أخرجه أبو داود وأبو يعلى والضياء عن أنس «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: لا تشددوا على أنفسكم فيشدد عليكم فإن قوما شددوا على أنفسهم فشدد عليه فتلك بقاياهم في الصوامع والديارات رهبانية ما ابتدعوها ما كتبناها عليهم»
Ebû Dâvûd, Ebû Ya'lâ ve ed-Dıyâ, Enes'ten [şöyle rivayet etmiştir]: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefislerinize aşırı yüklenip zorlaştırmayın ki size de zorlaştırılmasın. Zira bir topluluk nefislerine zorlaştırdı da onlara da zorlaştırıldı. İşte manastırlarda ve tekkelerde kalan bakiyeleri onlardır. { رهبانية ما ابتدعوها ما كتبناها عليهم }..."»
يعني الآية، والظاهر أن ضمير فما رعوها
Yani ayeti [okudu]. Zahir olan şudur ki { فما رعوها } ifadesindeki zamir,
لأولئك الذين ابتدعوا الرهبانية، والمراد نفي وقوع الرعاية من كلهم على أن المعنى فما رعاها كلهم بل بعضهم، وليس المراد بالموصول فيما سبق أشخاصا بأعيانهم بل المراد به ما يعم النصارى إلى زمان الإسلام ولا يضر في ذلك أن أصل الابتداع كان من قوم مخصوصين لأن إسناده على نحو الإسناد في- بنو تميم قتلوا زيدا- والقاتل بعضهم.
ruhbanlığı ihdas eden kimselere aittir. Kastedilen, riayetin onların hepsinden gerçekleşmesini nefyetmektir; nitekim anlam 'onların hepsi değil, bilakis bir kısmı ona riayet etmedi' şeklindedir. Daha önce geçen mevsûl ile bizzat belirli şahıslar kastedilmemiş, bilakis İslâm zamanına kadarki Hristiyanları kapsayan kimseler kastedilmiştir. İhdasın aslının belirli bir topluluktan çıkmış olması buna zarar vermez; zira bunun isnadı, katil içlerinden birkaçı olduğu halde "Temîmoğulları Zeyd'i öldürdü" denmesindeki isnat gibidir.
وقال الضحاك وغيره: الضمير في فَما رَعَوْها للاخلاف الذين جاؤوا بعد المبتدعين والأول أوفق بالصناعة، والمراد بالذين آمنوا في قوله تعالى: فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ الذين آمنوا إيمانا صحيحا وهو لمن أدرك وقت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم الايمان به ﵊ أي فآتينا الذين آمنوا منهم إيمانا صحيحا بعد رعاية رهبانيتهم أَجْرَهُمْ أي ما يختص به من الأجر وهو الأجر على ما سلف منهم والأجر على الإيمان به ﵊، وليس المراد بهم الذين بقوا على رعاية الرهبانية إلى زمان البعثة ولم يؤمنوا لأن رعايتها لغو محض وكفر بحت وإنما لها استتباع الأجر، ويجوز أن يقال: إن الذين لم يرعوا الرهبانية حق رعايتها هم الذين كذبوه ﵊، قال الزجاج: قوله تعالى: فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها على ضربين: أحدهما أن يكونوا قصروا فيما ألزموه أنفسهم، والآخر وهو الأجود أن يكونوا حين بعث النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ولم يؤمنوا فكانوا تاركين لطاعة الله تعالى فما رعوا تلك الرهبانية، ودليل ذلك قوله تعالى: فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ إلخ انتهى، فحمل الذين آمنوا على من أدرك وقته ﵊ منهم وآمن به صلى الله تعالى عليه وسلم، والفاسقين في قوله تعالى: وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ على الذين لم يؤمنوا به صلى الله تعالى عليه وسلم مقتضى حمل الذين آمنوا على ما سمعت أولا حمله على الأعم الشامل لمن خرج عن اتباع عيسى ﵇ من قبل وحمل الفريقين على من مضى من المراعين لحقوق الرهبانية قبل النسخ والمخلين بها إذ ذاك بالتثليث والقول بالاتحاد وقصد السمعة ونحو ذلك من غير تعرض لإيمانهم برسول الله عليه وسلم وكفرهم به مما لا يساعده المقام.
