından bize sabah namazını kıldırdı. Selam verince yüzünü bize dönüp: 'Rabbinizin bu gece ne buyurduğunu biliyor musunuz?' dedi. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ buyurdu ki: Kullarıma verdiğim her nimette mutlaka onlardan bir fırka o nimetle kâfir olarak sabahlar. Bana iman edip beni yağmurumdan dolayı öven kimse; işte o, bana iman etmiş ve yıldızları inkâr etmiştir. «Bize falanca ve filanca yıldız batımı sebebiyle yağmur yağdırıldı» diyen kimse ise; işte o, yıldıza iman etmiş ve beni inkâr etmiştir.'»
والآية على القول بنزولها في قائلي ذلك ظاهرة في كفرهم المقابل للإيمان فكأنهم كانوا يقولونه عن اعتقاد أن الكواكب مؤثرة حقيقة موجدة للمطر وهو كفر بلا ريب بخلاف قوله مع اعتقاد أنه من فضل الله تعالى، والنوء ميقات وعلامة له فإنه ليس بكفر، وقيل: تسميته كفرا لأنه يفضي إليه إذا اعتقد أنه مؤثر حقيقة.
Bunu söyleyenler hakkında indiği görüşüne göre ayet, onların imanın mukabili olan küfürleri hususunda zahirdir; sanki onlar bunu, yıldızların hakiki müessir ve yağmuru var edici olduğuna inanarak söylüyorlardı ki bu şüphesiz küfürdür. Bunun, Allah Teâlâ'nın bir lütfu olduğuna inanıp yıldız batımının ise sadece bir vakit ve onun için bir alamet olduğunu düşünerek söylenmesi ise küfür değildir. Denildi ki: Hakiki müessir olduğuna inanıldığı takdirde ona götüreceği için küfür olarak isimlendirilmiştir.
هذا وقيل: معنى الآية- وتجعلون شكركم- لنعمة القرآن- أنكم تكذبون- به، ويشير إلى ذلك ما رواه قتادة عن الحسن: بئس ما أخذ القوم لأنفسهم لم يرزقوا من كتاب الله تعالى إلا التكذيب.
Bununla birlikte denildi ki: Ayetin manası 'Kur'an nimetine şükrünüzü, onu yalanlamanız [kılıyorsunuz]' şeklindedir. Katâde'nin Hasan'dan rivayet ettiği şu söz de buna işaret etmektedir: 'O topluluk kendileri için ne kötü bir pay aldılar; Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan yalanlamaktan başka bir nasip almadılar.'
وفي الإرشاد أنه الأوفق لسياق النظم الكريم وسباقه، وأقول ما قدمناه تفسير مأثور نطقت به السنة المقبولة، وذهب إليه الجمهور وليس فيه ما يأبى إرادة معنى مطابق لسبب النزول وموافق لسياق النظم الكريم وسباقه، وذلك بأن يقال: إنه ﷿ بعد أن وصف القرآن بما دل على جلالة شأنه وعزة مكانه وأشعر باشتماله على ما فيه تزكية النفوس وتحليتها بما يوجب كمالها من العقائد الحقة ونحوها حيث قال سبحانه: تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ فعبر جل وعلا عن ذاته سبحانه بلفظ الرب الدال على التربية وهي تبليغ الشيء إلى كماله شيئا فشيئا.
el-İrşâd'da bunun yüce nazmın öncesine ve sonrasına en uygun [anlam] olduğu zikredilmiştir. Ben de derim ki: Önceden sunduğumuz görüş, makbul sünnetin ifade ettiği ve cumhurun benimsediği me'sûr bir tefsirdir; onda nüzul sebebine mutabık, yüce nazmın öncesine ve sonrasına uygun bir mananın kastedilmesine engel olacak hiçbir durum yoktur. Şöyle ki: O azze ve celle, Yüce Zatını bir şeyi peyderpey kemaline ulaştırmak demek olan terbiyeye delalet eden 'Rab' lafzıyla ifade ederek: { تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbinden indirilmedir” buyurduğu yerde Kur'an'ı şanının yüceliğine ve makamının üstünlüğüne delalet eden vasıflarla niteleyip onun hak akideler ve benzeri nefisleri arındıran ve onları kemale erdiren şeyleri ihtiva ettiğini hissettirdikten sonra;
وقد يستفاد ذلك من وصفه بكريم بناء على أن المراد به نفاع جم المنافع فإنه لا منفعة أجل مما ذكر وكان قد ذكر ﷿ غير بعيد ما يدل على أنه تعالى هو المنزل لماء المطر لا غيره سبحانه استقلالا ولا اشتراكا قال عز قائلا:
ki bu mana, 'kerîm' vasfından da —ondan maksadın çok faydalı ve menfaatleri bol olduğu esasına binaen— anlaşılabilir; zira zikredilenden daha yüce bir menfaat yoktur; ayrıca O azze ve celle çok geçmeden yağmur suyunu O'ndan başkasının müstakil olarak veya ortaklaşa indirmediğine, bilakis bizzat Kendisinin indirdiğine delalet eden hususları zikretmişti. Sözün sahibi olan Yüce Allah şöyle buyurdu:
أفبهذا القرآن الجليل الشأن المشتمل على العقائد الحقة المرشد إلى ما فيه نفعكم أنتم متهاونون فلا تشكرون الله تعالى عليه وتجعلون بدل شكركم أنكم تكذبون به، ومن ذلك أنكم تقولون إذا مطرتم مطرنا بنوء كذا وكذا فتسندون إنزال المطر إلى الكواكب وقد أرشدكم غير مرة إلى ما يأبى ذلك من العقائد وهداكم إلى أنه تعالى هو المنزل للمطر لا الكواكب ولا غيرها أصلا- فما جاء من تفسير تكذبون بتقولون مطرنا بنوء كذا وكذا ليس المراد منه إلا بيان نوع
'Hak akideleri ihtiva eden, sizin menfaatinize olan şeylere rehberlik eden şanı yüce bu Kur'an'ı mı siz hafife alıyorsunuz da ona karşı Allah Teâlâ'ya şükretmiyorsunuz ve şükrünüzün yerine onu yalanlamanızı koyuyorsunuz? Size yağmur yağdığında «Bize falanca ve filanca yıldız batımı ile yağmur yağdırıldı» diyerek yağmurun indirilmesini yıldızlara isnat etmeniz de bundandır. Oysa O, buna mani olan inançlara sizi defalarca irşad etmiş ve yağmuru indirenin yıldızlar yahut kesinlikle başka bir şey değil, bizzat Allah Teâlâ olduğuna sizi hidayet etmiştir.' Dolayısıyla «tükezzibûn» kelimesinin 'bize falanca ve filanca yıldız batımı ile yağmur yağdırıldı dersiniz' şeklinde tefsir edilmesinden maksat,
اقتضاه الحال من التكذيب بالقرآن المنعوت بتلك النعوت الجليلة وكون ذلك على الوجه الذي يزعمه الكفار تكذيبا به مما لا ينتطح فيه كبشان، وهذا لا تمحل فيه، وقد يقال على تقدير أن يراد بالرزق المطر وكون تُكَذِّبُونَ على معنى تكذبون بكونه- أي المطر- من الله تعالى حيث تنسبونه إلى الأنواء وإن لم أقف على التصريح به في أثر يعول عليه، المعنى أفبهذا القرآن الجليل المرشد إلى أن كل نعمة منه تعالى لا غير المصرح عن قريب بأنه المنزل للمطر وحده أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ أي تكذبون على ما سمعت عن ابن عباس والزجاج ومن ذلك أنكم تَجْعَلُونَ موضع شكر ما يرزقكم من المطر وينزله لكم أنكم تكذبون بكونه من الله تعالى وتنسبونه إلى الأنواء، والتبكيت الآتي مبني على تكذيبهم بالقرآن المفهوم من تُكَذِّبُونَ أو من قوله سبحانه: أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ لكن التكذيب به باعتبار التكذيب ببعض ما نطق به بما سبق وتوقف المراد بالآية على الخبر غير بدع في القرآن الكريم، وحال عطف تَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ على ما قبله لا يخفى على نبيه، فتأمل والله تعالى الموفق لفهم كتابه الكريم.
o yüce vasıflarla vasıflanmış olan Kur'an'ı yalanlamanın halin gerektirdiği bir türünü beyan etmekten ibarettir. Bunun, kâfirlerin iddia ettiği şekilde cereyan etmesinin Kur'an'ı bir yalanlama olduğu hususunda ise iki koç bile tokuşmaz (en ufak bir şüphe yoktur). Bunda hiçbir zorlama (tekellüf) yoktur. Rızık ile yağmurun kastedildiği ve her ne kadar itimat edilen bir eserde açıkça belirtildiğine rastlamasam da «tükezzibûn» ifadesinin yağmuru yıldızların batımına nispet ettiğinizde onun —yani yağmurun— Allah Teâlâ'dan olduğunu yalanlamanız manasında olduğu takdirine göre mana şöyle de açıklanabilir: 'Her nimetin yalnızca O'ndan Teâlâ olduğunu irşad eden ve az önce yağmuru tek başına indirenin Kendisi olduğunu açıkça bildiren bu yüce Kur'an'ı mı siz hafife alıyorsunuz —yani İbn Abbas ve Zeccâc'dan işittiğin üzere yalanlıyorsunuz—? Size rızık olarak verdiği ve indirdiği yağmura şükretme yerine, onun Allah Teâlâ'dan olduğunu yalanlayıp yıldızların batımına nispet etmeniz de bundandır.' Gelecek olan azarlama da «tükezzibûn» ifadesinden veya Yüce Allah'ın { أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } kavlinden anlaşılan Kur'an'ı yalanlamaları üzerine kuruludur. Ancak Kur'an'ı yalanlama, daha önce geçen Kur'an'ın bildirdiği bazı hususları yalanlamak itibariyledir. Ayette kastedilenin hadise bağlı olması ise Kur'an-ı Kerîm'de emsalsiz bir şey değildir. { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } ifadesinin öncesine atfedilme durumu ise basiret sahibine gizli kalmaz. Düşün; Yüce Kitabını anlamaya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.
