مَأْواكُمُ النَّارُ محل أويكم هِيَ مَوْلاكُمْ أي ناصركم من باب- تحية بينهم ضرب وجيع- والمراد نفي الناصر على البتات بعد نفي أخذ الفدية وخلاصهم بها عن العذاب، ونحوه قولهم: أصيب بكذا فاستنصر الجزع، ومنه قوله تعالى: يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ [الكهف: ٢٩] وقال الكلبي والزجاج والفراء وأبو عبيدة: أي أولى بكم كما في قول لبيد يصف بقرة وحشية نفرت من صوت الصائد:
{ مَأْواكُمُ النَّارُ } “Barınağınız ateştir”; sığınacağınız yerdir. { هِيَ مَوْلاكُمْ } “O sizin mevlanızdır/dostunuzdur”; yani “Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir” [sözünde olduğu gibi] alay yoluyla 'sizin yardımcınızdır' demektir. Kastedilen, fidye alınmasının ve fidye ile azaptan kurtulmalarının nefyedilmesinden sonra yardımcının da kesin olarak nefyedilmesidir. Nitekim “Başına şu musibet gelince feryat ve figandan yardım istedi” sözleri de böyledir. Allah Teâlâ’nın şu kavli de bu kabildendir: { يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ } “Erコルmiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir” [el-Kehf 18/29]. el-Kelbî, ez-Zeccâc, el-Ferrâ ve Ebû Ubeyde ise şöyle demişlerdir: Yani “size en layık olandır”; nitekim Lebîd’in, avcının sesinden ürken yaban sığırını vasfettiği şu beytinde olduğu gibi:
فغدت كلا الفرجين تحسب أنه ... مولى المخافة خلفها وأمامها
Böylece sabahladı; önünü de arkasını da / Korkuya en layık yer sanıyordu.
أي فغدت كلا جانبيها الخلف والإمام تحسب أنه أولى بأن يكون فيه الخوف، قال الزمخشري: وحقيقة مولاكم هي على هذا محراكم ومقمنكم أي المكان الذي يقال فيه هو أولى بكم كما قيل: هو مئنة للكرم أي مكان لقول القائل: إنه لكريم فأولى نوع من اسم المكان لوحظ فيه معنى أولى إلا أنه مشتق منه كما أن المئنة ليست مشتقة من إن التحقيقية، وفي التفسير الكبير إن قولهم ذلك بيان لحاصل المعنى وليس بتفسير اللفظ لأنه لو كان مولى وأولى بمعنى واحد في اللغة لصح استعمال كل منهما في مكان الآخر وكان يجب أن يصح هذا أولى فلان كما يقال: هذا مولى فلان ولما بطل ذلك علمنا أن الذي قالوه معنى وليس بتفسير، ثم صرح بأنه أراد بذلك رد استدلال الشريف المرتضى بحديث الغدير من كنت مولاه فعليّ مولاه على إمامة الأمير كرم الله تعالى وجهه حيث قال: أحد معاني المولى الاولى.
Yani arka ve ön iki tarafını da korkunun bulunmasına en layık yer sanarak sabahladı. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Buna göre mevlâkum (مَوْلاكُمْ) lafzının asıl hakikati; sizin için en uygun, en layık olan yer, yani hakkında “size en layık olan odur” denilen mekân demektir. Nitekim “O cömertliğe pek layıktır” denildiğinde, bir kimsenin “Şüphesiz o çok cömerttir” demesine mahal olan yer kastedilir. Dolayısıyla evlâ (en layık), içinde evlâlık manası gözetilmiş bir tür ismi mekândır; ancak tahkik bildiren inne (إِنَّ) edatından me'inne türetilmediği gibi o da ondan türetilmiş değildir.' et-Tefsîrü'l-Kebîr'de şöyle denilmektedir: 'Âlimlerin bu sözü, kelimenin lafzen tefsiri değil, حاصل manasının beyanıdır. Çünkü eğer lügatte mevlâ ile evlâ aynı anlamda olsaydı, her birinin diğerinin yerine kullanılması sahih olur ve “Bu falanın mevlâsıdır” denildiği gibi “Bu falanın evlâsıdır” denilmesi de gerekirdi. Bu batıl olunca anladık ki onların söyledikleri [lafzî bir] tefsir değil bir manadır.' Ardından [Râzî], bununla eş-Şerîf el-Murtazâ’nın Gadîr hadisindeki “Ben kimin mevlâsı isem Ali de onun mevlâsıdır” ifadesinden Emîrü'l-Mü'minîn’in [Ali] -kerremallâhu vecheh- imametine dair getirdiği şu istidlali reddetmeyi kastettiğini açıkça belirtmiştir: 'Mevlâ kelimesinin anlamlarından biri de el-evlâ (en layık/öncelikli) manasıdır.
وحمله في الخبر عليه متعين لأن إرادة غيره يجعل الاخبار عبثا كإرادة الناصر والصاحب وابن العم، أو يجعله كذبا كالمعتق والمعتق ولا يخفى على المنصف أنه إن أراد بكونه معنى لا تفسير ما أشار إليه الزمخشري من التحقيق فهو لا يرد الاستدلال إذ يكفي للمرتضى أن يقول: المولى في الخبر بمعنى المكان الذي يقال فيه أولى إذ يلزم على
Hadiste [mevlâ lafzının bu manaya] hamledilmesi zorunludur. Çünkü bunun dışındaki bir anlamın kastedilmesi; yardımcı, dost ve amcaoğlu manalarının kastedilmesi gibi haberi abes kılar veya azat eden ve azat edilen manalarının kastedilmesi gibi hilaf-ı hakikat (yalan) kılar. İnsaf sahibi kimseye gizli kalmaz ki, şayet o [Râzî], bunun bir tefsir değil mana olmasından Zemahşerî'nin işaret ettiği tahkiki kastetmişse, bu [itiraz] istidlali çürütmez. Zira [Seyyid] el-Murtazâ için: 'Haberdeki mevlâ, hakkında evlâ (en layık) denilen yer/makam manasındadır; çünkü bunun dışındaki manalara hamledilmesi durumunda
غيره العبث أو الكذب وإن أراد أن ذلك معنى لازم لما هو تفسير له كأن يكون تفسيره القائم بمصالحكم ونحوه مما يكون ذلك لازما له ففي رده الاستدلال أيضا تردد، وإن أراد شيئا آخر فنحن لا ندري ما هو- وهو لم يبينه- والحق أنه ولو جعل المولى بمعنى الأولى أو المكان الذي يقال فيه الأولى لا يتم الاستدلال بالخبر على الإمامة التي تدعيها الإمامية للأمير كرم الله تعالى وجهه لما بين في موضعه، وفي التحفة الاثني عشرية ما فيه كفاية لطالب الحق.
abeslik yahut hilaf-ı hakikat olma durumu gerekir' demesi yeterlidir. Şayet onun tefsirine lazım gelen bir manayı kastetmişse -mesela onun tefsirinin 'maslahatlarınızı üstlenen kimse' ve benzeri olup evlâlığın da buna lazım gelen bir anlam olması gibi- bu takdirde de onun istidlali reddetmesinde tereddüt bulunur. Eğer başka bir şey kastetmişse bunu biz bilemeyiz, kendisi de açıklamamıştır. Hak olan şudur ki, mevlâ lafzı 'evlâ' veya 'hakkında evlâ denilen mekân' manasına alınsa dahi, kendi yerinde açıklandığı üzere, İmâmiyye'nin Emîr [Ali] -kerremallâhu teâlâ vecheh- için iddia ettiği imamete bu hadisle istidlal tam olmaz. et-Tuhfetü'l-İsnâ Aşeriyye'de hakikati arayan kimse için yeterli izahat mevcuttur.
وقال ابن عباس أي مصيركم وتحقيقه على ما قال الإمام: إن المولى بمعنى موضع الولي وهو القرب والمعنى هي موضعكم الذي تقربون منه وتصلون إليه، وأنت تعلم أن الاخبار بذلك بعد الاخبار بأنها مأواهم ليس فيه كثير جدوى على أن وضع اسم المكان للموضع الذي يتصف صاحبه بالمأخذ حال كونه فيه والقرب من النار وصف لأولئك قبل الدخول فيها ولا يحسن وصفهم به بعد الدخول ولو اعتبر مجاز الكون كما لا يخفى، وجوز بعضهم اعتبار كونه اسم مكان من الولي بمعنى القرب لكن على أن المعنى هي مكان قربكم من الله سبحانه ورضوانه على التهكم بهم وقيل: أي متوليكم أن المتصرفة فيكم كتصرفكم فيما أوجبها واقتضاها في الدنيا من المعاصي والتصرف استعارة للإحراق والتعذيب، وقيل: مشاكلة تقديرية وَبِئْسَ الْمَصِيرُ أي النار وهي المخصوص بالذم المحذوف لدلالة السياق أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ استئناف لعتاب المؤمنين على الفتور والتكاسل فيما ندبوا اليه والمعاتب على ما قاله الزجاج طائفة من المؤمنين وإلا فمنهم من لم يزل خاشعا منذ أسلم إلى أن ذهب إلى ربه، وما نقل عن الكلبي ومقاتل أن الآية نزلت في المنافقين فهم المراد بالذين آمنوا مما لا يكاد يصح، وقد سمعت صدر السورة الكريمة ما روي عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه.
İbn Abbâs: 'Yani varacağınız yerdir' demiştir. İmam [Râzî]'nin beyanına göre bunun tahkiki şöyledir: Mevlâ, yakınlık manasındaki velî (وَلْي) kökünden ismi mekândır; mana ise: 'O, kendisine yaklaştığınız ve vardığınız yerinizdir' demektir. Sen de bilirsin ki, ateşin onların barınağı olduğunun bildirilmesinden sonra bunun bildirilmesinde pek bir fayda yoktur. Kaldı ki ismi mekânın, failin içinde bulunduğu esnadaki vasfı için vaz edilmiş olması asıldır; ateşe yakınlık ise oraya girmeden önceki bir vasıftır, girdikten sonra -mecaz-ı kevne itibar edilse bile- bununla vasıflanmaları pek uygun düşmez; bu durum gizli değildir. Bazıları yakınlık manasındaki el-vely kökünden ismi mekân olmasını, onlarla alay etmek maksadıyla 'Allah Teâlâ'ya ve O'nun rızasına yakınlık mekanınızdır' manasında caiz görmüşlerdir. 'Sizin işinizi üstlenen' yani 'dünyada ateşi gerektiren ve icap ettiren günahlardaki tasarrufunuz gibi sizin üzerinizde tasarruf eden' manasında olduğu da söylenmiştir; tasarruf ise yakma ve azap etmeden istiaredir. Takdirî bir müşâkele olduğu da söylenmiştir. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Ve o ne kötü bir varış yeridir!”; yani ateştir. Zemmedilen şey (el-mahsûs bi'z-zemm), siyakın delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. { أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ } “İman edenlerin, Allah’ın zikrine kalplerinin saygı ve incelikle dolması zamanı gelmedi mi?” [ayeti], davet edildikleri şeyde gösterdikleri gevşeklik ve tembellikten ötürü müminleri azarlayan yeni bir başlangıç cümlesidir. ez-Zeccâc'ın belirttiğine göre azarlananlar müminlerden bir zümredir; aksi takdirde onların arasında Müslüman olduğu andan Rabbine kavuştuğu ana kadar huşû halini hiç kaybetmeyenler de vardı. el-Kelbî ve Mukâtil'den nakledilen, ayetin münafıklar hakkında indiği ve 'iman edenler' ile onların kastedildiği görüşü ise pek sahih sayılmaz. Bu mübarek surenin başında İbn Mes'ûd'dan -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet edilenleri işitmiştin.
وأخرج ابن المبارك وعبد الرزاق وابن المنذر والأعمش قال: لما قدم أصحاب رسول الله ﷺ المدينة فأصابوا من لين العيش ما أصابوا بعد ما كان لهم من الجهد فكأنهم فتروا عن بعض ما كانوا عليه فعوتبوا فنزلت أَلَمْ يَأْنِ الآية.
İbnü'l-Mübârek, Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve el-A'meş şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı Medine'ye gelip çektikleri onca darlıktan sonra refah ve rahatlığa kavuşunca sanki önceki hallerinden bir miktar gevşediler. Bunun üzerine azarlandılar ve: { أَلَمْ يَأْنِ } ayeti indi.
وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن ابن عباس قال: إن الله تعالى استبطأ قلوب المهاجرين فعاتبهم على رأس ثلاث عشرة سنة من نزول القرآن فقال سبحانه: أَلَمْ يَأْنِ الآية، وفي خبر ابن مردويه عن أنس بعد سبع عشرة سنة من نزول القرآن.
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ muhacirlerin kalplerini yavaş buldu ve Kur'an'ın inişinin on üçüncü yılında onları azarlayarak şöyle buyurdu: { أَلَمْ يَأْنِ } ayeti.' İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayetinde ise bu Kur'an'ın inişinden on yedi yıl sonradır.
وأخرج عن عائشة قالت: خرج رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم على نفر من أصحابه في المسجد وهم يضحكون فسحب رداءه محمرا وجهه فقال: أتضحكون ولم يأتكم من ربكم بأنه قد غفر لكم وقد نزل علي في ضحككم آية أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ إلخ؟ قالوا: يا رسول الله فما كفارة ذلك؟ قال: تبكون بقدر ما ضحكتم
Âişe'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem mescitte gülüşmekte olan bir grup ashabının yanına çıktı; yüzü kızarmış vaziyette ridasını çekerek şöyle buyurdu: «Rabbinizden size bağışlandığınıza dair bir bilgi gelmediği halde gülüyor musunuz? Oysa sizin gülmeniz hakkında bana { أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ } ayeti indirildi.» Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, bunun kefareti nedir?' deyince; «Güldüğünüz miktarca ağlamanızdır» buyurdu.
، وفي الخبر أن أصحاب النبي ﵊ قد ظهر فيهم المزاح والضحك فنزلت، وحديث مسلم ومن معه السابق مقدم على هذه الآثار على ما يقتضيه كلام أهل الحديث، ويَأْنِ مضارع أنى الأمر أنيا وأناء وإناء بالكسر إذا جاء أناه أي وقته، أي ألم يجىء وقت أن تخشع قلوبهم لذكره ﷿.
Bir rivayette de Peygamber'in aleyhisselâm ashabı arasında şakalaşma ve gülme zuhur ettiği, bunun üzerine [bu ayetin] indiği bildirilmiştir. Müslim ve beraberindekilerin yukarıda geçen hadisi, hadis ehlinin sözlerinin gerektirdiği üzere bu rivayetlere takdim edilir. Ye'ni (يَأْنِ) kelimesi; vakti gelmek manasındaki enâ'l-emru enyen ve enâen ve inâen (أنى الأمر أنيا وأناء وإناء) [fiilinin] muzarisidir; yani O'nun azze ve celle zikri için kalplerinin huşû duyma vakti gelmedi mi demektir.
وقرأ الحسن وأبو السمال- ألما- بالهمزة، ولما النافية الجازمة كلم إلا أن فيه أن المنفي متوقع.
el-Hasan ve Ebü's-Semmâl; hemze ile olumsuzluk ve cezm edatı olan lemmâ'yı birleştirerek «elemma» (أَلَمَّا) şeklinde okumuşlardır. Bu da lem (لَمْ) gibidir, ancak olumsuzlanan şeyin beklenir olması anlamını içerir.
وقرأ الحسن يئن مضارع آن أينا بمعنى أني السابق، وقال أبو العباس: قال قوم: إن يئين أينا الهمزة مقلوبة فيه عن الحاء وأصله حان يحين حينا وأصل الكلمة من الحين وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ أي القرآن وهو عطف على ذكر الله فإن كان هو المراد به أيضا فالعطف لتغاير العنوانين نحو:
el-Hasan, önceki enâ manasında olan âne ye'înü eynen (آن يئين أينا) fiilinin muzarisi olarak «ye'in» (يَئِنِ) şeklinde okumuştur. Ebü'l-Abbâs şöyle demiştir: Bir topluluk, ye'înü eynen fiilindeki hemzenin ha (ح) harfinden dönüştüğünü, aslının hâne yehînü haynen (حان يحين حينا) olduğunu ve kelimenin aslının el-hîn (zaman) kökünden geldiğini söylemiştir. { وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ } “ve haktan inene”; yani Kur'an'a. Bu, 'Allah'ın zikri' üzerine matuftur. Şayet zikir ile kastedilen de Kur'an ise atıf, sıfatların farklılığından ötürü yapılmıştır; nitekim şu beyitte olduğu gibi:
هو الملك القرم وابن الهمام فإنه ذكر وموعظة كما أنه حق نازل من السماء وإلا بأن كان المراد به تذكير الله تعالى إياهم فالعطف لتغاير
O ulu hükümdardır ve İbnü'l-Hümâm'dır... Zira Kur'an bir zikir ve öğüt olduğu gibi, aynı zamanda gökten inen bir haktır. Şayet böyle olmayıp da zikir ile kastedilen Allah Teâlâ'nın onlara öğüt vermesi ise,
الذاتين على ما هو الشائع في العطف وكذا إذا أريد به ذكرهم الله تعالى بالمعنى المعروف، وجوز العطف على الاسم الجليل إذا أريد بالذكر التذكير وهو كما ترى، وقال الطيبي: يمكن أن يحمل الذكر على القرآن وما نزل من الحق على نزول السكينة معه أي الواردات الإلهية ويعضده ما
atıfta yaygın olduğu üzere atıf iki ayrı zatın farklılığından ötürüdür. Bilinen anlamıyla onların Allah Teâlâ'yı zikretmeleri kastedildiğinde de durum böyledir. Zikir ile 'öğüt verme' kastedildiğinde lafza-i celâle atfedilmesi de caiz görülmüştür ki bu[nun zayıflığı] gördüğün gibidir. et-Tîbî şöyle demiştir: 'Zikrin Kur'an'a, haktan inenin ise onunla birlikte inen sekinete yani ilahî varidatlara hamledilmesi mümkündür. Bunu,
روينا عن البخاري ومسلم والترمذي عن البراء كان رجل يقرأ سورة الكهف وعنده فرس مربوط بشطنين فغشيته سحابة فجعلت تدنو وجعل فرسه ينفر منها فلما أصبح أتى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فذكر له ذلك فقال: تلك السكينة تنزل للقرآن.