Dahhâk ve başkaları şöyle demiştir: { فَما رَعَوْها } “fakat ona riayet etmediler” ifadesindeki zamir, bidati çıkaranlardan sonra gelen haleflere aittir. Birinci görüş ise [nahiv] sanatına daha uygundur. Yüce Allah'ın { فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ } “Biz de onlardan iman edenlere verdik” buyruğunda geçen iman edenlerden maksat, sahih bir imanla inananlardır ki bu, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in dönemine yetişenler için ona -aleyhisselâm- iman etmektir. Yani 'onlardan ruhbanlıklarına riayet ettikten sonra sahih bir imanla inananlara { أَجْرَهُمْ } “mükâfatlarını verdik”'; yani kendilerine has mükâfatı, ki o da geçmişteki amellerinin ecri ile ona -aleyhisselâm- imanın ecridir. Onlarla, peygamberlik zamanına kadar ruhbanlığa riayet üzere kalıp da iman etmeyenler kastedilmemiştir; zira [peygamber geldikten sonra] ona riayet etmek sırf boş bir uğraş ve katıksız bir küfürdür; ancak [imanla birlikte] ecre vesile olabilir. Şöyle denmesi de caizdir: Ruhbanlığa hakkıyla riayet etmeyenler, onu -aleyhisselâm- yalanlayanlardır. Zeccâc şöyle demiştir: "Yüce Allah'ın { فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها } “fakat ona gereği gibi riayet etmediler” buyruğu iki türlüdür: Birincisi, kendilerine gerekli kıldıkları şeyde kusur etmiş olmalarıdır. Diğeri ve daha tercihe şayan olanı ise, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gönderildiği zaman ona inanmayıp Allah Teâlâ'ya itaati terk etmiş olmaları, dolayısıyla o ruhbanlığa riayet etmemiş bulunmalarıdır. Bunun delili de Yüce Allah'ın { فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ } “Biz de onlardan iman edenlere verdik...” buyruğudur." [Zeccâc'ın sözü] bitti. Dolayısıyla 'iman edenler' ifadesini onlardan onun -aleyhisselâm- vaktine yetişip de ona -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- iman edenlere; Yüce Allah'ın { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “onlardan birçoğu da fasıktırlar” buyruğundaki fasıkları da ona -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- iman etmeyenlere hamletmek; iman edenleri ilk duyduğun üzere önce İsa aleyhisselâm'a uymaktan çıkanları da kapsayan daha umumi bir manaya hamletmeyi ve iki fırkayı da -Resûlullah aleyhisselâm'a iman edip etmemelerine değinilmeksizin- nesihten önce ruhbanlığın haklarına riayet eden ve o vakit teslis, ittihad fikri ve gösteriş arzusu gibi şeylerle onu ihlal eden geçmiş kimselere hamletmeyi gerektirir ki makam buna elverişli değildir.
ومن الآثار ما يأباه
Rivayetler arasında bunu reddedenler de vardır.
ففي حديث طويل أخرجه جماعة منهم الحاكم وصححه والبيهقي في شعب الإيمان من طرق عن ابن مسعود «اختلف من كان قبلنا على ثنتين وسبعين فرقة نجا منها ثلاث وهلك سائرها فرقة وازت الملوك وقاتلتهم على دين الله وعيسى ابن مريم، وفرقة لم تكن لهم طاقة بموازاة الملوك فأقاموا بين ظهراني قومهم فدعوهم إلى دين الله ودين عيسى فقتلتهم الملوك ونشرتهم بالمناشر، وفرقة لم تكن لهم طاقة بموازاة الملوك ولا بالمقام معهم فساحوا في الجبال وترهبوا فيها وهم الذين قال الله: وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ الذين آمنوا بي وصدقوني وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ الذي جحدوا بي وكفروا بي»
Nitekim Hâkim (sahih olduğunu belirtmiştir) ve Şubâbül-îmân'da Beyhakî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluğun İbn Mes'ûd'dan muhtelif yollarla tahric ettiği uzun bir hadiste [şöyle buyrulmuştur]: «Bizden öncekiler yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. Bunlardan üçü kurtuldu, diğerleri helak oldu: Bir fırka krallara karşı durdu ve Allah'ın dini ile Meryem oğlu İsa'nın [dini] uğrunda onlarla savaştı. Bir fırkanın krallara karşı durmaya gücü yetmedi, kavimlerinin arasında kaldılar ve onları Allah'ın dinine ve İsa'nın dinine davet ettiler; krallar onları öldürdü ve testerelerle biçti. Bir fırkanın ise ne krallara karşı durmaya ne de onların arasında kalmaya gücü yetmedi; dağlara çekilip oralarda ruhbanlık yaptılar. İşte onlar Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir: { وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ } “Kendiliklerinden uydurdukları ruhbanlığa gelince, Biz onu üzerlerine farz kılmadık; ancak Allah’ın rızasını kazanmak için yaptılar; fakat ona gereği gibi riayet etmediler. Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik” [yani] bana iman edip beni tasdik edenlere; { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “onlardan birçoğu da yoldan çıkmış fasıklardır” [yani] beni inkâr edip küfre sapanlardır.»
وهذا الخبر يؤيد ما استجوده الزجاج، ويعلم منه أيضا سبب ابتداع الرهبانية وليس في الآية ما يدل على ذم البدعة مطلقا، والذي تدل عليه ظاهرا ذم عدم رعاية ما التزموه، وتفصيل الكلام في البدعة ما ذكره الإمام محيي الدين النووي في شرح صحيح مسلم قال العلماء: البدعة خمسة أقسام واجبة ومندوبة ومحرمة ومكروهة ومباحة فمن الواجبة تعلم أدلة المتكلمين للرد على الملاحدة والمبتدعين وشبه ذلك، ومن المندوبة تصنيف كتب العلم وبناء المدارس والربط وغير ذلك، ومن المباحة التبسط في ألوان الاطعمة وغير ذلك، والحرام والمكروه ظاهران، فعلم أن
Bu haber Zeccâc'ın tercih ettiği görüşü teyit etmekte, ruhbanlığın ihdas edilme sebebi de bundan anlaşılmaktadır. Ayette bidatin mutlak olarak yerildiğine delalet eden bir husus yoktur; zahirinin delalet ettiği şey, kendilerine bağlayıcı kıldıkları şeye riayet etmeyişlerinin yerilmesidir. Bidat konusundaki sözün tafsilatı İmam Muhyiddin en-Nevevî'nin Şerhu Sahîhi Müslim'de zikrettiği şu husustur: "Âlimler şöyle demiştir: Bidat; vacip, mendup, haram, mekruh ve mubah olmak üzere beş kısımdır. Mülhitlere ve bidatçilere reddiye yapmak için kelamcıların delillerini öğrenmek ve benzeri şeyler vacip bidatlerdendir. İlim kitapları telif etmek, medreseler ve ribatlar inşa etmek vb. mendup bidatlerdendir. Çeşit çeşit yiyeceklerle rahat bir hayat sürmek vb. mubah bidatlerdendir; haram ve mekruh olanlar ise açıktır." Buradan anlaşılmıştır ki
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم «كل بدعة ضلالة»
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Her bidat dalalettir» hadisi
من العام المخصوص.