وقرأ المفضل عن عاصم «تكذبون» بالتخفيف من الكذب وهو قولهم في القرآن إنه- وحاشاه- افتراء ويرجع إلى هذا قولهم في المطر: إنه من الأنواء لأن القرآن ناطق بخلافه، وقوله تعالى: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ إلخ تبكيت كما سمعت وذلك باعتبار تكذيبهم بما نطق به قوله تعالى: نَحْنُ خَلَقْناكُمْ إلخ أعني الآيات الدالة على كونهم تحت ملكوته تعالى من حيث ذواتهم ومن حيث طعامهم وشرابهم وسائر أسباب معايشهم- ولولا- للتحضيض بإظهار عجزهم، وإِذا ظرفية، والْحُلْقُومَ مجرى الطعام وضمير بَلَغَتِ للنفس لانفهامها من الكلام وإن لم يجر لها ذكر قبل، والمراد بها الروح بمعنى البخار المنبعث عن القلب دون النفس الناطقة فإنها لا توصف بما ذكر وكأنه مبني على القول بتجرد النفس الناطقة وهي المسماة بالروح الأمرية، وأنها لا داخل البدن ولا خارجه ولا تتصف بصفات الأجسام كالصعود والنزول وغيرهما على ما اختاره حجة الإسلام الغزالي وجماعة من المحققين، ومذهب السلف أن النفس الناطقة وهي الروح المشار إليها بقوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الإسراء: ٨٥] جسم لطيف جدا سار في البدن سريان ماء الورد في الورد وهو حي بنفسه يتصف بالخروج والدخول وغيرهما من صفات الأجسام وقد رد العلامة ابن القيم قول الغزالي ومن وافقه بأدلة كثيرة ذكرها في كتابه الروح، ووصفها ببلوغ الحلقوم عليه ظاهر.
Mufaddal Âsım'dan «tekzibûn» şeklinde şeddesiz olarak kizb masdarından okumuştur; bu da onların Kur'an hakkında —hâşâ— 'Bu bir uydurmadır' demeleridir. Onların yağmur hakkında 'O yıldız batımındandır' demeleri de buna döner; zira Kur'an bunun aksini bildirmektedir. Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } ilâ ahirihî kavli işittiğin üzere bir azarlamadır; bu da Yüce Allah'ın: { نَحْنُ خَلَقْناكُمْ } ilâ ahirihî kavlinin bildirdiği şeyleri —yani bizzat kendi varlıkları, yiyecekleri, içecekleri ve diğer geçim vasıtaları bakımından Allah Teâlâ'nın hâkimiyeti altında olduklarını gösteren ayetleri— yalanlamaları itibariyledir. 'Levlâ' (لولا) acizliklerini ortaya koymak için tahdîd (teşvik/meydan okuma) içindir. 'İzâ' (إذا) zarftır. 'Hulkûm' (الْحُلْقُومَ) yemek borusudur. { بَلَغَتِ } fiilindeki zamir, daha önce zikri geçmese de sözden anlaşıldığı için nefse/cana aittir. Nefis ile kastedilen ise nâtık nefis değil, kalpten yayılan buhar anlamındaki ruhtur; zira nâtık nefis zikredilen hususla vasıflanmaz. Bu [ayrım], Hüccetü'l-İslâm Gazâlî ve muhakkiklerden bir grubun tercih ettiği üzere, 'emrî ruh' olarak isimlendirilen nâtık nefsin soyut (mücerred) olduğu, bedenin ne içinde ne dışında bulunduğu ve yükselme, inme ve benzeri cisimlere ait sıfatlarla nitelenemeyeceği görüşüne dayanır gibidir. Selef'in mezhebi ise nâtık nefsin —ki Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” [İsrâ: 85] kavlinde işaret edilen ruhtur— gül suyunun gülde dolaşması gibi bedende dolaşan çok latif bir cisim olduğu, bizatihi diri olup çıkmak, girmek ve cisimlerin diğer sıfatlarıyla vasıflandığı yönündedir. Allâme İbnü'l-Kayyim, Kitâbü'r-Rûh adlı eserinde zikrettiği birçok delille Gazâlî'nin ve ona muvafakat edenlerin görüşünü reddetmiştir. Ruhun boğaza ulaşmakla vasıflanması bu görüşe göre gayet açıktır.
وأما على القول بالتجرد وعدم التحيز فقيل: المراد به ضعف التعلق بالبدن وقرب انقطاعه عنه فكأنه قيل: فلولا إذا حان انقطاع تعلق الروح بالبدن وَأَنْتُمْ أيها الخاسرون حول صاحبها حِينَئِذٍ أي حين إذ بلغت الحلقوم ووصلت إليه أو حان انقطاع تعلقها تَنْظُرُونَ إلى ما يقاسيه من الغمرات، وقيل: تَنْظُرُونَ حالكم ووجهه أنهم يعلمون أن ما جرى عليه يجري عليهم فكأنهم شاهدوا حال أنفسهم وليس بذاك.
Tecerrüd (maddeden soyut olma) ve mekândan münezzeh olma görüşüne göre ise denildi ki: Bundan maksat [ruhun] bedenle olan irtibatının zayıflaması ve ondan kopma vaktinin yaklaşmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Ruhun bedenle irtibatının kesilme vakti geldiğinde,' { وَأَنْتُمْ } 've siz ey hüsrana uğrayanlar onun sahibinin etrafında,' { حِينَئِذٍ } 'yani can boğaza gelip ona ulaştığı veya irtibatının kopma vakti geldiği anda,' { تَنْظُرُونَ } 'onun çektiği can çekişme şiddetine bakıp dururken [onu geri çevirsenize]!' Denildi ki: { تَنْظُرُونَ } 'kendi halinize bakarsınız'; bunun izahı, onun başına gelenin kendi başlarına da geleceğini bildikleri için sanki bizzat kendi hallerini müşahede etmiş gibi olmalarıdır; ancak bu [izah] pek tutarlı değildir.
وقرأ عيسى حينئذ بكسر النون اتباعا لحركة الهمزة في إذ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ أي المحتضر المفهوم من الكلام مِنْكُمْ والمراد بالقرب العلم وهو من إطلاق السبب وإرادة المسبب فإن القرب أقوى سبب للاطلاع والعلم، وقال غير واحد: المراد القرب علما وقدرة أي نحن أقرب إليه من كل ذلك منكم حيث لا تعرفون من حاله إلا ما تشاهدونه من آثار الشدّة من غير أن تقفوا على كنهها وكيفيتها وأسبابها الحقيقية ولا أن تقدروا على مباشرة دفعها إلا بما لا ينجع شيئا ونحن المستولون لتفاصيل أحواله بعلمنا وقدرتنا أو بملائكة الموت وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ لا تدركون كوننا أقرب إليه منكم لجهلكم بشؤوننا وقد علمت أن الخطاب
Îsâ, 'iz'deki hemzenin harekesine uyarak nûn'un kesresiyle «hîneizin» okumuştur. { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ } 'Biz o —sözden anlaşılan— can çekişen kimseye daha yakınız,' { مِنْكُمْ } 'sizden.' Yakınlıktan maksat ilimdir; bu, sebebin söylenip müsebbebin (sonucun) kastedilmesi kabilindendir, zira yakınlık muttali olmanın ve bilmenin en güçlü sebebidir. Birden çok âlim şöyle demiştir: Maksat ilim ve kudret bakımından yakınlıktır; yani biz ona bütün bunlarda sizden daha yakınız, nitekim siz onun halinden hakikatine, mahiyetine ve gerçek sebeplerine vâkıf olmaksızın sadece şiddet alametlerinden müşahede ettiğiniz şeyleri bilirsiniz ve hiçbir fayda vermeyen şeyler dışında o sıkıntıyı bizzat savmaya güç yetiremezsiniz. Biz ise ilmimizle, kudretimizle yahut ölüm melekleriyle onun hallerinin ayrıntılarına hâkimiz. { وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ } 'Fakat siz bizim ona sizden daha yakın olduğumuzu şanımızı bilmediğiniz için idrak edemiyorsunuz.' Hitabın kâfirlere olduğunu öğrenmiştin.
للكفار، وقيل: لا تدركون كنه ما يجري عليه على أن الاستدراك من تنظرون والابصار من البصر بالعين تجوّز به عن الإدراك أو هو من البصيرة بالقلب وقيل: أريد بأقربيته تعالى إليه منهم أقربية رسله ﷿ أي ورسلنا الذين يقبضون روحه ويعالجون إخراجها أقرب إليه منهم ولكن لا تبصرونهم فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ أي غير مربوبين من دان السلطان الرعية إذا ساسهم وتعبدهم، ومنه قيل للعبد: مدين وللأمة مدينة قال الأخطل:
Denildi ki: İstidrâkın { تَنْظُرُونَ } fiilinden olması ve 'ibsâr'ın gözle görmekten idraki kasteden bir mecaz kılınması veya kalp basiretinden olması esasına binaen [mana]: 'Onun başına gelenin hakikatini idrak edemiyorsunuz' [şeklindedir]. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın ona onlardan daha yakın olmasından maksat, elçilerinin azze ve celle yakınlığıdır; yani 'onun ruhunu kabzeden ve onu çıkarmakla uğraşan elçilerimiz ona onlardan daha yakındır, fakat siz onları görmüyorsunuz.' { فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } 'Eğer siz hesaba çekilmeyecek / bir rabbe boyun eğdirilmiş olmayacaksanız.' Bu, sultan tebaasını idare edip kendine itaat ettirdiğinde kullanılan 'dâne' fiilindendir; nitekim köleye 'medîn', cariyeye de 'medîne' denilmiştir. Ahtal şöyle demiştir:
ربت وربا في حجرها ابن مدينة ... تراه على مسحاته يتركل
'Büyüttü ve kucağında bir cariye oğlu büyüdü ... Küreğine yaslanıp ayağıyla basarak çalıştığını görürsün.'