Buhârî, Müslim ve Tirmizî'den el-Berâ yoluyla rivayet ettiğimiz şu hadis de desteklemektedir: Bir adam Kehf Suresi'ni okuyordu, yanında da iki iple bağlanmış bir at vardı. Onu bir bulut kapladı ve yaklaşmaya başladı; atı da bundan ürkmeye koyuldu. Sabah olunca Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gelip durumu anlattı. Bunun üzerine [Resûlullah]: «O, Kur'an için inen sekinettir» buyurdu.
وفي رواية اقرأ فلان فإنها السكينة تنزل عند القرآن وللقرآن
Bir rivayette de: «Oku ey falan! Çünkü o, Kur'an'ın yanında ve Kur'an için inen sekinettir» buyrulmuştur.
انتهى، ولا يخفى بعد ذلك جدّا ولعلك تختار حمل الذكر وما نزل على القرآن لما يحس مما بعد من نوع تأييد له، وفسر الخشوع للقرآن بالانقياد التام لأوامره ونواهيه والعكوف على العمل بما فيه من الأحكام من غير توان ولا فتور، والظاهر أنه اعتبر كون اللام صلة الخشوع، وجوز كونها للتعليل على أوجه الذكر فالمعنى ألم يأن لهم أن ترق قلوبهم لأجل ذكر الله تعالى وكتابه الحق النازل فيسارعوا إلى الطاعة على أكمل وجوهها، وفي الآية حض على الخشوع، وكان ابن عمر رضي الله تعالى عنهما كما أخرج عنه ابن المنذر إذا تلاها بكى ثم قال: بلى يا رب بلى يا رب، وعن الحسن أما والله لقد استبطأهم وهم يقرؤون من القرآن أقل مما تقرءون فانظروا في طول ما قرأتم وما ظهر فيكم من الفسق، وروى السلمي عن أحمد بن أبي الحواري قال بينا أنا في بعض طرقات البصرة إذ سمعت صعقة فأقبلت نحوها فرأيت رجلا قد خر مغشيا عليه فقلت: ما هذا؟ فقالوا:
[et-Tîbî'nin sözü] burada bitti. Bunun son derece uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Sen de zikir ve inen şey lafızlarının Kur'an'a hamledilmesini tercih edersin; zira sonraki kısımdan buna bir tür destek hissedilmektedir. Kur'an'a huşû duymak; onun emir ve yasaklarına tam boyun eğmek, gevşeklik ve bezginlik göstermeksizin onda bulunan hükümlerle amel etmeye sarılmak şeklinde tefsir edilmiştir. Zahir olan, lâm harfinin huşû fiilinin sılCallback'ı (tümleci) kabul edilmesidir. Zikrin vecihlerine göre ta'lil (gerekçe) için olması da caiz görülmüştür; buna göre mana: 'Allah Teâlâ'nın zikri ve O'nun inen hak kitabı sebebiyle kalplerinin yumuşayıp en mükemmel şekilde itaate koşmalarının vakti gelmedi mi?' demek olur. Ayette huşûya teşvik vardır. İbnü'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre İbn Ömer -radıyallâhu teâlâ anhümâ- bu ayeti okuduğunda ağlar ve: 'Geldi ya Rabbi, geldi ya Rabbi!' derdi. el-Hasan'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Vallahi Allah onları, sizin okuduğunuzdan daha az Kur'an okudukları halde yavaş bulmuştu; siz ise ne kadar çok okuduğunuza ve içinizde ne kadar fasıklık ortaya çıktığına bir bakın!' es-Sülemî, Ahmed b. Ebi'l-Havârî'den şöyle rivayet etmiştir: Basra sokaklarının birinde yürürken bir çığlık işittim. O tarafa yöneldim ve bayılıp yere düşmüş bir adam gördüm. 'Bu nedir?' diye sordum. Dediler ki:
كان رجلا حاضر القلب فسمع آية من كتاب الله فخر مغشيا عليه فقلت: ما هي؟ فقيل: قوله تعالى: أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ فأفاق الرجل عند سماع كلامنا فأنشأ يقول:
'Kalbi uyanık bir adamdı; Allah'ın kitabından bir ayet işitti ve bayılıp yere düştü.' Ben: 'Hangi ayettir?' diye sordum. 'Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ } “İman edenlerin, Allah’ın zikrine kalplerinin huşû duyması zamanı gelmedi mi?” kavlidir' denildi. Bizim konuşmamızı işitince adam kendine geldi ve şu beyitleri okumaya başladı:
أما آن للهجران أن يتصرما ... وللغصن غصن البان أن يتبسما
Ayrılığın sona ermesi, / Bân ağacının dalının tebessüm etmesi zamanı gelmedi mi?
وللعاشق الصب الذي ذاب وانحنى ... ألم يأن أن يبكى عليه ويرحما
Eriyip bükülen şu sevdalı âşığa / Ağlanıp merhamet edilme vakti gelmedi mi?
كتبت بماء الشوق بين جوانحي ... كتابا حكى نقش الوشي المنمنما
Bağrımın içine şevk gözyaşlarıyla öyle bir mektup yazdım ki / Nakış nakış işlenmiş işlemeyi andırır.
ثم قال: إشكال إشكال إشكال فخر مغشيا عليه فحركناه فإذا هو ميت، وعن أبي بكر رضي الله تعالى عنه أن هذه الآية قرئت بين يديه وعنده قوم من أهل اليمامة فبكوا بكاء شديدا فنظر إليهم فقال: هكذا كنا حتى قست القلوب، ولعله أراد رضي الله تعالى عنه أن الطراز الأول كان كذلك حتى قست قلوب كثير من الناس ولم يتأسوا بالسابقين وغرضه مدح أولئك القوم بما كان هو ونظراؤه عليه رضي الله تعالى عنهم، ويحتمل أن يكون قد أراد ما هو الظاهر، والكلام من باب هضم النفس كقوله رضي الله تعالى عنه: أقيلوني فلست بخيركم، وقال شيخ الإسلام أبو حفص السهروردي قدس سره:
Sonra: 'Müşkül! Müşkül! Müşkül!' dedi ve bayılıp yere düştü; onu hareket ettirdiğimizde bir de baktık ki vefat etmiş. Ebû Bekir'den -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet edildiğine göre, yanında Yemâme ehlinden bir topluluk varken bu ayet onun huzurunda okundu ve onlar şiddetle ağladılar. Ebû Bekir onlara bakıp şöyle dedi: 'Kalpler katılaşıncaya kadar biz de böyleydik.' Muhtemelen o -radıyallâhu teâlâ anh-, ilk neslin böyle olduğunu, nihayet birçok insanın kalbinin katılaşıp öncekilere uymadığını kastetmiş ve maksadı, kendisinin ve benzerlerinin -radıyallâhu teâlâ anhüm- üzerinde bulunduğu hal ile o topluluğu övmek olmuştur. Zahir olan manayı kastetmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde söz, onun: 'Beni azlediniz, ben sizin en hayırlınız değilim' sözü gibi tevazu kabilindendir. Şeyhülislam Ebû Hafs es-Sühreverdî -kaddesallâhu sırrah- şöyle demiştir:
معناه تصلبت وأدمنت سماع القرآن وألفت أنواره فما تستغربه حتى تتغير كما تغير هؤلاء السامعون انتهى وهو خلاف الظاهر، وفيه نوع انتقاص للقوم ورمز إلى أن البكاء عند سماع القرآن لا يكون من كامل كما يزعمه بعض جهلة الصوفية القائلين: إن ذلك لا يكون إلا لضعف القلب عن تحمل الواردات الإلهية النورانية ويجل عن ذلك كلام الصديق رضي الله تعالى عنه، وقرأ غير واحد من السبعة «وما نزّل» بالتشديد، والجحدري وأبو جعفر والأعمش وأبو عمرو في رواية يونس وعباس عنه «نزّل» مبنيا للمفعول مشددا، وعبد الله- أنزل- بهمزة النقل مبنيا للفاعل.
'Bunun manası; [kalpler] sağlamlaştı, Kur'an'ı dinlemeye alıştı ve nurlarına ünsiyet peydah etti; artık bu dinleyenlerin değiştiği gibi değişecek derecede onu yabancılamaz oldu demektir.' Bu izah zahire aykırıdır; içinde o topluluğu bir tür eksiltme ve Kur'an dinlerken ağlamanın kâmil kimseden sadır olmayacağına dair bir ima barındırır. Nitekim bazı cahil mutasavvıflar bunun ancak kalbin ilahî nurlu varidatları taşımaktaki zayıflığından kaynaklandığını iddia ederler; Sıddîk'ın -radıyallâhu teâlâ anh- kelamı bundan pek yücedir. Yedi kıraat imamından birden fazlası «ve mâ nezzele» (وَمَا نَزَّلَ) şeklinde şedde ile okumuştur. el-Cahderî, Ebû Ca'fer, el-A'meş ve Yûnus ile Abbâs'ın kendisinden rivayetinde Ebû Amr meçhul ve şeddeli olarak «nüzzile» (نُزِّلَ) şeklinde; Abdullah [b. Mes'ûd] ise nakil hemzesiyle malum olarak «enzele» (أَنْزَلَ) şeklinde okumuştur.
وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ لا نافية وما بعدها منصوب معطوف على تخشع.
{ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ } “ve daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmasınlar”. Buradaki lâ (لا) nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); sonrasındaki fiil nasb halindedir ve tahşea fiiline matuftur.
وجوز أن تكون ناهية وما بعدها مجزوم بها ويكون ذلك انتقالا إلى نهي أولئك المؤمنين عن مماثلة أهل الكتاب بعد أن عوتبوا بما سمعت وعلى النفي هو في المعنى نهي أيضا، وقرأ أبو بحرية وأبو حيوة وابن أبي عبلة وإسماعيل عن أبي جعفر، وعن شيبة ويعقوب وحمزة في رواية عن سليم عنه «ولا تكونوا» بالتاء الفوقية على سبيل الالتفات للاعتناء
Nâhiye (yasaklama edatı) olması ve sonrasındaki fiilin onunla meczum olması da caiz görülmüştür; bu durumda, işittiğin şekilde azarlandıktan sonra o müminlerin Ehl-i Kitap'a benzemekten nehyedilmesine bir geçiş olur. Nefiy üzerine de mana bakımından yine nehiydir. Ebû Bahriyye, Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve Ebû Ca'fer'den rivayetle İsmâil ile Şeybe, Ya'kûb ve Süleym'in kendisinden rivayetinde Hamza; sakındırmaya ihtimam göstermek maksadıyla iltifat yoluyla üstten iki noktalı te ile «ve lâ tekûnû» (وَلَا تَكُونُوا) şeklinde okumuşlardır.
بالتحذير، وفي لا ما تقدم، والنهي مع الخطاب أظهر منه مع الغيبة.
Lâ edatındaki durum daha önce geçtiği gibidir. Hitap ile birlikte gelen nehiy, gaib sığası ile olandan daha açıktır.
فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ أي الأجل بطول أعمارهم وآمالهم، أو طال أمد ما بينهم وبين أنبيائهم ﵈ وبعد العهد بهم، وقيل: أمد انتظار القيامة والجزاء، وقيل: أمد انتظار الفتح، وفرقوا بين الأمد والزمان بأن الأمد يقال الغاية والزمان عام من المبدأ والغاية، وقرأ ابن كثير في رواية الأمدّ بتشديد الدال أي الوقت الأطول فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ صلبت فهي كالحجارة، أو أشد قسوة وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ خارجون عن حدود دينهم رافضون لما في كتابهم بالكلية، قيل: من فرط القسوة وذكر أنه مأخوذ من كون الجملة حال، وفيه خفاء والأظهر أنه من السياق، والمراد بالكتاب الجنس فالموصول يعم اليهود والنصارى وكانوا كلهم في أوائل أمرهم يحول الحق بينهم وبين كثير من شهواتهم وإذا سمعوا التوراة والإنجيل خشعوا لله تعالى ورقت قلوبهم فلما طال عليهم الزمان غلبهم الجفاء والقسوة وزالت عنهم الروعة التي كانوا يجدونها عند سماع الكتابين وأحدثوا ما أحدثوا واتبعوا الأهواء وتفرقت بهم السبل، والقسوة مبدأ الشرور وتنشأ من طول الغفلة عن الله تعالى، وعن عيسى ﵇: لا تكثروا الكلام بغير ذكر الله تعالى فتقسو قلوبكم فإن القلب القاسي بعيد من الله ﷿ ولا تنظروا إلى ذنوب العباد كأنكم أرباب وانظروا في ذنوبكم كأنكم عباد والناس رجلان مبتلى ومعافى فارحموا أهل البلاء واحمدوا على العافية ومن أحس بقسوة في قلبه فليهرع إلى ذكر الله تعالى وتلاوة كتابه يرجع إليه حاله كما أشار إليه قوله ﷿: اعلموا أنّ الله يحيي الأرض بعد موتها فهو تمثيل ذكر استطرادا لإحياء القلوب القاسية بالذكر والتلاوة بإحياء الأرض الميتة بالغيث للترغيب في الخشوع والتحذير عن القساوة قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ التي من جملتها هذه الآيات لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ كي تعقلوا ما فيها وتعملوا بموجبها فتفوزوا بسعادة الدارين.
{ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ } “Uzun zaman geçti de”; yani ömürlerinin ve emellerinin uzamasıyla süre uzadı yahut peygamberleri -aleyhimüsselâm- ile aralarındaki müddet uzayıp onlardan uzak kalış dönemi uzadı. Kıyameti ve karşılığı bekleme süresi veya zaferi bekleme süresi olduğu da söylenmiştir. Âlimler emed ile zaman arasını şöyle ayırmışlardır: Emed gaye (son nokta) için söylenir; zaman ise başlangıç ve gayeyi kapsayacak şekilde geneldir. İbn Kesîr bir rivayette dal harfinin şeddesiyle «el-emeddü» (الأَمَدّ) şeklinde okumuştur ki 'en uzun vakit' demektir. { فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri katılaştı”; sertleşti de taş gibi yahut daha da katı oldu. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “ve onlardan birçoğu da yoldan çıkmış kimselerdir”; dinlerinin sınırları dışına çıkmış, kitaplarında bulunanı tamamen terk etmişlerdir. Kalp katılığı aşırı olduğundan böyle oldukları söylenmiştir; cümlenin hal olmasından bu mananın çıkarıldığı zikredilmiştir ancak bunda kapalılık vardır, en açık olanı siyak gereği olmasıdır. Kitap ile cins kastedilmiştir; dolayısıyla ismi mevsul Yahudi ve Hristiyanları kapsar. Onların hepsi işlerinin başlangıcında hak, kendileri ile birçok heva ve hevesleri arasına girerdi; Tevrat ve İncil'i işittiklerinde Allah Teâlâ için huşû duyar ve kalpleri incelirdi. Üzerlerinden uzun zaman geçince kabalık ve katılık onlara galebe çaldı, iki kitabı dinlediklerinde duydukları o derin ürperti onlardan zail oldu, uydurdukları şeyleri uydurdular, hevalarına uydular ve yolları ayrıldı. Katılık kötülüklerin başıdır ve Allah Teâlâ'dan uzun süre gafil kalmaktan doğar. Îsâ'dan -aleyhisselâm- şöyle rivayet edilmiştir: 'Allah Teâlâ'nın zikri olmaksızın sözü çoğaltmayın, yoksa kalpleriniz katılaşır; zira katı kalp Allah'tan azze ve celle uzaktır. Kulların günahlarına efendilermiş gibi bakmayın; kendi günahlarınıza kullar gibi bakın. İnsanlar iki kısımdır: İmtihana uğrayan ve afiyette olan. İmtihan ehline merhamet edin, afiyete de hamdedin.' Kalbinde bir katılık hisseden kimse Allah Teâlâ'nın zikrine ve O'nun kitabının tilavetine koşsun ki eski hali kendisine dönsün; nitekim O'nun azze ve celle şu kavli buna işaret etmektedir: { اعلموا أنّ الله يحيي الأرض بعد موتها } “Bilin ki Allah, yeryüzünü ölümünden sonra diriltir”. Bu, huşûya rağbet ettirmek ve katılıktan sakındırmak için katı kalplerin zikir ve tilavet ile diriltilmesini, ölü toprağın yağmurla diriltilmesine istitraden yapılmış bir temsildir. { قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ } “Şüphesiz biz size ayetleri açıkladık”; bu ayetler de onların arasındadır, { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “umulur ki aklınızı kullanırsınız”; ta ki içindekileri anlayıp gereğiyle amel edesiniz de her iki cihan saadetine eresiniz.
إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ أي المتصدقين والمتصدقات، وقد قرأ أبيّ كذلك، وقرأ ابن كثير وأبو بكر والمفضل وأبان وأبو عمرو في رواية هارون بتخفيف الصاد من التصديق لا من الصدقة كما في قراءة الجمهور أي الذين صدقوا واللاتي صدقن الله ﷿ ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم، والقراءة الأولى أنسب بقوله تعالى:
{ إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ } “Şüphesiz sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar”; yani sadaka dağıtan erkekler ve sadaka dağıtan kadınlardır. Übeyy de bu şekilde [«el-mütasaddikîne ve'l-mütasaddikât»] okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Bekir, el-Mufaddal, Ebân ve Hârûn rivayetinde Ebû Amr ise; cumhurun kıraatindeki gibi 'sadaka'dan değil 'tasdik' kökünden olmak üzere sâd harfinin tahfifi ile [«el-musaddikîne ve'l-musaddikât»] okumuşlardır; yani Allah'ı azze ve celle ve Resûlü'nü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem tasdik eden erkekler ve tasdik eden kadınlar demektir. İlk kıraat Allah Teâlâ'nın şu kavline daha uygundur:
وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وقيل: الثانية أرجح لأن الإقراض يغني عن ذكر التصديق، وأنت ستعلم إن شاء الله تعالى فائدته، وعطف أَقْرَضُوا على معنى الفعل من المصدقين على ما اختاره أبو علي والزمخشري لأن أل بمعنى الذين، واسم الفاعل بمعنى الفعل فكأنه قيل: إن الذين اصدقوا أو صدقوا على القراءتين وَأَقْرَضُوا وتعقبه أبو حيان وغيره بأن فيه الفصل بين أجزاء الصلة إذ المعطوف على الصلة بأجنبي وهو المصدقات، وذلك لا يجوز، وقال صاحب التقريب: هو محمول على المعنى كأنه قيل: إن الناس الذين تصدقوا وتصدقن أأقرضوا فهو عطف على الصلة من حيث المعنى بلا فصل، وتعقب بأنه لا محصل له إلا إذا قيل: إن أل الثانية زائدة لئلا يعطف على صورة جزء الكلمة، وفيه بعد، ولا يخفى أن حديث اعتبار المعنى يدفع ما ذكر، ومن هنا قيل: إنه قريب ولا يبعد تأنيثا وتذكيرا لا يضر لأن أل تصلح للجميع فيراد بها معنى اللاتي عند عود ضمير جمع الإناث عليها ومعنى الذي عند عود ضمير جمع الذكور عليها وهو كما ترى، ومثله ما قيل: هو من باب كل رجل وضيعته أي إن المصدقين مقرونون مع المصدقات في الثواب والمنزلة، أو يقدر خبر أي- إن المصدقين والمصدقات يفلحون- وَأَقْرَضُوا في الوجهين ليس عطفا على الصلة بل مستأنف ويضاف بعد صفة قرضا أو استئناف ومن أنصف لم ير ذلك مما ينبغي أن يخرج عليه كلام أدنى الفصحاء فضلا عن كلام رب العالمين، واختار أبو حيان تخريج ذلك على حذف الموصول لدلالة ما قبله عليه كأنه قيل: والذين أقرضوا فيكون مثل قوله
{ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “ve Allah’a güzel bir borç verenler”. İkincisinin daha racih olduğu da söylenmiştir; çünkü ödünç vermek tasdiki zikretmeye ihtiyaç bırakmaz. Sen de inşallah Teâlâ bunun faydasını öğreneceksin. Ebû Ali ve ez-Zemahşerî'nin tercihine göre { أَقْرَضُوا } fiili, el-mussaddikîn kelimesinin fiil manasına atfedilmiştir; zira harf-i tarif (el-) ellezîne manasındadır, ismi fail de fiil manasındadır. Sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Şüphesiz her iki kıraate göre sadaka veren yahut tasdik eden ve ödünç veren kimseler...' Ebû Hayyân ve diğerleri buna itiraz ederek şöyle demişlerdir: Burada sıla parçalarının arasına yabancı bir lafızla, yani el-mussaddikât ile fasıla girmiştir; bu ise caiz değildir. et-Takrîb sahibi şöyle demiştir: 'Bu mana üzerine hamledilmiştir; sanki 'Şüphesiz sadaka veren erkekler ve kadınlar borç verdiler' denilmiş gibidir. Dolayısıyla mana bakımından fasılasız olarak sılaya atıftır.' Buna da şu şekilde itiraz edilmiştir: Kelimenin bir parçası suretindeki şeye atfedilmemesi için ikinci harf-i tarifin zaid olduğu söylenmedikçe bunun bir tutar yanı yoktur; bunda ise uzaklık vardır. Gizli değildir ki mananın gözetilmesi rivayeti zikredilen itirazı defetmektedir. Buradan hareketle bunun yakın bir izah olduğu söylenmiştir. Müzekkerlik ve müenneslik farkı zarar vermez; çünkü harf-i tarif hepsine elverişlidir; müennes cemî zamiri ona döndüğünde ellâtî manası, müzekker cemî zamiri ona döndüğünde ise ellezî manası murad edilir; fakat bu gördüğün gibidir. 'Herkes malıyla mülküyledir' kabilinden olduğu da söylenmiştir; yani sadaka veren erkekler, mükâfat ve derecede sadaka veren kadınlarla beraberdirler yahut 'Şüphesiz sadaka veren erkekler ve kadınlar kurtuluşa ererler' şeklinde bir haber takdir edilir. Bu iki vecihte { وَأَقْرَضُوا } ifadesi sılaya matuf değil müstenefedir (yeni cümledir) ve sonrasına 'karzan' sıfatı eklenir veya istinaftır. İnsaf sahibi bir kimse, Âlemlerin Rabbi'nin kelamı bir yana, en alt derecedeki bir beliğin kelamının dahi buna hamledilmesini uygun görmez. Ebû Hayyân ise bunu, önceki ifadenin delaletinden ötürü ismi mevsulün hazfedilmiş olmasına hamlederek tercih etmiştir; sanki 've ödünç veren kimseler' denilmiş gibidir. Dolayısıyla şu beyit gibi olur:
فمن يهجر رسول الله منكم ... ويمدحه وينصره سواء
Sizden Allah'ın Resûlü'nü terk eden ile / Onu öven ve ona yardım eden birdir.
وهو مقبول على رأي الكوفيين دون رأي البصريين فإنهم لا يجوزون حذف الموصول في مثله، وبعض أئمة المحققين بعد أن استقرب توجيه التقريب ولم يستبعد تنزيل ما سمعت عن الزمخشري وأبي علي عليه قال: وأقرب منه أن يقال: إن الْمُصَّدِّقاتِ منصوب على التخصيص كأنه قيل: «إن المصدقين» عاما على التغليب وأخص المتصدقات منهم كما تقول: إن الذين آمنوا ولا سيما العلماء منهم وعملوا الصالحات لهم كذا.
Bu, Kûfelilerin görüşüne göre makbuldür; Basralıların görüşüne göre ise makbul değildir, zira onlar böylesi yerlerde ismi mevsulün hazfini caiz görmezler. Muhakkik imamlardan bazıları, et-Takrîb'in tevcihini uygun bulup ez-Zemahşerî ve Ebû Ali'den işittiğin şeyin ona hamletmesini uzak görmedikten sonra şöyle demiştir: 'Bundan daha uygunu şöyle denilmesidir: { الْمُصَّدِّقاتِ } tahsis üzere mansubdur. Sanki galebe yoluyla genel olarak 'Şüphesiz tasdik edenler...' denilmiş, ardından da 've onlardan hususiyle tasdik eden kadınlar' denilmiştir; nitekim: 'Şüphesiz iman edenler, bilhassa onlardan olan âlimler ve salih amel işleyenler için şu mükâfat vardır' demen gibidir.
ووجه التخصيص ما
Tahsîsin gerekçesi ise,
ورد في قوله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «يا معشر النساء تصدقن فإني أريتكن أكثر أهل النار»
Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şu buyruğunda yer alan husustur: «Ey kadınlar topluluğu, sadaka veriniz; zira ben sizin cehennem ehlinin çoğunluğunu oluşturduğunuzu gördüm.»
يحضهن على الصدقة بأنهن إذا فعلن ذلك كان له تعالى أقبل وجزاؤه عنه سبحانه أوفر وأفضل، ثم قال: ولما لم يكن الإقراض غير ذلك التصدق قيل: وأقرضوا أي بذلك التصدق تحقيقا لكينونته وأنهم مثل ذلك ممثلون عند الله تعالى بمن يعامل مع أجود الأجودين معاملة برضاه، ولو قيل: والمقرضين لفاتت هذه النكتة انتهى.
Bunu yaptıklarında Allah Teâlâ katında daha makbul olacağı, O'nun sübhânehu mükâfatının daha bol ve üstün bulunacağı gerekçesiyle onları sadakaya teşvik etmektedir. Sonra şöyle demiştir: 'Ödünç vermek bu sadakadan başka bir şey olmadığı için, bunun hakikatini ve onların Allah Teâlâ katında en cömert olan Zât ile O'nun rızasına uygun şekilde muamele yapan kimseler gibi temsil edildiklerini pekiştirmek amacıyla: 've ödünç verdiler' yani 'işte bu sadaka ile ödünç verdiler' buyrulmuştur. Şayet 've ödünç verenler' [el-mukridîn] denilseydi bu nüans kaybolurdu.' [Sözü] bitti.
ولا يخفى أن نصب المصدقات على التخصيص خلاف الظاهر، وأما ما ذكره في نكتة العدول عن المفروضين فحسن وهو متأت على تخريج أبي علي والزمخشري، وعلى تخريج أبي حيان، وقال الخفاجي: القول- أي قول أبي البقاء- بأن أقرضوا إلخ معترض بين اسم إن وخبرها أظهر وأسهل، وكأن النكتة فيه تأكيد الحكم بالمضاعفة، وزعم أن الجملة حال بتقدير قد أو بدونها من ضميري المصدقين والمصدقات لا يخفى معنى وعربية فتدبر يُضاعَفُ لَهُمْ الضمير لجميع المتقدمين الذكور والإناث على التغليب كضمير أقرضوا، والجار والمجرور نائب الفاعل، وقيل: هو ضمير التصدق أو ضمير القرض على حذف مضاف أي يضاعف ثواب التصدق أو ثواب القرض لهم، وقرأ ابن كثير وابن عامر «يضعّف» بتشديد العين، وقرىء «يضاعف» بالبناء للفاعل أي يضاعف الله ﷿ لهم ثواب ذلك وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ قد مر الكلام فيه.
Gizli değildir ki el-mussaddikât lafzının tahsis üzere nasb edilmesi zahire aykırıdır. el-Mukrizîn lafzından dönülmesindeki nükte hakkında zikrettiği husus ise güzeldir; Ebû Ali ve ez-Zemahşerî'nin tahricine göre de Ebû Hayyân'ın tahricine göre de geçerlidir. el-Hafâcî şöyle demiştir: 'Bu söz -yani Ebü'l-Bekâ'nın sözü- [şudur ki:] ekradu vb. ifadesi inne'nin ismi ile haberi arasında itiraziyyedir (ara cümledir), bu daha zahir ve daha kolaydır. Bundaki nükte sanki kat kat artırılma hükmünün tekit edilmesidir.' Bu cümlenin, takdirî bir kad ile veya kad olmaksızın el-mussaddikîn ve el-mussaddikât lafızlarının zamirlerinden hal olduğunu iddia etmek, mana ve Arap dili açısından kapalılık taşımaz; iyi düşün! { يُضاعَفُ لَهُمْ } “kendilerine kat kat artırılır”; zamir, ekradu zamirinde olduğu gibi galebe yoluyla önce geçen erkek ve kadınların tamamına aittir. Câr-mecrûr nâib-i fâildir. Muzafın hazfiyle sadakanın yahut borcun zamiri olduğu, yani sadakanın yahut borcun sevabının kendilerine kat kat artırılacağı da söylenmiştir. İbn Kesîr ve İbn Âmir ayın harfinin şeddesiyle «yuda‘‘afu» (يُضَعَّفُ) şeklinde okumuşlardır. Fâil kipiyle [malum olarak] «yudâ‘ifü» (يُضَاعِفُ) şeklinde de okunmuştur; yani Allah azze ve celle bunun sevabını onlar için kat kat artırır demektir. { وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ } “ve onlar için pek değerli bir mükâfat vardır”; bunun açıklaması daha önce geçmişti.
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ قد بين كيفية إيمانهم في خاتمة سورة البقرة، والموصول مبتدأ أول، وقوله تعالى:
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah’a ve peygamberlerine iman edenler”; onların imanlarının keyfiyeti Bakara Suresi'nin sonunda açıklanmıştı. İsmi mevsul birinci mübtedadır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
أُولئِكَ مبتدأ ثان، وهو إشارة إلى الموصول وما فيه من معنى البعد لما مر مرارا، وقوله سبحانه: هُمُ مبتدأ ثالث، وقوله ﷿: الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ خبر الثالث، والجملة خبر الثاني وهو مع خبره خبر الأول أو هم ضمير فصل وما بعده خبر الثاني، وقوله تعالى: عِنْدَ رَبِّهِمْ متعلق على ما قيل: بالثبوت الذي تقتضيه الجملة أي أولئك عند ربهم ﷿ وفي حكمه وعلمه سبحانه هم الصديقون والشهداء.
{ أُولئِكَ } “işte onlar” ifadesi ikinci mübtedadır. Bu, daha önce defalarca geçtiği üzere mevsule ve onda bulunan uzaklık manasına bir işarettir. O'nun sübhânehu: { هُمُ } kavli üçüncü mübtedadır. O'nun azze ve celle: { الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ } kavli üçüncünün haberidir. Cümle ikincinin haberidir; o da haberiyle birlikte birincinin haberidir. Yahut hüm fasıl zamiridir, sonrası ise ikincinin haberidir. Allah Teâlâ'nın: { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” kavli, söylendiğine göre cümlenin gerektirdiği sübut manasına taalluk etmektedir; yani işte onlar Rableri azze ve celle katında, O'nun sübhânehu hükmünde ve ilminde sıddîkların ve şehitlerin ta kendileridir.