[kapsamı] tahsis edilmiş genel (âmm-ı mahsûs) [ifadeler] kabilindendir.
وقال صاحب جامع الأصول: الابتداع من المخلوقين إن كان في خلاف ما أمر الله تعالى به ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم فهو في حيز الذم والإنكار وإن كان واقعا تحت عموم ما ندب الله تعالى إليه وحض عليه أو رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم فهو في حيز المدح وإن لم يكن مثاله موجودا كنوع من الجود والسخاء وفعل المعروف، ويعضد ذلك قول عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه في صلاة التراويح: نعمت البدعة هذه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا استظهر أبو حيان كون الخطاب لمن آمن من أمته صلى الله تعالى عليه وسلم غير أهل الكتاب والآثار تؤيد ذلك،
Câmiu'l-Usûl sahibi şöyle demiştir: "Yaratılmışların bidat çıkarması şayet Allah Teâlâ'nın ve Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in emrettiği şeyin hilafına ise yerilme ve inkâr dairesindedir; şayet cömertlik, ihsan ve iyilik yapmanın bir türü gibi daha önce bir örneği bulunmasa bile Allah Teâlâ'nın yahut Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in mendup kıldığı ve teşvik ettiği şeylerin umumu altına giriyorsa övgü dairesindedir." Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'ın teravih namazı hakkında söylediği: "Bu ne güzel bir bidattir" sözü de bunu desteklemektedir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } [buyruğu hakkında] Ebû Hayyân, hitabın onun -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- ümmetinden Ehl-i Kitap dışındaki müminlere yönelik olduğunu açık/güçlü görmüştür; rivayetler de bunu desteklemektedir:
أخرج الطبراني في الأوسط عن ابن عباس وابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير قالا: إن أربعين من أصحاب النجاشي قدموا على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فشهدوا معه أحدا فكانت فيهم جراحات ولم يقتل منهم أحد فلما رأوا ما بالمؤمنين من الحاجة قالوا: يا رسول الله إنّا أهل ميسرة فأذن لنا نجيء بأموالنا نواسي بها المسلمين فأنزل الله تعالى فيهم الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ إلى قوله سبحانه: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا [القصص: ٥٢- ٥٤] فجعل لهم أجرين فلما نزلت هذه الآية قالوا: يا معشر المسلمين أما من آمن منا بكتابكم فله أجران ومن لم يؤمن بكتابكم فله أجر كأجوركم فأنزل الله تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الآية أي أي رادا عليهم قولهم: ومن لم يؤمن بكتابكم فله أجر كأجوركم.
Taberânî el-Evsat'ta İbn Abbâs'tan, İbn Ebî Hâtim de Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediklerini rivayet etmiştir: Necâşî'nin ashabından kırk kişi Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in yanına geldiler ve onunla birlikte Uhud'a katıldılar. İçlerinde yaralananlar oldu fakat hiçbirisi öldürülmedi. Müminlerdeki ihtiyaç halini görünce: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz varlıklı kimseleriz, bize izin ver mallarımızı getirip Müslümanlara teselli ve destek olalım" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” ayetinden Sübhânehu'nun { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا } “İşte onlara sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir” [el-Kasas: 52-54] buyruğuna kadar indirdi ve onlar için iki mükâfat takdir etti. Bu ayet inince [kitap ehlinden bazıları] şöyle dediler: "Ey Müslümanlar topluluğu! Bizden sizin kitabınıza inanan kimseye iki ecir vardır; sizin kitabınıza inanmayana ise sizin ecirleriniz gibi bir ecir vardır." Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların "Sizin kitabınıza inanmayana ise sizin ecirleriniz gibi bir ecir vardır" sözlerini reddetmek üzere { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ayetini indirdi.
وفي الكشاف إن قائل ذلك من لم يكن آمن من أهل الكتاب قالوه حين سمعوا تلك الآية يفخرون به على المسلمين، والمعنى يا أيها الذين اتصفوا بالإيمان اتَّقُوا اللَّهَ اثبتوا على تقواه ﷿ فيما نهاكم عنه.
Keşşâf'ta ise bunu söyleyenlerin Ehl-i Kitap'tan henüz iman etmemiş kimseler olduğu, bu ayeti işittiklerinde Müslümanlara karşı böbürlenerek bunu söyledikleri zikredilmiştir. Mana şudur: Ey iman vasfına sahip olanlar! { اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı gelmekten sakının”, yani O'nun -azze ve celle- sizi nehyettiği hususlarda takvası üzere sebat edin.
وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ وأثبتوا على الإيمان برسوله الذي أرسله إليكم وهو محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، وفي التعبير عنه بذلك ما لا يخفى من الدلالة على جلالة قدره ﵊ يُؤْتِكُمْ بسبب ذلك.
{ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ } “ve O'nun Resûlüne iman edin”, yani size gönderdiği Resûlüne -ki o Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'dir- iman etmekte sebat gösterin. Ondan bu şekilde bahsedilmesinde, onun -aleyhisselâm- kadrinin yüceliğine açık bir delalet vardır. Bunun sebebiyle { يُؤْتِكُمْ } “size versin”;
كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ قال أبو موسى الأشعري: ضعفين بلسان الحبشة، وقال غير واحد: نصيبين، والمراد إيتاؤهم أجرين كمؤمني أهل الكتاب كأنه قيل: يؤتكم ما وعد من آمن من أهل الكتاب من الأجرين لأنكم مثلهم في الإيمان بالرسل المتقدمين وبخاتمهم صلى الله تعالى عليه وسلم عليهم أجمعين لا تفرقوا بين أحد من رسله.
{ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “rahmetinden iki pay”. Ebû Mûsâ el-Eş'arî: "Habeş dilinde iki kat demektir" demiştir; birçok kimse de "iki hisse" demiştir. Kastedilen, Ehl-i Kitab'ın müminleri gibi onlara da iki ecir verilmesidir. Sanki şöyle denmiştir: Ehl-i Kitap'tan iman edenlere vadedilen o iki ecir size de verilir; çünkü siz de önceki peygamberlere ve onların sonuncusuna -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve aleyhim ecmaîn- inanmakta onlar gibisiniz, O'nun peygamberlerinden hiçbirini ayırt etmezsiniz.
وقال الراغب: الكفل الحظ الذي فيه الكفاية كأنه تكفل بأمره، والكفلان هما المرغوب فيهما بقوله تعالى رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً [البقرة: ٢٠١] ولا دلالة على التخصيص.
Râgıb şöyle demiştir: "Kifl, kifayet eden paydır; sanki onun işine kefil olunmuştur. İki kifl ise Yüce Allah'ın { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” [el-Bakara: 201] buyruğunda talep edilen iki şeydir; [burada bir sınırlamaya/tahsise delil yoktur]."
وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ يوم القيامة وهو النور المذكور في قوله تعالى: يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ [الحديد: ١٢] وَيَغْفِرْ لَكُمْ ما سلف منكم وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي مبالغ في المغفرة والرحمة فلا بدع إذا فعل سبحانه ما فعل، وقوله تعالى: لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ قيل:
{ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ } “ve sizin için aydınlığında yürüyeceğiniz bir nur kılsın” [yani] kıyamet gününde [yürüyeceğiniz]; bu da Yüce Allah'ın { يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ } “Nurları önlerinde ve sağ yanlarında koşar” [el-Hadîd: 12] buyruğunda zikredilen nurdur. { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “Ve sizi bağışlasın” [yani] sizden geçmiş olan şeyleri. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, yani mağfiret ve rahmeti pek boldur; dolayısıyla Sübhânehu'nun bu yaptıklarını yapmasında şaşılacak bir şey yoktur. Yüce Allah'ın { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Kitap ehli, Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini bilsinler diye...” buyruğunun [nereye taalluk ettiği hususunda] şöyle denilmiştir:
متعلق بمضمون الجملة الطلبية المتضمنة لمعنى الشرط إذ التقدير إن تتقوا الله وتؤمنوا برسوله يؤتكم كذا وكذا لئلا إلخ، وقيل: متعلق بالأفعال الثلاثة قبله على التنازع، أو بمقدر كفعل ذلك وأعلمهم ونحوه و (لا) مزيدة مثلها في قوله تعالى: ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ [الأعراف: ١٢] ويجوز زيادتها مع القرينة كثيرا و (أن) مخففة من الثقيلة واسمها المحذوف ضمير أهل الكتاب أي إنهم، وقيل: ضمير الشأن وما بعد خبرها والجملة في حيز النصب على أنها مفعول يعلم أي ليعلم أهل الكتاب القائلون من آمن بكتابكم منا فله أجران ومن لم يؤمن بكتابكم فله أجر كأجوركم أنهم لا ينالون شيئا من فضل الله من الأجرين وغيرهما ولا يتمكنون من نيله ما لم يؤمنوا بمحمد ﷺ وحاصله الإعلام بأن إيمانهم بنبيهم لا ينفعهم شيئا ما لم يؤمنوا بالنبي ﵊ فقولهم: من لم يؤمن بكتابكم فله أجر باطل.