والكلام ناظر إلى قوله تعالى: نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ [الواقعة: ٥٧] ، وقيل: هو من دان بمعنى انقاد وخضع، وتجوز به عن الجزاء كما في قولهم- كما تدين تدان- أي فلولا إن كنتم غير مجزيين وجعل ناظرا لإنكارهم البعث وليس بشيء تَرْجِعُونَها أي الروح إلى مقرها والقائلون بالتجرد يقولون أي ترجعون تعلقها كما كان أولا.
Bu söz, Yüce Allah'ın: { نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ } “Sizi biz yarattık; tasdik etseniz ya!” [Vâkıa: 57] kavline bakmaktadır. Denildi ki: İtaat etti ve boyun eğdi manasındaki 'dâne' fiilindendir; 'kema tedînu tüdân' (nasıl davranırsan öyle muamele görürsün / ne ekersen onu biçersin) sözünde olduğu gibi cezadan mecaz yapılmıştır; yani 'eğer siz cezalandırılmayacaksanız...' Bu onların dirilmeyi inkârına bakan bir mana kılınmıştır; ancak bu bir şey değildir. { تَرْجِعُونَها } 'onu —yani ruhu— karargâhına döndürsenize!' Tecerrüdü savunanlar ise 'yani onun bedenle irtibatını ilk başta olduğu gibi döndürsenize' derler.
إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في اعتقادكم عدم خالقيته تعالى فإن عدم تصديقهم بخالقيته سبحانه لهم عبارة عن تصديقهم بعدمها على مذهبهم، وفي البحر وغيره إن كنتم صادقين في تعطيلكم وكفركم بالمحيي المميت المبدئ المعيد ونسبتكم إنزال المطر إلى الأنواء دونه ﷿، وترجعون المذكور هو العامل- بإذا- الظرفية في إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ وهو المحضض عليه- بلولا- الأولى، ولولا الثانية تكرير للتأكيد، ولولا الأولى مع ما في حيزها دليل جواب الشرط الأول أعني إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ والشرط الثاني مؤكد للأول مبين له، وقدم أحد الشرطين على تَرْجِعُونَها للاهتمام والتقدير- فلولا ترجعونها إذا بلغت الحلقوم إن كنتم غير مربوبين صادقين فيما تزعمونه من الاعتقاد الباطل فلولا ترجعونها إذا بلغت الحلقوم- وحاصل المعنى أنكم إن كنتم غير مربوبين كما تقتضيه أقوالكم وأفعالكم فما لكم لا ترجعون الروح إلى البدن إذا بلغت الحلقوم وتردونها كما كانت بقدرتكم أو بواسطة علاج للطبيعة، وقوله تعالى: وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ جملة حالية من فاعل بَلَغَتِ والاسمية المقترنة بالواو لا تحتاج في الربط للضمير لكفاية الواو فلا حاجة إلى القول بأن العائد ما تضمنه حينئذ لأن التنوين عوض عن جملة أي فلولا ترجعونها زمان بلوغها الحلقوم حال نظركم إليه وما يقاسيه من هول النزع مع تعطفكم عليه وتوفركم على إنجائه من المهالك، وقوله سبحانه: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إلخ اعتراض يؤكد ما سيق له الكلام من توبيخهم على صدور ما يدل على سوء اعتقادهم بربهم سبحانه منهم، وفي جواز جعله حالا مقال.
{ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } 'Eğer Allah Teâlâ'nın yaratıcı olmadığına dair inancınızda doğru sözlü iseniz.' Zira onların Allah Teâlâ'nın kendilerini yarattığını tasdik etmemeleri, kendi mezheplerine göre yaratılışın olmadığını tasdik etmekten ibarettir. el-Bahr'da ve diğer kaynaklarda: 'Eğer تعطيل (yaratıcıyı inkâr) davanızda, dirilten, öldüren, yoktan var eden, tekrar döndüren Allah'ı inkârınızda ve yağmurun indirilmesini O'na azze ve celle değil de yıldız batımlarına nispet etmenizde doğru sözlü iseniz' [şeklinde açıklanmıştır]. Zikredilen «terci'ûnehâ» fiili, { إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } ayetindeki zarf olan «izâ»nın âmilidir ve birinci «levlâ» ile kendisi teşvik edilen/istenilen fiildir. İkinci «levlâ» ise tekit için tekrardır. Birinci «levlâ» ile onun kapsamındaki ifadeler, birinci şartın —yani { إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } şartının— cevabının delilidir. İkinci şart ise birinciyi pekiştirmekte ve onu açıklamaktadır. İki şarttan biri önemine binaen { تَرْجِعُونَها } fiilinin önüne takdim edilmiştir. Takdir şöyledir: 'Eğer bir rabbe boyun eğdirilmiş değilseniz, iddia ettiğiniz o bâtıl inançta doğru sözlü iseniz, can boğaza dayandığında onu geri döndürsenize; evet, can boğaza dayandığında onu geri döndürsenize!' Mananın özü şudur: Eğer siz söz ve fiillerinizin gerektirdiği gibi bir rabbe boyun eğdirilmiş değilseniz, can boğaza dayandığında ruhu bedene geri döndürüp kudretinizle yahut tabiata bir müdahale yoluyla onu eskisi gibi iade etsenize, size ne oluyor da bunu yapmıyorsunuz? Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ } kavli, { بَلَغَتِ } fiilinin fâilinden hâl cümlesidir. Vâv ile başlayan isim cümlesi bağlantı için zamire ihtiyaç duymaz, zira vâv yeterlidir; dolayısıyla aid zamirinin «hîneizin» ifadesinin tazammun ettiği şey olduğunu söylemeye gerek yoktur, zira tenvin cümlenin ivazıdır; yani 'ona ve ölüm sarhoşluğunun dehşetinden çektiği şeylere şefkatle bakıp onu helakten kurtarmaya can attığınız bir halde iken, canın boğaza ulaştığı vakitte onu geri çevirsenize!' Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ } ilâ ahirihî kavli ise, sözün sevk ediliş gayesi olan Rableri subhânehu hakkında kötü zanda bulunduklarını gösteren hallerinin kendilerinden sadır olmasından ötürü onları azarlamayı tekit eden bir itiraziyedir (ara cümledir). Bunun hâl cümlesi kılınmasının caiz olup olmadığı hususunda ise tartışma vardır.
وقال أبو البقاء: تَرْجِعُونَها جواب لولا الأولى، وأغنى ذلك عن جواب الثانية، وقيل: عكس ذلك.
Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Terci'ûnehâ», birinci 'levlâ'nın cevabıdır ve bu, ikincinin cevabına ihtiyaç bırakmamıştır. Bunun aksi de söylenmiştir.
وقيل: إِنْ كُنْتُمْ شرط دخل على شرط فيكون الثاني مقدما في التقدير- أي إن كنتم صادقين إن كنتم غير مربوبين فارجعوا الأرواح إلى الأبدان- وما ذكرناه سابقا اختيار جار الله وأيّا ما كان فقوله تعالى: فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ إلى آخره شروع في بيان حال المتوفى بعد الممات إثر بيان حاله عند الوفاة وضمير كانَ للمتوفى المفهوم مما مر أي فأما إن كان المتوفى الذي بين حاله من السابقين من الأزواج الثلاثة عبر عنهم بأجل أوصافهم فَرَوْحٌ أي فله روح على أنه مبتدأ خبره محذوف مقدم عليه لأنه نكرة، وقيل: خبر مبتدأ محذوف أي فجزاؤه روح أي استراحة، والفاء واقعة في جواب أما، قال بعض الأجلة: تقدير هذا الكلام مهما يكن من شيء فروح إلخ إن كان من المقربين فحذف مهما يكن من شيء، وأقيم أما مقامه ولم يحسن أن يلي الفاء أما، فأوقع الفصل بين أما والفاء بقوله سبحانه: إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ لتحسين اللفظ كما يقع الفصل بينهما بالظرف والمفعول، والفاء في فَرَوْحٌ وأخويه جواب أما دون إِنْ، وقال أبو البقاء: جواب أما فَرَوْحٌ، وأما إِنْ فاستغنى بجواب أما عن جوابها
Denildi ki: { إِنْ كُنْتُمْ } bir şartın üzerine dahil olmuş bir şarttır; bu durumda takdirde ikincisi öne alınmış olur —yani 'Eğer doğru sözlü iseniz, bir rabbe boyun eğdirilmiş değilseniz, ruhları bedenlere geri döndürün' demektir—. Bizim daha önce zikrettiğimiz izah Cârullah'ın (Zemahşerî) tercihidir. Her nasıl olursa olsun Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ } kavli ve devamı, vefat anındaki halinin beyanının hemen ardından, vefat edenin ölümden sonraki halini beyana başlamaktır. { كانَ } fiilindeki zamir, daha önce geçen ifadelerden anlaşılan vefat edene aittir; yani 'hali beyan edilen o vefat eden kimse üç sınıftan öncüler (sâbikûn) zümresinden ise' —ki onlar en yüce sıfatlarıyla ifade edilmişlerdir— { فَرَوْحٌ } 'artık ona bir ferahlık/rahatlık vardır'; bu lafız nekire olduğu için haberi öne geçmiş ve hazfedilmiş bir mübtedadır. Denildi ki: Mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'onun mükâfatı bir revh (rahatlık/ferahlık)tır.' Fâ harfi 'emmâ'nın cevabında yer almıştır. Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: Bu kelamın takdiri 'Her ne olursa olsun, eğer mukarreblerden ise bir rahatlık vardır...' şeklindedir; 'mehmâ yekün min şey'in' hazfedilmiş ve 'emmâ' onun yerine ikame edilmiştir. Fâ'nın doğrudan 'emmâ'nın peşine gelmesi uygun düşmediği için, lafzı güzelleştirmek amacıyla zarf ve meful ile aralarının ayrılması gibi 'emmâ' ile fâ'nın arası Yüce Allah'ın: { إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ } kavliyle ayrılmıştır. { فَرَوْحٌ } lafzındaki ve onun iki benzerindeki fâ harfi 'in'in değil 'emmâ'nın cevabıdır. Ebû'l-Bekâ ise şöyle demiştir: 'Emmâ'nın cevabı { فَرَوْحٌ } lafzıdır; 'in' edatına gelince, 'emmâ'nın cevabı ile onun cevabından müstağni kalınmıştır,
لأنه يحذف كثيرا، وفي البحر أنه إذا اجتمع شرطان فالجواب للسابق منهما، وجواب الثاني محذوف، فالجواب هاهنا لأما، وهذا مذهب سيبويه.