والمراد أولئك في حكم الله تعالى بمنزلة الصديقين والشهداء المشهورين بعلو الرتبة ورفعة المحل وهم الذين سبقوا إلى التصديق ورسخوا فيه واستشهدوا في سبيل الله ﷻ وسمي من قتل مجاهدا في سبيله شهيدا لأن الله سبحانه وملائكته ﵈ شهود له بالجنة، وقيل: لأنه حي لم يمت كأنه شاهد أي حاضر، وقيل: لأن ملائكة الرحمة تشهده، وقيل: لأنه شهد ما أعد الله تعالى له من الكرامة، وقيل: غير ذلك فهو إما فعيل بمعنى فاعل أو بمعنى مفعول على اختلاف التأويل، وقوله تعالى لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ خبر ثان للموصول على أنه جملة من مبتدأ وخبر. أو لَهُمْ الخبر وما بعده مرتفع به على الفاعلية وضمير لَهُمْ للموصول، والضميران الأخيران للصديقين والشهداء، والغرض بيان ثمرات ما وصفوا به من نعوت الكمال أي أولئك لهم مثل أجر الصديقين والشهداء ونورهم المعروفين بغاية الكمال وعزة المنال، وقد حذف أداة التشبيه تنبيها على قوة المماثلة وبلوغها حد الاتحاد كما فعل ذلك أولا حيث قيل:
Kastedilen şudur: Onlar Allah Teâlâ'nın hükmünde, rütbelerinin yüceliği ve makamlarının üstünlüğü ile meşhur olan sıddîklar ve şehitler derecesindedirler. Onlar tasdike öncülük eden, onda kökleşen ve Allah celle celâlühû yolunda şehit düşenlerdir. O'nun yolunda cihat ederken öldürülen kimseye 'şehit' denilmiştir; çünkü Allah Teâlâ ve melekleri -aleyhimüsselâm- onun cennetlik olduğuna şahittirler. Bir görüşe göre hiç ölmemiş diri gibi, sanki şahit yani hazır olduğu için bu isim verilmiştir. Bir görüşe göre rahmet melekleri onun yanında hazır bulunduğu için; bir görüşe göre Allah Teâlâ'nın kendisi için hazırladığı ikramı müşahede ettiği için; diğer bazı gerekçelerle de böyle denildiği söylenmiştir. Farklı tevillere göre bu kelime ya fâil (şâhid) yahut mef'ûl (meşhûd) manasında faîl veznindedir. Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ } “Onların mükâfatları ve nurları vardır” kavli, mübteda ve haberden oluşan bir cümle olarak mevsulün ikinci haberidir. Yahut { لَهُمْ } haberdir, sonrası ise fâil olarak onunla merfûdur. { لَهُمْ } zamiri mevsule aittir; son iki zamir ise sıddîklara ve şehitlere aittir. Maksat, onların vasıflandıkları kemal sıfatlarının semerelerini beyan etmektir; yani işte onlar için kemalin zirvesi ve ulaşılmazlığı ile bilinen sıddîkların ve şehitlerin mükâfatı ve nuru gibi bir mükâfat vardır. Tıpkı daha önce:
أولئك هم الصديقون والشهداء وليست المماثلة بين ما للفريق الأول من الأجر والنور. وبين تمام ما للفريقين الأخيرين بل بين تمام ما للأول من الأصل والإضعاف وبين ما للأخيرين من الأصل بدون الإضعاف، فالإضعاف هو الذي امتاز به
{ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ } denildiğinde yapıldığı gibi, benzerliğin kuvvetine ve birleşme derecesine vardığına dikkat çekmek üzere teşbih edatı hazfedilmiştir. Benzerlik birinci grubun sahip olduğu mükâfat ve nur ile son iki grubun sahip olduğunun tamamı arasında değildir; bilakis birincinin asıl ve kat kat fazlasıyla sahip olduğu mükâfatın tamamı ile son iki grubun kat kat fazlası olmaksızın aslına sahip oldukları mükâfat arasındadır. Kat kat artırılma ise
الفريقان الأخيران على الفريق الأول وقد لا يعتبر تشبيه بليغ في الكلام أصلا ويبقى على ظاهره والضمائر كلها للموصول أي أولئك هم المبالغون في الصدق حيث آمنوا وصدقوا جميع أخبار الله تعالى وأخبار رسله عليهم الصلاة والسلام والقائمون بالشهادة لله سبحانه بالوحدانية وسائر صفات الكمال ولهم بما يليق بهم من ذلك لهم الأجر والنور الموعودان لهم، وقال بعضهم: وصفهم بالشهادة لكونهم شهداء على الناس كما نطق به قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [البقرة: ١٤٣] فعند ربهم متعلق بالشهداء، والمراد والشهداء على الناس يوم القيامة، وجوز تعلقه بالشهداء أيضا على الوجه الأول على معنى الذين شهدوا مزيد الكرامة بالقتل في سبيل الله تعالى يوم القيامة أو في حظيرة رحمته ﷿ أو نحو ذلك، ويشهد لكون الشهداء معطوفا على الصديقين آثار كثيرة.
son iki grubun birinci gruba karşı temayüz ettiği husustur. Kelamda hiçbir şekilde beliğ teşbih gözetilmeyip zahiri üzere bırakılması da mümkündür; bu takdirde zamirlerin tamamı mevsule ait olur. Yani işte onlar, iman edip Allah Teâlâ'nın ve peygamberlerinin -aleyhimüssalâtü vesselâm- bütün haberlerini tasdik ettikleri için doğrulukta ileri gidenlerin ve Allah Teâlâ'nın birliğine ve diğer kemal sıfatlarına şahitlik edenlerin ta kendileridir; kendilerine layık olan bu vasıflar sebebiyle onlara vadedilen mükâfat ve nur vardır. Bazıları şöyle demiştir: İnsanlara şahit olmaları hasebiyle şehadet ile vasıflanmışlardır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu açıkça ifade etmektedir: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “Böylece insanlara şahit olasınız diye sizi vasat bir ümmet yaptık” [el-Bakara 2/143]. Buna göre 'Rableri katında' ifadesi 'şehitler' lafzına taalluk eder; kastedilen de kıyamet gününde insanlar üzerine şahit olanlardır. İlk veche göre de; kıyamet gününde veya O'nun azze ve celle rahmet yurdunda yahut benzeri bir makamda Allah Teâlâ yolunda öldürülmekle ziyade ikrama şahit olanlar manasında 'şehitler' lafzına taalluk etmesi caiz görülmüştür. Şehitlerin sıddîklara matuf olduğuna birçok rivayet şahitlik etmektedir.
أخرج ابن جرير عن البراء بن عازب قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن مؤمني أمتي شهداء، ثم تلا النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ
İbn Cerîr'in Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Şüphesiz ümmetimin müminleri şehittirler.» Sonra Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Allah’a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar Rableri katında sıddîkların ve şehitlerin ta kendileridir” [ayetini] okudu.
وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي هريرة أنه قال يوما لقوم عنده: كلكم صديق وشهيد قيل له: ما تقول يا أبا هريرة؟ قال: اقرؤوا وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ الآية، وأخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد عن مجاهد قال: كل مؤمن صديق وشهيد ثم تلا الآية، وأخرج عبد بن حميد نحوه عن عمرو بن ميمون،
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o bir gün yanında bulunan bir topluluğa: 'Her biriniz sıddîk ve şehittir' dedi. Kendisine: 'Ne diyorsun ey Ebû Hureyre?' denilince; '{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } ayetini okuyun' dedi. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayetine göre o: 'Her mümin sıddîk ve şehittir' demiş, sonra bu ayeti okumuştur. Abd b. Humeyd benzer bir rivayeti Amr b. Meymûn'dan da nakletmiştir.
وأخرج ابن حبان عن عمرو بن مرة الجهني قال: «جاء رجل إلى النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فقال: يا رسول الله أرأيت إن شهدت أن لا إله إلا الله وأنك رسول الله وصليت الصلوات الخمس وأديت الزكاة وصمت رمضان وقمته فممن أنا؟ قال: من الصديقين والشهداء»
İbn Hibbân'ın Amr b. Mürre el-Cühenî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir adam Peygamber'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Söyler misin, eğer ben Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet edersem, beş vakit namazı kılar, zekâtı verir, Ramazan orucunu tutar ve gecesini ibadetle geçirirsem ben kimlerden olurum?' dedi. [Resûlullah]: 'Sıddîklardan ve şehitlerden olursun' buyurdu.»
وينبغي أن يحمل الذين آمنوا على من لهم كما في ذلك يعتدّ به ولا يتحقق إلا بفعل طاعات يعتدّ بها وإلا فيبعد أن يكون المؤمن المنهمك في الشهوات الغافل عن الطاعات صديقا شهيدا، ويستأنس لذلك بما جاء من حديث عمر رضي الله تعالى عنه ما لكم إذا رأيتم الرجل يخترق أعراض الناس أن لا تعيبوا عليه؟ قالوا: نخاف لسانه قال: ذلك أحرى أن لا تكونوا شهداء، قال ابن الأثير: أي إذا لم تفعلوا ذلك لم تكونوا في جملة الشهداء الذين يستشهدون يوم القيامة على الأمم التي كذبت أنبياءها، وكذا
'İman edenler' ifadesini, bu konuda muteber bir imana sahip olan kimselere hamletmek gerekir; bu da ancak muteber taatlerin işlenmesiyle tahakkuk eder. Aksi halde şehvetlere dalmış, taatlerden gafil bir müminin sıddîk ve şehit olması uzak bir ihtimaldir. Ömer'den -radıyallâhu teâlâ anh- gelen şu hadis de buna delil teşkil eder: 'Bir adamın insanların ırzlarına dil uzattığını gördüğünüzde ona engel olmamanıza ne oluyor?' Onlar: 'Dilinden korkuyoruz' dediler. Ömer: 'Bu, sizin şehitlerden olmamanıza daha layıktır' dedi. İbnü'l-Esîr şöyle demiştir: Yani bunu yapmazsanız kıyamet gününde peygamberlerini yalanlayan ümmetler aleyhine şehadetine başvurulacak şehitler zümresinde bulunamazsınız. Aynı şekilde,
بقوله ﵊: اللعانون لا يكونون شهداء
Peygamber'in aleyhisselâm: «Çokça lanet edenler şehit olamazlar» buyruğu da,
بناء على أحد قولين فيه. وفي بعض الأخبار ما ظاهره إرادة طائفة من خواص المؤمنين،
bu konudaki iki görüşten birine binaen [bunu destekler]. Bazı rivayetlerde ise zahiren müminlerin seçkin bir zümresinin murad edildiği anlaşılmaktadır.
أخرج ابن مردويه عن أبي الدرداء قال: قال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «من فرّ بدينه من أرض إلى أرض مخافة الفتنة على نفسه ودينه كتب عند الله صديقا فإذا مات قبضه الله شهيدا وتلا هذه الآية وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ ثم قال هذه فيهم ثم قال:
İbn Merdûye'nin Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nefsi ve dini hususunda fitneye düşme korkusuyla dinini korumak için bir yerden bir yere kaçan kimse, Allah katında sıddîk olarak yazılır. Vefat ettiğinde ise Allah onun canını şehit olarak kabzeder.» Ardından şu ayeti okudu: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ } “Allah’a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîkların ve şehitlerin ta kendileridir”. Sonra: «Bu ayet onlar hakkındadır» dedi ve şöyle buyurdu:
الفرّارون بدينهم من أرض إلى أرض يوم القيامة مع عيسى ابن مريم في درجته في الجنة»
«Dini uğruna bir yerden bir yere kaçanlar, kıyamet gününde cennette Meryem oğlu Îsâ ile aynı derecededirler.»
ويجوز أن يراد من قوله: «هذه فيهم» أنها صادقة عليهم وهم داخلون فيها دخولا أوليا، ويقال: في
«Bu ayet onlar hakkındadır» sözüyle ayetin onlara tam olarak uyduğu ve onların ayetin kapsamına öncelikli olarak girdiklerinin kastedilmiş olması caizdir.
قوله ﵊: «مع عيسى في درجته»
Peygamber'in aleyhisselâm: «Îsâ ile aynı derecededirler» buyruğu hakkında ise [şöyle] denilir:
المراد معه في مثل درجته وتوجه المماثلة بما مر والخبر إذا صح يؤيد الوجه الأول في الآية.
Murad edilen, onunla beraber onun derecesi gibi bir derecede [olmaktır]. Benzerliğin izahı daha önce geçmişti. Bu haber sahih ise ayetteki birinci vechi destekler.
وروي عن الضحاك أنها نزلت في ثمانية نفر سبقوا أهل الأرض في زمانهم إلى الإسلام وهم أبو بكر وعمر وعثمان وعلي وحمزة وطلحة والزبير وسعد وزيد رضي الله تعالى عنهم أجمعين، وهذا لا يضر في العموم كما لا يخفى، وقيل: الشهداء مبتدأ وعِنْدَ رَبِّهِمْ خبره، وقيل: الخبر لَهُمْ أَجْرُهُمْ والكلام عليهما قد تم عند قوله تعالى: الصِّدِّيقُونَ، وأخرج هذا ابن جرير عن ابن عباس والضحاك قالا: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ هذه مفصولة سماهم صديقين، ثم قال: والشهداء عند ربهم لهم أجرهم ونورهم.
Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, kendi zamanlarında yeryüzü halkından İslâm'a önce geçen sekiz kişi hakkında inmiştir; bunlar Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Hamza, Talha, Zübeyr, Sa'd ve Zeyd'dir -radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn-. Gizli olmadığı üzere bu durum [lafzın] umumiliğine zarar vermez. Bir görüşe göre eş-Şühedâ mübteda (özne), 'Rableri katında' ifadesi ise onun haberidir (yüklemidir). Bir diğer görüşe göre ise haber 'onların ecirleri vardır' ifadesidir ve bu iki görüşe göre de söz Yüce Allah'ın 'sıddîklar' buyruğunda tamamlanmıştır. Bunu İbn Cerîr, İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet etmiştir; onlar şöyle demişlerdir: 'Allah'a ve resullerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîklardır' ifadesi müstakildir; Allah onları sıddîklar olarak isimlendirmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: 'Rableri katındaki şehitlere gelince, onların ecirleri ve nurları vardır.'
وروى جماعة عن مسروق ما يوافقه، واختلفوا في المراد بالشهداء على هذا فقيل: الشهداء في سبيل الله تعالى.
Bir grup da Mesrûk'tan buna muvafık olanı rivayet etmiştir. Bu görüşe göre 'şehitler' ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bir görüşe göre Yüce Allah yolundaki şehitlerdir.
وحكي ذلك عن مقاتل بن سليمان، وقيل: الأنبياء ﵈ الذين يشهدون للأمم عليهم، وحكي ذلك
Bu Mukātil b. Süleyman'dan nakledilmiştir. Bir görüşe göre ise ümmetlerin lehine ve aleyhine şahitlik edecek olan peygamberlerdir -aleyhimüsselâm-. Bu da
عن مسروق ومقاتل بن حيان واختاره الفراء والزجاج، وزعم أبو حيان أن الظاهر كون الشهداء مبتدأ وما بعده خبر، ومن أنصف يعلم أنه ليس كما قال، وأن الذي تقتضيه جزالة النظم الكريم هو ما تقدم، ثم النور على جميع الأوجه على حقيقته وعن مجاهد وغيره أنه عبارة عن الهدى والكرامة والبشرى.
Mesrûk ve Mukātil b. Hayyân'dan nakledilmiş, Ferrâ ve Zeccâc da bunu tercih etmiştir. Ebû Hayyân ise zahir olanın, 'şehitler' kelimesinin mübteda (özne), sonrasının ise haber (yüklem) olması olduğunu iddia etmiştir. İnsafla bakan kişi bilir ki durum onun dediği gibi değildir; yüce nazmın fesahatinin gerektirdiği şey daha önce geçen [açıklama]dır. Sonra [ayette geçen] nur bütün vecihlere göre hakiki anlamındadır; Mücâhid ve diğerlerinden ise bunun hidayet, ikram ve müjde anlamına geldiği nakledilmiştir.
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أي بجميعها على اختلاف أنواعها وهو إشارة إلى كفرهم بالرسل ﵈ جميعهم أُولئِكَ الموصوفون بتلك الصفة القبيحة أَصْحابُ الْجَحِيمِ بحيث لا يفارقونها أبدا [الحديد: ٢٠- ٢٩] اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ بعد ما بين حال الفريقين في الآخرة شرح حال الحياة التي اطمأن بها الفريق الثاني، وأشير إلى من محقرات الأمور التي لا يركن إليها العقلاء فضلا عن الاطمئنان بها بأنها لعب لا ثمرة فيها سوى التعب وَلَهْوٌ تشغل الإنسان عما يعنيه ويهمه وَزِينَةٌ لا يحصل منها شرف ذاتي كالملابس الحسنة والمراكب البهية والمنازل الرفيعة وَتَفاخُرٌ بالأنساب والعظام البالية وَتَكاثُرٌ بالعدد والعدد، وقرأ السلمي «وتفاخر بينكم» بالإضافة ثم أشير إلى أنها مع ذلك
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } yani türlerinin farklılığıyla birlikte ayetlerimizin tamamını yalanlayanlar; bu da peygamberlerin -aleyhimüsselâm- tamamını inkâr ettiklerine bir işarettir. { أُولئِكَ } işte o çirkin nitelikle vasıflananlar { أَصْحابُ الْجَحِيمِ } oradan asla ayrılmayacak şekilde cehennem ehlidirler. [Hadîd: 20-29] { اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } Âhirette iki fırkanın durumunu açıkladıktan sonra, ikinci fırkanın kendisine bel bağlayıp güvendiği hayatın durumunu şerh etmiş ve akıl sahiplerinin gönül bağlamayacağı, hele hele asla güven duymayacağı değersiz şeylerden olduğuna işaret etmiştir: Şöyle ki o, yorgunluktan başka bir semeresi olmayan bir 'oyun'dur (laib), insanı kendisini ilgilendiren ve mühim olan şeylerden alıkoyan bir 'eğlence'dir (lehv), güzel elbiseler, görkemli binekler ve yüksek konaklar gibi kendisinden zati bir şeref hâsıl olmayan bir 'süs'tür (zînet), soy sop ve çürümüş kemiklerle bir 'öğünme'dir (tefâhur), sayı ve techizatla bir 'çoğalma yarışı'dır (tekâsür). Sülemî bunu izafetle 've tefâhurü beyneküm' şeklinde okumuştur. Sonra bununla birlikte onun,
سريعة الزوال وشيكة الاضمحلال بقوله سبحانه: كَمَثَلِ غَيْثٍ مطر أَعْجَبَ الْكُفَّارَ أي راقهم نَباتُهُ أي النبات الحاصل به، والمراد بالكفار إما الحراث على ما روي عن ابن مسعود لأنهم يكفرون أي يسترون البذر في الأرض ووجه تخصيصهم بالذكر ظاهر، وأما الكافرون بالله سبحانه ووجه تخصيصهم أنهم أشد إعجابا بزينة الدنيا فإن المؤمن إذا رأى معجبا انتقل فكره إلى قدرة موجده ﷿ فأعجب بها، ولذا قال أبو نواس في النرجس:
çabucak yok olacağına ve süratle silinip gideceğine Sübhânehu'nun şu buyruğuyla işaret edilmiştir: { كَمَثَلِ غَيْثٍ } bir yağmur misali gibi { أَعْجَبَ الْكُفَّارَ } yani hoşlarına giden { نَباتُهُ } yani onunla hâsıl olan bitkisi. 'el-Küffâr' ile kastedilen, İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre ya çiftçilerdir; çünkü onlar tohumu toprağa gömerler yani örterler (küfr kelimesi örtmek demektir), onların zikredilmesinin gerekçesi açıktır. Ya da Allah Sübhânehu'yu inkâr eden kâfirlerdir; bunların tahsis edilmesinin sebebi ise dünya süsünün en çok onların hoşuna gitmesidir. Zira mümin hoşuna giden bir şey gördüğünde, fikri onu var edenin -azze ve celle- kudretine intikal eder ve O'nun kudretine hayran kalır. Nitekim Ebû Nüvâs nergis hakkında şöyle demiştir:
عيون من لجين شاخصات ... على أطرافها ذهب سبيك
Gümüşten dikilmiş gözler... Uçlarında eritilmiş altın,
على قضب الزبرجد شاهدات ... بأن الله ليس له شريك
Zümrüt dallar üzerinde şahitlik ederler... Allah'ın hiçbir ortağı olmadığına.