Şart anlamı içeren talebî cümlenin mazmununa taalluk etmektedir; zira takdiri şöyledir: 'Şayet Allah'tan sakınır ve Resûlüne iman ederseniz, ... bilinsin diye size şöyle şöyle verir.' Öncesindeki üç fiile tenâzu' yoluyla taalluk ettiği yahut "bunu yaptı", "onlara bildirdi" vb. takdirî bir fiile taalluk ettiği de söylenmiştir. { لا } ise, Yüce Allah'ın { ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } “Secde etmene ne engel oldu?” [el-A'râf: 12] buyruğundaki gibi zâiddir; karine bulunduğunda zâid olması caiz ve pek çoktur. { أَنْ } ise tahfif edilmiş şeddeli ennedir (muhaffefe-i müsekkele) ve hazfedilen ismi Kitap ehlinin zamiridir, yani 'şüphesiz onlar' demektir; zamîru'ş-şe'n olduğu da söylenmiştir; sonrası ise haberidir. Cümle, { يَعْلَمَ } fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Yani "Bizden sizin kitabınıza inanan kimseye iki ecir vardır; sizin kitabınıza inanmayana ise sizin ecirleriniz gibi bir ecir vardır" diyen Kitap ehli, Muhammed ﷺ'e iman etmedikçe Allah'ın lütfundan ne iki ecri ne de başka bir şeyi elde edemeyeceklerini ve buna güç yetiremeyeceklerini bilsinler diye... Bunun özeti, Peygamber aleyhisselâm'a iman etmedikçe kendi peygamberlerine olan imanlarının kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğinin bildirilmesidir; dolayısıyla "Kitabınıza inanmayana da ecir vardır" şeklindeki sözleri batıldır.
وأخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل بن حيان قال: لما نزلت أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا [القصص:
İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا } [el-Kasas:
٥٤] فخر مؤمنو أهل الكتاب على أصحاب النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فقالوا: لنا أجران ولكم أجر فاشتد ذلك على أصحابه ﵊ فأنزل الله تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ فجعل لهم سبحانه أجرين مثل ما لمؤمني أهل الكتاب، وقال الثعلبي: فأنزل الله تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ الآية فجعل لهم أجرين وزادهم النور ثم قال سبحانه: لِئَلَّا يَعْلَمَ إلخ، وحاصله على هذا ليعلموا أنهم ليسوا ملاك فضله ﷿ فيزوره عن المؤمنين ويستبدوا به دونهم، وقوله تعالى: وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ عطف على أن لا يقدرون داخل معه في حيز العلم، وقوله سبحانه: يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ خبر ثان لأن أو هو الخبر وما قبله على ما قيل: حال لازمة أو استئناف، وقوله ﷿: وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله.
54] “İşte onlara sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir” ayeti indiğinde, Ehl-i Kitab'ın müminleri Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabına karşı övünerek: "Bize iki ecir, size ise bir ecir var" dediler. Bu durum onun -aleyhisselâm- ashabına ağır geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ayetini indirerek Sübhânehu, Ehl-i Kitab'ın müminlerine olduğu gibi onlara da iki ecir verdi. Sa'lebî ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } ayetini indirdi; onlara iki ecir verdi ve nuru da ziyade kıldı; sonra da Sübhânehu { لِئَلَّا يَعْلَمَ } buyurdu. Buna göre anlamın özeti şudur: O'nun -azze ve celle- lütfunun tek sahibi olmadıklarını, dolayısıyla onu müminlerden uzaklaştırıp yalnızca kendilerine has kılamayacaklarını bilsinler diye. Yüce Allah'ın { وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } “ve lütuf şüphesiz Allah'ın elindedir” buyruğu { أَلَّا يَقْدِرُونَ } üzerine matuf olup onunla birlikte ilim kapsamına dâhildir. Sübhânehu'nun { يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “onu dilediğine verir” buyruğu ise { أَنَّ }'nin ikinci haberidir yahut asıl haber budur da önündeki kısım -denildiğine göre- lâzım bir hal veya istinaftır. Azze ve celle'nin { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir” buyruğu ise önceki cümlenin mazmununu teyit eden bir tezyîlî itiraziyedir.
وذهب بعض إلى أن الخطاب لمن آمن من أهل الكتاب اليهود والنصارى أو لمن لم يؤمن منهم بعد: فالمعنى يا أيها الذين آمنوا بموسى وعيسى ﵉ آمنوا بمحمد صلّى الله تعالى عليه وسلم أي اثبتوا على الإيمان به أو أحدثوا الايمان به ﵊ يؤتكم نصيبين من رحمته نصيبا على إيمانكم بمن آمنتم به أولا ونصيبا على إيمانكم بمحمد صلّى الله تعالى عليه وسلم آخرا ليعلم الذين لم يؤمنوا من أهل الكتاب أنهم لا ينالون شيئا مما يناله المؤمنون منهم ولا يتمكنون من نيله حيث لم يأتوا بشرطه الذي هو الإيمان برسوله ﷺ. وأيد ذلك بما
Bazıları ise hitabın Ehl-i Kitap'tan Yahudi ve Hristiyanlardan iman edenlere yahut henüz iman etmemiş olanlara yönelik olduğu görüşüne gitmiştir. Buna göre mana şöyledir: "Ey Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm'a iman edenler! Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e de iman edin; yani ona imanda sebat edin yahut ona -aleyhisselâm- yeni bir imanla inanın ki O da rahmetinden size iki hisse versin: Bir hisse ilk iman ettiğinize olan imanınız sebebiyle, bir hisse de son olarak Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e imanınız sebebiyledir. Tâ ki Ehl-i Kitap'tan inanmayanlar, O'nun Resûlü ﷺ'e iman etme şartını yerine getirmedikleri için içlerinden iman edenlerin ulaştığı şeylerden hiçbirine ulaşamayacaklarını ve buna güç yetiremeyeceklerini bilsinler." Bu görüş şu hadisle de desteklenmiştir:
في صحيح البخاري «من كانت له أمة علمها فأحسن تعليمها وأدبها فأحسن تأديبها وأعتقها وتزوجها فله أجران، وأيما رجل من أهل الكتاب آمن بنبيه وآمن بي فله أجران، وأيما مملوك أدى حق الله تعالى وحق مواليه فله أجران»
Sahîh-i Buhârî'de [geçtiği üzere]: «Kimin yanında bir cariyesi olur da ona güzelce öğretir, güzelce terbiye eder, sonra da onu azat edip onunla evlenirse ona iki ecir vardır. Ehl-i Kitap'tan hangi adam kendi peygamberine inanır ve bana da iman ederse ona iki ecir vardır. Hangi köle de Allah Teâlâ'nın hakkını ve efendilerinin hakkını eda ederse ona iki ecir vardır.»
ولا إشكال في ذلك بالنسبة إلى النصارى، ولذا قيل: الخطاب لهم لأن ملتهم غير منسوخة قبل ظهور الملة المحمدية ومعرفتهم بها فيثابون على العمل بها حتى يجب عليه الإيمان بالنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فإذا آمنوا أثيبوا أيضا فكان لهم ثوابان، نعم قد يستشكل بالنسبة إلى غيرهم لأن مللهم منسوخة بملة عيسى ﵇ والمنسوخ لا ثواب في العمل به، ويجاب بأنه لا يبعد أن يثابوا على العمل بملتهم السابقة وإن كانت منسوخة ببركة الإسلام.
Bu durum Hristiyanlar açısından bir müşkil oluşturmaz; bundan dolayı hitabın onlara olduğu söylenmiştir; zira onların şeriatı, Muhammedî şeriat ortaya çıkmadan ve onlar bunu öğrenmeden önce neshedilmiş değildi. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e iman üzerlerine vacip oluncaya kadar onunla amel etmekten dolayı sevap kazanırlar; iman ettiklerinde de ayrıca sevap alırlar ve böylece iki sevapları olur. Evet, başkaları [Yahudiler] açısından bu bir müşkil sayılabilir; zira onların dinleri İsa aleyhisselâm'ın dini ile neshedilmiştir ve mensuh olanla amelde sevap yoktur. Buna ise İslâm'ın bereketiyle, mensuh olsa bile önceki dinleriyle amel etmelerinden ötürü sevap almalarının uzak olmadığı şeklinde cevap verilir.
وأجاب بعضهم أن الإثابة على نفس إيمان ذلك الكتابي بنبيه وإن كان منسوخ الشريعة فإن الإيمان بكل نبي فرض سواء كان منسوخ الشريعة أم لا، وقيل: إن (لا) في لِئَلَّا يَعْلَمَ غير مزيدة وضمير لا يقدرون للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين أي فعلنا ما فعلنا لئلا يعتقد أهل الكتاب أن الشأن لا يقدر النبي ﷺ والمؤمنون به على شيء من فضل الله تعالى الذي هو عبارة عما أوتوه من سعادة الدارين ولا ينالونه، أو أنهم أي النبي ﵊ والمؤمنون لا يقدرون إلخ، على أن عدم علمهم بعدم قدرتهم على ذلك كناية عن علمهم بقدرتهم عليه فيكون قوله سبحانه: وَأَنَّ الْفَضْلَ إلخ معطوفا على- أن لا يعلم- داخلا معه في حيز التعليل دون أن لا يقدر فكأنه قيل: فعلنا ما فعلنا لئلا يعتقدوا كذا ولأن الفضل بيد الله فيكون من عطف الغاية على الغاية بناء على المشهور ولتكلف هذا القيل مع مخالفته لبعض القراءات لم يذهب إليه معظم المفسرين، وقرأ خطاب بن عبد الله- لأن لا يعلم- بالإظهار، وعبد الله بن مسعود وابن عباس وعكرمة والجحدري وعبد الله بن سلمة على اختلاف ليعلم، وقرأ الجحدري أيضا- ولييعلم- على أن أصله لئن يعلم فقلبت الهمزة ياء لكسرة ما قبلها وأدغمت النون في الياء بغير غنة، وروى ابن مجاهد عن الحسن- ليلا- مثل ليلى اسم المرأة «يعلم» بالرفع، ووجه بأن أصله- لأن لا- بفتح لام الجر وهي لغة عليه قوله:
Bazıları da şöyle cevap vermiştir: Sevap, o Kitap ehlinin kendi peygamberine inanmasının bizzat kendisinedir; şeriatı mensuh olsa bile her peygambere iman etmek -şeriatı mensuh olsun veya olmasın- farzdır. { لِئَلَّا يَعْلَمَ } ifadesindeki { لا }'nın zâid olmadığı, { لا يقدرون } ifadesindeki zamirin de Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ve müminlere ait olduğu söylenmiştir; yani 'Kitap ehli, durumun Peygamber ﷺ ve ona inanan müminlerin her iki cihan saadetinden ibaret olan Allah Teâlâ'nın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyecekleri ve buna nail olamayacakları şeklinde olduğunu zannetmesinler diye yaptıklarımızı yaptık' veya 'onlar -yani Peygamber aleyhisselâm ve müminler- güç yetiremezler...' şeklinde; onların buna güç yetiremediklerini bilmemeleri, güç yetirebildiklerini bilmelerinden kinaye kılınarak. Bu takdirde Sübhânehu'nun { وَأَنَّ الْفَضْلَ } buyruğu { أَنْ لَا يَقْدِرُوا } üzerine değil, { أَنْ لَا يَعْلَمَ } üzerine matuf olup onunla birlikte ta'lîl kapsamına dâhil olur; sanki şöyle denilmiştir: 'Şöyle zannetmesinler diye ve lütuf da Allah'ın elinde olduğu için yaptıklarımızı yaptık.' Bu da meşhur görüşe göre gayenin gayeye atfedilmesi kabilinden olur. Ancak bu görüşün tekellüflü olması ve bazı kıraatlere muhalif bulunması sebebiyle müfessirlerin ekseriyeti buna itibar etmemiştir. Hattâb b. Abdillâh izhar ile { لأن لا يعلم } şeklinde; Abdullah b. Mes'ûd, İbn Abbâs, İkrime, el-Cahderî ve Abdullah b. Seleme -farklı rivayetlerle- { ليعلم } şeklinde okumuşlardır. Cahderî ayrıca, aslı { لئن يعلم } olup hemzenin öncesinin kesresinden dolayı yâ'ya dönüştüğü ve nûn'un gunnesiz olarak yâ'ya idğam edildiği { ولييعلم } şeklinde de okumuştur. İbn Mücâhid ise Hasan'dan kadın ismi olan Leylâ gibi { ليلا } şeklinde ve fiili de merfû olarak { يعلمُ } şeklinde rivayet etmiştir. Bu da aslının cer lâmının fethasıyla { لأن لا } olduğu şeklinde açıklanmıştır; bu bir lehçe olup şu beyitte de böyledir:
أريد لأنسى ذكرها فكأنما ... تمثل لي ليلى بكل سبيل
Onun anısını unutmak istiyorum ama sanki ... Leylâ her yolda karşıma dikiliyor.
فحذفت الهمزة اعتباطا وأدغمت النون في اللام فصار- للا- فاجتمعت الأمثال وثقل النطق بها فأبدلوا من اللام
Böylece hemze kural dışı olarak hazfedilmiş, nûn lâma idğam edilmiş ve { للا } olmuştur; benzer harfler bir araya gelip telaffuz ağırlaşınca,
المدغمة ياء نظير ما فعلوا في قيراط ودينار حيث إن الأصل قراط ودنار فأبدوا أحد المثلين فيهما ياء للتخفيف فصار- ليلا- ورفع الفعل لأن أن هي المخففة من الثقيلة لا الناصبة للمضارع، وروى قطرب عن الحسن أيضا- ليلا- بكسر اللام ووجهه كالذي قبله إلا أن كسر اللام على اللغة الشهيرة في لام الجر وعن ابن عباس كي يعلم، وعنه أيضا لكيلا يعلم، وعن عبد الله وابن جبير وعكرمة لكي يعلم.
idğam edilen lâmlardan birini, asılları { قِرّاط } ve { دِنّار } iken hafifletmek amacıyla benzer harflerden birini yâ harfine çevirip { قيراط } ve { دينار } yaptıkları gibi yâ'ya çevirmişler ve { ليلا } olmuştur. Fiil de merfû okunmuştur; zira { أَنْ }, muzariyi nasbeden edat değil şeddeli enneden hafifletilmiş olandır (muhaffefedir). Kutrub da Hasan'dan cer lâmının meşhur lügatine göre lâmın kesresiyle { ليلا } şeklinde rivayet etmiştir ve açıklaması önceki gibidir. İbn Abbâs'tan { كي يعلم }, yine ondan { لكيلا يعلم }; Abdullah, İbn Cübeyr ve İkrime'den de { لكي يعلم } şeklinde rivayet edilmiştir.
وقرأ عبد الله أن لا يقدروا بحذف النون على أن إن هي الناصبة للمضارع، والله تعالى أعلم.
Abdullah ise { أَنْ } harfinin muzariyi nasbeden edat olması esasına göre nûn'un hazfiyle { أن لا يقدروا } şeklinde okumuştur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
ومما ذكره المتصوفة قدست أسرارهم في بعض آياتها هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ قالوا: هو إشارة إلى وحدانية ذاته سبحانه المحيطة بالكل، وقالوا في قوله تعالى: وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ إشارة إلى أنهم لا وجود لهم في جميع مراتبهم بدون وجوده ﷿، وقوله تعالى: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ إشارة إلى ظهور تجلي الجلال في تجلي الجمال وبالعكس وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ إشارة للمشايخ الكاملين إلى تربية المريدين بإفاضة ما يقوي استعدادهم مما جعلهم الله تعالى متمكنين فيه من الأحوال والملكات.
Tasavvuf ehlinin -sırları mukaddes kılınsın- bu surenin bazı ayetleri hakkında zikrettiği hususlardandır: { هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ } “O İlktir, Sondur, Zâhirdir, Bâtındır” ayeti hakkında; bunun, Sübhânehu'nun her şeyi kuşatan zâtî vahdaniyetine bir işaret olduğunu söylemişlerdir. Yüce Allah'ın { وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ } “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir” buyruğu hakkında; onların bütün mertebelerinde O'nun -azze ve celle- vücudu olmaksızın bir varlıklarının bulunmadığına bir işaret olduğunu söylemişlerdir. Yüce Allah'ın { يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar” buyruğu, celâl tecellisinin cemâl tecellisinde ve bunun aksinin zuhuruna bir işarettir. { وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ } “Sizi üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden infak edin” buyruğu ise kâmil mürşitlere; Allah Teâlâ'nın kendilerini onda salahiyetli kıldığı hâller ve melekelerden, müridlerin istidatlarını güçlendirecek feyzi akıtarak onları terbiye etmelerine bir işarettir.
وقال سبحانه: اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها لئلا يقنط القاسي من رحمته تعالى ويترك الاشتغال بمداواة القلب الميت فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها أوردها الصوفية في باب الرعاية وقسموها إلى رعاية الأعمال والأحوال والأوقات- ويرجع ما قالوه فيها- على ما قيل- إلى حفظها عن إيقاع خلل فيها يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ أي نصيبين نصيبا من معارف الصفات الفعلية ونصيبا من معارف الصفات الذاتية وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً من نور ذاته ﷿ وهو على ما قيل: إشارة إلى البقاء بعد الفناء، وقيل: هذا النور إشارة إلى نور الكشف والمشاهدة رتب سبحانه جعله للمؤمن على تقواه وإيمانه برسوله الأعظم صلّى الله تعالى عليه وسلم، وقيل: هو نور العلم النافع الذي يتمكن معه من السير في الحضرات الإلهية كما يشير إليه وصفه بقوله ﷿:
Sübhânehu'nun { اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Bilin ki Allah, yeryüzünü ölümünden sonra diriltir” buyruğu; kalbi katılaşmış kimsenin Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmemesi ve ölü kalbi tedavi etmekle meşgul olmayı terk etmemesi içindir. { فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها } “fakat ona gereği gibi riayet etmediler” buyruğunu sûfîler riayet bahsinde zikretmiş ve bunu amellere riayet, hâllere riayet ve vakitlere riayet şeklinde kısımlara ayırmışlardır. Onların bu konuda söyledikleri -denildiğine göre- bunları içlerine bir halel gelmesinden korumaya râcidir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve O'nun Resûlüne iman edin ki size rahmetinden iki pay versin”, yani fiilî sıfatların marifetlerinden bir pay ve zâtî sıfatların marifetlerinden bir pay olmak üzere iki pay [versin]. { وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً } “ve sizin için bir nur kılsın” [yani] O'nun -azze ve celle- zâtının nurundan bir nur; bu da denildiğine göre fenâdan sonraki bekâya işarettir. Bu nurun keşif ve müşâhede nuruna işaret olduğu; Sübhânehu'nun bunu mümine vermeyi, onun takvasına ve en yüce Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e olan imanına bağladığı da söylenmiştir. Bunun, azze ve celle'nin şu nitelemesinin işaret ettiği gibi, kendisiyle ilâhî hazretlerde seyrü sülûk edebileceği faydalı ilmin nuru olduğu da söylenmiştir:
تَمْشُونَ بِهِ
{ تَمْشُونَ بِهِ } “aydınlığında yürüyeceğiniz”.
وفي بعض الآثار «من عمل بما علم علمه الله تعالى علم ما لم يعلم»
Bazı rivayetlerde şöyle gelmiştir: «Kim bildiğiyle amel ederse Allah Teâlâ ona bilmediğini öğretir.»
وقال سبحانه: اتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وكل ذلك في الحقيقة فضل الله تعالى والله ﷿ ذو الفضل العظيم نسأله سبحانه أن لا يحرمنا من فضله العظيم ولطفه العميم وأن يثبتنا على متابعة حبيبه الكريم عليه من الله تعالى أفضل الصلاة وأكمل التسليم.
Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { اتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah'tan sakının; Allah size öğretir”. Bütün bunlar hakikatte Allah Teâlâ'nın lütfudur ve Allah azze ve celle büyük lütuf sahibidir. Sübhânehu'dan bizi büyük lütfundan ve umumi ihsanından mahrum bırakmamasını, kerîm Habîb'ine -Allah Teâlâ'dan en faziletli salât ve en kâmil selâm onun üzerine olsun- tâbi olmakta bizi sabit kılmasını dileriz.
تم بعونه تعالى وتوفيقه الجزء السابع والعشرون، ويليه الجزء الثامن والعشرون أوله سورة المجادلة
Allah Teâlâ'nın yardımı ve muvaffak kılmasıyla yirmi yedinci cüz tamamlandı. Bundan sonra ilki Mücâdele Suresi olan yirmi sekizinci cüz gelecektir.
روح المعاني الجزء الثامن والعشرون
Rûhu'l-Meânî Yirmi Sekizinci Cüz