zira onun cevabı çokça hazfedilir. el-Bahr'da ise iki şart bir araya geldiğinde cevabın önce gelene ait olacağı, ikincinin cevabının ise mahzuf olacağı, dolayısıyla buradaki cevabın 'emmâ'ya ait olduğu zikredilmiştir; Sibeveyh'in mezhebi de budur.
وذهب الفارسي إلى أن المذكور جواب إِنْ وجواب أما محذوف، وله قول آخر موافق لمذهب سيبويه.
Fârisî ise zikredilen [cümlenin] 'in'in cevabı olduğu, 'emmâ'nın cevabının ise mahzuf olduğu görüşüne gitmiştir; onun Sibeveyh'in mezhebine muvafık olan başka bir görüşü de vardır.
وذهب الأخفش إلى أن المذكور جواب لهما معا، وقد أبطلنا المذهبين في شرح التسهيل انتهى، والمشهور أنه لا بد من لصوق الاسم- لأما- وهو عند الرضي وجماعة أكثري لهذه الآية، والذاهبون إلى الأول قالوا: هي بتقدير فأما المتوفى إِنْ كانَ وتعقب بأنه لا يخفى أن التقدير مستغنى عنه ولا دليل عليه إلا اطراد الحكم، ثم إن كون- أما- قائمة مقام مهما يكن أغلبي إذ لا يطرد في نحو أما قريشا فأنا أفضلها إذ التقدير مهما ذكرت قريشا فأنا أفضلها، وتمام الكلام في هذا المقام يطلب من كتب العربية.
Ahfeş ise zikredilen [cümlenin] her ikisinin birden cevabı olduğu görüşüne gitmiştir; biz Şerhu't-Teshîl'de bu iki mezhebi iptal ettik. İntihâ. Meşhur olan, ismin 'emmâ'ya bitişik olmasının zorunlu olduğudur; er-Radî ve bir topluluğa göre bu ayet sebebiyle bu durum ekserîdir (çoğunlukladır). Birinci görüşe gidenler: 'O, «fe emme'l-müteveffâ in kâne» (vefat edene gelince, eğer o ... ise) takdirindedir' demişlerdir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Gizli kalmayacağı üzere takdire ihtiyaç yoktur ve hükmün kurallı işlemesi dışında buna hiçbir delil de bulunmamaktadır. Ayrıca 'emmâ'nın 'mehmâ yekün' yerine kaim olması da ekserîdir; zira 'emmâ Kureyşen fe ene efdalühâ' (Kureyş'e gelince, ben onların en faziletlisiyim) gibi bir ifadede kurallı işlemez, çünkü buradaki takdir 'Mehmâ zekertü Kureyşen fe ene efdalühâ' (Kureyş'i her ne zaman anarsam, ben onların en faziletlisiyim) şeklindedir. Bu makamdaki sözün tamamı Arap dili kitaplarından talep edilmelidir.
وأخرج الإمام أحمد والبخاري في تاريخه وأبو داود والنسائي والترمذي وحسنه والحاكم وصححه وآخرون عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقرأ «فروح» بضم الراء
İmam Ahmed, el-Buhârî Tarih'inde, Ebû Dâvûd, en-Nesâî, Tirmizî -ve onu hasen kabul etmiştir-, el-Hâkim -ve onu sahih kabul etmiştir- ve başkaları Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet etmişlerdir ki o, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ra harfinin zammesiyle "fe rûhun" şeklinde okuduğunu işitmiştir.
، وبه قرأ ابن عباس وقتادة ونوح القاري والضحاك والأشهب وشعيب وسليمان التيمي والربيع بن خيثم ومحمد بن علي وأبو عمران الجوني والكلبي وفياض وعبيد وعبد الوارث عن أبي عمرو ويعقوب بن حسان وزيد ورويس عنه والحسن وقال:
İbn Abbâs, Katâde, Nûh el-Kârî, ed-Dahhâk, el-Eşheb, Şuayb, Süleymân et-Teymî, er-Rebî' b. Huseym, Muhammed b. Alî, Ebû İmrân el-Cevnî, el-Kelbî, Feyyâz, Ubeyd, Ebû Amr'dan rivayetle Abdülvâris, Ya'kûb b. Hassân, Zeyd, ondan rivayetle Ruveys ve el-Hasan da böyle okumuş ve [el-Hasan] şöyle demiştir:
«الروح» الرحمة لأنها كالحياة للمرحوم، أو سبب لحياته الدائمة فإطلاقه عليها من باب الاستعارة أو المجاز المرسل، وروي هذا عن قتادة أيضا. وقال ابن جني: معنى هذه القراءة يرجع إلى معنى الروح فكأنه قيل: فله ممسك روح وممسكها هو الروح كما تقول: الهواء هو الحياة وهذا السماع هو العيش، وفسر بعضهم الروح بالفتح بالرحمة أيضا كما في قوله تعالى: وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ [يوسف: ٨٧] وقيل: هو بالضم البقاء وَرَيْحانٌ أي ورزق كما روي عن ابن عباس ومجاهد والضحاك، وفي رواية أخرى عن الضحاك أنه الاستراحة، وأخرج عبد بن حميد عن الحسن أنه قال: هو هذا الريحان أي المعروف.
«er-Rûh» rahmettir; çünkü o, rahmet olunan kimse için hayat gibidir veya onun ebedî hayatının sebebidir. Dolayısıyla bunun ona ıtlak edilmesi istiare veya mecaz-ı mürsel kabilindendir. Bu [yorum], Katâde'den de rivayet edilmiştir. İbn Cinnî ise şöyle demiştir: Bu kıraatin manası 'rûh' manasına döner; sanki 'Onun için ruhu tutan bir şey vardır, onu tutan da ruhtur' denilmiş gibidir; nitekim 'Hava hayattır' ve 'Bu dinleti yaşamaktır' dersin. Bazıları fetha ile olan 'revh' kelimesini de Yüce Allah'ın: { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” kavlinde olduğu gibi rahmetle tefsir etmiştir. Zamme ile [olan rûh'un] ise beka olduğu söylenmiştir. { وَرَيْحانٌ } “ve bir reyhan vardır” yani rızıktır; nitekim İbn Abbâs, Mücâhid ve ed-Dahhâk'tan böyle rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk'tan gelen diğer bir rivayette ise onun istirahat olduğu belirtilmiştir. Abd b. Humeyd'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: 'O, işte bu reyhandır, yani bilinen [güzel kokulu bitkidir]' demiştir.
وأخرج ابن جرير عنه أنه قال: تخرج روح المؤمن من جسده في ريحانة: ثم قرأ فَأَمَّا إِنْ كانَ إلخ.
İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre o: 'Müminin ruhu bedeninden bir reyhan içinde çıkar' demiş, sonra da: { فَأَمَّا إِنْ كانَ } “Eğer o... ise” [ayetini] sonuna kadar okumuştur.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن أبي العالية قال: لم يكن أحد من المقربين يفارق الدنيا حتى يؤتى بغصنين من ريحان الجنة فيشمهما ثم يقبض وَجَنَّةُ نَعِيمٍ أي ذات تنعم فالإضافة لامية أو لأدنى ملابسة، وهذا إشارة إلى مكان المقربين بحيث يلزم منه أن يكونوا أصحاب نعيم.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Mukarreblerden hiç kimse, kendisine cennet reyhanından iki dal getirilip onları koklamadıkça dünyadan ayrılmazdı; sonra ruhu kabzedilirdi.' { وَجَنَّةُ نَعِيمٍ } “ve Naim cenneti [vardır]” yani nimetlerle dolu [cennet]; dolayısıyla tamlama lâmîdir (lâm harf-i cerri anlamında) veya en küçük bir irtibata dayalıdır. Bu da mukarreblerin mekanına bir işarettir ki bundan onların nimet sahipleri olmaları zorunlu olarak anlaşılır.