والكافر لا يتخطى فكره عما أحس به فيستغرق إعجابا ثُمَّ يَهِيجُ يتحرك إلى أقصى ما يتأتى له، وقيل: أي يجف بعد خضرته ونضارته فَتَراهُ يا من تصح منه الرؤية مُصْفَرًّا بعد ما رأيته ناضرا مونقا، وقرىء مصفارا وإنما لم يقل فيصفر قيل: إيذانا بأن اصفراره غير مقارن لهيجانه وإنما المترتب عليه رؤيته كذلك، وقيل: للإشارة إلى ظهور ذلك لكل أحد ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً هشيما متكسرا من اليبس، ومحل الكاف قيل: النصب على الحالية من الضمير في لَعِبٌ لأنه في معنى الوصف، وقيل: الرفع على أنه خبر بعد خبر للحياة الدنيا بتقدير المضاف إليه أي مثل الحياة كمثل إلخ، ولتضمن ذلك تشبيه جميع ما فيها من السنين الكثيرة بمدة نبات غيث واحد يفنى ويضمحل في أقل من سنة جاءت الإشارة إلى سرعة زوالها وقرب اضمحلالها، وبعد ما بيّن حقارة أمر الدنيا تزهيدا فيها وتنفيرا عن العكوف عليها أشير إلى فخامة شأن الآخرة وعظم ما فيها من اللذات والآلام ترغيبا في تحصيل نعيمها المقيم وتحذيرا من عذابها الأليم، وقدم سبحانه ذكر العذاب فقال جل وعلا: وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ لأنه من نتائج الانهماك فيما فصل من أحوال الحياة الدنيا وَمَغْفِرَةٌ عظيمة مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ عظيم لا يقادر قدره، وفي مقابلة العذاب الشديد بشيئين إشارة إلى غلبة الرحمة وأنه من باب «لن يغلب عسر يسرين» .
Kâfirin fikri ise hissettiği şeyin ötesine geçmez ve [dünyaya] hayranlıkla dalar gider. { ثُمَّ يَهِيجُ } sonra ulaşabileceği son noktaya doğru hareketlenir; yeşilliğinden ve tazeliğinden sonra kurur da denilmiştir. { فَتَراهُ } ey görmesi sahih olan kişi, sen onu görürsün { مُصْفَرًّا } taze ve göz alıcı gördükten sonra sararmış vaziyette. 'Musfârran' şeklinde de okunmuştur. 'Feyasfarru' (sararır) denmeyip [böyle denmesi], sararmasının kuruyup olgunlaşmasıyla eşzamanlı olmadığına, bilakis buna terettüp eden şeyin onun bu şekilde görülmesi olduğuna dikkat çekmek içindir denilmiştir. Bunun herkesçe apaçık görülmesine işaret etmek için olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً } sonra kuruluktan ufalanmış, kırılıp dökülmüş çerçöp haline gelir. Kâf harfinin i'rabdaki mahalli hakkında: { لَعِبٌ } lafzındaki zamirden hâl olarak mansub olduğu söylenmiştir, çünkü vasıf anlamındadır. Bir diğer görüşe göre dünya hayatının mübtedasından sonra ikinci haber olarak merfûdur ve muzafun ileyh takdirindedir; yani 'hayatın misali şunun misali gibidir...' demektir. Bu ifadenin, dünyadaki uzun yılları bir yıldan daha az bir sürede yok olup giden tek bir yağmurun bitkisinin süresine benzetmeyi içermesinden ötürü, onun çabuk zail olacağına ve yok oluşunun yakınlığına işaret edilmiştir. Dünyaya karşı zahit kılmak ve ona bağlanmaktan nefret ettirmek amacıyla onun değersizliğini açıkladıktan sonra; ebedi nimetlerini kazanmaya teşvik etmek ve can yakıcı azabından sakındırmak için âhiretin şanının büyüklüğüne, oradaki lezzet ve elemlerin azametine işaret edilmiştir. Yüce Allah azabı önce zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ } çünkü bu, dünya hayatının detaylandırılan hallerine dalıp gitmenin bir neticesidir. { وَمَغْفِرَةٌ } büyük bir bağışlanma { مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ } ve kıymetine paha biçilemeyecek büyük bir rıza vardır. Şiddetli azabın karşısına iki şeyin konulmasında, rahmetin galip geldiğine ve bunun 'bir zorluk iki kolaylığa asla galip gelemez' kabilinden olduğuna işaret vardır.
وفي ترك وصف العذاب بكونه من الله تعالى مع وصف ما بعده بذلك إشارة إلى غلبتها أيضا ورمز إلى أن الخير هو المقصود بالقصد الأولى وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ لمن اطمأن بها ولم يجعلها ذريعة للآخرة ومطية لنعيمها، روي عن سعيد بن جبير الدنيا متاع الغرور إن ألهتك عن طلب الآخرة. فأما إذا دعتك إلى طلب رضوان الله تعالى وطلب الآخرة فنعم المتاع ونعم الوسيلة سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ أي سارعوا مسارعة السابقين لأقرانهم في المضمار إلى أسباب مغفرة عظيمة كائنة مِنْ رَبِّكُمْ والكلام على الاستعارة أو المجاز المرسل واستعمال اللفظ في لازم معناه وإنما لزم ذلك لأن اللازم أن يبادر من يعمل ما يكون سببا للمغفرة ودخول الجنة لا أن يعمله أو يتصف بذلك سابقا على آخر وقيل: المراد سابقوا ملك الموت قبل أن يقطعكم بالموت عن الأعمال الموصلة لما ذكر وقيل: سابقوا إبليس قبل أن يصدقكم بغروره وخداعه عن ذلك وهو كما ترى.
Azabın Allah Teâlâ'dan olduğu vasfının terk edilip sonrasının bu vasıfla nitelenmesinde de rahmetin galebesine işaret ve hayrın asıl murad edilen ilk gaye olduğuna bir remiz vardır. { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } ona bel bağlayan, onu âhiret için bir vesile ve âhiret nimetine bir binek kılmayan kimse için böyledir. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Dünya, seni âhireti aramaktan alıkoyarsa aldatıcı bir metadır. Şayet seni Allah Teâlâ'nın rızasını ve âhireti aramaya sevk ederse ne güzel bir meta ve ne güzel bir vesiledir!' { سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ } yani yarış meydanında akranlarını geçenlerin yarışması gibi, büyük bir mağfiretin sebeplerine koşuşun; o mağfiret ki { مِنْ رَبِّكُمْ } Rabbinizdendir. Bu söz istiare veya mecaz-ı mürsel olup lafzın lazımî anlamında kullanılması kabilindendir. Bunun lazım gelmesi şundandır: Zira gerekli olan şey, kişinin mağfirete ve cennete girmeye sebep olacak ameli yapmaya acele etmesidir; yoksa bunu bir başkasından önce yapmak veya bu niteliği ondan önce kazanmak şart değildir. Bir görüşe göre: Zikredilen amellere ulaşmaktan sizi ölümle koparmadan önce ölüm meleğini geçmeye çalışın, demektir. Bir görüşe göre de: Sizi aldatması ve tuzağıyla bundan alıkoymadan önce İblis'i geçin, demektir; fakat bu görüşün durumu ortadadır.
والمراد بتلك الأسباب الأعمال الصالحة على اختلاف أنواعها،
Bu sebeplerle kastedilen, farklı türleriyle salih amellerdir.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال في الآية: كن أوّل داخل المسجد وآخر خارج،
Ali'den -kerremallâhu teâlâ vecheh- bu ayet hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Mescide ilk giren ve en son çıkan sen ol.'
وقال عبد الله: كونوا في أول صف القتال، وقال أنس: اشهدوا تكبيرة الإحرام مع الإمام وكل ذلك من باب التمثيل، واستدل بهذا الأمر على أن الصلاة بأول وقتها أفضل من التأخير وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أي كعرضهما جميعا لو ألصق أحدهما بالآخر وإذا كان العرض وهو أقصر الامتدادين موصوفا بالسعة دل على سعة الطول بالطريق الأولى فالاقتصار عليه أبلغ من ذكر الطول معه، وقيل: المراد بالعرض البسطة ولذا وصف به الدعاء ونحوه مما ليس من ذوي الابعاد وتقدم قول آخر في تفسير نظير الآية من سورة آل عمران وتقديم المغفرة على الجنة لتقدم التخلية على التحلية.
Abdullah: 'Savaşta ilk safta olun' demiştir. Enes ise: 'İmamla birlikte iftitah tekbirine yetişin' demiştir. Bunların hepsi misal kabilindendir. Bu emirden, namazı ilk vaktinde kılmanın geciktirmekten daha faziletli olduğuna delil getirilmiştir. { وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } yani birbirine eklenecek olsalar ikisinin genişliği kadar [bir cennete]. İki boyuttan daha kısa olanı yani 'en' (genişlik) böylesine bir genişlikle vasıflandığına göre, 'boy'un genişliğine evleviyetle delalet eder; dolayısıyla boyu zikretmeyip sadece eniyle yetinmek, boyunu da beraberinde zikretmekten daha beliğdir. Bir görüşe göre en (arz) ile genişlik kastedilmiştir; bu yüzden boyut sahibi olmayan dua ve benzeri şeyler de bu kelimeyle nitelenmiştir. Âl-i İmrân sûresindeki benzer ayetin tefsirinde başka bir görüş geçmişti. Mağfiretin cennetten önce zikredilmesi ise, tahliyenin (kötülüklerden arınmanın) tahliyeden (güzelliklerle bezenmekten) önce gelmesindendir.
أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أي هيئت لهم، واستدل بذلك عن أن الجنة موجودة الآن لقوله تعالى:
{ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } yani onlar için hazırlanmıştır. Yüce Allah'ın,
أُعِدَّتْ بصيغة الماضي والتأويل خلاف الظاهر، وقد صرح بخلافه في الأحاديث الصحيحة وتمام الكلام في علم الكلام، وعلى أن الإيمان وحده كاف في استحقاق الجنة لذكره وحده فيما في حيز ما يشعر بعلة الإعداد وإدخال العمل في الإيمان المعدّى بالباء غير مسلم كذا قالوا، ومتى أريد بالذين آمنوا المذكورين من لهم درجة في الايمان يعتد بها، وقيل: بأنها لا تحصل بدون الأعمال الصالحة على ما سمعته منا قريبا انخدش الاستدلال الثاني في الجملة كما لا يخفى، وذكر النيسابوري في وجه التعبير هنا- بسابقوا- وفي آية آل عمران- بسارعوا- وبالسماء هنا، والسماوات هناك- وبكعرض- هنا- وبعرض- بدون أداة تشبيه ثمّ كلاما مبنيا على أن المراد بالمتقين هناك السابقون المقربون، وبالذين آمنوا هنا من هم دون أولئك حالا فتأمل ذلِكَ أي الذي وعد من المغفرة والجنة فَضْلُ اللَّهِ عطاؤه الغير الواجب عليه يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ إيتاءه وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ فلا يبعد منه ﷿ التفضل بذلك على من يشاء وإن عظم قدره، فالجملة تذييل لإثبات ما ذيل بها.
{ أُعِدَّتْ } buyruğunun geçmiş zaman sîgasıyla gelmesinden dolayı cennetin şu anda mevcut olduğuna delil getirilmiştir; tevil ise zahire aykırıdır ve sahih hadislerde bunun aksine [yani mevcut olduğuna] açıkça yer verilmiştir. Bu konudaki sözün tamamı kelâm ilmindedir. Ayrıca hazırlanma illetini hissettiren konumda sadece imanın zikredilmiş olmasından dolayı, cenneti hak etmede tek başına imanın yeterli olduğuna delil getirilmiştir; 'bâ' harf-i cerri ile geçişli kılınan imanın içine amelin dahil edilmesi ise kabul görmüş değildir. [Âlimler] böyle demiştir. Zikredilen 'iman edenler' ile imanda muteber bir dereceye sahip olanlar kastedildiğinde ve bizden az önce işittiğin üzere bunun salih ameller olmadan hâsıl olamayacağı söylendiğinde, gizli kalmayacağı üzere ikinci istidlal genel olarak zedelenir. Nîsâbûrî burada 'sâbikû' (yarışın), Âl-i İmrân ayetinde ise 'sâriû' (koşuşun) denilmesini; burada tekil olarak 'es-semâ' (gök), orada ise çoğul olarak 'es-semâvât' (gökler) denilmesini; burada teşbih edatıyla 'ke-ardi' (genişliği gibi), orada ise teşbih edatsız 'arduha' (genişliği) denilmesini izah ederken, oradaki muttakilerden muradın öne geçen mukarrebler, buradaki iman edenlerden muradın ise mertebece onlardan daha aşağıda bulunanlar olduğu esasına dayalı bir kelam serdetmiştir, iyi düşün! { ذلِكَ } yani mağfiret ve cennetten vaad edilen şeyler { فَضْلُ اللَّهِ } Allah'ın lütfudur, O'na vacip olmayan ihsanıdır, { يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } onu vermeyi dilediği kimseye verir. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } Mertebesi ne kadar büyük olursa olsun dilediğine bunu lütfetmesi O'ndan -azze ve celle- uzak değildir. Bu cümle, kendisiyle pekiştirilen hususu ispat etmek üzere bir tezyildir (tamamlayıcı hükümdür).
ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ أي نائبة أيّ نائبة وأصلها في الرمية وهي من أصاب السهم إذا وصل إلى المرمى بالصواب ثم خصت بها.
{ ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ } yani herhangi bir felaket veya musibet. Bu kelimenin aslı ok atmaktan gelir; okun hedefe tam isabet etmesi durumunda 'asâbe's-sehmu' denilir, sonra bu kelime musibete tahsis edilmiştir.
وزعم بعضهم أنها لغة عامة في الشر والخير وعرفا خاصة بالشر، ومِنْ مزيدة للتأكيد، وأصاب جاء في الشر كما هنا، وفي الخير كقوله تعالى: وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ [النساء: ٧٣] وذكر بعضهم أنه يستعمل في الخير اعتبارا بالصوب أي بالمطر وفي الشر اعتبارا بإصابة السهم، وكلاهما يرجعان إلى أصل وتذكير الفعل في مثل ذلك جائز كتأنيثه، وعليه قوله تعالى: ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها [الحجر: ٥، المؤمنون: ٤٣] والكلام على العموم لجميع الشرور أي مصيبة أيّ مصيبة فِي الْأَرْضِ كجدب وعاهة في الزرع والثمار وزلزلة وغيرها وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ كمرض وآفة كالجرح والكسر إِلَّا فِي كِتابٍ أي إلا مكتوبة مثبتة في اللوح المحفوظ، وقيل: في علم الله ﷿.
Bazıları bu kelimenin lügatte hem şer hem de hayır için genel olduğunu, örfte ise şerre tahsis edildiğini iddia etmiştir. 'Min' harfi tekit için zâiddir. 'Asâbe' fiili burada olduğu gibi şer için geldiği gibi, Yüce Allah'ın: 'Eğer size Allah'tan bir lütuf isabet ederse' [Nisâ: 73] buyruğunda olduğu gibi hayır için de gelir. Bazıları hayırda kullanılmasının 'savb' yani yağmur kökünden, şerde kullanılmasının ise okun isabet etmesinden mülhem olduğunu belirtmiştir; her ikisi de tek bir asla racidir. Böyle yerlerde fiilin müzekker getirilmesi müennes getirilmesi gibi caizdir; Yüce Allah'ın: 'Hiçbir ümmet ecelini öne alamaz' [Hicr: 5; Mü'minûn: 43] buyruğu da böyledir. Kelam bütün şerler hakkında umumidir; yani { فِي الْأَرْضِ } kuraklık, ekin ve meyvelerdeki afet, zelzele ve diğer şeyler gibi yeryüzünde, { وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ } hastalık ile yaralanma ve kırılma gibi bir afet olarak nefislerinizde isabet eden hiçbir musibet yoktur ki, { إِلَّا فِي كِتابٍ } Levh-i Mahfûz'da yazılmış ve kaydedilmiş olmasın. Allah'ın -azze ve celle- ilminde [yazılmıştır] de denilmiştir.
مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها أي نخلقها، والضمير على ما روي عن ابن عباس وقتادة والحسن وجماعة: للأنفس، وقيل: للأرض، واستظهر أبو حيان كونه للمصيبة لأنها هي المحدث عنها، وذكر الأرض والأنفس إنما هو على سبيل ذكر محلها، وذكر المهدوي جواز عوده على جميع ما ذكر، وقال جماعة: يعود على المخلوقات وإن لم يجر لها ذكر، وقيل: المراد بالمصيبة هنا الحوادث من خير وشر وهو خلاف الظاهر من استعمال المصيبة إلا أن فيما بعد نوع تأييد له وأيا ما كان ففي الأرض متعلق بمحذوف مرفوع أو مجرور صفة لمصيبة على الموضع أو على اللفظ، وجوز أن يكون ظرفا لأصاب أو للمصيبة، قيل: وإنما قيدت المصيبة بكونها في الأرض والأنفس لأن الحوادث المطلقة كلها ليست مكتوبة في اللوح لأنها غير متناهية، واللوح متناه وهو لا يكون ظرفا لغير المتناهي ولذا
{ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها } yani biz onu yaratmadan önce. İbn Abbâs, Katâde, Hasan ve bir topluluktan rivayet edildiğine göre zamir nefislere racidir; yeryüzüne raci olduğu da söylenmiştir. Ebû Hayyân ise hakkında konuşulan asıl konu olduğu için zamirin musibete ait olmasını daha kuvvetli görmüştür; yeryüzü ve nefislerin zikredilmesi ise ancak musibetin mahalli olmaları itibarıyladır. Mehdevî zikredilenlerin tamamına raci olmasının caiz olduğunu belirtmiştir. Bir topluluk da: Adı geçmemiş olsa bile mahlûkata racidir, demiştir. Bir görüşe göre burada musibetten murat hayır ve şerden ibaret olan hadiselerdir; bu her ne kadar musibet kelimesinin kullanımının zahirine aykırı olsa da, sonraki ifadelerde bunu destekleyen bir yön bulunmaktadır. Her halükarda 'fî'l-ard' (yeryüzünde) ifadesi, mahalle veya lafza göre 'musîbetin' kelimesinin merfû veya mecrûr sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. 'Asâbe' fiilinin yahut 'el-musîbe' kelimesinin zarfı olması da caiz görülmüştür. Şöyle denilmiştir: Musibetin yeryüzünde ve nefislerde olmasıyla kayıtlanması, mutlak hadiselerin tamamının Levh-i Mahfûz'da yazılı olmamasındandır; zira hadiseler sonsuzdur, Levh ise sonludur ve sonlu olan sonsuz olanın kabı olamaz. Nitekim bundan dolayı,
جاء «جف القلم بما هو كائن إلى يوم القيامة»
«Kıyamet gününe kadar olacak şeylerle kalem kurumuştur» hadisi gelmiştir.
وفي الآية تخصيص آخر وهو أنه سبحانه لم يذكر أحوال أهل السماوات لعدم تعلق الغرض بذلك مع قلة المصائب في أهلها لا يكاد يصيبهم سوى مصيبة الموت، وما ذكره في وجه التخصيص الأول لا يتم إذا أريد بالكتاب علمه سبحانه، وقيل: بأن كتابة الحوادث فيه على نحو كتابتها في القرآن العظيم بناء على ما يقولون: إنه ما من شيء إلا ويمكن استخراجه منه حتى أسماء الملوك ومددهم وما يقع منهم ولو قيل في وجهه- إن الأوفق بما تقدم من شرح حال الحياة الدنيا إنما هو ذكر المصائب الدنيوية فلذا خصت بالذكر- لكان تاما مطلقا إِنَّ ذلِكَ أي إثباتها في كتاب عَلَى اللَّهِ لا غيره سبحانه يَسِيرٌ لاستغنائه تعالى فيه عن العدة والمدة، وإن
Ayette bir başka tahsis daha vardır ki o da Sübhânehu'nun semâ ehlinin hallerini zikretmemiş olmasıdır; zira semâ ehlinde musibetlerin azlığıyla birlikte maksat buna taalluk etmemektedir, onlara ölüm musibetinden başka neredeyse hiçbir musibet isabet etmez. Birinci tahsisin gerekçesi olarak zikrettiği husus, şayet kitaptan murat Sübhânehu'nun ilmi ise tamamlanmaz. Şöyle de denilmiştir: Hadiselerin Levh'te yazılı olması, Kur'ân-ı Azîm'de yazılı olması gibidir; nitekim 'Ondan kralların isimleri, süreleri ve yaptıkları dahil çıkarılamayacak hiçbir şey yoktur' derler. Şayet bu tahsisin gerekçesi hakkında: 'Daha önce dünya hayatının durumunun açıklanmasına en uygun olan şey dünyevi musibetlerin zikredilmesidir, bundan ötürü tahsis edilmiştir' denilseydi mutlak olarak tam bir izah olurdu. { إِنَّ ذلِكَ } yani bunların bir kitapta kaydedilmesi { عَلَى اللَّهِ } başkasına değil, yalnızca Allah'a { يَسِيرٌ } pek kolaydır; zira Yüce Allah bunda hazırlık ve zamandan müstağnidir. Şayet,
أريد بذلك تحققها في علمه جل شأنه فيسره لأنه من مقتضيات ذاته ﷿، وفي الآية رد على هشام بن الحكم الزاعم أنه سبحانه لا يعلم الحوادث قبل وقوعها، وفي الإكليل إن فيها ردا على القدرية، وجاء ذلك في خبر مرفوع،
bununla O'nun -celle şânuhû- ilminde tahakkuk etmesi kastediliyorsa, kolaylığı O'nun -azze ve celle- zatının muktezalarından olmasındandır. Ayette, Sübhânehu'nun hadiseleri vuku bulmadan önce bilmediğini iddia eden Hişâm b. el-Hakem'e bir reddiye vardır. el-İklîl'de de ayette Kaderiyye'ye bir reddiye bulunduğu belirtilmiştir ve bu husus merfû bir haberde de gelmiştir.
أخرج الديلمي عن سليم بن جابر الجهيمي قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «سيفتح على أمتي باب من القدر في آخر الزمان لا يسدّه شيء يكفيكم منه أن تلقوه بهذه الآية ما أصاب من مصيبة» الآية.
Deylemî'nin Süleym b. Câbir el-Cüheymî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âhir zamanda ümmetimin üzerine kaderden öyle bir kapı açılacak ki onu hiçbir şey kapatamayacaktır; ondan sakınmak için { ما أصاب من مصيبة } ayetini okumanız size yeter.»
وأخرج الإمام أحمد والحاكم وصححه عن أبي حسان أن رجلين دخلا على عائشة رضي الله تعالى عنها فقالا:
İmam Ahmed ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Hassân'dan rivayet ettiğine göre iki adam Âişe'nin -radıyallâhu teâlâ anhâ- yanına girip şöyle dediler:
«إن أبا هريرة يحدث أن نبي الله صلى الله تعالى عليه وسلم كان يقول إنما الطيرة في المرأة والدابة والدار فقالت:
«Ebû Hüreyre, Allah'ın Peygamberi'nin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Uğursuzluk ancak kadında, hayvanda ve evdedir' dediğini rivayet ediyor.» Bunun üzerine Âişe şöyle dedi:
والذي أنزل القرآن على أبي القاسم صلى الله تعالى عليه وسلم ما هكذا كان يقول، ولكن كان رسول الله ﷺ يقول:
«Kur'an'ı Ebü'l-Kāsım'a sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem indirene yemin olsun ki o böyle söylemiyordu; lakin Resûlullah ﷺ şöyle buyuruyordu:
كان أهل الجاهلية يقولون: إنما الطيرة في المرأة والدابة والدار
Câhiliye ehli: 'Uğursuzluk ancak kadında, hayvanda ve evdedir' derlerdi.»
، ثم قرأت ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ الآية لِكَيْلا تَأْسَوْا أي أخرناكم بذلك لئلا تحزنوا عَلى ما فاتَكُمْ من نعم الدنيا وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ أي أعطاكموه الله تعالى منها فإن من علم أن الكل مقدر يفوت ما قدر فواته ويأتس ما قدّر إتيانه لا محالة لا يعظم جزعه على ما فات ولا فرحه بما هو آت، وعلم كون الكل مقدرا مع أن المذكور سابقا المصائب دون النعم وغيرها لأنه لا قائل بالفرق وليس في النظم الكريم اكتفاء كما توهم، نعم إن حملت المصيبة على الحوادث من خير وشر كان أمر العلم أوضح كما لا يخفى وترك التعادل بين الفعلين في الصلتين حيث لم يسندا إلى شيء واحد بل أسند الأول إلى ضمير الموصول والثاني إلى ضميره تعالى لأن الفوات والعدم ذاتي للأشياء فلو خليت ونفسها لم تبق بخلاف حصولها وبقائها فإنه لا بد من استنادهما إليه ﷿ كما حقق في موضعه. وعليه قول الشاعر:
Sonra { ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ } ayetini okudu. { لِكَيْلا تَأْسَوْا } yani üzülmeyesiniz diye bunu size bildirdik { عَلى ما فاتَكُمْ } dünya nimetlerinden elinizden çıkanlara { وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ } yani Allah Teâlâ'nın ondan size verdiklerine de şımarmayasınız. Zira her şeyin takdir edilmiş olduğunu, takdir edilen fâtihatın mutlaka kaçacağını ve takdir edilenin mutlaka geleceğini bilen kimsenin elden çıkana feryadı da, gelecek olana sevinci de aşırıya varmaz. Önceden sadece musibetler zikredilip nimetler ve diğerleri zikredilmediği halde her şeyin takdir edildiğinin bilinmesi, [ikisi arasında] bir fark olduğunu söyleyen bulunmamasındandır ve zannedildiği gibi yüce nazımda bir iktifâ sanatı yoktur. Evet, musibet hayır ve şerden ibaret olan hadiselere hamledilirse, bilme meselesi gizli kalmayacağı üzere daha açık olur. İki sıla cümlesinde fiillerin tek bir şeye isnad edilmeyip, birincisinin mevsulün zamirine, ikincisinin ise Teâlâ'nın zamirine isnad edilerek aralarındaki dengenin bırakılması şundandır: Çünkü yok oluş ve adem eşyanın zatındandır; şayet kendi haline bırakılsaydı varlığını sürdüremezdi. Eşyanın hâsıl olması ve bekası ise böyle değildir; yerinde tahkik edildiği üzere bunların O'na -azze ve celle- isnad edilmesi zorunludur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فلا تتبع الماضي سؤالك لم مضى ... وعرج على الباقي وسائله لم بقي
Geçip gidene 'Niçin gitti?' diye sormaya koyulma... Baki kalana yönel de ona 'Niçin kaldı?' diye sor.
ومثل هذه القراءة قراءة عبد الله- أوتيتم- مبنيا للمفعول أي أعطيتم وقرأ أبو عمرو- أتاكم- من الإتيان أي جاءكم وعليها بين الفعلين تعادل، والمراد نفي الحزن المخرج إلى ما يذهل صاحبه عن الصبر والتسليم لأمر الله تعالى ورجاء ثواب الصابرين ونفي الفرح المطغى الملهى عن الشكر، وأما الحزن الذي لا يكاد الإنسان يخلو منه مع الاستسلام والسرور بنعمة الله تعالى والاعتداد بها مع الشكر فلا بأس بهما.
Bu kıraatin bir benzeri de Abdullah'ın meçhul sîga ile 'ûtîtüm' yani 'size verilenler' kıraatidir. Ebû Amr ise 'gelmek' kökünden 'etâküm' yani 'size gelen şeyler' şeklinde okumuştur ve bu kıraate göre iki fiil arasında denklik vardır. Murad edilen şey, sahibini sabırdan, Allah Teâlâ'nın emrine teslim olmaktan ve sabredenlerin sevabını ummaktan alıkoyan üzüntünün nefyedilmesi ile şükürden alıkoyup azdıran sevincin nefyedilmesidir. Teslimiyetle birlikte insanın neredeyse hali kalamayacağı fıtri üzüntüye ve şükürle birlikte Allah Teâlâ'nın nimetiyle sevinip onu değerli görmeye gelince, bunlarda bir sakınca yoktur.
أخرج جماعة منهم الحاكم وصححه عن ابن عباس أنه قال في الآية: ليس أحد إلا هو يحزن ويفرح ولكن من أصابته مصيبة جعلها صبرا ومن أصابه خير جعله شكرا، وقوله تعالى: وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ تذييل يفيد أن الفرح المذموم هو الموجب للبطر والاختيال والمختال المتكبر عن تخيل فضيلة تراءت له من نفسه، والفخور المباهي في الأشياء الخارجة عن المرء كالمال والجاه.
Aralarında Hâkim'in de bulunduğu ve sahih olduğunu belirttiği bir topluluk İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Üzülen ve sevinen olmayan hiçbir kimse yoktur; ancak kime bir musibet isabet ederse onu sabra dönüştürsün, kime de bir hayır isabet ederse onu şükre dönüştürsün.' Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } buyruğu, yerilen sevincin şımarıklığa ve böbürlenmeye yol açan sevinç olduğunu bildiren bir tezyildir (tamamlayıcı hükümdür). Muhtâl (kibirli), kendisinde vehmettiği bir faziletten dolayı büyüklük taslayan kimsedir; fahûr (övüngen) ise mal ve makam gibi insanın dışındaki şeylerle övünüp böbürlenen kimsedir.
وذكر بعضهم أن الاختيال في الفعل والفخر فيه وفي غيره، والمراد من لا يحب يبغض إذ لا واسطة بين الحب والبغض في حقه ﷿ وأولا بالإثابة والتعذيب، ومذهب السلف ترك التأويل مع التنزيه، ومن لا يحب كل مختال لا يحب كل فرد فرد من ذلك لا أنه لا يحب البعض دون البعض ويرد بذلك على الشيخ عبد القاهر في قوله: إذا تأملنا وجدنا إدخال كل في حيز النفي لا يصلح إلا حيث يراد أن بعضا كان وبعضا لم يكن، نعم إن هذا الحكم أكثري لا كلي، وقوله تعالى: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ يدل من كُلَّ مُخْتالٍ بدل لك من كل فإن المختال بالمال يضن به غالبا ويأمر غيره بذلك، والظاهر أن المراد أنهم يأمرون حقيقة، وقيل: كانوا قدوة فكأنهم يأمرون أو هو خبر مبتدأ محذوف أي هم الذين إلخ، أو مبتدأ خبره محذوف تقديره يعرضون عن الإنفاق الغني عنه الله ﷿، ويدل عليه قوله تعالى: وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ فإن معناه ومن يعرض عن الإنفاق فإن الله
Bazıları ihtiyalin (kibrin) fiilde, fahrin (övünmenin) ise hem fiilde hem de başka şeylerde olduğunu belirtmiştir. 'Sevmez' ifadesinden murat buğzeder demektir; zira O'nun -azze ve celle- hakkında sevgi ile buğuz arasında bir vasıta yoktur veya sevap verme ve cezalandırma ile tevil edilir; Selef'in mezhebi ise tenzih ile birlikte tevili terk etmektir. 'Her kibirleneni sevmez' ifadesi, bazısını sevmeyip bazısını sevdiği anlamına değil, bu vasıftaki fertlerin hiçbirini tek tek sevmediği anlamına gelir. Bununla Şeyh Abdülkāhir'in: 'Düşündüğümüzde 'küll' lafzının nefyin kapsamına sokulmasının ancak bir kısmının olup bir kısmının olmadığı kastedildiğinde sahih olduğunu görürüz' şeklindeki sözüne reddiye verilir. Evet, bu hüküm külli değil ekserîdir. Yüce Allah'ın { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } buyruğu { كُلَّ مُخْتالٍ } ifadesinden bedeldir; zira malıyla böbürlenen kimse çoğunlukla onu kıskanıp cimrilik eder ve başkasına da bunu emreder. Zahir olan, onların hakikaten emrettikleridir. Bir görüşe göre örnek oldukları için sanki emretmiş gibi sayılmışlardır; yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'Onlar o kimselerdir ki...' demektir; yahut haberi mahzuf bir mübtedadır ki takdiri: 'Allah'ın -azze ve celle- müstağni olduğu infaktan yüz çevirirler' şeklindedir. Buna Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder: { وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } Zira bunun anlamı: Kim infaktan yüz çevirirse bilsin ki Allah,
سبحانه غني عنه وعن إنفاقه محمود في ذاته لا يضره الإعراض عن شكره بالتقرب إليه بشيء من نعمه ﷻ، وقيل: تقديره مستغنى عنهم، أو موعودون بالعذاب أو مذمومون.