وأخرج الإمام أحمد في الزهد وابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن المنذر عن الربيع بن خيثم قال في قوله تعالى: فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ: هذا له عند الموت، وفي قوله تعالى: وَجَنَّةُ نَعِيمٍ تخبأ له الجنة إلى يوم يبعث ولينظر ما المراد بالريحان على هذا، وعن بعض السلف ما يقتضي أن يكون الكل في الآخرة.
İmam Ahmed ez-Zühd'de, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Rebî' b. Huseym'den rivayet etmişlerdir ki o, Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ } “Fakat eğer o, [Allah'a] yakın kılınanlardan ise, artık [ona] bir rahatlık, güzel bir rızık” kavli hakkında: 'Bu, onun için ölüm esnasındadır', Yüce Allah'ın: { وَجَنَّةُ نَعِيمٍ } “ve Naim cenneti vardır” kavli hakkında ise: 'Cennet, onun için diriltileceği güne kadar saklanır' demiştir. Buna göre reyhandan muradın ne olduğuna bakılmalıdır. Bazı selef âlimlerinden ise hepsinin ahirette olmasını gerektiren rivayetler gelmiştir.
وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ عبر عنهم بالعنوان السابق إذ لم يذكر لهم فيما سبق وصف ينبىء عن شأنهم سواه كما ذكر للفريقين الأخيرين، وقوله تعالى: فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ قيل: هو على تقدير القول أي فيقال لذلك المتوفى منهم سلام لك يا صاحب اليمين من إخوانك أصحاب اليمين أي يسلمون عليك كقوله تعالى: لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً [الواقعة: ٢٥، ٢٦] فالخطاب لصاحب اليمين ولا التفات فيه مع تقدير القول، ومِنْ للابتداء كما تقول سلام من فلان على فلان وسلام لفلان منه.
{ وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “Ve eğer o, amel defteri sağından verilenlerden ise” [ayetinde] onlardan önceki unvanla bahsedilmiştir; zira son iki grup için zikredildiği gibi daha önce onlar hakkında durumlarını bildiren bundan başka bir vasıf zikredilmemiştir. Yüce Allah'ın: { فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “Artık sağ ehlinden sana selam olsun!” kavlinin ise mahzuf bir söz (kavl) takdiriyle olduğu söylenmiştir; yani onlardan vefat eden o kimseye: 'Ey amel defteri sağından verilen kişi! Kardeşlerin olan sağ ehlinden sana selam olsun!' denilir; yani Yüce Allah'ın: { لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokacak bir şey işitirler; sadece 'Selam, selam!' sözünü [işitirler]” kavlinde olduğu gibi onlar sana selam ederler. Buna göre hitap amel defteri sağından verilen kimseyedir ve söz takdiriyle birlikte burada iltifat sanatı yoktur. { مِنْ } edatı ise ibtida (başlangıç) içindir; nitekim 'Falancadan filancaya selam' ve 'Falanca için ondan selam' dersin.
وقال الطبري: معناه فسلام لك أنت من أصحاب اليمين، فمن أصحاب اليمين خبر مبتدأ محذوف والكلام
et-Taberî ise şöyle demiştir: Bunun manası 'Sana selam olsun, sen amel defteri sağından verilenlerdensin' şeklindedir. Buna göre { مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } mahzuf bir mübtedanın haberidir ve söz
بتقدير القول أيضا، وكأن هذا التفسير مأخوذ من كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
yine bir söz takdiriyledir. Sanki bu tefsir, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın sözünden alınmıştır.
أخرج ابن جرير وابن المنذر عنه أنه قال في ذلك: تأتيه الملائكة من قبل الله تعالى تسلم عليه وتخبره أنه من أصحاب اليمين، والظاهر أن هذا على هذا المعنى عند الموت، وأنه على المعنى السابق في الجنة.
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre o bu hususta şöyle demiştir: 'Melekler ona Yüce Allah katından gelir, kendisine selam verir ve onun amel defteri sağından verilenlerden olduğunu haber verirler.' Zahir olan şudur ki bu [durum], söz konusu manaya göre ölüm esnasındadır; önceki manaya göre ise cennettedir.
وجوز أن يكون المعنى فسلامة لك عما يشغل القلب من جهتهم فإنهم في خير أي كن فارغ البال عنهم لا يهمك أمرهم، وهذا كما تقول لمن علق قلبه بولده الغائب وتشوش فكره لا يدري ما حاله كن فارغ البال من ولدك فإنه في راحة ودعة، والخطاب لمن يصلح له أو لسيد المخاطبين صلى الله تعالى عليه وسلم، وعليه قيل: يجوز أن يكون ذلك تسلية له ﵊ على معنى أنهم غير محتاجين إلى شفاعة وغيرها، ولا يخفى أن كون جميع أصحاب اليمين غير محتاجين إلى ما ذكر غير مسلم فالشفاعة لأهل الكبائر أمر ثابت عند أهل السنة ولا جائز أن يكونوا من أصحاب الشمال فصرائح الآيات أنهم كفار «وما لهم من ولي ولا شفيع يطاع» وكونهم من أصحاب اليمين أقرب من كونهم من السابقين وجعلهم قسما على حدة قد علمت حاله فتذكر فما في العهد من قدم.
Mananın şöyle olması da caiz görülmüştür: 'Onlar tarafından kalbi meşgul edecek şeylerden yana sana esenlik olsun; zira onlar hayır içindedirler', yani 'Onlardan yana gönlün rahat olsun, durumları seni tasalandırmasın.' Bu, kalbi uzaktaki çocuğuna takılmış, fikri karışmış ve onun ne halde olduğunu bilmeyen bir kimseye: 'Çocuğundan yana için rahat olsun; zira o, rahat ve huzur içindedir' demen gibidir. Hitap ise [buna] uygun düşen herhangi bir kimseye yahut muhatapların efendisi [Hz. Peygamber] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'edir. Buna binaen şöyle denilmiştir: Bunun, onların şefaate ve başka şeylere muhtaç olmadıkları manasında ona aleyhisselâm bir teselli olması caizdir. Gizli kalmayacağı üzere amel defteri sağından verilenlerin tamamının zikredilen şeylere muhtaç olmadığını söylemek kabul edilemez; zira büyük günah sahiplerine şefaat Ehl-i Sünnet nezdinde sabit bir husustur. Onların amel defteri solundan verilenlerden olmaları da caiz değildir; zira açık ayetler onların kâfir olduğunu ve { وَما لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } 'onların hiçbir dostu ve sözü dinlenir şefaatçisi olmadığını' ortaya koymaktadır. Onların sağ ehlinden olmaları, sabikûndan (önde gelenlerden) olmalarından daha yakındır; onların müstakil bir kısım kılınmasının durumunu ise öğrenmiştin, hatırla; zira ahit üzerinden fazla zaman geçmedi.
وذكر بعض الأجلة أن هذه الجملة كلام يفيد عظمة حالهم كما يقال فلان ناهيك به وحسبك أنه فلان إشارة إلى أنه ممدوح فوق حد التفصيل، وكأني بك تختار ذلك فإنه حسن لطيف.
Bazı büyük âlimler bu cümlenin, tıpkı ayrıntılı nitelemenin ötesinde övüldüğüne işaret etmek üzere 'Falanca sana yeter' ve 'Onun falanca olması sana kâfidir' denilmesi gibi onların durumunun büyüklüğünü ifade eden bir kelam olduğunu zikretmişlerdir. Sanki senin de bunu tercih edeceğini görür gibiyim; zira bu, güzel ve lâtif bir görüştür.
وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ وهم أصحاب الشمال عبر عنهم بذلك حسبما وصفوا به عند بيان أحوالهم بقوله تعالى: ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ [الواقعة: ٥١] ذمّا لهم بذلك وإشعارا بسبب ما ابتلوا به من العذاب، ولما وقع هذا الكلام بعد تحقق تكذيبهم ورده على أتم وجه ولم يقع الكلام السابق كذلك قدم وصف التكذيب هنا على عكس ما تقدم، ويجوز أن يقال في ذلك على تقدير عموم متعلق التكذيب بحيث يشمل تكذيبه ﷺ في دعوى الرسالة إن هذا الكلام إخبار من جهته سبحانه بأحوال الأزواج الثلاثة لم يؤمر ﵊ بأن يشافه بكل جمله منه من هي فيه فقدم فيه وصف التكذيب الشامل لتكذيبه ﵊ المشعر بسبب الابتلاء بالعذاب كرامة له ﷺ وتنويها بعلو شأنه، ولما كان الكلام السابق داخلا في حيز القول المأمور ﵊ بأن يشافه به أولئك الكفرة لم يحسن التقديم للكرامة إذ يكون حينئذ من باب مادح نفسه يقرئك السلام، ويجوز أن يقال أيضا إن الكلام في حال الكافر المحتضر والتكذيب لكونه مقابل التصديق لا يكون إلا بالقلب وهو لم يتعطل منه تعطل سائر أعضائه فلذا قدم هنا، ويرشد إلى هذا ما قالوه في دعاء صلاة الجنازة اللهم من أحييته منا فأحيه على الإسلام ومن توفيته منا فتوفه على الإيمان من وجه تخصيص الإسلام بالإحياء والإيمان بالإماتة.
{ وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ } “Fakat eğer o, yalanlayan sapıklardan ise” ki onlar amel defteri solundan verilenlerdir; bu şekilde kınanmaları ve maruz kaldıkları azabın sebebini bildirmek amacıyla, durumlarının beyanı esnasında Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ } “Sonra siz ey sapıklar, yalanlayıcılar!” kavlinde vasfedildikleri şekilde anılmışlardır. Bu kelam, onların yalanlamalarının kesinleşmesi ve en mükemmel şekilde reddedilmesinden sonra vaki olduğu, önceki kelam ise böyle olmadığı için, burada tekzib (yalanlama) vasfı öncekinin aksine öne alınmıştır. Yalanlamanın taalluk ettiği hususun umumi olduğu ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem risalet davasındaki tekzibini de kapsadığı takdiri üzerine bu hususta şöyle denilmesi de caizdir: Bu kelam, Yüce Allah tarafından üç zümrenin durumlarını haber vermektir; o aleyhisselâm bunun her bir cümlesini durumu o olan kimseye yüz yüze söylemekle emrolunmamıştır. Dolayısıyla azap ile imtihan edilme sebebini ihsas ettiren ve onun aleyhisselâm tekzibini de içeren yalanlama vasfı, ona sallallâhu aleyhi ve sellem bir ikram ve şanının yüceliğine dikkat çekmek amacıyla öne alınmıştır. Önceki kelam ise onun aleyhisselâm o kâfirlere yüz yüze söylemekle emrolunduğu söz alanına dahil olduğu için ikram amacıyla öne almak uygun düşmemiştir; zira o takdirde 'kendini öven kimse sana selam eder' kabilinden olurdu. Yine şöyle denilmesi de caizdir: Söz, can çekişen kâfirin durumu hakkındadır; tekzib ise tasdikin mukabili olduğu için ancak kalple olur ve kalp de diğer azaların işlevsizleştiği gibi henüz işlevsizleşmemiştir, bu yüzden burada öne alınmıştır. Cenaze namazı duasında söyledikleri 'Allah'ım! Bizden yaşattığını İslam üzere yaşat, vefat ettirdiğini de iman üzere vefat ettir' ifadesinde İslam'ın yaşatmaya, imanın ise vefat ettirmeye tahsis edilme ciheti de buna işaret etmektedir.
وقال الإمام في ذلك: إن المراد من الضلال هناك ما صدر عنهم من الإصرار على الحنث العظيم فضلوا عن سبيل الله تعالى ولم يصلوا إليه ثم كذبوا رسله، وقالُوا أَإِذا مِتْنا [المؤمنون: ٨٢] إلخ فكذبوا بالحشر فقال تعالى: أَيُّهَا الضَّالُّونَ الذين أشركتم المكذبون الذين أنكرتم الحشر لآكلون ما تكرهون، وأما هنا فقال سبحانه لهم: أيها المكذبون الذين كذبتم بالحشر الضالون من طريق الخلاص الذي لا يهتدون إلى النعيم، وفيه وجه آخر وهو أن الخطاب هناك مع الكفار فقال سبحانه: أيها الذين أشركتم أولا وكذبتم ثانيا، والخطاب هنا مع النبي صلى الله تعالى عليه وسلم يبين له ﵊ حال الأرواح الثلاثة كما يدل عليه. فسلام لك فقال سبحانه: المقربون في روح وريحان وجنة ونعيم وأصحاب اليمين في سلامة، وأما المكذبون الذين كذبوك وضلوا فقدم تكذيبهم إشارة إلى كرامته صلى الله تعالى عليه وسلم حيث بين أن أقوى سبب في عقابهم تكذيبهم انتهى.
İmam [er-Râzî] bu hususta şöyle demiştir: Oradaki dalaletten murat, onların büyük günah üzerindeki ısrarlarından sadır olan şeydir; böylece Yüce Allah'ın yolundan saptılar ve O'na ulaşamadılar, sonra da O'nun peygamberlerini yalanladılar ve: { أَإِذا مِتْنا } “Öldüğümüz zaman mı?..” vs. diyerek haşri yalanladılar. Bunun üzerine Yüce Allah: 'Ey şirk koşan sapıklar ve haşri inkâr eden yalanlayıcılar! Mutlaka hoşlanmayacağınız şeyden yiyeceksiniz' buyurdu. Buraya gelince, Yüce Allah onlara: 'Ey haşri yalanlayan yalanlayıcılar ve nimete hidayet bulamayacak olan kurtuluş yolunun sapıkları!' buyurmuştur. Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da şudur: Oradaki hitap kâfirlere yöneliktir; dolayısıyla Yüce Allah: 'Ey önce şirk koşan, sonra da yalanlayanlar!' buyurmuştur. Buradaki hitap ise Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'edir; { فَسَلامٌ لَكَ } “Artık sana selam olsun” ifadesinin de delalet ettiği üzere ona aleyhisselâm üç ruhun durumunu açıklamaktadır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Mukarrebler rahatlık, güzel rızık ve Naim cenneti içindedirler; amel defteri sağından verilenler esenlik içindedirler; seni yalanlayan ve sapan yalanlayıcılara gelince, cezalandırılmalarındaki en güçlü sebebin seni yalanlamaları olduğunu beyan etmek suretiyle onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ikramına işaret olarak onların tekzibi öne alınmıştır. İntihâ.
وعليك بالتأمل والإنصاف والنظر لما قال دون النظر لمن قال، وقوله تعالى: فَنُزُلٌ بتقدير فله نزل أو فجزاؤه
Sana düşen; tefekkür etmek, insaflı olmak ve söyleyene değil söylenene bakmaktır. Yüce Allah'ın: { فَنُزُلٌ } “artık bir konukluk [vardır]” kavli, 'onun için bir konukluk vardır' veya 'onun cezası
نزل كائن مِنْ حَمِيمٍ قيل: يشرب بعد أكل الزقوم كما فصل فيما قبل وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ أي إدخال في النار، وقيل: إقامة فيها ومقاساة لألوان عذابها وكل ذلك مبني على أن المراد بيان ما لهم يوم القيامة، وقيل: هذا محمول على ما يجده في القبر من حرارة النار ودخانها لأن الكلام في حال التوفي وعقب قبض الأرواح والأنسب بذلك كون ما ذكر في البرزخ، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه قال في الآية: لا يخرج الكافر حتى يشرب كأسا من حميم، وقرأ أحمد بن موسى والمنقري واللؤلؤي عن أبي عمرو «وتصلية» بالجر عطفا على حَمِيمٍ إِنَّ هذا أي الذي ذكر في السورة الكريمة كما أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ اليقين على ما يفهم من كلام الزمخشري في الجاثية اسم للعلم الذي زال عنه اللبس وبذلك صرح صاحب المطلع وذكر أنه تفسير بحسب المعنى وهو مأخوذ من المقام وإلا فهو العلم المتيقن مطلقا والإضافة بمعنى اللام والمعنى- لهو عين اليقين- فهو على نحو عين الشيء ونفسه ولا يخفى أن الإضافة من إضافة العام إلى الخاص وكونها بمعنى اللام قول لبعضهم، وقال بعض آخر: إنها بيانية على معنى من، وقدر بعضهم هنا موصوفا أي لهو حق الخبر اليقين وكونه لا يناسب المقام غير متوجه، وفي البحر قيل: إن الإضافة من إضافة المترادفين على سبيل المبالغة كما تقول هذا يقين اليقين وصواب الصواب بمعنى أنه نهاية في ذلك فهما بمعنى أضيف أحدهما إلى الآخر للمبالغة وفيه نظر، والفاء في قوله تعالى: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ لترتيب التسبيح أو الأمر به، فإن حقية ما فصل في تضاعيف السورة الكريمة مما يوجب التسبيح عما لا يليق مما ينسبه الكفرة إليه سبحانه قالا أو حالا تعالى عن ذلك علوا كبيرا وأخرج الإمام أحمد وأبو داود وابن ماجة وابن حبان والحاكم وصححه وغيرهم عن عقبة بن عامر الجهني قال: «لما نزلت على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ قال: اجعلوها في ركوعكم ولما نزلت سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى قال: اجعلوها في سجودكم» .
bir konukluktur' takdirindedir. { مِنْ حَمِيمٍ } “kaynar sudan” [şeklinde] olan bir ziyafet; daha önce tafsil edildiği üzere zakkum yendikten sonra içileceği söylenmiştir. { وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “ve cehenneme atılma [vardır]” yani ateşe sokulmadır; bir görüşe göre de orada ikamet etme ve azap çeşitlerine katlanmadır. Bütün bunlar, muradın kıyamet gününde onlara ne olacağını beyan etmek olduğu esasına dayanır. Bunun, kabirde ateşin sıcağından ve dumanından bulacağı şeylere hamledildiği de söylenmiştir; zira kelam vefat hali ve ruhların kabzedilmesinin hemen akabindedir, buna en uygun olan da zikredilenlerin berzahta olmasıdır. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında: 'Kâfir, bir kadeh kaynar sudan içmedikçe [dünyadan] çıkmaz' demiştir. Ahmed b. Mûsâ, el-Minkarî ve el-Lü'lüî'nin Ebû Amr'dan rivayetine göre ise { حَمِيمٍ } kelimesine atıfla cer ile «ve tasliyetü» şeklinde okunmuştur. { إِنَّ هذا } “Şüphesiz bu” yani İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği gibi bu yüce surede zikredilenler { لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “kesin bir gerçeğin ta kendisidir”. ez-Zemahşerî'nin el-Câsiye'deki sözünden anlaşıldığına göre yakîn; kendisinden şüphe giderilmiş ilmin adıdır. el-Matla' sahibi de bunu açıkça ifade etmiş ve bunun mana bakımından bir tefsir olup makamdan alındığını, aksi takdirde mutlak olarak kesinleşmiş ilim olduğunu zikretmiştir. İzafet ise lâm manasındadır ve anlam 'o, yakînin ta kendisidir' şeklindedir; dolayısıyla bir şeyin aynı ve bizzat kendisi kabilindendir. İzafetin âmmin hâssa izafeti olduğu gizli değildir ve bunun lâm manasında olması bazılarının görüşüdür. Başkaları ise 'min' manasında beyâniye olduğunu söylemiştir. Bazıları burada mahzuf bir mevsuf takdir etmişlerdir; yani 'o, kesin haberin hakikatidir' demişlerdir; bunun makama uygun düşmediği iddiası ise isabetli değildir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: İzafet, tıpkı o hususta son nokta olduğu manasında 'Bu, yakînin yakînidir' ve 'doğrunun doğrusudur' denilmesi gibi mübalağa yoluyla eş anlamlı iki kelimenin birbirine izafetidir; dolayısıyla ikisi aynı manada olup mübalağa için biri diğerine izafe edilmiştir; fakat bunda nazar vardır. Yüce Allah'ın: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “O halde pek yüce Rabbinin adını tesbih et!” kavlindeki fâ harfi, tesbihi veya tesbih emrini [önceki hususlara] terettüp ettirmek içindir; zira bu yüce sure aralıklarında ayrıntılı olarak açıklananların kesin hakikat oluşu, kâfirlerin sözlü veya fiilî olarak Yüce Allah'a isnat ettikleri lâyık olmayan şeylerden O'nu tenzih etmeyi gerektiren hususlardandır -Allah bundan pek yüce bir ululukla münezzehtir-. İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Hibbân, el-Hâkim -ve sahih kabul etmiştir- ve başkaları Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “O halde pek yüce Rabbinin adını tesbih et!” [ayeti] indiği zaman: 'Bunu rükûlarınızda yapın' buyurdu. { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüceler yücesi Rabbinin adını tesbih et!” [ayeti] indiğinde ise: 'Bunu secdelerinizde yapın' buyurdu.»
«ومما قاله السادة أرباب الاشارة» متعلقا ببعض هذه السورة الكريمة أن «الواقعة» اسم لقيامة الروح كما أن «الآزفة» اسم لقيامة الخفي، و «الحاقة» اسم لقيامة السر، و «الساعة» اسم لقيامة القلب، وقالوا: إن الواقعة إذا وقعت ترفع صاحبها طورا وتخفضه طورا وتشعل نيران الغيرة وتفجر أنهار المعرفة وتحصل للسالك إذا اشتغل بالسلوك والتصفية ووصل ذكره إلى الروح وهي في البداية مثل ستر أسود يجيء من فوق الرأس عند غلبة الذكر وكلما زاد في النزول يقع على الذاكر هيبة وسكينة وربما يغمى عليه في البداية ويشاهد إذا وقع على عينيه عوالم الغيب فيرى ما شاء الله تعالى أن يرى وتكشف له العلوم الروحانية ويرى عجائب وغرائب لا تحصى، وإذا أفاق فليعرض ما حصل له لمسلكه ليرشده إلى ما فيه مصلحة وقته ويعبر له ما هو مناسب لحوصلته ويقوى قلبه ويأمره بالذكر والتوجه الكلي حتى يكمل بصفو سر الواقعة فيكون سرا منورا فربما يصير السالك بحيث إذا فتح عينيه بعد نزولها في عالم الشهادة يشاهد ما كان مشاهدا له فيها وهي حالة سنية معتبرة عند أرباب السلوك- فليس لوقعتها كاذبة- بل هي صادقة لأن الشيطان يفر عندها والنفس لا تقدر أن تلبس على صاحبها وهي اليقظة الحقيقية وما يعده الناس يقظة هو النوم كما يشير إليه
«İşaret ehli büyüklerin» bu yüce surenin bazı kısımlarıyla alakalı olarak söyledikleri şeylerden biri de şudur: «el-Vâkıa» ruhun kıyametinin adıdır; nitekim «el-Âzife» hafînin kıyametinin, «el-Hâkka» sırrın kıyametinin ve «es-Sâat» ise kalbin kıyametinin adıdır. Şöyle demişlerdir: Vâkıa gerçekleştiği zaman sahibini bir defasında yükseltir, bir defasında alçaltır; gayret ateşlerini tutuşturur, marifet nehirlerini fışkırtır. Sâlik seyrüsülûk ve tasfiye ile meşgul olup zikri ruha ulaştığı zaman onda hâsıl olur. O, başlangıçta zikrin galebesi anında başın üzerinden gelen siyah bir örtü gibidir. İnişi arttıkça zâkirin üzerine bir heybet ve sekinet çöker; başlangıçta belki de baygınlık geçirir. Bu durum gözlerinin üzerine indiğinde gayb âlemlerini müşahede eder; böylece Yüce Allah'ın görmesini dilediği şeyleri görür, kendisine ruhanî ilimler keşfolunur ve sayısız acayiplikler ve gariplikler görür. Ayıldığı zaman, mürşidinin vaktinin maslahatına uygun olan hususta kendisine yol göstermesi, kapasitesine uygun şekilde bunu tabir etmesi, kalbini kuvvetlendirmesi, Vâkıa sırrının safiyetiyle kemale erip nurlanmış bir sır haline gelene kadar ona zikri ve küllî yönelişi emretmesi için başına gelenleri mürşidine arz etmelidir. Öyle ki sâlik, o hal şehadet âlemine indikten sonra gözlerini açtığında orada müşahede etmiş olduğu şeyleri müşahede eder bir hale gelebilir. Bu, sülûk ehli nezdinde muteber, yüce bir haldir. -Onun gerçekleşmesinde asla bir yalan yoktur-, bilakis o sadıktır; zira o anda şeytan kaçar, nefis de sahibine şüphe düşüremez. Hakiki uyanıklık da işte budur; insanların uyanıklık saydıkları şey ise uykudur; nitekim buna şu söz işaret etmektedir:
قول أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه: الناس نيام فإذا ماتوا انتبهوا
Müminlerin emîri Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in sözü: «İnsanlar uykudadırlar; öldükleri zaman uyanırlar.»
، ثم إنهم تكلموا على أكثر ما في السورة الجليلة بما يتعلق بالأنفس، وقالوا في مواقع النجوم: إنها إشارة إلى اللطائف المطهرة لأنها مواقع نجوم الواردات القدسية الخفية من السماء الجبروتية اللاهوتية، وقيل: في قوله تعالى: لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ إن فيه إشارة إلى أنه لا ينبغي لمن لم يكن طاهر النفس من حدث الميل إلى صغائر الشهوات- وهو الحدث الأصغر- ومن حدث الميل إلى كبائر الشهوات- وهو الحدث الأكبر- أن يمس بيد نفسه وفكره معاني القرآن الكريم كما لا ينبغي
Sonra onlar, bu yüce surede yer alan hususların çoğunu nefislerle alakalı olarak ele almışlardır. Yıldızların yerleri hakkında: 'Bunlar tertemiz kılınmış latifelere işarettir; çünkü onlar, lâhûtî ve ceberûtî semadan gelen gizli kudsî vâridât yıldızlarının indiği yerlerdir' demişlerdir. Yüce Allah'ın: { لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir” kavli hakkında ise şöyle denilmiştir: Bunda, nefsi küçük şehvetlere meyletme hadesinden -ki o küçük hadestir- ve büyük şehvetlere meyletme hadesinden -ki o büyük hadestir- temizlenmemiş olan kimsenin, nefsinin ve fikrinin eliyle Kur'ân-ı Kerîm'in manalarına dokunmasının uygun düşmediğine bir işaret vardır; nitekim nasıl ki
لمن لم يكن طاهر البدن من الحدثين المعروفين في البدن أن يمس بيد بدنه وجسده ألفاظه المكتوبة، وقيل: أيضا يجوز أن يقال المعنى لا يصل إلى أدبي حقائق أسرار القرآن الكريم إلا المطهرون من أرجاس الشهوات وأنجاس المخالفات.
bedende bilinen iki hadesten bedeni temiz olmayan kimsenin, bedeninin ve cesedinin eliyle onun yazılı lafızlarına dokunması uygun düşmüyorsa [bu da öyledir]. Yine şöyle de denilmiştir: Mananın 'Kur'ân-ı Kerîm'in sırlarının hakikatlerinin edebine ancak şehvetlerin pisliklerinden ve muhalefetlerin necasetlerinden arınmış olanlar ulaşabilir' şeklinde söylenmesi de caizdir.
وإذا كانت هذه الجملة صفة للكتاب المكنون المراد منه اللوح المحفوظ وأريد بالمطهرين الملائكة ﵈، وكان المعنى لا يطلع عليه إلا الملائكة ﵈ كان في ذلك ردّ على من يزعم أن الأولياء يرون اللوح المحفوظ ويطلعون على ما فيه، وحمل المطهرين على ما يعم الملائكة والأولياء الذين طهرت نفوسهم وقدست ذواتهم حتى التحقوا بالملائكة ﵈ لا ينفع في البحث مع أهل الشرع فإن مدار استدلالاتهم على الأحكام الشرعية الظواهر على أنه لم يسمع عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وهو هو أنه نظر يوما وهو بين أصحابه إلى اللوح المحفوظ واطلع على شيء مما فيه. وقال لهم: إني رأيت اللوح المحفوظ واطلعت على كذا وكذا فيه، وكذلك لم يسمع عن أجلة أصحابه الخلفاء الراشدين أنه وقع لهم ذلك، وقد وقعت بينهم مسائل اختلفوا فيها وطال نزاعهم في تحقيقها إلى أن كاد يغم هلال الحق فيها ولم يراجع أحد منهم لكشفها اللوح المحفوظ.