Sübhânehu ondan da onun infakından da müstağnidir, zatında övülmüştür; nimetlerinden herhangi biriyle O'na -celle ve alâ- yakınlaşarak şükretmekten yüz çevirmek O'na hiçbir zarar vermez. Şöyle de takdir edilmiştir: 'Onlara ihtiyaç duyulmamıştır' yahut 'azapla tehdit edilmişlerdir' yahut 'yerilmişlerdir'.
وجوز أن يكون في موضع نصب على إضمار أعني أو على أنه نعت- لكل مختال- فإنه مخصص نوعا ما من التخصيص فساغ وصفه بالمعرفة وهذا ليس بشيء، وقال ابن عطية: جواز مثل ذلك مذهب الأخفش ولا يخفى ما في الجملة من الإشعار بالتهديد لمن تولى، وقرأ نافع وابن عامر- فإن الله الغني- بإسقاط- هو- وكذا في مصاحف المدينة والشام وهو في القراءة الأخرى ضمير فصل، قال أبو علي: ولا يحسن أن يكون مبتدأ وإلا لم لم يجز حذفه في القراءة الثانية لأن ما بعده صالح لأن يكون خبرا فلا يكون هناك دليل على الحذف وهذا مبني على وجوب توافق القراءتين إعرابا وليس بلازم لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا أي من بني آدم كما هو الظاهر بِالْبَيِّناتِ أي الحجج والمعجزات وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ أي جنس الكتاب الشامل للكل، والظرف حال مقدرة منه على ما قال أبو حيان، وقيل: مقارنة بتنزيل الاتصال منزلة المقارنة وَالْمِيزانَ الآلة المعروفة بين الناس كما قال ابن زيد وغيره، وإنزاله إنزال أسبابه، ولو بعيدة، وأمر الناس باتخاذه مع تعليم كيفيته.
'Kastediyorum' fiilinin gizlenmesiyle mansub mahalde olması yahut 'külli muhtâlin' lafzının sıfatı olması da caiz görülmüştür; zira o bir tür tahsis ile tahsis edilmiştir ve böylece marife ile vasıflanması caiz olmuştur; ancak bu bir şey değildir. İbn Atıyye: Bunun caiz görülmesi Ahfeş'in mezhebidir demiştir. Cümlede yüz çeviren kimse için tehdit hissettirildiği gizli değildir. Nâfi ve İbn Âmir 'fe-innallâhe'l-ganiyyü' şeklinde 'hüve' zamirini düşürerek okumuşlardır; Medine ve Şam mushaflarında da böyledir. Diğer kıraatte ise o fasl zamiridir. Ebû Ali şöyle demiştir: Mübteda olması güzel olmaz; aksi takdirde ikinci kıraatte hazfedilmesi niçin caiz olmasın? Çünkü kendisinden sonrası haber olmaya elverişlidir, dolayısıyla orada hazfe bir delil bulunmaz. Bu, iki kıraatin irapça birbirine uymasının vacip olduğu esasına dayanır ki bu zorunlu değildir. { لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا } yani zahir olduğu üzere Âdemoğullarından olan resullerimizi gönderdik { بِالْبَيِّناتِ } yani deliller ve mucizelerle { وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ } yani hepsini içine alan kitap cinsini [indirdik]. Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre bu zarf, ondan mukadder bir hâldir. İrtibatın bitişikliğini eşzamanlılık makamına koyarak mukarin (eşzamanlı) olduğu da söylenmiştir. { وَالْمِيزانَ } İbn Zeyd ve başkalarının dediği gibi insanlar arasında bilinen aleti [indirdik]. Onun indirilmesi, uzak da olsa sebeplerinin indirilmesi ve nasıl kullanılacağı öğretilerek insanların onu edinmesinin emredilmesidir.
لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ علة لا نزال الكتاب والميزان والقيام بالقسط أي بالعدل يشمل التسوية في أمور التعامل باستعمال الميزان، وفي أمور المعاد باحتذاء الكتاب وهو لفظ جامع مشتمل على جميع ما ينبغي الاتصاف به معاشا ومعادا.
{ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ } Kitabın ve mizanın indirilmesinin illetidir. Kıst ile yani adaletle kaim olmak; teraziyi kullanarak muamele işlerinde eşitliği sağlamayı da, Kitaba uyarak meâd (âhiret) işlerinde adaleti sağlamayı da kapsar. Bu, dünya ve âhiret açısından vasıflanılması gereken her şeyi içine alan cami bir lafızdır.
وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ قال الحسن: أي خلقناه كقوله تعالى: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الزمر: ٦] وهو تفسير يلازم الشيء فإن كل مخلوق منزل باعتبار ثبوته في اللوح وتقديره موجودا حيث ما ثبت فيه.
{ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ } Hasan: 'Yani onu yarattık; nitekim Yüce Allah: { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sizin için hayvanlardan sekiz çift indirdi” [Zümer: 6] buyurmuştur' demiştir. Bu, bir şeyin ayrılmaz vasfıyla yapılan bir tefsirdir; zira her yaratılan, Levh'teki sübutu ve orada sabit olduğu yerde mevcut olarak takdir edilmesi itibarıyla indirilmiştir.
وقال قطرب: هيأناه لكم وأنعمنا به عليكم من نزل الضيف فِيهِ بَأْسٌ أي عذاب شَدِيدٌ لأن آلات الحرب تتخذ منه، وهذا إشارة إلى احتياج الكتاب والميزان إلى القائم بالسيف ليحصل القيام بالقسط فإن الظلم من شيم النفوس، وقوله تعالى: وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ أي في معايشهم ومصالحهم إذ ما من صنعة إلا والحديد أو ما يعمل به آلتها للإيماء إلى أن القيام بالقسط كما يحتاج إلى الوازع وهو القائم بالسيف يحتاج إلى ما به قوام التعايش، ومن يوم بذلك أيضا ليتم التمدن المحتاج إليه النوع، وليتم القيام بالقسط، كيف وهو شامل أيضا لما يخص المرء وحده، والجملة الظرفية في موضع الحال، وقوله سبحانه: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ عطف على محذوف يدل عليه السياق أو الحال لأنها متضمنة للتعليل أي لينفعهم وليعلم الله تعالى علما يتعلق به الجزاء من ينصره ورسله باستعمال آلات الحرب من الحديد في مجاهدة أعدائه والحذف للإشعار بأن الثاني هو المطلوب لذاته وأن الأول مقدمة له، وجوز تعلقه بمحذوف مؤخر والواو اعتراضية أي وليعلم إلخ أنزله أو مقدم والواو عاطفة والجملة معطوفة على ما قبلها وقد حذف المعطوف وأقيم متعلقة مقامه، وقوله تعالى: بِالْغَيْبِ حال من فاعل ينصر، أو من مفعوله أي غائبا منهم أو غائبين منه، وقوله ﷿: إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ اعتراض تذييلي جيء به تحقيقا للحق وتنبيها على أن تكليفهم الجهاد وتعريضهم للقتال ليس لحاجته سبحانه في إعلاء كلمته وإظهار دينه إلى نصرتهم بل إنما هو لينتفعوا به ويصلوا بامتثال الأمر فيه إلى الثواب وإلا فهو جل وعلا غني بقدرته وعزته عنهم في كل ما يريد.
Kutrub ise: 'Misafirin ağırlanması (nüzül) kabilinden, onu sizin için hazırladık ve bir nimet olarak size ihsan ettik' demiştir. { فِيهِ بَأْسٌ } yani bir azap ve { شَدِيدٌ } şiddetli bir kuvvet vardır; çünkü savaş aletleri ondan yapılır. Bu, adaletin ayakta tutulabilmesi için Kitap ve terazinin kılıcı tutan kimseye muhtaç olduğuna bir işarettir; zira zulüm nefislerin tabiatındandır. Yüce Allah'ın: { وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } buyruğu ise, yani geçimlerinde ve maslahatlarındadır; zira hiçbir zanaat yoktur ki demir veya demirle yapılan bir alet onun vasıtası olmasın. Bu da adaletin ayakta tutulmasının, kılıç sahibi olan caydırıcı güce muhtaç olduğu gibi, geçimin kendisiyle ayakta durduğu şeylere de muhtaç olduğuna işaret etmek içindir; böylece türün muhtaç olduğu medeniyet kemale ersin ve adalet tam olarak ikame edilsin; nitekim bu, insanın tek başına şahsına ait olan şeyleri de kapsamaktadır. Zarf cümlesi hâl mahallindedir. Sübhânehu'nun: { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ } buyruğu, bağlamın veya hâlin delalet ettiği mahzuf bir ifadeye matuftur; çünkü illet bildirmektedir; yani insanlara fayda versin diye ve Allah Teâlâ düşmanlarıyla cihatta demirden yapılan savaş aletlerini kullanarak O'na ve peygamberlerine kimin yardım edeceğini karşılığı cezaya/mükâfata taalluk eden bir ilimle bilsin diye [indirmiştir]. Mahzuf bırakılması, ikincisinin bizzat maksut olduğuna ve birincisinin ona mukaddime olduğuna dikkat çekmek içindir. Sonraya takdir edilen mahzûfa taalluk etmesi ve vâv'ın itirâziye olması da caiz görülmüştür; yani bilsin diye onu indirdi demektir. Yahut öne takdir edilmiştir ve vâv atıftır; cümle kendisinden öncekine matuftur, matuf hazfedilip taalluk ettiği şey onun makamına geçirilmiştir. Yüce Allah'ın: { بِالْغَيْبِ } buyruğu 'yensuru' fiilinin failinden yahut mefulünden hâldir; yani onlar O'nu görmedikleri halde yahut O'ndan gıyaben demektir. O'nun -azze ve celle- { إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ } buyruğu ise gerçeği pekiştirmek ve kelimesini yüceltip dinini izhar etmek için onların yardımına muhtaç olmadığını, aksine emre itaat ederek sevaba ulaşmaları ve bundan faydalanmaları için onlara cihadı yükleyip savaşa muhatap kıldığını bildiren tezyîlî bir itiraziyedir; aksi takdirde O -celle ve alâ- dilediği her şeyde kudreti ve izzetiyle onlardan müstağnidir.
هذا وذهب الزمخشري إلى أن المراد بالرسل رسل الملائكة ﵈ أي أرسلناهم إلى الأنبياء ﵈، وفسر- البينات- كما فسرنا بناء على الملائكة ترسل بالمعجزات كإرسالها بالحجج لتخبر بأنها معجزات وإلا فكان الظاهر الاقتصار على الحجج وإنزال الكتاب أي الوحي مع أولئك الرسل ظاهر، وإنزال الميزان بمعنى الآلة
Bununla birlikte Zemahşerî, peygamberlerden muradın melek elçiler -aleyhimüsselâm- olduğu, yani onları peygamberlere -aleyhimüsselâm- gönderdiğimiz görüşüne gitmiştir. Meleklerin delillerle gönderilmesi gibi mucizeler olduklarını haber vermek üzere mucizelerle de gönderildikleri esasına dayanarak 'el-beyyinât'ı bizim tefsir ettiğimiz gibi tefsir etmiştir; aksi takdirde zahir olan sadece delillerle yetinilmesi olurdu. Kitabın yani vahyin o elçilerle birlikte indirilmesi açıktır; terazinin alet manasında indirilmesi ise
عنده على حقيقته، قال:
ona göre hakiki anlamındadır. Şöyle demiştir:
روي أن جبريل ﵇ نزل بالميزان فدفعه إلى نوح ﵇، وقال: مر قومك يزنوا به
«Rivayet edildiğine göre Cebrail aleyhisselâm terazi ile inip onu Nuh'a aleyhisselâm vermiş ve: 'Kavmine bununla tartmalarını emret' demiştir.»
. وفسره كثير بالعدل، وعن ابن عباس في إنزال الحديد نزل مع آدم ﵇ الميقعة والسندان والكلبتان، وروي أنه نزل ومعه المرّ والمسحاة، وقيل: نزل ومعه خمسة أشياء من الحديد السندان والكلبتان والإبرة والمطرقة والميقعة، وفسرت بالمسن، وتجيء بمعنى المطرقة أو العظيمة منها، وقيل: ما تحدّ به الرحى، وفي حديث ابن عباس نزل آدم ﵇ من الجنة بالباسنة وهي آلات الصناع، وقيل: سكة الحرث وليس بعربي محض والله تعالى أعلم.
Pek çokları ise bunu adaletle tefsir etmiştir. İbn Abbâs'tan demirin indirilmesi hakkında: 'Âdem aleyhisselâm ile birlikte örs, kıskaç ve kerpeten indi' rivayeti gelmiştir. Onunla birlikte kürek ve bel indiği de rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre onunla birlikte demirden beş şey inmiştir: Örs, kerpeten, iğne, çekiç ve masat/örs. Meykaa masat (bileyi taşı) olarak tefsir edilmiştir; çekiç veya büyük çekiç anlamına da gelir; değirmen taşının bilendiği alet olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs'ın hadisinde: 'Âdem aleyhisselâm cennetten basine ile indi' denilmiştir ki bu zanaatkâr aletleridir; saban demiri olduğu da söylenmiştir ve halis Arapça değildir, en doğrusunu Yüce Allah bilir.
واستظهر أبو حيان كون- ليقوم الناس بالقسط- علة لإنزال الميزان فقط وجوز ما ذكرناه وهو الأولى فيما أرى، وقوله تعالى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِيمَ نوع تفصيل لما أجمل في قوله تعالى: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا وتكرير القسم لإظهار مزيد الاعتناء بالأمر أي وبالله لقد أرسلنا نوحا وإبراهيم.
Ebû Hayyân 'insanlar adaletle kaim olsunlar diye' ifadesinin yalnızca terazinin indirilmesinin illeti olmasını daha kuvvetli görmüş, bizim zikrettiğimizi de caiz kılmıştır; bana göre evla olan da budur. Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِيمَ } buyruğu, { لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا } buyruğundaki mücmel ifadenin bir tür tafsilidir; yeminin tekrarlanması ise konuya verilen önemi göstermek içindir; yani 'Allah'a yemin olsun ki Nuh'u ve İbrahim'i gönderdik' demektir.
وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ بأن استنبأناهم وأوحينا إليهم الكتب، وقال ابن عباس: الكتاب الخط بالقلم، وفي مصحف عبد الله- والنبية- مكتوبة بالياء عوض الواو فَمِنْهُمْ أي من الذرية وقيل: أي من المرسل إليهم المدلول عليه بذكر الإرسال والمرسلين مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ خارجون عن الطريق المستقيم، ولم يقل- ومنهم- ضال مع أنه أظهر في المقابلة لأن ما عليه النظم الكريم أبلغ في الذم لأن الخروج عن الطريق المستقيم بعد الوصول بالتمكن منه، وعرفته أبلغ من الضلال عنه ولإيذانه بغلبة أهل الضلال على غيرهم ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا أي أرسلنا بعدهم رسولا بعد رسول وأصل التقفية جعل الشيء خلف القفا، وضمير آثارهم لنوح وإبراهيم ومن أرسلا إليهم من قومها. وقيل: لمن عاصرهما من الرسل ﵈.
{ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ } Onlardan peygamberler seçerek ve onlara kitaplar vahyederek [bunu kıldık]. İbn Abbâs: 'Kitap, kalemle yazı yazmaktır' demiştir. Abdullah'ın mushafında vâv yerine yâ ile 've'n-nebiyyete' şeklinde yazılmıştır. { فَمِنْهُمْ } yani o zürriyetten; peygamberlerin ve gönderilmenin zikredilmesinden anlaşılan kendilerine peygamber gönderilenlerden de denilmiştir { مُهْتَدٍ } hidayete eren vardır, { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } dosdoğru yoldan çıkan fâsıklardır. Karşıtlıkta daha açık olmasına rağmen 'onlardan sapanlar da vardır' dememiştir; zira yüce nazmın bu ifadesi yermede daha beliğdir; çünkü dosdoğru yolu bulup kavradıktan ve tanıdıktan sonra ondan çıkmak, ondan sapmaktan daha ağırdır ve dalalet ehlinin diğerlerine galip geldiğini bildirmek içindir. { ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا } yani onların ardından peş peşe resuller gönderdik. Takfiyenin aslı, bir şeyi ensenin (arka tarafın) arkasına koymaktır. 'Onların izleri'ndeki zamir Nuh'a, İbrahim'e ve onların kavimlerinden kendilerine peygamber gönderilenlere aittir. Onlarla aynı çağda yaşayan peygamberlere -aleyhimüsselâm- ait olduğu da söylenmiştir.