Bu cümle, kendisinden Levh-i Mahfûz kastedilen Kitâb-ı Meknûn'un bir sıfatı olduğunda ve temizlenenlerden melekler aleyhimüsselâm murat edilip mana da 'Ona meleklerden aleyhimüsselâm başkası muttali olamaz' şeklinde olduğunda; bunda, velilerin Levh-i Mahfûz'u gördüklerini ve içindekilere muttali olduklarını iddia eden kimselere bir reddiye bulunur. Temizlenenleri, melekleri ve nefisleri arınıp zatları kutsanarak meleklere aleyhimüsselâm mülhak olan velileri kapsayacak şekilde yorumlamak ise şeriat ehliyle yapılan münazarada bir fayda sağlamaz; zira onların şer'î hükümlerdeki delillendirmelerinin dayanağı zahirlerdir. Kaldı ki o yüce makamına rağmen Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in bir gün ashabının arasındayken Levh-i Mahfûz'a baktığı ve içindekilerden bir şeye muttali olup onlara: 'Ben Levh-i Mahfûz'u gördüm ve onda şöyle şöyle şeylere muttali oldum' dediği işitilmemiştir. Aynı şekilde ashabının büyükleri olan Hulefâ-yi Râşidîn'den de başlarına böyle bir şeyin geldiği işitilmemiştir. Oysa onların arasında ihtilaf ettikleri meseleler vaki olmuş ve onların tahkikinde münazaraları, hakikatin hilali neredeyse görünmez hale gelecek derecede uzamış, fakat onların hiçbirisi bu meseleleri çözmek için Levh-i Mahfûz'a müracaat etmemiştir.
وذكر بعض العلماء أن سدرة المنتهى ينتهي علم من تحتها إليها وأن اللوح فوقها بكثير، وبكل من ذلك نطقت الآثار، وهو يشعر بعدم اطلاع الأولياء على اللوح، ومع هذا كله من ادعى وقوع الاطلاع فعليه البيان وأنى به، وهذا الذي سمعت مبني على ما نطقت به الأخبار في صفة اللوح المحفوظ وأنه جسم كتب فيه ما كان وما هو كائن إلى يوم القيامة، وأما إذا قيل فيه غير ذلك انجر البحث إلى وراء ما سمعت، واتسعت الدائرة.
Bazı âlimler, Sidretü'l-Müntehâ'nın altındakilerin ilminin oraya kadar ulaştığını ve Levh'in onun çok üzerinde olduğunu zikretmişlerdir; rivayetlerin her biri de bunları açıkça ifade etmiştir. Bu da velilerin Levh'e muttali olmadıklarını hissettirmektedir. Bütün bunlarla birlikte, kim muttali olmanın vuku bulduğunu iddia ederse bunu açıklamak onun görevidir; nerede onda o delil! İşittiğin bu hususlar, rivayetlerin Levh-i Mahfûz'un vasfı hakkında ifade ettiği ve onun kıyamet gününe kadar olmuş ve olacak şeylerin yazıldığı bir cisim olduğu esasına dayanır. Şayet onun hakkında bundan başkası söylenecek olursa, bahis işittiğinin ötesine kayar ve daire genişler.
ومن ذلك قولهم: إن الألواح أربعة، لوح القضاء السابق على المحو والإثبات وهو لوح العقل الأول، ولوح القدر أي لوح النفس الناطقة الكلية التي يفصل فيها كليات اللوح الأول وهو المسمى باللوح المحفوظ، ولوح النفس الجزئية السماوية التي ينتقش فيها كل ما في هذا العالم شكله وهيئته ومقداره- وهو المسمى بالسماء الدنيا- وهو بمثابة خيال العالم كما أن الأول بمثابة روحه والثاني بمثابة قلبه ولوح الهيولى القابل للصورة في عالم الشهادة ويقولون أيضا ما يقولون وينشد المنتصر له قوله:
Bu kabilden olmak üzere onların şöyle dedikleri de vardır: Levhalar dörttür: Mahiv ve isbattan önceki kaza levhası ki bu, Akl-ı Evvel levhasıdır; kader levhası yani birinci levhanın külliyatının tafsil edildiği Küllî Nâtık Nefis levhası ki bu, Levh-i Mahfûz diye isimlendirilen şeydir; bu âlemdeki her şeyin şeklinin, suretinin ve miktarının nakşolunduğu Semavî Cüz'î Nefis levhası -ki bu da Semâ-i Dünyâ diye isimlendirilir- ve bu, birincisi âlemin ruhu, ikincisi kalbi mesabesinde olduğu gibi âlemin hayali mesabesindedir; bir de şehadet âleminde sureti kabul eden heyûlâ levhası. Yine onlar söyleyeceklerini söylerler ve bunu savunan kimse şu beyti terennüm eder:
وإذا لم تر الهلال فسلم ... لأناس رأوه بالأبصار
Hilali görmediysen teslim ol / Onu gözleriyle görmüş olan insanlara.
هذا ولا تظنن أن نفي رؤيتهم للوح المحفوظ نفي لكراماتهم الكشفية وإلهاماتهم الغيبية معاذ الله تعالى من ذلك، وطرق إطلاع الله تعالى من شاء من أوليائه على من شاء من علمه غير منحصر بإراءته اللوح المحفوظ ثم إن الإمكان مما لا نزاع فيه وليس الكلام إلا في الوقوع، وورود ذلك عن النبي ﷺ وأجلة أصحابه كالصديق والفاروق وذي النورين وباب مدينة العلم والنقطة التي تحت الباء رضي الله تعالى عنهم أجمعين، والله تعالى أعلم.
Şunu da bil ki onların Levh-i Mahfûz'u görmelerinin nefyedilmesini, keşfî kerametlerinin ve gaybî ilhamlarının nefyedilmesi zannetmeyesin; hâşâ, bundan Yüce Allah'a sığınırız! Yüce Allah'ın evliyasından dilediğini ilminden dilediği şeye muttali kılmasının yolları, ona Levh-i Mahfûz'u göstermesiyle sınırlı değildir. Sonra bunun imkânı hakkında hiçbir ihtilaf yoktur; söz ancak vuku bulması ve bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve es-Sıddîk, el-Fârûk, Zü'n-Nûreyn, ilim şehrinin kapısı ve bâ harfinin altındaki nokta gibi ashabının büyüklerinden -radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn- nakledilip nakledilmediği hakkındadır. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.
وقالوا في قوله تعالى: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ ما بنوه على القول بوحدة الوجود والكلام فيها شائع- وقد أشرنا إليه في هذا الكتاب غير مرة- ولهم في اليقين وعين اليقين وحق اليقين عبارات شتى، منها اليقين رؤية العيان بقوة الإيمان لا بالحجة والبرهان وقيل: مشاهدة الغيوب بصفاء القلوب وملاحظة الأسرار بمحافظة الأفكار، وقيل: طمأنينة القلب على حقيقة الشيء من يقن الماء في الحوض إذا
Onlar Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ } “Biz ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz” kavli hakkında vahdet-i vücûd görüşüne dayandırdıkları sözler söylemişlerdir; bu konudaki kelam ise yaygındır -ve biz bu kitapta buna defalarca işaret ettik-. Onların yakîn, aynü'l-yakîn ve hakku'l-yakîn hakkında çeşitli ibareleri vardır. Bunlardan biri şudur: Yakîn; delil ve bürhanla değil, imanın kuvvetiyle ayan beyan görmektir. Şöyle de denilmiştir: Kalplerin safiyetiyle gaybları müşahede etmek ve fikirlerin muhafazasıyla sırları temaşa etmektir. Bir görüşe göre de: Suyun havuzda karar kılıp durulması anlamındaki 'yakane'l-mâ' kökünden hareketle kalbin bir şeyin hakikati üzerinde mutmain olmasıdır,
استقر، وحق اليقين فناء العبد في الحق والبقاء به علما وشهودا وحالا لا علما فقط فعلم كل عاقل الموت علم اليقين فإذا عاين الملائكة فهو عين اليقين، وإذا ذاق الموت فهو حق اليقين، وقيل: علم اليقين ظاهر الشريعة، وعين اليقين الإخلاص فيها، وحق اليقين المشاهدة فيها، «وقيل:، وقيل:» ونحن نسأل الله تعالى الهداية إلى أقوم سبيل، وأن يشرح صدورنا بأنوار علوم كتابه الكريم الجليل وهو سبحانه حسبنا في الدارين ونعم الوكيل.
durulduğu zamanki gibi. Hakku'l-yakîn ise kulun Hak'ta fani olması ve sadece ilimle değil; ilim, şuhûd ve hal olarak O'nunla baki kalmasıdır. Buna göre her akıl sahibinin ölümü bilmesi ilme'l-yakîndir; melekleri müşahede ettiği zaman ayne'l-yakîndir; ölümü tattığı zaman ise hakka'l-yakîndir. Şöyle de denilmiştir: İlme'l-yakîn şeriatın zahiridir, ayne'l-yakîn onda ihlaslı olmaktır, hakku'l-yakîn ise onda müşahededir. «Daha başka şeyler de söylenmiştir.» Biz Yüce Allah'tan en doğru yola hidayet etmesini, göğüslerimizi yüce ve kerîm Kitabı'nın ilimlerinin nurlarıyla genişletmesini niyaz ederiz. O Sübhânehu her iki cihanda da bize yeter; O ne güzel vekildir!