واعترض بأنه لو عاصر رسول نوحا فإما أن يرسل إلى قومه كهارون مع موسى ﵉ أو إلى غيرهم كلوط مع إبراهيم ﵉ ولا مجال للأول لمخالفته للواقع ولا إلى الثاني إذ ليس على الأرض قوم غيره، وأجيب بأن ذاك توجيه لجمع الضمير وكون لوط مع إبراهيم كاف فيه، وقيل: للذرية، وفيه أن الرسل المقفي بهم من الذرية فلو عاد الضمير عليهم لزم أنهم غيرهم أو اتحاد المقفي والمقفي به وتخصيص الذرية مرجع الضمير بالأوائل منهم خلاف الظاهر من غير قرينة تدل عليه وَقَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ جعلناه بعد.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Nuh ile aynı çağda bir resul yaşasaydı, Mûsâ ile Hârûn -aleyhimesselâm- gibi ya onun kavmine gönderilirdi yahut İbrâhim ile Lût -aleyhimesselâm- gibi başkalarına gönderilirdi; birincisi vakıaya aykırı olduğu için mümkün değildir, ikincisi de yeryüzünde onun kavminden başka bir kavim bulunmadığı için imkânsızdır. Buna, bu izahın zamirin çoğul gelmesini açıklamak için yapıldığı ve Lût'un İbrâhim ile beraber bulunmasının bunun için yeterli olduğu cevabı verilmiştir. Bir görüşe göre zürriyete racidir; ancak buna da peşinden gönderilen resullerin de zürriyetten olduğu, zamir onlara dönerse onların başkaları olmasının yahut peşinden gönderilen ile peşine düşülenin aynı olmasının gerekeceği ve zamirin merciinin zürriyetin öncekilerine tahsis edilmesinin delil olmaksızın zahire aykırı olacağı itirazı getirilmiştir. { وَقَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } ardınca Meryem oğlu Îsâ'yı gönderdik.
وحاصل المعنى أرسلنا رسولا بعد رسول حتى انتهى الإرسال إلى عيسى ﵊ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ بأن أوحينا إليه وليس هو الذي بين أيدي النصارى اليوم أعني المشتمل على قصة ولادته وقصة صلبه المفتراة: وقرأ الحسن «الإنجيل» بفتح الهمزة، وقال أبو الفتح: وهو مثال لا نظير له، قال الزمخشري: وأمره أهون من من أمر البرطيل بفتح الباء والكسر أشهر وهو حجر مستطيل واستعماله في الرشوة مولّد مأخوذ منه بنوع تجوز لأنه عجمي وهذا عربي وهم يتلاعبون بالعجمي ولا يلتزمون فيه أوزانهم، وزعم بعض أن لفظ الإنجيل عربي من نجلت بمعنى استخرجت لاستخراج الأحكام منه وَجَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً أي خلقنا أو صيرنا- ففي قلوب- في موضع المفعول الثاني وأيا ما كان فالمراد جعلنا ذلك في قلوبهم فهم يرأف بعضهم ببعض ويرحم بعضهم بعضا، ونظيره في شأن أصحاب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [الفتح: ٢٩] والرأفة في المشهور الرحمة لكن قال بعض الأفاضل: إنها إذا ذكرت معها يراد بالرأفة ما فيه درء الشر ورأب الصدع، وبالرحمة ما فيه جلب الخير ولذا ترى في الأغلب تقديم الرأفة على الرحمة وذلك لأن درء المفاسد أهم من جلب المصالح وقرىء رافة على فعالة كشجاعة وَرَهْبانِيَّةً منصوب بفعل مضمر يفسره الظاهر أي وابتدعوا رهبانية.
Mananın özeti: Resuller gönderme işi Îsâ'ya -aleyhisselâm- varıncaya kadar ardı ardına peygamberler gönderdik. { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } ona vahyederek [İncil'i verdik]; bu İncil, bugün Hristiyanların elinde bulunan yani onun doğum kıssasını ve uydurma çarmıha gerilme kıssasını içeren metin değildir. Hasan 'el-İncîl' kelimesini hemzenin fethasıyla okumuştur; Ebü'l-Feth: 'Bu, benzeri olmayan bir kalıptır' demiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bunun durumu, bâ harfinin fethasıyla bertîl kelimesinden daha ehvendir; kesre ile okunması daha meşhurdur ve o uzun bir taştır; rüşvet anlamında kullanılması sonradan türetilmiş olup mecaz yoluyla ondan alınmıştır; zira o Acemcedir, bu ise Arapçadır; onlar da Acemce kelimelerle istedikleri gibi tasarruf eder, kendi vezinlerine bağlı kalmazlar.' Bazıları ise İncil lafzının, hükümler ondan çıkarıldığı için 'çıkardım' anlamındaki 'necaltü' kökünden Arapça olduğunu iddia etmiştir. { وَجَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً } yani yarattık yahut kıldık; 'kalplerinde' ifadesi ikinci meful makamındadır. Her halükarda murat: Bunu onların kalplerine koyduk; onlar birbirlerine şefkat gösterir, birbirlerine merhamet ederler. Bunun bir benzeri Peygamber'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ashabı hakkında: { رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } “Kendi aralarında pek merhametlidirler” [Fetih: 29] ayetidir. Meşhur olan re'fetin rahmet demek olduğudur; fakat fazilet ehli bazı âlimler şöyle demiştir: İkisi birlikte zikredildiğinde re'fet ile şerrin defedilmesi ve ayrılığın giderilmesi, rahmet ile de hayrın celbedilmesi murad edilir. Bundan dolayı çoğunlukla re'fetin rahmetten önce zikredildiğini görürsün; zira mefsedetlerin defedilmesi maslahatların celbinden daha mühimdir. 'Şecâat' gibi 'feâlet' vezninde 'refeten' şeklinde de okunmuştur. { وَرَهْبانِيَّةً } zahirin tefsir ettiği gizli bir fiille mansubdur; yani 've bir ruhbanlık ihdas ettiler' demektir.
ابْتَدَعُوها فهو من باب الاشتغال، واعترض بأنه يشترط فيه- كما قال ابن الشجري وأبو حيان- أن يكون
{ ابْتَدَعُوها } Dolayısıyla bu iştigal babındandır. Buna karşı -İbnü'ş-Şecerî ve Ebû Hayyân'ın dediği gibi- bunda şart olanın,
الاسم السابق مختصا يجوز وقوعه مبتدأ والمذكور نكرة لا مسوغ لها من مسوغات الابتداء، ورد بأنه على فرض تسليم هذا الشرط الاسم هنا موصوف معنى بما يؤخذ من تنوين التعظيم كما قيل في قولهم: شر أهر ذا ناب.
önce geçen ismin mübteda olmaya elverişli bir tahsis edilmiş isim olması gerektiği, burada zikredilenin ise ibtida (mübteda olma) gerekçelerinden hiçbirine sahip olmayan bir nekre olduğu ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Bu şarta teslim olunduğu farz edilse bile, buradaki ismin tazim tenvininden anlaşılan mana ile 'şerrün eherra zâ nâbin' sözünde denildiği gibi manen vasıflanmış olduğu söylenerek bu itiraz reddedilmiştir.
ومما يدل عليه من النسبة كما ستسمعه إن شاء الله تعالى أو منصوب بالعطف على ما قبل، وجملة ابْتَدَعُوها في موضع الصفة والكلام على حذف مضاف أي وجعلنا في قلوبهم رأفة ورحمة وحب رهبانية مبتدعة لهم، وبعضهم جعله معطوفا على ما ذكر ولم يتعرض للحذف، وقال: الرهبانية من أفعال العباد لأنها المبالغة في العبادة بالرياضة والانقطاع عن الناس، وأصل معناها الفعلة المنسوبة إلى الرهبان وهو الخائف فعلان من رهب كخشيان من خشي، وأفعال العباد يتعلق بها جعل الله تعالى عند أهل الحق وهي في عين كونها مخلوقة له تعالى مكتسبة للعبد، والزمخشري جوز العطف المذكور وفسر الجعل بالتوفيق كأنه قيل: وفقناهم للتراحم بينهم ولابتداع الرهبانية واستحداثها بناء على مذهبه أن الرهبانية فعل العبد المخلوق له باختياره، وفائدة فِي قُلُوبِ على هذا التصوير على ما قيل، ولا يخفى ما في هذا التفسير من العدول عن الظاهر لكن الإنصاف أنه لا يحسن العطف بدون هذا التأويل أو اعتبار حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه على ما تقدم أو تفسير الرهبانية بما هو من أفعال القلوب كالخوف المفرط المقتضي للغلو في التعبد ويرتكب نوع تجوز في ابتدعوها وما بعده كأن يكون المراد ابتداع أعمالها وآثارها أو ارتكاب استخدام في الكلام بأن يعتبر للرهبانية معنيان الخوف المفرط مثلا، ويراد في جعلنا في قلوبهم رهبانية والأعمال التعبدية الشاقة كرفض الدنيا وشهواتها من النساء وغيرهن، ويراد في ابْتَدَعُوها وما بعده وليس الداعي للتأويل الاعتزال بل كون الرهبانية بمعنى الأعمال البدنية ليست مما تجعل في القلب كالرأفة والرحمة فتأمل.
İnşâallahu Teâlâ duyacağın üzere nisbetin delalet ettiği şey de bunu gösterir. Yahut öncesine atıfla mansubdur ve { ابْتَدَعُوها } cümlesi sıfat mahallindedir; kelam ise muzafın hazfi üzeredir; yani 'Onların kalplerine şefkat, merhamet ve kendilerinin ihdas ettiği bir ruhbanlığın sevgisini koyduk' demektir. Bazıları bunu zikredilenlere matuf kılmış ve hazfe değinmeyerek şöyle demiştir: Ruhbanlık kulların fiillerindendir; zira o, riyazetle ve insanlardan el etek çekerek ibadette aşırıya kaçmaktır. Kelimenin asıl anlamı ise 'rehban'a yani korkana mensup olan fiildir; korktu anlamındaki 'rehibe'den 'haşyân' gibi 'fe'lân' veznindedir. Ehl-i Hak nezdinde kulların fiillerine Allah Teâlâ'nın yaratması taalluk eder; bu fiiller Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olmakla birlikte kul tarafından kesbedilmiştir. Zemahşerî zikredilen atfı caiz görmüş ve 'ceale' (kılma) fiilini tevfik ile tefsir etmiştir; sanki: 'Ruhbanlığın kulun kendi ihtiyarıyla yarattığı bir fiili olduğu' şeklindeki mezhebine binaen, 'Onları aralarında merhametleşmeye, ruhbanlığı uydurup ihdas etmeye muvaffak kıldık' denilmiş gibidir. Bu tasvire göre 'kalplerinde' ifadesinin faydası söylenmiştir. Bu tefsirde zahirden uzaklaşma olduğu gizli değildir; fakat insaf şudur ki bu tevil olmadan yahut daha önce geçtiği üzere muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun makamına geçirilmesi kabul edilmeden veya ruhbanlığın ibadette aşırılığı gerektiren aşırı korku gibi kalbin fiillerinden olan bir şeyle tefsir edilip 'onu ihdas ettiler' ve sonrasındaki ifadelerde amellerini ve eserlerini ihdas etmeleri murad edilerek bir tür mecaza başvurulmadan yahut kelamda istihdam sanatına başvurularak ruhbanlık için iki anlam kabul edilip 'kalplerine bir ruhbanlık koyduk' kısmında örneğin aşırı korkunun, 'onu ihdas ettiler' ve sonrasındaki kısımda ise dünyayı ve kadınlar gibi dünya şehvetlerini terk etmek gibi meşakkatli ibadet amellerinin kastedilmesi olmadan bu atıf güzel olmaz. Tevile sevk eden şey Mûtezilîlik değil, aksine bedenî ameller anlamındaki ruhbanlığın şefkat ve merhamet gibi kalbe konulan şeylerden olmamasıdır, iyi düşün!
وقرىء «رهبانيّة» بضم الراء وهي منسوبة إلى الرهبان بالضم وهو كما قال الراغب: يكون واحدا وجمعا فالنسبة إليه باعتبار كونه واحدا ومن ظن اختصاص المضموم بالجمع قال: إنه لما اختص بطائفة مخصوصة أعطى حكم العلم فنسبته إليه كما قالوا في أنصار وأنصاري أو أن النسبة إلى رهبان المفتوح وضم الراء في المنسوب من تغييرات النسب كما في دهري بضم الدال، وقوله تعالى: ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ جملة مستأنفة، وقوله سبحانه: إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ استثناء منقطع أي ما فرضناها نحن عليهم رأسا ولكن ابتدعوها وألزموا أنفسهم بها ابتغاء رضوان الله تعالى، وقوله تعالى: فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها أي ما حافظوا عليها حق المحافظة ذم لهم من حيث إن ذلك كالنذر وهو عهد مع الله تعالى يجب رعايته لا سيما إذا قصد به رضاه ﷿.
Râ harfinin zammesiyle 'rühbâniyye' şeklinde de okunmuştur; bu, zammeli 'rühbân'a mensuptur. Râgıb'ın dediği gibi bu kelime hem tekil hem çoğul olur; dolayısıyla nisbet tekil olması itibarıyladır. Zammeli şeklin çoğula mahsus olduğunu zannedenler ise: 'Belirli bir taifeye tahsis edildiğinde alem (özel isim) hükmü almıştır; dolayısıyla ensâr ve ensârî dedikleri gibi ona nisbet edilmiştir' demişlerdir. Yahut fetha ile okunan 'rahbân'a mensuptur da mensubundaki râ harfinin zammesi, dâl harfinin zammesiyle 'dührî' kelimesinde olduğu gibi nisbet değişimlerindendir. Yüce Allah'ın { ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ } buyruğu müstakil bir cümledir. Sübhânehu'nun { إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ } buyruğu ise münkati bir istisnadır; yani 'Biz onu kendilerine asla farz kılmadık; lakin onlar Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmak için onu kendiliklerinden uydurdular ve nefislerine gerekli kıldılar' demektir. Yüce Allah'ın { فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها } buyruğu yani 'ona gerektiği gibi riayet edip korumadılar' ifadesi, bunun adak gibi Allah Teâlâ ile yapılmış ve özellikle O'nun -azze ve celle- rızası hedeflendiğinde riayet edilmesi vacip olan bir ahit olması bakımından onları yermektir.
واستدل بذلك على أن من اعتاد تطوعا كره له تركه، وجوز أن يكون قوله تعالى: ما كَتَبْناها إلخ صفة أخرى لرهبانية والنفي متوجه إلى قيد الفعل لا نفسه كما في الوجه الأول، وقوله سبحانه: إِلَّا ابْتِغاءَ إلخ استثناء متصل من أعم العلل أي ما قضيناها عليهم بأن جعلناهم يبتدعونها لشيء من الأشياء إلا ليبتغوا بها رضوان الله تعالى ويستحقوا بها الثواب، ومن ضرورة ذلك أن يحافظوا عليها ويراعوها حق رعايتها فما رعوها كذلك والوجه الأول مروي عن قتادة وجماعة، وهذا مروي عن مجاهد ولا مخالفة عليه بين ابْتَدَعُوها وما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إلخ حيث إن الأول يقتضي أنهم لم يؤمروا بها أصلا والثاني يقتضي أنهم أمروا بها لابتغاء رضوان الله تعالى لما أشرنا إليه من معنى ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ إلخ، ودفع بعضهم المخالفة بأن يقال: الأمر وقع بعد ابتداعها أو يؤول ابتدعوها بأنهم أول من فعلها بعد الأمر ويؤيد ما ذكره في الدفع أو لا ما
Bundan nâfile bir ibadeti âdet edinen kimsenin onu terk etmesinin mekruh olduğuna delil getirilmiştir. Yüce Allah'ın { ما كَتَبْناها } buyruğunun ruhbanlık için başka bir sıfat olması ve birinci vecihte olduğu gibi nefyin fiilin kendisine değil kaydına yönelmesi de caiz görülmüştür. Sübhânehu'nun { إِلَّا ابْتِغاءَ } buyruğu en genel illetlerden müttasıl bir istisnadır; yani 'Onunla Allah Teâlâ'nın rızasını arasınlar ve bu sayede sevabı hak etsinler diye olmasından başka hiçbir şey için onu ihdas etmelerini sağlayarak kendilerine farz kılmadık' demektir. Bunun zorunlu bir gereği olarak da onu korumaları ve ona hakkıyla riayet etmeleri gerekirdi; fakat buna böylece riayet etmediler. Birinci vecih Katâde ve bir topluluktan, bu vecih ise Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Bu veche göre { ابْتَدَعُوها } ile { ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ } ifadeleri arasında bir çelişki yoktur; zira birincisi ona asla emrolunmadıklarını gerektirirken, ikincisi 'mâ ketebnâhâ aleyhim illâbtigâe...' ifadesinin işaret ettiğimiz anlamından dolayı Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmak maksadıyla emrolunduklarını gerektirir. Bazıları bu çelişkiyi: 'Emir, onların onu ihdas etmelerinden sonra vuku bulmuştur' diyerek veya 'onu ihdas ettiler ifadesi, emirden sonra onu ilk uygulayanlar oldukları şeklinde tevil edilir' diyerek gidermişlerdir. İlk cevapta zikrettiği hususu şu desteklemektedir: