٩٧] .
97].
إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أي يعادونهما ويشاقونهما لأن كلا من المتعاديين في حدّ وجهة غير حدّ الآخر وجهته كما أن كلا منهما في عدوة وشق غير عدوة الآخر وشقه، وقيل: إطلاق ذلك على المتعاديين باعتبار استعمال الحديد لكثرة ما يقع بينهما في المحاربة بالحديد كالسيوف والنصال وغيرها والأول أظهر وفي ذكر المحادّة في أثناء ذكر حدود الله تعالى دون المعاداة والمشاقة حسن موقع جاوز الحد، وقال ناصر الدين البيضاوي: أو يضعون أو يختارون حدودا غير حدود الله تعالى ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم ومناسبته لما قبله في غاية الظهور.
{ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Şüphesiz Allah’a ve Resûlü’ne karşı gelenler (sınır yarışına girenler)” yani onlara düşmanlık edenler ve muhalefet edenlerdir; zira birbirine düşman olan iki tarafın her biri, diğerinin bulunduğu sınır ve cihetten başka bir sınır ve cihettedir. Nitekim her ikisi, diğerinin bulunduğu vadi tarafından ve tarafından başka bir yerdedir. Bir görüşe göre, bunun birbirine düşman olanlar için kullanılması, aralarında kılıçlar ve ok uçları gibi demirle yapılan savaşın çokça vuku bulması sebebiyle demirin (hadîd) kullanımına dayanır. Birinci görüş daha açıktır. Düşmanlık (muâdât) ve muhalefet (müşâkka) yerine, Yüce Allah'ın sınırlarının (hudûdullah) zikredildiği esnada muhâdde (sınırlaşma/karşı gelme) kelimesinin zikredilmesinde haddi aşan bir letafet/münasebet vardır. Nâsırüddin el-Beyzâvî şöyle demiştir: Ya da Yüce Allah'ın ve Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sınırlarından başka sınırlar koyarlar veya seçerler. Bunun öncesiyle olan münasebeti son derece açıktır.
قال المولى شيخ الإسلام سعد الله جبلي: وعلى هذا ففيه وعيد عظيم للملوك وأمراء السوء الذين وضعوا أمورا خلاف ما حده الشرع وسموها اليسا والقانون ، والله تعالى المستعان على ما يصفون اه، وقال شهاب الدين الخفاجي بعد نقله: وقد صنف العارف بالله الشيخ بهاء الدين قدس الله تعالى روحه رسالة في كفر من يقول: يعمل بالقانون والشرع إذا قابل بينهما، وقد قال الله تعالى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [المائدة: ٣] وقد وصل الدين إلى مرتبة من الكمال لا يقبل التكميل، وإذا جاء نهر الله بطل نهر معقل، ولكن أين من يعقل؟! انتهى.
Mevlâ Şeyhülislâm Sa‘dullah Cebeli şöyle demiştir: “Buna göre, şeriatın sınır çizdiği şeylerin aksine hükümler koyup bunlara yasa ve kanun adını veren kötü krallar ve hükümdarlar için büyük bir tehdit vardır. Onların nitelemelerine karşı yardımı talep edilecek olan yalnızca Yüce Allah'tır.” [Alıntı sonu]. Şihâbüddin el-Hafâcî bunu naklettikten sonra şöyle demiştir: “Ârif-i billâh Şeyh Bahâüddin -Allah Teâlâ ruhunu takdis etsin- ikisini karşı karşıya getirdiği takdirde ‘hem kanunla hem şeriatla amel edilir’ diyen kimsenin küfrü hakkında bir risale kaleme almıştır. Yüce Allah ise şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [el-Mâide: 3]. Din, artık tamamlanmayı kabul etmeyecek bir kemal mertebesine ulaşmıştır. Allah’ın nehri geldiğinde Ma‘kıl’in nehri batıl olur; fakat akleden nerede?!” [Alıntı sonu].
وليتني رأيت هذه الرسالة ووقفت على ما فيها فإن إطلاق القول بالكفر مشكل عندي فتأمل، ثم إنه لا شبهة في أنه لا بأس بالقوانين السياسية وإذا وقعت باتفاق ذوي الآراء من أهل الحل والعقد على وجه يحسن
Keşke bu risaleyi görmüş ve içeriğine vâkıf olmuş olsaydım; zira küfür hükmünü mutlak olarak vermek bana göre müşkildir, iyi düşün! Bundan sonra [bilinmelidir ki], siyasi kanunlarda hiçbir sakınca bulunmadığında şüphe yoktur; bunlar, ehl-i hal ve’l-akdden (görüş ve karar sahibi heyetten) re’y sahiplerinin ittifakıyla, güzel bir şekilde...
به الانتظام ويصلح أمر الخاص والعام، ومنها تعيين مراتب التأديب والزجر على معاص وجنايات لم ينص الشارع فيها على حد معين بل فوض الأمر في ذلك لرأي الإمام فليس ذلك في المحادّة الله تعالى ورسوله ﷺ في شيء بل فيه استيفاء حقه تعالى على أتم وجه لما فيه من الزجر عن المعاصي وهو أمر مهم للشارع ﵊. ويرشد إليه ما في تحفة المحتاج أن للإمام أن يستوفي التعزير إذا عفى صاحب الحق لأن الساقط بالعفو هو حق الآدمي، والذي يستوفيه الامام هو حق الله تعالى للمصلحة، وفي كتاب الخراج للإمام أبي يوسف عليه الرحمة إشارة إلى ذلك أيضا ولا يعكر على ذلك ونحوه قوله تعالى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [المائدة: ٣] لأن المراد إكماله من حيث تضمنه ما يدل على حكمه تعالى خصوصا أو عموما، ويرشد إلى هذا عدم النكير على أحد من المجتهدين إذا قال بشيء لم يكن منصوصا عليه بخصوصه، ومن ذلك ما ثبت بالقياس بأقسامه، نعم القانون الذي يكون وراء ذلك بأن كان مصادقا لما نطقت به الشريعة الغراء زائغا عن سنن المحجة البيضاء فيه ما فيه كما لا يخفى على العارف النبيه، وقد يقال في الآية على المعنى الذي ذكره البيضاوي: إن المراد بالموصول الواضعون لحدود الكفر وقوانينه كأئمة الكفر أو المختارون لها العاملون بها كأتباعهم، ثم إن الآية- على ما في البحر- نزلت في كفار قريش كُبِتُوا أي أخزوا كما قال قتادة، أو غيظوا كما قال الفراء أو ردّوا مخذولين- كما قال ابن زيد- أو أهلكوا كما قال أبو عبيدة والأخفش.
...düzenin sağlanacağı ve havas ile avamın işlerinin ıslah olacağı bir tarzda vaki olursa [böyledir]. Bunlardan biri de, Şâri‘in haklarında belirli bir had cezası nass ile bildirmediği, bilakis bu husustaki işi imamın (devlet başkanının) re’yine bıraktığı günah ve cinayetlerde tedip (terbiye etme) ve caydırma derecelerinin belirlenmesidir. Bu durum, Allah Teâlâ’ya ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’e karşı gelmekle (muhâdde) hiçbir şekilde ilgili değildir; bilakis günahlardan sakındırmayı içerdiği için Allah Teâlâ’nın hakkının en mükemmel şekilde yerine getirilmesidir ki bu da Şâri‘ aleyhisselâm için mühim bir husustur. Tuhfetü’l-Muhtâc’da geçen, hak sahibi affetse bile imamın tazir cezasını uygulayabileceği hükmü buna işaret eder; çünkü afla düşen şey kul hakkıdır, imamın uyguladığı ise maslahat gereği Allah Teâlâ’nın hakkıdır. İmam Ebû Yûsuf’un -üzerine rahmet olsun- Kitâbü’l-Harâc’ında da buna bir işaret vardır. Yüce Allah’ın: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [el-Mâide: 3] kavli buna ve benzerine halel getirmez; zira kastedilen, Allah Teâlâ’nın hükmüne hususi veya umumi olarak delalet eden şeyleri içermesi bakımından dinin tamamlanmasıdır. Hususi olarak nass bulunmayan bir meselede ictihadda bulunduğunda müctehidlerden hiçbirine itiraz edilmemiş olması da buna işaret eder; kısımlarıyla birlikte kıyas ile sabit olan hükümler de bu kabildendir. Evet, bunun ötesinde olup parlak şeriatın beyan ettiğine zıt olan ve dosdoğru beyaz yoldan sapan kanuna gelince, onda olanlar (veballer) uyanık ve ârif kimseye gizli kalmayacağı üzere açıktır. Ayet hakkında, Beyzâvî’nin zikrettiği mana üzere şöyle de denilebilir: Sıla cümlesiyle (el-mevsûl) kastedilenler, küfrün önderleri gibi küfrün sınırlarını ve kanunlarını koyanlar veya tâbileri gibi bunları seçip onlarla amel edenlerdir. Sonra ayet -el-Bahr’da zikredildiğine göre- Kureyş kâfirleri hakkında inmiştir. { كُبِتُوا } “Alçaltıldılar”, yani Katâde’nin dediği gibi rezil rüsvay edildiler; Ferrâ’nın dediği gibi öfkelendirildiler; İbn Zeyd’in dediği gibi yüzüstü bırakılarak geri püskürtüldüler veya Ebû Ubeyde ile el-Ahfeş’in dediği gibi helak edildiler.
وعن أبي عبيدة أن تاءه بدل من الدال، والأصل- كبدوا- أي أصابهم داء في أكبادهم وقال السدي: لعنوا، وقيل: الكبت الكب وهو الإلقاء على الوجه، وفسره الراغب هنا بالرد بعنف وتذليل، وذلك إشارة عند الأكثرين إلى ما كان يوم الخندق، وقيل: إلى ما كان يوم بدر، وقيل: معنى كُبِتُوا سيكبتون على طريقة قوله تعالى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النحل: ١] وهو بشارة للمؤمنين بالنصر على الكفار وتحقق كبتهم.
Ebû Ubeyde’den rivayet edildiğine göre kelimedeki te harfi dâl harfinden bedeldir ve aslı “kükbidû” (ciğerleri hastalandı) olup ciğerlerine bir hastalık isabet etti demektir. es-Süddî: “Lânetlendiler” demiştir. Bir görüşe göre kebt (كبت), kebb (كبّ) yani yüzüstü yere çalmaktır. Râgıb bunu burada şiddetle ve zelil kılınarak geri püskürtülmek şeklinde tefsir etmiştir. Bu da ekseri ulemaya göre Hendek günü vuku bulan hadiseye işarettir. Bedir günü vuku bulan hadiseye [işarettir] de denilmiştir. Bir görüşe göre { كُبِتُوا } ifadesinin manası, Yüce Allah’ın: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” [en-Nahl: 1] kavli üslubunca “alçaltılacaklar” demektir; bu da müminler için kâfirlere karşı zafere ve onların alçaltılmasının kesin olarak gerçekleşeceğine dair bir müjdedir.
كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ من كفار الأمم الماضية المحادّين لله ﷿ ورسله عليهم الصلاة والسلام وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ حال من واو كُبِتُوا أي كبتوا لمحادّتهم، والحال أنا قد أنزلنا آيات واضحات فيمن حادّ الله تعالى ورسوله من قبلهم من الأمم وفيما فعلنا بهم، وقيل: آيات تدل على صدق الرسول وصحة ما جاء به وَلِلْكافِرِينَ أي بتلك الآيات أو بكل ما يجب الإيمان به فتدخل فيه تلك الآيات دخولا أوليا عَذابٌ مُهِينٌ يذهب بعزهم وكبرهم يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ منصوب بما تعلق به اللام من الاستقرار، أو- بمهين- أو بإضمار اذكر أي
{ كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Kendilerinden öncekilerin alçaltılıp perişan edildiği gibi...” [ifadesi], Allah azze ve celle’ye ve peygamberlerine -aleyhimü’s-salâtü ve’s-selâm- muhalefet edip düşmanlık besleyen geçmiş ümmetlerin kâfirlerini kastetmektedir. { وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ } “Oysa biz apaçık ayetler indirmiştik” cümlesi, { كُبِتُوا } fiilindeki vâv zamirinden hâldir; yani onlar, [Allah ve Resûlü’ne] muhalefet edip düşmanlık yapmaları sebebiyle alçaltılıp perişan edildiler; hâlbuki biz, kendilerinden önceki ümmetlerden Allah Teâlâ’ya ve Resûlü’ne muhalefet edenler hakkında ve onlara neler yaptığımıza dair apaçık ayetler indirmiş bulunuyorduk. Bir görüşe göre [bu ayetler], Resûl’ün doğruluğuna ve getirdiği şeyin sıhhatine delalet eden ayetlerdir. { وَلِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için ise...” yani mezkûr ayetleri yahut iman edilmesi gereken her şeyi inkâr edenler için -ki bu ayetler de buna öncelikle dâhildir- { عَذابٌ مُهِينٌ } “alçaltıcı bir azap vardır”; onların izzet ve kibrini yerle bir eder. { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } “Allah onların hepsini dirilteceği gün...” kavli, [ve li’l-kâfirîne ifadesindeki] lâm harfinin müteallakı olan istikrar manasıyla veya “mühîn” lafzıyla yahut “hatırla” manasında gizli bir “üzkür” takdiriyle mensuptur; yani
اذكر ذلك اليوم تعظيما له وتهويلا، وقيل منصوب بيكون مضمرا على أنه جواب لمن سأل متى يكون عذاب هؤلاء؟
...o günü tazim etmek ve dehşetini bildirmek için o günü hatırla. Bir görüşe göre, “Bunların azabı ne zaman olacak?” diye soran kimseye cevap olmak üzere gizli bir “yekûnü” (olacaktır) fiiliyle mensuptur;
فقيل له: يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ أي يكون يوم إلخ، وقيل: بالكافرين وليس بشيء، وقوله تعالى: جَمِيعاً حال جيء به للتأكيد، والمعنى يبعثهم الله تعالى كلهم بحيث لا يبقى منهم أحد غير مبعوث، ويجوز أن يكون حالا غير مؤكدة أي يبعثهم مجتمعين في صعيد واحد فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا من القبائح ببيان صدورها عنهم أو بتصويرها في تلك النشأة بما يليق بها من الصور الهائلة على رؤوس الاشهاد تخجيلا لهم وتشهيرا بحالهم وزيادة في خزيهم ونكالهم، وقوله تعالى: أَحْصاهُ اللَّهُ استئناف وقع جوابا عما نشأ مما قبله من السؤال إما عن كيفية التنبئة أو عن سببها كأنه قيل:
Nitekim ona: { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ } “Onları dirilteceği gün...” yani [o gün] olacaktır denilmiştir. Bir görüşe göre “el-kâfirîn” lafzıyla mensuptur; fakat bu bir değer taşımaz. Yüce Allah’ın: { جَمِيعاً } “hepsini birden” kavli, tekit için getirilmiş bir hâldir; mana şöyledir: Allah Teâlâ, içlerinden diriltilmemiş hiç kimse kalmayacak şekilde onların hepsini diriltir. Gayr-i müekkede (asli) bir hâl olması da caizdir; yani onları tek bir meydanda toplanmış olarak diriltir. { فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } “Böylece yaptıklarını kendilerine haber verir”, yani onları utandırmak, durumlarını teşhir etmek, rezillik ve cezalarını artırmak için o çirkin amellerin kendilerinden sâdır olduğunu açıklayarak yahut o ikinci yaratılışta şahitlerin huzurunda o amelleri kendilerine layık korkunç suretlerde canlandırarak [haber verir]. Yüce Allah’ın: { أَحْصاهُ اللَّهُ } “Allah onu sayıp kaydetmiştir” kavli, öncesinden doğan soruya -ister haber vermenin keyfiyeti isterse sebebi hakkında olsun- cevap olarak gelen bir istînâftır; sanki şöyle denilmiştir:
كيف ينبئهم بأعمالهم وهي أعراض متقضية متلاشية؟ فقيل: أحصاه الله تعالى عددا ولم يفته سبحانه منه شيء، وقوله تعالى: وَنَسُوهُ حينئذ حال من مفعول- أحصى- بإضمار قد أو بدونه، أو قيل: لم ينبئهم بذلك؟ فقيل: أحصاه الله تعالى ونسوه فينبئهم به ليعرفوا أن ما عاينوه من العذاب إنما حاق بهم لأجله، وفيه مزيد توبيخ وتنديم لهم غير التخجيل والتشهير وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ لا يغيب عنه أمر من الأمور أصلا، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لإحصائه تعالى أعمالهم، وقوله تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ استشهاد على شمول شهادته تعالى أي ألم تعلم أنه ﷿ يعلم ما فيهما من الموجودات سواء كان ذلك بالاستقرار فيهما أو بالجزئية منهما.
“Amelleri geçip giden, yok olan arazlar olduğu hâlde onlara amellerini nasıl haber verir?” Buna karşılık: “Allah Teâlâ onu sayı olarak sayıp kaydetmiştir, O Sübhânehu’ya ondan hiçbir şey gizli kalmamıştır” denilmiştir. Bu durumda Yüce Allah’ın: { وَنَسُوهُ } “onlar ise onu unutmuşlardır” kavli, gizli bir “kad” ile veya “kad” olmaksızın “ahsâ” fiilinin mef‘ûlünden hâldir. Yahut: “Bunu onlara niçin haber verir?” denilmiş; buna karşılık: “Allah Teâlâ onu sayıp kaydetmiştir, onlar ise onu unutmuşlardır; binaenaleyh gördükleri azabın ancak onun yüzünden başlarına geldiğini bilsinler diye bunu onlara haber verir” denilmiştir. Bunda utandırma ve teşhir etmenin yanı sıra onlar için daha fazla bir azarlama ve pişman ettirme vardır. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Allah her şeye hakkıyla şahittir”, O’na hiçbir iş asla gizli kalmaz. Bu cümle, Allah Teâlâ’nın onların amellerini sayıp kaydettiğini pekiştiren tezyîlî bir itiraziyedir (ara cümledir). Yüce Allah’ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi ki şüphesiz Allah, göklerde olanları da yerde olanları da bilir” kavli, O Teâlâ’nın şahitliğinin kuşatıcılığına dair bir delil getirmedir; yani O Azze ve Celle’nin o ikisinde bulunan varlıkları -ister o ikisinde yerleşmiş olmakla ister o ikisinin bir parçası olmakla olsun- bildiğini bilmedin mi?
وقوله تعالى: ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إلخ استئناف مقرر لما قبله من سعة علمه تعالى، ويَكُونُ من كان التامة، ومِنْ مزيدة، ونَجْوى فاعل وهي مصدر بمعنى التناجي وهو المسارّة مأخوذة من النجوة وهي ما ارتفع من الأرض لأن المتسارين يخلوان وحدهما بنجوة من الأرض، أو لأن السر يصان فكأنه رفع من حضيض الظهور إلى أوج الخفاء، وقيل: أصل ناجيته من النجاة وهو أن تعاونه على ما فيه خلاصة أو أن تنجو بسرك من أن يطلع عليه وهي مضافة إلى ثَلاثَةٍ أي ما يقع من تناجي ثلاثة نفر وقد يقدر مضاف أي من ذوي نجوى، أو يؤول نجوى بمتناجين- فثلاثة- صفة للمضاف المقدر، أو لنجوى المؤوّل بما ذكر.
Yüce Allah’ın: { ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ } “Üç kişinin hiçbir gizli konuşması olmaz ki...” kavli, Allah Teâlâ’nın ilminin genişliğine dair öncesini pekiştiren bir istînâftır. { يَكُونُ }, tam kâne’dendir; { مِنْ } zâiddir; { نَجْوى } ise fâildir ve tenâcî yani fısıldaşma (müsârre) manasında bir masdardır. Bu kelime, yerin yüksek kısmı demek olan necv (نَجْوة) kelimesinden alınmıştır; çünkü gizlice fısıldaşanlar yerin yüksek bir yerinde baş başa kalırlar yahut sır korunduğu için sanki açığa çıkışın çukurundan gizliliğin zirvesine yükseltilmiştir. Bir görüşe göre “nâceytühû” (onunla gizli konuştum) fiilinin aslı necât (kurtuluş) kelimesindendir; bu da onun kurtuluşunun bulunduğu hususta ona yardım etmen yahut sırrının açığa çıkmasından kurtulmandır. Bu kelime { ثَلاثَةٍ } kelimesine muzâftır; yani üç kişinin fısıldaşması vaki olmaz ki... Bazen muzâf takdir edilir, yani “zevvî necvâ” (gizli konuşma sahipleri) denir veya “necvâ”, fısıldaşanlar (mütenâcîn) şeklinde tevil edilir; bu durumda { ثَلاثَةٍ }, takdir edilen muzâfın veya zikredilen şekilde tevil edilen “necvâ”nın sıfatı olur.
وجوز أن يكون بدلا أيضا والتأويل والتقدير المذكوران ليتأتى الاستثناء الآتي من غير تكلف، وفي القاموس النجوى السر والمسارون اسم مصدر، وظاهره أن استعماله في كل حقيقة فإذا أريد المسارون لم يحتج إلى تقدير أو تأويل لكن قال الراغب: إن النجوى أصله المصدر كما في الآيات بعد، وقد يوصف به فيقال: هو نجوى، وهم نجوى، قال تعالى: وَإِذْ هُمْ نَجْوى [الإسراء: ٤٧] وعليه يحتمل أن يكون من باب زيد عدل.
Bedel olması da caiz görülmüştür. Zikredilen tevil ve takdir, gelecek istisnanın tekellüfsüz gerçekleşebilmesi içindir. el-Kāmûs’ta: “en-Necvâ (النجوى), sır ve fısıldaşanlar demektir, ism-i masdardır” denilmektedir. Bunun zahiri, her ikisinde de kullanımının hakiki olduğudur; dolayısıyla fısıldaşanlar kastedildiğinde takdire veya tevile ihtiyaç duyulmaz. Fakat Râgıb şöyle demiştir: “Necvâ’nın aslı, sonraki ayetlerde olduğu gibi masdardır; bazen kendisiyle vasıflama yapılır da ‘o necvâdır’, ‘onlar necvâdır’ denilir.” Nitekim Yüce Allah: { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } “Hani onlar fısıldaşırlarken...” [el-İsrâ: 47] buyurmuştur. Buna göre “Zeydün adlün” (Zeyd adaletin ta kendisidir) kabilinden olması muhtemeldir.
وقرأ أبو جعفر وأبو حيوة وشيبة- ما تكون- بالتاء الفوقية لتأنيث الفاعل، والقراءة بالياء التحتية قال الزمخشري:
Ebû Ca‘fer, Ebû Hayve ve Şeybe, fâilin müennes olması sebebiyle üstten iki noktalı te ile “mâ tekûnü” şeklinde okumuşlardır. Alttan iki noktalı ye ile okunuşa gelince, Zemahşerî şöyle demiştir:
على أن النجوى تأنيثها غير حقيقي، ومِنْ فاصلة أو على أن المعنى ما يكون شيء من النجوى، واختار في الكشف الثاني، فقال: هو الوجه لأن المؤنث وحده لم يجعل فاعلا لفظا لوجود مِنْ ولا معنى لأن المعنى شيء منها، فالتذكير هو الوجه لفظا ومعنى، وهو قراءة العامة انتهى، وإلى نحوه يشير كلام صاحب اللوامح، وصرح بأن الأكثر في هذا الباب التذكير، وتعقبه أبو حيان بالمنع وأن الأكثر التأنيث وأنه القياس قال تعالى: وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ [الأنعام: ٤] ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها [الحجر: ٥، المؤمنون: ٤٣] فتأمل، وقوله سبحانه: إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ استثناء مفرغ من أعم الأحوال، والرابع لإضافته إلى غير مماثله هنا بمعنى الجاعل المصير لهم أربعة أي ما يكونون في حال من الأحوال إلا في حال تصيير الله تعالى لهم أربعة حيث إنه ﷿ يطلع أيضا على نجواهم، وكذا قوله تعالى: وَلا خَمْسَةٍ أي ولا نجوى خمسة إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَلا أَدْنى أي ولا نجوى أدنى مِنْ ذلِكَ أي مما ذكر كالاثنين والأربعة وَلا أَكْثَرَ كالستة وما فوقها.
“Necvâ’nın müennesliği hakiki değildir ve { مِنْ } fasıladır (araya girmiştir) yahut mana ‘gizli konuşmadan hiçbir şey olmaz ki’ şeklindedir.” el-Keşf müellifi ikinciyi tercih ederek şöyle demiştir: “Doğru olan vecih budur; zira lafzan { مِنْ } edatının bulunması sebebiyle, manen de mana ‘ondan bir şey’ olduğu için tek başına müennes kelime fâil kılınmamıştır. Dolayısıyla müzekker kılınması lafzan ve manen doğru vecihtir ve bu da cumhurun (âmme) kıraatidir.” [Alıntı sonu]. Levâmih müellifinin sözü de benzerine işaret etmekte ve bu babda çok olanın müzekkerlik olduğunu açıkça belirtmektedir. Ebû Hayyân ise bunu kabul etmeyerek çok olanın ve kıyasa uygun olanın müenneslik olduğunu söylemiş ve Yüce Allah’ın şu ayetlerini zikretmiştir: { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden hiçbir ayet gelmez ki...” [el-En‘âm: 4], { ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها } “Hiçbir ümmet ecelini öne alamaz” [el-Hicr: 5, el-Mü’minûn: 43], iyi düşün! O Sübhânehu’nun: { إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ } “mutlaka O, dördüncüleridir” kavli, en genel hâllerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Buradaki “er-râbi‘” (dördüncü) kelimesi, kendi benzeri olmayana izafe edildiği için onları dört kılan/yapan manasındadır; yani Allah Azze ve Celle onların gizli konuşmalarına da muttali olduğu için Allah Teâlâ’nın onları dört kıldığı hâl müstesna, hiçbir hâlde bulunmazlar. Yüce Allah’ın: { وَلا خَمْسَةٍ } “beş kişi de olmasın” yani ne de beş kişinin gizli konuşması [olmasın], { إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ } “mutlaka O, altıncılarıdır”; { وَلا أَدْنى } “ne daha az” yani ne de daha az bir gizli konuşma [olsun], { مِنْ ذلِكَ } “bundan” yani iki ve dört gibi zikredilenden, { وَلا أَكْثَرَ } “ne de daha çok” altı ve yukarısı gibi...
إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ يعلم ما يجري بينهم أَيْنَ ما كانُوا من الأماكن، ولو كانوا في بطن الأرض فإن علمه تعالى بالأشياء ليس لقرب مكاني حتى يتفاوت باختلاف الأمكنة قربا وبعدا، وفي الداعي إلى تخصيص الثلاثة والخمسة، وجهان: أحدهما أن قوما من المنافقين تخلفوا للتناجي مغايظة للمؤمنين على هذين العددين ثلاثة وخمسة، فقيل: ما يتناجى منهم ثلاثة ولا خمسة كما ترونهم يتناجون كذلك ولا أدنى من عددهم ولا أكثر إلا والله تعالى معهم يعلم ما يقولون. فالآية تعريض بالواقع على هذا، وقد روي عن ابن عباس أنها نزلت في ربيعة وحبيب ابني عمرو وصفوان بن أمية كانوا يوما يتحدثون فقال أحدهم: أترى أن الله يعلم ما نقول؟ فقال الآخر: يعلم بعضا ولا يعلم بعضا، وقال الثالث: إن كان يعلم بعضا فهو يعلمه كله أي لأن من علم بعض الأشياء بغير سبب فقد علمها كلها لأن كونه عالما بغير سبب ثابت له مع كل معلوم، والثاني أنه قصد أن يذكر ما جرت عليه العادة من أعداد أهل النجوى والجالسين في خلوة للشورى والمنتدبون لذلك إنما هم طائفة مجتباة من أولي الأحلام والنهى، وأول عددهم الاثنان فصاعدا إلى خمسة إلى ستة إلى ما اقتضته الحال، وحكم به الاستصواب، فذكر ﷿ الثلاثة والخمسة، وقال سبحانه: وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ فدل على الاثنين والأربعة، قال تعالى: وَلا أَكْثَرَ فدل على ما يلي هذا العدد ويقاربه كذا في الكشاف.
{ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ } “mutlaka O, onlarla beraberdir”, aralarında cereyan edenleri bilir; { أَيْنَ ما كانُوا } “nerede olurlarsa olsunlar” mekanlardan, yerin karnında bile olsalar [bilir]. Zira Allah Teâlâ’nın eşyayı bilmesi mekânsal bir yakınlıktan dolayı değildir ki mekânların yakınlık ve uzaklık bakımından farklılaşmasıyla değişiklik göstersin. Üç ve beş sayısının tahsis edilmesinin gerekçesinde iki vecih vardır: Birincisi: Münafıklardan bir topluluk, müminleri öfkelendirmek amacıyla bu iki sayı üzere, üçer ve beşer kişi olarak fısıldaşmak için geride kalmışlardı. Bunun üzerine: “Onlardan fısıldaşan üç kişi veya beş kişi -tıpkı sizin onları böyle fısıldaşırken gördüğünüz gibi- yahut onların sayısından daha azı veya daha çoğu olmasın ki mutlaka Allah Teâlâ onlarla beraberdir ve ne dediklerini bilir” denilmiştir. Buna göre ayet, vakıaya üstü kapalı bir göndermedir (ta‘rizdir). İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre ayet, bir gün konuşurlarken biri: “Sence Allah ne dediğimizi bilir mi?” diyen, diğeri: “Bir kısmını bilir, bir kısmını bilmez” diyen, üçüncüsü de: “Eğer bir kısmını biliyorsa hepsini bilir” -yani bir sebebi olmaksızın bazı şeyleri bilen kimse hepsini bilir; çünkü sebepsiz âlim olma vasfı her bilinenle birlikte O’nun için sabittir- diyen Rebîa ve Habîb b. Amr kardeşler ile Safvân b. Ümeyye hakkında inmiştir. İkincisi: Gizli konuşma ehlinin ve istişare için baş başa oturanların sayısına dair âdetin cari olduğu miktarların zikredilmesi kastedilmiştir. Bu iş için seçilenler ancak akıl ve idrak sahiplerinden seçkin bir zümredir. Onların sayısının ilki ikidir, oradan beşe, altıya ve durumun gerektirdiği, isabetli görülen sayıya kadar çıkar. Dolayısıyla Azze ve Celle üçü ve beşi zikretmiş; Sübhânehu: { وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ } “ne de bundan daha az” buyurarak ikiye ve dörde delalet etmiş; Yüce Allah: { وَلا أَكْثَرَ } “ne de daha çok” buyurarak da bu sayıyı takip eden ve ona yakın olan sayılara delalet etmiştir. el-Keşşâf’ta böyle geçmektedir.
وفي الكشف في خلاصة الوجه الثاني أنه خص العددان على المعتاد من عدد أهل النجوى فإنهم قليلو العدد غالبا فلزم أن يخص بالذكر نحو الثلاثة والأربعة إلى الثمانية والتسعة فأوثر الثلاثة ليكون قوله تعالى: وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ دالا على ما تحتها إذ لو أوثر الأربعة والستة مثلا كان الأدنى الثلاثة دون الاثنين إلا على التوسع ولما أوثرت جيء بالخمسة لتناسب الوترين وكان الأمر دائرا بين الثلاثة والخمسة والأربعة والستة فأوثرا بالتصريح لذلك، ولأنه تعالى وتر يحب الوتر انتهى.
el-Keşf’te ikinci vechin hülasasında şöyle denilmiştir: Gizli konuşanların mutat sayısı üzere iki sayı tahsis edilmiştir; zira onlar çoğunlukla az sayıda olurlar. Dolayısıyla üç ve dört gibi sekiz ve dokuza kadar olan sayıların zikirle tahsis edilmesi gerekmiştir. Üç sayısı, Yüce Allah’ın: { وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ } kavlinin onun altındakine delalet etmesi için tercih edilmiştir; zira mesela dört ve altı tercih edilmiş olsaydı, “daha az” ifadesi genişletme (mecaz) olmaksızın ikiye değil üçe delalet ederdi. Üç tercih edilince, iki tek sayının münasebeti için beş getirilmiştir. Durum üç ile beş ve dört ile altı arasında dönüp durmaktaydı; bundan dolayı ve Allah Teâlâ tek olup teki sevdiği için [üç ile beş] sarahaten zikredilerek tercih edilmiştir. [Alıntı sonu].
وقد يقال: إن التناجي يكون في الغالب للشورى وهي لا تكون إلا بين عدد وأهلها قليلو العدد غالبا، والأليق أن يكون وترا من الأعداد كالثلاثة والخمسة والسبعة والتسعة ليتحقق عند الاختلاف طرف يترجح بالزيادة على الطرف الآخر فيرجع إليه دونه كما هو العادة اليوم عند اختلاف أهل الشورى.
Şöyle de denilebilir: Fısıldaşma çoğunlukla istişare için olur; istişare ise ancak bir topluluk arasında olur ve bunun ehli çoğunlukla az sayıdadır. İhtilaf vuku bulduğunda bir tarafın diğer tarafa fazlalıkla üstün gelip -bugün istişare ehlinin ihtilafında adet olduğu üzere- diğerine değil ona başvurulmasının gerçekleşmesi için üç, beş, yedi ve dokuz gibi tek sayılardan olması en uygun olanıdır.
وجعل عمر رضي الله تعالى عنه الشورى في ستة لانحصار الأمر فيهم كما يدل على قوله لهم: نظرت فوجدتكم رؤساء الناس وقادتهم، ولا يكون هذا الأمر إلا فيكم، وقد قبض رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم وهو عنكم راض، ومع هذا أمر ابنه عبد الله رضي الله تعالى عنه أن يحضر معهم وإن لم يكن له من أمر الخلافة شيء، فدار الأمر بعد اعتبار ما ذكر من وترية العدد وقلته بين الثلاثة والخمسة والسبعة والتسعة فاختيرت الثلاثة لأنها أول الأوتار العددية وإذا ضربت في نفسها حصل منتهاها من الآحاد ولا يخلو منها اعتبار كل ممكن حتى أن المطالب الفكرية للمتناجين مثلا لا تتم بدون ثلاثة أشياء: الموضوع والمحمول والحدّ الأوسط بل القضية التي يتناجى لها لا بد فيها من ثلاثة أجزاء، والخمسة لأنها عدد دائر لا تنعدم بالضرب في نفسها، وكذا بضرب الحاصل في نفسه إلى ما لا يتناهى فلها شبه بالثلاثة من حيث إنها دائرة مع مراتب الضرب لا تنعدم أصلا كما أن الثلاثة دائرة مع اعتبارات الممكن لا تنعدم أصلا، ومع ذلك هي عدد المشاعر التي يحتاج إليها التناجي، وكذا عدد الحواس الظاهرة، ويدخل ما عداهما في عموم قوله تعالى: وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ ولا يدخل في العموم الواحد لأن التناجي للمشاورة لا بد فيه من اثنين فأكثر، ومن أدخله لم يعتبر التناجي لها ولا يضر دخول الأشفاع فيه لأن أليقية كون المتناجين وترا إنما كانت نكتة للتصريح بالعددين السابقين ولا تأبى تحقق النجوى في الأشفاع كما لا يخفى.
Ömer radıyallâhu teâlâ anh, meselenin onlarda münhasır olması sebebiyle istişare heyetini altı kişiden kılmıştır; nitekim onlara söylediği şu söz buna delalet eder: “Baktım ve gördüm ki sizler insanların reisleri ve önderlerisiniz; bu hilafet işi ancak sizin aranızda olur. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sizden razı olarak vefat etmiştir.” Bununla birlikte oğlu Abdullah’a radıyallâhu teâlâ anh -hilafet meselesinde hiçbir payı olmamasına rağmen- onlarla beraber hazır bulunmasını emretmiştir. Sayının tekliği ve azlığına dair zikredilen hususlar dikkate alındıktan sonra mesele üç, beş, yedi ve dokuz arasında dönmüş; üç sayısı, sayısal teklerin ilki olduğu, kendisiyle çarpıldığında birler basamağının sonu elde edildiği ve her mümkünün itibarı ondan hâli olmadığı için seçilmiştir. Hatta fısıldaşanların fikrî gayeleri mesela üç şey olmadan tamamlanmaz: Mevzu (özne/konu), mahmul (yüklem) ve hadd-i evsat (orta terim); bilakis hakkında fısıldaşılan önermede mutlaka üç cüz bulunmalıdır. Beş sayısı ise devreden bir sayı olduğu, kendisiyle çarpıldığında ve elde edilen sonucun sonsuza kadar kendisiyle çarpılmasında yok olmadığı için seçilmiştir. Dolayısıyla beşin, çarpım mertebelerinde devredip asla yok olmaması bakımından üçe benzerliği vardır; tıpkı üçün mümkünün itibarlarıyla devredip asla yok olmaması gibi. Bununla beraber beş, fısıldaşmanın ihtiyaç duyduğu iç duyuların (meşâir) sayısı olduğu gibi zahirî duyuların da sayısıdır. Bu ikisi dışındakiler Yüce Allah’ın: { وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ } kavlinin umûmuna dâhildir. Bir sayısı ise bu umûma girmez; çünkü istişare amaçlı fısıldaşmada en az iki ve daha fazlası bulunmalıdır. Biri dâhil eden kimse fısıldaşmayı istişare için kabul etmemiştir. Çift sayıların bu umûma girmesi de bir zarar vermez; çünkü fısıldaşanların tek sayı olmasının daha uygun olması, yalnızca geçen iki sayının sarahaten zikredilmesinin nüktesidir ve gizli kalmayacağı üzere çift sayılarda gizli konuşmanın gerçekleşmesine engel değildir.
وادعى ابن سراقة أن النجوى مختصة بما كان بين أكثر من اثنين وأن ما يكون بين اثنين يسمى سرارا، وقال ابن عيسى: كل سرار نجوى، وفي الآية لطائف وأسرار لا يعقلها إلا العالمون فليتأمل.
İbn Sürâka, necvânın ikiden fazla kişi arasında olana mahsus olduğunu, iki kişi arasında olanın ise sırâr (سِرار) diye isimlendirildiğini iddia etmiştir. İbn Îsâ ise: “Her sırâr bir necvâdır” demiştir. Ayette ancak âlimlerin akledebileceği incelikler ve sırlar vardır, iyi düşünülmelidir!
وقرأ ابن أبي عبلة «ثلاثة» و «خمسة» بالنصب على الحال بإضمار يتناجون يدل عليه نجوى، أو على تأويل نجوى بمتناجين ونصبهما من المستكن فيه، وفي مصحف عبد الله- إلا الله رابعهم ولا أربعة إلا الله خامسهم ولا خمسة إلا الله سادسهم ولا أقل من ذلك ولا أكثر إلا الله معهم إذا انتجوا- وقرأ الحسن وابن أبي إسحاق والأعمش وأبو حيوة وسلام ويعقوب «ولا أكثر» بالرفع قال الزمخشري: على أنه معطوف على محل- لا أدنى- كقولك: لا حول ولا قوة إلا بالله بفتح الحول ورفع القوة، ويجوز أن يعتبر «أدنى» مرفوعا على هذه القراءة ورفعهما على الابتداء، والجملة التي بعد إِلَّا هي الخبر، أو على العطف على محل مِنْ نَجْوى كأنه قيل: ما يكون أدنى ولا أكثر إلا هو معهم، وأَكْثَرَ على قراءة الجمهور يحتمل أن يكون مجرورا بالفتح معطوفا على لفظ نَجْوى كأنه قيل:
İbn Ebî Able, { نجوى } kelimesinin delalet ettiği gizli bir “yetenecevne” (fısıldaşırlar) fiili takdiriyle hâl olarak yahut “necvâ” kelimesinin fısıldaşanlar (mütenâcîn) şeklinde tevil edilip o kelimedeki müstetir zamirden hâl kılınmasıyla “selâsete” ve “hamsete” kelimelerini mansub okumuştur. Abdullah’ın mushafında ise: “illallāhü râbiuhüm velâ erbeatün illallāhü hāmisühüm velâ hamsetün illallāhü sâdisühüm velâ ekalle min zâlike velâ eksere illallāhü meahüm izentecev” şeklindedir. Hasan, İbn Ebî İshâk, A‘meş, Ebû Hayve, Sellâm ve Ya‘kūb “velâ ekseru” lafzını merfû okumuşlardır. Zemahşerî şöyle demiştir: “Havl kelimesinin fethası ve kuvvet kelimesinin ref‘i ile söylediğin ‘lâ havle ve lâ kuvvetün illâ billâh’ sözün gibi ‘lâ ednâ’nın mahalline matuftur. Bu kıraate göre ‘ednâ’ kelimesinin de merfû kabul edilmesi ve her ikisinin ref‘inin mübteda olarak olması da caizdir; { إِلَّا } edatından sonraki cümle ise haberdir. Yahut sanki ‘mâ yekûnü ednâ ve lâ ekseru illâ hüve meahüm’ denilmiş gibi { مِنْ نَجْوى } lafzının mahalline matuftur.” Cumhurun kıraatindeki { أَكْثَرَ } lafzının ise fetha ile mecrur olup { نَجْوى } lafzına matuf olması muhtemeldir; sanki şöyle denilmiştir:
ما يكون من أدنى ولا أكثر إلا هو معهم، وأن يكون مفتوحا لأن لا لنفي الجنس، وقرأ كل من الحسن ويعقوب أيضا ومجاهد والخليل بن أحمد- ولا أكبر- بالباء الموحدة والرفع وهو على ما سمعت ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ تفضيحا لهم وإظهارا لما يوجب عذابهم.
“Daha az veya daha çok hiçbir şey olmaz ki mutlaka O, onlarla beraberdir.” Cinsini nefyeden “lâ” sebebiyle meftûh olması da muhtemeldir. Hasan, yine Ya‘kūb, Mücâhid ve Halîl b. Ahmed tek noktalı bâ ve ref‘ ile “velâ ekberu” şeklinde okumuşlardır; bu da işittiğin vecihler üzeredir. { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Sonra kıyamet günü yaptıklarını kendilerine haber verecektir”, onları rezil etmek ve azaplarını gerektiren şeyleri açığa vurmak için.
وقرىء «ينبئهم» بالتخفيف والهمز، وقرأ زيد بن علي بالتخفيف وترك الهمز وكسر الهاء.
“Yünbiühüm” kelimesi şeddesiz (tahfif) ve hemzeli olarak okunmuştur; Zeyd b. Ali ise şeddesiz, hemzesiz ve he harfinin kesresiyle [yünbîhim şeklinde] okumuştur.
إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ لأن نسبة ذاته المقتضي للعلم إلى الكل على السواء، وقد بدأ الله تعالى في هذه الآيات بالعلم حيث قال سبحانه: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ إلخ، وختم جل وعلا بالعلم أيضا حيث قال الله تعالى:
{ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; zira O’nun ilmi iktiza eden Zâtı’nın bütün varlıklara nisbeti eşittir. Allah Teâlâ bu ayetlere, O Sübhânehu’nun: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ } “Görmedin mi ki şüphesiz Allah bilir...” kavlinde olduğu gibi ilimle başlamış ve Celle ve Alâ yine ilimle bitirmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
أَنَّ اللَّهَ إلخ، ومن هنا قال معظم السلف فيما ذكر في البين من قوله ﷿: رابِعُهُمْ وسادِسُهُمْ ومَعَهُمْ أن المراد به كونه تعالى كذلك بحسب العلم مع أنهم الذين لا يؤوّلون، وكأنهم لم يعدّوا ذلك تأويلا لغاية ظهوره واحتفافه بما يدل عليه دلالة لا خفاء فيها، ويعلم من هذا أن ما شاع من أن السلف لا يؤولون ليس على إطلاقه.
“Şüphesiz Allah...” ilâ âhir. İşte bundan dolayı Selef-i Sâlihîn’in ekseriyeti, tevil yapmayan kimseler oldukları hâlde, arada zikredilen Azze ve Celle’nin: { رابِعُهُمْ } “dördüncüleridir”, { سادِسُهُمْ } “altıncılarıdır” ve { مَعَهُمْ } “onlarla beraberdir” kavillerinden muradın, Allah Teâlâ’nın ilim bakımından böyle olması olduğunu söylemişlerdir. Sanki onlar, son derece açık olması ve kapalı olmayan bir delaletle buna delalet eden karinelerle kuşatılmış bulunması sebebiyle bunu bir tevil saymamışlardır. Buradan anlaşılmaktadır ki Selef’in tevil yapmadığına dair yaygın olan söz mutlak (istisnasız) değildir.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما:
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ } “Gizli konuşmaktan menedildikten sonra, menedildikleri şeye tekrar dönenleri görmedin mi?” İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle demiştir:
نزلت في اليهود والمنافقين كانوا يتناجون دون المؤمنين وينظرون إليهم ويتغامزون بأعينهم عليهم يوهمونهم عن أقاربهم أنهم أصابهم شر فلا يزالون كذلك حتى تقدم أقاربهم فلما كثر ذلك منهم شكا المؤمنون إلى الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلم فنهاهم أن يتناجوا دون المؤمنين فعادوا لمثل فعلهم، وقال مجاهد: نزلت في اليهود.
Bu ayet, Yahudiler ve münafıklar hakkında inmiştir. Onlar müminleri dışarıda bırakarak fısıldaşırlar, onlara bakıp göz kırparak alay ederler ve akrabalarının başına bir kötülük geldiği zannını vererek müminleri evhama düşürürlerdi; akrabaları gelene kadar bu şekilde davranmaya devam ederlerdi. Bu durum onlardan çokça sâdır olunca müminler Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e şikâyette bulundular. O da müminleri dışarıda bırakarak fısıldaşmalarını onlara yasakladı; fakat onlar yine benzer fiillerine döndüler. Mücâhid: “Yahudiler hakkında inmiştir” demiştir.
وقال ابن السائب: في المنافقين، والخطاب للرسول ﵊ والهمزة للتعجيب من حالهم، وصيغة المضارع للدلالة على تكرر عودهم وتجدده واستحضار صورته العجيبة، وقوله تعالى: وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ عطف عليه داخل في حكمه أي ويتناجون بما هو إثم في نفسه ووبال عليهم وتعدّ على المؤمنين وتواص بمخالفة الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلم، وذكره ﵊ بعنوان الرسالة بين الخطابين المتوجهين- وإليه ﷺ لزيادة تشنيعهم واستعظام معصيتهم.
İbnü’s-Sâib ise: “Münafıklar hakkında [inmiştir]” demiştir. Hitap Resûl aleyhisselâm’adır; hemze onların durumuna hayret bildirmek içindir. Muzâri sîgası ise dönmelerinin tekrarlandığına, yenilendiğine ve bu acayip suretin zihinde canlandırılmasına delalet eder. Yüce Allah’ın: { وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ } “ve günah, düşmanlık ve Resûl'e isyan hususunda fısıldaşırlar” kavli, ona matuf olup onun hükmüne dâhildir; yani bizzat kendisi günah ve vebali kendilerine ait olan, müminlere tecavüz niteliğindeki ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e muhalefeti birbirine tavsiye etmeyi içeren şeyleri gizlice fısıldaşırlar. Kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yönelen iki hitap arasında O’nun aleyhisselâm risalet unvanıyla zikredilmesi, onların çirkinliğini artırmak ve isyanlarının büyüklüğünü vurgulamak içindir.
وقرأ حمزة وطلحة والأعمش ويحيى بن وثاب ودويس- وينتجون- بنون ساكنة بعد الياء وضم الجيم مضارع انتجى، وقرأ أبو حيوة- العدوان- بكسر العين حيث وقع، وقرىء- معصيات- بالجمع ونسبت فيما بعد إلى الضحاك وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ
Hamza, Talha, el-A‘meş, Yahyâ b. Vessâb ve Rüveys; “entece” fiilinin muzârisi olarak ye harfinden sonra sakin nûn ve cîm harfinin dammesiyle “ve yentecûne” şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayve, geçtiği her yerde ayn harfinin kesresiyle “el-ıdvân” şeklinde okumuştur. Çoğul olarak “ma‘sıyât” şeklinde de okunmuş ve daha sonra Dahhâk’e nisbet edilmiştir. { وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ } “Sana geldikleri zaman, Allah'ın seni selamlamadığı bir tarzda seni selamlarlar”.
صح من رواية البخاري ومسلم وغيرها عن عائشة «أن ناسا من اليهود دخلوا على رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم فقالوا: السام عليك يا أبا القاسم فقال ﵊:
Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Âişe’den rivayetinde sahih olarak sabit olduğuna göre: “Yahudilerden bir grup Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in huzuruna girdi ve: ‘es-Sâmü aleyke yâ Ebe’l-Kāsım (Ölüm üzerine olsun ey Ebe’l-Kāsım)’ dediler. Bunun üzerine Aleyhissalâtü vesselâm:
وعليكم، قالت عائشة: وقلت: عليكم السام ولعنكم الله وغضب عليكم»
‘Ve aleyküm (Sizin de üzerinize)’ buyurdu. Âişe dedi ki: Ben de: ‘es-Sâm sizin üzerinize olsun, Allah size lânet etsin ve size gazap etsin!’ dedim.”
وفي رواية «عليكم السام والذام واللعنة، فقال ﵊: يا عائشة إن الله لا يحب الفاحش ولا المتفحش، فقلت: ألا تسمعهم يقولون: السام؟! فقال صلى الله تعالى عليه وسلم: أو ما سمعت أقول: وعليكم؟! فأنزل الله تعالى وَإِذا جاؤُكَ» الآية.
Bir rivayette: “ ‘Üzerinize sâm (ölüm), zâm (ayıp) ve lânet olsun!’ dedim. Bunun üzerine Aleyhissalâtü vesselâm: ‘Ey Âişe! Şüphesiz Allah çirkin söz söyleyeni ve çirkinliğe yelteneni sevmez’ buyurdu. Ben: ‘Onların ‘es-Sâm’ dediklerini duymuyor musun?’ dedim. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: ‘Benim de ‘ve aleyküm (sizin de üzerinize)’ dediğimi duymadın mı?’ buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا جاؤُكَ } ayetini indirdi.”
وأخرج أحمد والبيهقي في شعب الإيمان بسند جيد عن عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما أن اليهود كانوا يقولون لرسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم سام عليك يريدون بذلك شتمه ثم يقولون في أنفسهم: لولا يعذبنا الله بما نقول فنزلت هذه الآية وَإِذا جاؤُكَ إلخ، والسام قال ابن الأثير: المشهور فيه ترك الهمز ويعنون به الموت،
Ahmed ve Şuabü’l-Îmân’da Beyhakî, Abdullah b. Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan ceyyid bir senetle rivayet etmişlerdir ki: Yahudiler Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e, bununla O’na sövmeyi kastederek ‘sâmün aleyke’ derler, sonra da kendi içlerinde: ‘Söylediğimiz şey sebebiyle Allah bize azap etse ya!’ derlerdi. Bunun üzerine: { وَإِذا جاؤُكَ } ayeti indi. es-Sâm (السام) kelimesi hakkında İbnü’l-Esîr şöyle demiştir: Meşhur olan hemzesiz okunmasıdır ve bununla ölümü kastederler.
وجاء في رواية مهموزا ومعناه أنكم تسأمون دينكم، وصرح الخفاجي بأنه بمعنى الموت عبراني، ولم يذكر فيه الهمز وتركه.
Bir rivayette hemzeli olarak gelmiştir; manası da ‘siz dininizden usanırsınız (tes’emûn)’ demektir. el-Hafâcî, bunun ölüm manasında İbranice olduğunu açıkça belirtmiş, hemzeli veya hemzesiz oluşundan bahsetmemiştir.
وقال الطبرسي: من قال: السام الموت فهو من سأم الحياة بذهابها وهذا إرجاع له إلى المهموز، وجعل البيضاوي من التحية التي لم يحيه بها الله تعالى تحيتهم له ﵊ بأنعم صباحا وهي تحية الجاهلية كعم صباحا ولم نقف على أثر في ذلك، وقوله تعالى: وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ أي فيما بينهم، وجوّز إبقاؤه على ظاهره لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ أي هلا يعذبنا الله تعالى بسبب ذلك لو كان محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم نبيا- أي لو كان نبيا عذبنا الله تعالى بسبب ما نقول من التحية- أوفق بالأول لأن أنعم صباحا دعاء بخير والعدول إليه عن تحية الإسلام التي حيا الله تعالى بها رسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم، وأشير إليها بقوله تعالى: سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ [الصافات: ١٨١] وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى [النمل: ٥٩] وما جاء في التشهد «السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته» ليس فيه كثير إثم يتوقع معه التعذيب الدنيوي حتى أنهم يقولون ذلك إذا لم يعذبوا اللهم إلا إذا انضم إليه أنهم قصدوا بذلك تحقيرا وإعلانا بعدم الاكتراث، ولعل قائل ذلك هم المنافقون من المشركين وهو أظهر من كون قائله اليهود، وحكم التحية به اليوم أنها خلاف السنة، والقول بالكراهة غير بعيد.
Tabersî şöyle demiştir: “ ‘es-Sâm ölümdür’ diyen kimseye göre bu, hayatın yok olmasıyla hayattan usanmaktan (se’m) gelmektedir.” Bu da kelimeyi hemzeli aslına irca etmektir. Beyzâvî, Allah Teâlâ’nın O’nu selamlamadığı selam türünden olmak üzere, onların Aleyhissalâtü vesselâm’ı “en‘ım sabâhan” (sabahın aydın/mutlu olsun) diyerek selamlamalarını da saymıştır ki bu, “ı‘m sabâhan” gibi bir Cahiliye selamıdır; fakat bu hususta bir rivayete rastlamadık. Yüce Allah’ın: { وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ } kavli, kendi aralarında [derler] demektir; zahiri üzere bırakılması da caiz görülmüştür. { لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ } “Söylediğimiz şey yüzünden Allah bize azap etse ya!” yani şayet Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir peygamber olsaydı Allah Teâlâ bundan dolayı bize azap etmeli değil miydi? -yani peygamber olsaydı söylediğimiz bu selam sebebiyle Allah Teâlâ bize azap ederdi- ifadesi birinci görüşe daha uygundur; çünkü “en‘ım sabâhan” sözü bir hayır duasıdır. Allah Teâlâ’nın Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’i selamladığı ve Yüce Allah’ın: { سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } “Gönderilen peygamberlere selam olsun” [es-Sâffât: 181] ile { وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } “Ve seçtiği kullarına selam olsun” [en-Neml: 59] kavillerinde ve teşehhütte gelen “es-Selâmü aleyke eyyühe’n-Nebiyyu ve rahmetullâhi ve berekâtühû” ifadesinde işaret edilen İslâm selamından dönüp bu söze sapmakta, azap görmedikleri takdirde bunu söyleyecekleri derecede dünyevi bir azabın bekleneceği büyük bir günah yoktur; meğerki buna tahkir etme ve umursamazlığı ilan etme kastı eklenmiş olsun. Muhtemelen bunu söyleyenler müşriklerden olan münafıklardır ki bu, söyleyenlerin Yahudiler olmasından daha zahirdir. Bugün bununla selamlaşmanın hükmü ise sünnete aykırı olmasıdır; kerahet görüşü de uzak değildir.
وفي تحفة المحتاج لا يستحق مبتدى بنحو صبحك الله بالخير أو قواك الله جوابا ودعاؤه له في نظيره حسن إلا أن يقصد بإهماله له تأديبه لتركه سنة السلام انتهى، وأنعم صباحا نحو صبحك الله بالخير، غاية ما في الباب أنه مجلسه صلّى الله تعالى عليه وسلم، والجمع لتعدده باعتبار من يجلس معه ﵊ فإن لكل أجد منهم مجلسا، وفي أخبار سبب النزول ما يؤيد كلا،
Tuhfetü’l-Muhtâc’da şöyle denilmektedir: “‘Sabahahu’llāhu bi’l-hayr (Allah sabahını hayırlı kılsın)’ veya ‘kavvâkallāh (Allah sana güç versin)’ gibi sözlerle söze başlayana cevap vermek gerekmez; ona benzeriyle dua etmesi ise güzeldir; meğerki onu cevapsız bırakmakla selam sünnetini terk ettiği için terbiye etmeyi kastetmiş olsun.” [Alıntı sonu]. “En‘ım sabâhan” sözü de “sabahahu’llāhu bi’l-hayr” gibidir. İşin özü şudur ki o, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in meclisidir; meclislerin çoğul kılınması ise Aleyhissalâtü vesselâm ile birlikte oturanlar açısından çokluğu sebebiyledir, zira onlardan her birinin bir oturuş yeri (meclisi) vardır. Nüzul sebebi haberlerinde her ikisini de teyit eden rivayetler mevcuttur.
وأخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل بن حيان «كان ﷺ يوم جمعة في الصفة وفي المكان ضيق وكان ﵊ يكرم أهل بدر من المهاجرين والأنصار فجاء ناس من أهل بدر منهم ثابت بن قيس بن شماس وقد سبقوا إلى المجالس فقاموا حيال رسول الله ﷺ فقالوا: السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته فرد النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم ثم سلموا على القوم فردوا عليهم فقاموا على أرجلهم ينتظرون أن يوسع لهم فلم يفسحوا لهم فشق ذلك على رسول الله ﷺ فقال لبعض من حوله: قم يا فلان ويا فلان فأقام نفرا مقدار من قدم فشق ذلك عليهم وعرفت كراهيته في وجوههم، وقال المنافقون: ما عدل بإقامة من أخذ مجلسه وأحب قربه لمن تأخر عن الحضور فأنزل الله تعالى هذه الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»
İbn Ebî Hâtim, Mukātil b. Hayyân’dan şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir cuma günü Suffe’de idi ve mekânda darlık vardı. Aleyhissalâtü vesselâm, Muhacirler ve Ensar’dan olan Bedir ehline ikramda bulunurdu. Bedir ehlinden aralarında Sâbit b. Kays b. Şemmâs’ın da bulunduğu birtakım kimseler geldiler; fakat oturma yerlerine başkaları daha önce geçmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in tam karşısında ayakta durup: ‘es-Selâmü aleyke eyyühe’n-Nebiyyu ve rahmetullâhi ve berekâtühû’ dediler. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem selamlarını aldı. Sonra topluluğa selam verdiler, onlar da selamlarını aldılar. Kendilerine yer açılmasını bekleyerek ayakları üzerinde durdular; fakat onlara yer açmadılar. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ağır geldi ve etrafındakilerden bazılarına: ‘Kalk ey filan, kalk ey filan’ buyurarak gelenlerin sayısı kadar kişiyi ayağa kaldırdı. Bu da kaldırılan kimselere ağır geldi ve hoşnutsuzlukları yüzlerinden anlaşıldı. Münafıklar ise: ‘Yerini almış ve Peygamber’e yakın olmayı istemiş kimseyi, geç kalan kimse için ayağa kaldırmakla adalet yapmadı’ dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ayetini indirdi...”
إلخ، وكان ذلك ممن لم يفسح تنافسا في القرب من رسول الله ﷺ ورغبة فيه ولا تكاد نفس تؤثر غيرها بذلك.
...ilâ âhir. Yer açmayanların bu davranışı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e yakın olma hususundaki yarış ve buna duydukları rağbet sebebiyle idi; zira hiçbir nefis böylesi bir durumda başkasını kendine tercih etmek istemez.
وقال الحسن ويزيد بن أبي حبيب: كان الصحابة يتشاحون في مجالس القتال إذا اصطفوا للحرب فلا يوسع بعضهم لبعض رغبة في الشهادة فنزلت يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ، والأكثرون على أنها نزلت لما كان عليه المؤمنون من التضام في مجلسه صلّى الله تعالى عليه وسلم والضنة بالقرب منه وترك التفسح لمقبل وأيا ما كان فالحكم مطرد في مجلسه ﵊ ومصاف القتال وغير ذلك، وقرىء في- المجلس- بفتح اللام، فإما أن يراد به ما أريد بالمكسور والفتح شاذ في الاستعمال، وإما أن يراد به المصدر، والجار متعلق- بتفسحوا- أي إذا قيل لكم توسعوا في جلوسكم ولا تضايقوا فيه فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ أي في رحمته أو في منازلكم في الجنة أو في قبوركم أو في صدوركم أو في رزقكم أقوال.
Hasan ve Yezîd b. Ebî Habîb şöyle demişlerdir: “Sahâbe-i Kirâm savaş için saf tuttuklarında, şehitlik arzusundan ötürü savaş saflarında birbirleriyle yarışır ve birbirlerine yer açmazlardı. Bunun üzerine: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ayeti indi...” Âlimlerin çoğunluğuna göre ise bu ayet, müminlerin Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in meclisinde birbirine sıkışmaları, O’na yakın olma hususundaki kıskançlıkları ve yeni gelene yer açmayı terk etmeleri sebebiyle inmiştir. Hangisi olursa olsun hüküm, O’nun aleyhisselâm meclisinde de savaş saflarında da ve diğer yerlerde de geçerlidir. “el-Meclis” kelimesinde lâm harfinin fethasıyla [el-mecles şeklinde] de okunmuştur; ya kesreli olandan kastedilen mana kastedilmiştir -ki fetha kullanımı şâzdır- yahut masdar kastedilmiştir. Câr ve mecrûr { تَفَسَّحُوا } fiiline taalluk eder; yani size oturuşunuzda genişleyin ve sıkışmayın denildiği zaman, { فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ } “yer açın ki Allah da size yer açsın/genişlik versin”, yani rahmetinde veya cennetteki menzillerinizde yahut kabirlerinizde yahut göğüslerinizde yahut rızkınızda [genişlik versin] şeklinde görüşler vardır.
وقال بعضهم: المراد يفسح سبحانه لكم في كل ما تريدون الفسح فيه أي مما ذكر وغيره، وأنت تعلم أن الفسح يختلف المراد منه باختلاف متعلقاته كالمنازل والرزق والصدر فلا تغفل وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا أي انهضوا
Bazıları şöyle demiştir: Murâd, zikredilenler ve diğerlerinden olmak üzere genişlik verilmesini istediğiniz her şeyde O Sübhânehu’nun size genişlik vermesidir. Sen bilirsin ki genişlik verme (fesh), menziller, rızık ve göğüs gibi taalluk ettiği şeylerin farklılaşmasıyla kastedilen manası da farklılaşır; gafil olma! { وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا } “Kalkın denildiği zaman”, yani kalkın...
للتوسعة على المقبلين فَانْشُزُوا فانهضوا ولا تتثبطوا، وأصله من النشز وهو المرتفع من الأرض فإن مريد التوسعة على المقبل يرتفع إلى فوق فيتسع الموضع، أو لأن النهوض نفسه ارتفاع قال الحسن وقتادة والضحاك: المعنى إذا دعيتم إلى قتال أو صلاة أو طاعة فأجيبوا، وقيل: إذا دعيتم إلى القيام عن مجلس النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فقوموا، وهذا لأنه ﵊ كان يؤثر أحيانا الانفراد في أمر الإسلام أو لأداء وظائف تخصه صلّى الله تعلى عليه وسلم لا تتأتى أو لا تكمل بدون الانفراد، وعمم الحكم فقيل: إذا قال صاحب مجلس لمن في مجلسه: قوموا ينبغي أن يجاب، وفعل ذلك لحاجة إذا لم يترتب عليه مفسدة أعظم منها مما لا نزاع في جوازه، نعم لا ينبغي لقادم أن يقيم أحدا ليجلس في مجلسه،
...yeni gelenlere yer açmak için, { فَانْشُزُوا } “hemen kalkın”, kalkıp davranın ve ağırdan almayın. Aslı, yerin yüksek kısmı demek olan neşz (نشز) kelimesindendir; zira yeni gelene yer açmak isteyen kimse yukarı doğru kalkar ve böylece yer genişler yahut kalkmanın kendisi bir yükselmedir. Hasan, Katâde ve Dahhâk şöyle demişlerdir: Mana; savaşa, namaza veya bir itaate çağrıldığınız zaman icabet edin demektir. Bir görüşe göre: Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in meclisinden kalkmaya davet edildiğinizde kalkın demektir. Bu da Aleyhissalâtü vesselâm’ın bazen İslâm’la ilgili bir mesele yahut kendisine sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem mahsus olup yalnız kalmaksızın mümkün olmayan veya tamamlanamayan vazifeleri yerine getirmek için baş başa/yalnız kalmayı tercih etmesi sebebiyledir. Hüküm genelleştirilerek şöyle denilmiştir: Meclis sahibi meclisinde bulunanlara “kalkın” dediğinde icabet edilmesi gerekir. Kendisinden daha büyük bir mefsedet doğurmadığı takdirde bir ihtiyaç sebebiyle bunu yapmak caizliğinde ihtilaf olmayan hususlardandır. Evet, yeni gelen bir kimsenin onun yerine oturmak için birini ayağa kaldırması uygun değildir;
فقد أخرج مالك والبخاري ومسلم والترمذي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم قال: «لا يقيم الرجل الرجل من مجلسه ولكن تفسحوا وتوسعوا» .
Nitekim Mâlik, Buhârî, Müslim ve Tirmizî’nin İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bir kimse başka bir kimseyi yerinden kaldırmasın; fakat yer açın ve genişleyin.”
وقرأ الحسن والأعمش وطلحة وجمع من السبعة- انشزوا فانشزوا- بكسر الشين منهما.
Hasan, el-A‘meş, Talha ve yedi kurrâdan bir cemaat, her iki kelimede de şîn harfinin kesresiyle “inşizû fe’nşizû” şeklinde okumuşlardır.
يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ جواب الأمر كأنه قيل: إن تنشزوا يرفع ﷿ المؤمنين منكم في الآخرة دعاء كان يستعمل تحية في الجاهلية، نعم تحيتهم به له ﵊ على الوجه الذي قصدوه حرام بلا خلاف حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ عذابا يَصْلَوْنَها يدخلونها أو يقاسون حرها أو يصطلون بها.
{ يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah sizden iman edenleri yükseltir”, emrin cevabıdır; sanki şöyle denilmiştir: Şayet kalkarsanız Azze ve Celle sizden mümin olanları ahirette yükseltir. [Bu selam] Cahiliyede selamlaşma olarak kullanılan bir dua idi; evet, onların Aleyhissalâtü vesselâm’ı kastettikleri tarzda bununla selamlamaları ihtilafsız haramdır. { حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ } Azap olarak “onlara cehennem yeter”; { يَصْلَوْنَها } oraya girerler yahut sıcağını çekerler veya onunla yanarlar.
فَبِئْسَ الْمَصِيرُ أي جهنم يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ في أنديتكم وفي خلواتكم.
{ فَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!”, yani cehennem. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Fısıldaştığınız zaman”, meclislerinizde ve tenha yerlerinizde [fısıldaştığınız zaman].
فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ كما يفعله المنافقون، فالخطاب للخلّص تعريضا بالمنافقين، وجوز جعله لهم وسموا مؤمنين باعتبار ظاهر أحوالهم.
{ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ } “günah, düşmanlık ve Resûl'e isyan hususunda fısıldaşmayın”, münafıkların yaptığı gibi. Buradaki hitap, münafıklara tariz olmak üzere ihlaslı müminleredir; hitabın münafıklara ait kılınması ve zahirî hâlleri dikkate alınarak müminler diye isimlendirilmiş olmaları da caiz görülmüştür.
وقرأ الكوفيون والأعمش وأبو حيوة ورويس- فلا تنتجوا- مضارع انتجى، وقرأ ابن محيصن- فلا تناجوا- بإدغام التاء في التاء، وقرىء بحذف إحداهما وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى بما يتضمن خبر المؤمنين والاتقاء عن معصية الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلم وَاتَّقُوا فيما تأتون وما تذرون اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ وحده لا إلى غيره سبحانه استقلالا أو اشتراكا تُحْشَرُونَ فيجازيكم على ذلك إِنَّمَا النَّجْوى المعهودة التي هي التناجي بالإثم والعدوان والمعصية مِنَ الشَّيْطانِ لا من غيره باعتبار أنه هو المزين لها والحامل عليها، وقوله تعالى: لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا خبر آخر أي إنما هي ليحزن المؤمنين بتوهمهم أنها في نكبة أصابتهم، وقرىء «ليحزن» بفتح الياء والزاي- فالذين- فاعل وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ أي ليس الشيطان أو التناجي بضار المؤمنين شَيْئاً من الأشياء أو شيئا من الضرر إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ أي إلا بإرادته ومشيئته ﷿، وذلك بأن يقضي سبحانه الموت أو الغلبة على أقاربهم وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ولا يبالوا بنجواهم.
Kûfeliler, el-A‘meş, Ebû Hayve ve Rüveys; “entece” fiilinin muzârisi olarak “felâ tentecû” şeklinde okumuşlardır. İbn Muhaysın, te harfini te harfine idgam ederek “felâ tennâcev” şeklinde okumuştur; iki te harfinden birinin hazfiyle de okunmuştur. { وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى } “İyilik ve takva hususunda fısıldaşın”, müminlerin hayrını ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e isyandan sakınmayı içeren hususlarda [fısıldaşın]. { وَاتَّقُوا } İşlediğiniz ve terk ettiğiniz şeylerde korkup sakının; { اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ } “O Allah'tan ki ancak O'na”, müstakil olarak veya ortaklaşa başkasına değil yalnız O Sübhânehu’ya, { تُحْشَرُونَ } “toplanacaksınız” da bu yaptıklarınıza karşılık size cezanızı/mükafatınızı verecektir. { إِنَّمَا النَّجْوى } “O gizli konuşmalar ancak”, yani günah, düşmanlık ve isyan hususundaki fısıldaşma olan o malum necvâ, { مِنَ الشَّيْطانِ } onu süsleyen ve ona sevk eden olması bakımından başkasından değil “şeytandandır”. Yüce Allah’ın: { لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenleri üzmek için” kavli diğer bir haberdir; yani o fısıldaşma, müminlerin başlarına bir felaket geldiği vehmine kapılarak üzülmeleri içindir. Ye ve zâ harflerinin fethasıyla “liyahzene” şeklinde de okunmuştur; bu durumda { الَّذِينَ } kelimesi fâildir. { وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ } “Hâlbuki o onlara zarar verici değildir”, yani şeytan yahut gizli konuşma müminlere zarar verici değildir; { شَيْئاً } hiçbir şeyle veya hiçbir zararla [zarar veremez], { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadıkça”, yani O Azze ve Celle’nin iradesi ve meşîeti olmadıkça. Bu da Sübhânehu’nun onların akrabaları hakkında ölümü veya mağlubiyeti takdir etmesiyle olur. { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” ve onların fısıldaşmalarına aldırış etmesinler.
وحاصله أن ما يتناجى المنافقون به مما يحزن المؤمنين إن وقع فبإرادة الله تعالى ومشيئته لا دخل لهم فيه فلا يكترث المؤمنون بتناجيهم وليتوكلوا على الله ﷿ ولا يحزنوا منه، فهذا الكلام لإزالة حزنهم، ومنه ضعف ما أشار إليه الزمخشري من جواز أن يرجع ضمير- ليس بضارهم- للحزن، وأجيب بأن المقصود يحصل عليه أيضا فإنه إذا قيل: إن هذا الحزن لا يضرهم إلا بإرادة الله تعالى اندفع حزنهم، هذا ومن الغريب ما قيل: إن الآية نازلة في المنامات التي يراها المؤمن في النوم تسوؤه ويحزن منها فكأنها نجوى يناجى بها، وهذا على ما فيه لا يناسب السباق والسياق كما لا يخفى، ثم إن التناجي بين المؤمنين قد يكون منهيا عنه،
Bunun hülasası şudur: Münafıkların fısıldaştıkları şeylerden müminleri üzen durumlar vaki olursa, bu Allah Teâlâ’nın iradesi ve meşîeti iledir; bunda münafıkların hiçbir dahli yoktur. O hâlde müminler onların fısıldaşmalarına aldırmasınlar, Allah Azze ve Celle’ye tevekkül etsinler ve bundan dolayı üzülmesinler. Bu kelam onların hüznünü gidermek içindir. Buradan, Zemahşerî’nin “leyse bi-dârrihim”deki zamirin hüzne dönmesinin caiz olduğuna dair işaretinin zayıflığı anlaşılmaktadır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Maksat bununla da hâsıl olur; zira “Bu hüzün Allah Teâlâ’nın iradesi olmadıkça onlara zarar vermez” denildiğinde onların hüznü zâil olur. Garip görüşlerden biri de şudur: Ayet, müminin uykuda gördüğü, kendisini üzen ve kederlendiren rüyalar hakkında inmiştir; sanki bu rüyalar kendisine fısıldanan bir necvâ gibidir. Bu görüş, barındırdığı zayıflıkla birlikte, gizli kalmayacağı üzere sibak ve siyaka da uygun düşmemektedir. Sonra, müminlerin kendi aralarındaki fısıldaşmaları da bazen yasaklanmış olabilir;
فقد أخرج البخاري ومسلم والترمذي وأبو داود عن ابن مسعود أن رسول الله ﷺ قال: «إذا كنتم ثلاثة فلا يتناج اثنان دون الآخر حتى تختلطوا بالناس من أجل أن ذلك يحزنه»
Nitekim Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Ebû Dâvûd’un İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Üç kişi olduğunuz zaman, insanlara karışıncaya kadar iki kişi üçüncüyü bırakıp aralarında fısıldaşmasın; çünkü bu onu üzer.”
ومثل التناجي في ذلك أن يتكلم اثنان بحضور ثالث بلغة لا يفهمها الثالث إن كان يحزنه ذلك، ولما نهى
Üçüncü bir şahsın huzurunda iki kişinin, şayet onu üzecekse onun anlamadığı bir dille konuşması da bu hususta fısıldaşmak gibidir. Allah...
سبحانه عن التناجي والسرار علم منه الجلوس مع الملأ فذكر جل وعلا آدابه بعده بقوله عز من قائل: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ إلخ ولما نهى ﷿ عما هو سبب للتباغض والتنافر أمر سبحانه بما هو سبب للتواد والتوافق أي إذا قال لكم قائل كائنا من كان: توسعوا فليفسح بعضكم عن بعض في المجالس ولا تتضاموا فيها، من قولهم: افسح عني أي تنح، والظاهر تعلق فِي الْمَجالِسِ بتفسحوا، وقيل: متعلق- بقيل..
...Sübhânehu fısıldaşmayı ve gizli konuşmayı yasaklayınca, bundan toplulukla birlikte oturmak anlaşılmış oldu; bunun üzerine Celle ve Alâ, Şanı Yüce olanın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ } “Ey iman edenler! Size meclislerde yer açın denildiği zaman...” ilâ âhir kavliyle bunun âdâbını ardından zikretti. Azze ve Celle buğz ve nefretleşmeye sebep olan şeyleri nehyedince, Sübhânehu sevgi ve uyuşmaya sebep olan şeyleri emretti. Yani her kim olursa olsun birisi size: “Genişleyin” dediği zaman meclislerde birbirinize yer açın ve oralarda birbirinizi sıkıştırmayın. Bu, onların “ıfsah annî” yani yanımdan çekil/kenara çekil sözündendir. Zahir olan, { فِي الْمَجالِسِ } lafzının “tefessehû” fiiline taalluk etmesidir; “kīle” fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir.
وقرأ الحسن وداود بن أبي هند وقتادة وعيسى- تفاسحوا- وقرأ الأخيران وعاصم في المجالس، والجمهور في- المجلس- بالإفراد، فقيل: على إرادة الجنس لقراءة الجمع، وقيل: على إرادة العهد، والمراد به جزاء للامتثال وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الشرعي دَرَجاتٍ أي كثيرة جليلة كما يشعر به المقام، وعطف- الذين أوتوا العلم- على الَّذِينَ آمَنُوا من عطف الخاص على العام تعظيما لهم بعدّهم كأنهم جنس آخر، ولذا أعيد الموصول في النظم الكريم،
Hasan, Dâvûd b. Ebî Hind, Katâde ve Îsâ “tefâsehû” şeklinde okumuşlardır. Son iki zat ile Âsım “fi’l-mecâlis” şeklinde; cumhur ise “fi’l-meclis” şeklinde tekil olarak okumuştur. Çoğul kıraat sebebiyle cins kastedildiği söylenmiştir; ahd kastedildiği de söylenmiştir. Emre itaatin bir karşılığı olarak { وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } şer‘î ilim verilenleri de { دَرَجاتٍ } makamın hissettirdiği üzere pek çok ve yüce derecelerle [yükseltir]. “İlim verilenler” ifadesinin “iman edenler” üzerine atfedilmesi, sanki başka bir türmüş gibi onları yüceltmek amacıyla yapılan bir hâsın âmm üzerine atfıdır. Bu sebeple Kur'an nazmında ism-i mevsul tekrar edilmiştir.
وقد أخرج الترمذي وأبو داود والدارمي عن أبي الدرداء مرفوعا «فضل العالم على العابد كفضل القمر ليلة البدر على سائر الكواكب» .
Nitekim Tirmizî, Ebû Dâvûd ve Dârimî, Ebü’d-Derdâ’dan merfû olarak şunu rivayet etmişlerdir: “Âlimin âbide üstünlüğü, dolunay gecesindeki ayın diğer yıldızlara üstünlüğü gibidir.”
وأخرج الدارمي عن عمر بن كثير عن الحسن قال: قال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «من جاءه الموت وهو يطلب العلم ليحيي به الإسلام فبينه وبين النبيين درجة»
Dârimî, Ömer b. Kesîr yoluyla Hasan’dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Kime kendisiyle İslam’ı ihya etmek için ilim talep ederken ölüm gelirse, onunla peygamberler arasında bir derece vardır.”
وعنه صلّى الله تعالى عليه وسلم «بين العالم والعابد مائة درجة بين كل درجتين حضر الجواد المضمر سبعين سنة»
Yine ondan sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Âlim ile âbid arasında yüz derece vardır; her iki derece arasında, idmanlı bir yarış atının yetmiş yıllık koşu mesafesi bulunur” [diye rivayet edilmiştir].
وعنه ﵊ «يشفع يوم القيامة ثلاثة: الأنبياء ثم العلماء ثم الشهداء»
Yine ondan aleyhisselâm: “Kıyamet günü üç zümre şefaat eder: Peygamberler, sonra âlimler, sonra şehitler” [buyurmuştur].
، فأعظم بمرتبة بين النبوة والشهادة بشهادة الصادق المصدوق صلّى الله تعالى عليه وسلم، وعن ابن عباس «خيّر سليمان ﵇ بين العلم والملك والمال فاختار العلم فأعطاه الله تعالى الملك والمال تبعا له» .
Sâdıku’l-Masdûk sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in şahitliğiyle nübüvvet ile şehitlik arasındaki bu mertebe ne kadar da yücedir! İbn Abbâs’tan şöyle rivayet edilmiştir: “Süleyman aleyhisselâm ilim, mülk ve mal arasında muhayyer bırakıldı; o ilmi seçti. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona ilme tâbi olarak mülkü ve malı da verdi.”
وعن الأحنف «كاد العلماء يكونون أربابا» وكل عز لم يوطد بعلم فإلى ذل ما يصير، وعن بعض الحكماء: ليت شعري أي شيء أدرك من فاته العلم؟ وأي شيء فاته من أدرك العلم؟ والدال على فضل العلم والعلماء أكثر من أن يحصى، وأرجى حديث عندي في فضلهم ما
Ahnef’ten: “Neredeyse âlimler efendiler / rabler olacaktı” [sözü rivayet edilmiştir]. İlimle pekiştirilmemiş her izzet, nihayetinde zillete dönüşür. Bazı hakîmlerden ise şöyle rivayet edilmiştir: “Keşke bilseydim, ilmi kaçıran neyi elde etmiştir? İlmi elde eden ise neyi kaçırmıştır?” İlmin ve âlimlerin faziletine delalet eden deliller sayılamayacak kadar çoktur. Onların fazileti hakkında bence en ümitvar hadis,
رواه الإمام أبو حنيفة في مسنده عن ابن مسعود قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «يجمع الله العلماء يوم القيامة فيقول: إني لم أجعل حكمتي في قلوبكم إلا وأنا أريد بكم الخير اذهبوا إلى الجنة فقد غفرت لكم على ما كان منكم» .
İmam Ebû Hanîfe’nin Müsned’inde İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah kıyamet günü âlimleri toplar ve şöyle buyurur: ‘Ben sizin hakkınızda hayır murat ettiğim içindir ki hikmetimi kalplerinize koydum; haydi cennete girin, sizden sâdır olan şeyleri bağışladım.’”
وذكر العارف الياس الكوراني أنه أحد الأحاديث المسلسلة بالأولية، ودلالة الآية على فضلهم ظاهرة بل أخرج ابن المنذر عن ابن مسعود أنه قال: ما خص الله تعالى العلماء في شيء من القرآن ما خصهم في هذه الآية- فضل الله الذين آمنوا وأوتوا العلم على الذين آمنوا ولم يؤتوا العلم بدرجات- وجعل بعضهم العطف عليه للتغاير بالذات بحمل الَّذِينَ آمَنُوا على الذين آمنوا ولم يؤتوا العلم، وفي رواية أخرى عنه يا أيها الذين آمنوا افهموا معنى هذه الآية ولترغبكم في العلم فإن الله تعالى يرفع المؤمن العالم فوق الذي لا يعلم.
Ârif İlyas el-Kûrânî, bunun evveliyetle teselsül eden hadislerden biri olduğunu zikretmiştir. Ayetin onların faziletine delaleti açıktır; hatta İbnü’l-Münzir’in İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah Teâlâ Kur’an’ın hiçbir yerinde âlimleri, bu ayette tahsis ettiği gibi tahsis etmemiştir: Allah iman edip ilim verilenleri, iman edip ilim verilmeyenlere derecelerle üstün kılmıştır.” Bazıları buradaki atfı, { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesini iman edip kendilerine ilim verilmeyenlere hamlederek bizzat zat yönünden farklılığa hamletmişlerdir. Ondan gelen diğer bir rivayette ise: “Ey iman edenler! Bu ayetin manasını anlayın; bu sizi ilme teşvik etsin, zira Allah Teâlâ âlim olan mümini bilmeyenin üstüne yükseltir” denilmiştir.
وادعى بعضهم أن في كلامه رضي الله تعالى عنه إشارة إلى أن- الذين أوتوا- معمول لفعل محذوف والعطف من عطف الجمل أي ويرفع الله تعالى الذين أوتوا العلم خاصة درجات، ونحوه كلام ابن عباس فقد أخرج عنه ابن المنذر والبيهقي في المدخل والحاكم وصححه أنه قال في الآية: يرفع الذين أوتوا العلم من المؤمنين على الذين لم يؤتوا العلم درجات.
Bazıları, onun -radıyallâhu teâlâ anh- sözünde “ellezîne ûtû” kısmının mahzuf bir fiilin ma‘mûlü olduğuna ve atfın cümle atfı olduğuna dair bir işaret bulunduğunu iddia etmişlerdir; yani “ve Allah Teâlâ özellikle ilim verilenleri derecelerle yükseltir” demektir. İbn Abbâs’ın sözü de bu kabildendir. Nitekim İbnü’l-Münzir, el-Medhal’de Beyhakî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim’in ondan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Müminlerden ilim verilenleri, ilim verilmeyenlerin üzerine derecelerle yükseltir.”
وقال بعض المحققين: لا حاجة إلى تقدير العامل، والمعنى على ذلك من غير تقدير، واختار الطيبي التقدير وجعل الدرجات معمولا لذلك المقدر، وقال: يضمر للمذكور أحط منه مما يناسب المقام نحو أن يقال: يرفع الله
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bir âmil takdir etmeye gerek yoktur, mana takdir olmaksızın da böyledir. Tîbî ise takdiri tercih etmiş ve dereceler kelimesini bu takdir edilen fiilin ma‘mûlü kılmıştır. O şöyle demiştir: Zikredilen kimse için makama uygun şekilde daha alt bir durum takdir edilir; mesela şöyle denmesi gibi: “Allah
الذين آمنوا في الدنيا بالنصر وحسن الذكر أو يرفعهم في الآخرة بالإيواء إلى ما يليق بهم من غرف الجنات، ويرفع الذين أوتوا العلم درجات تعظيما لهم، وجوز كون المراد بالموصولين واحدا والعطف لتنزيل تغاير الصفات بمنزلة تغاير الذات، فالمعنى يرفع الله المؤمنين العالمين درجات، وكون العطف من عطف الخاص على العام هو الأظهر، وفي الانتصاف في الجزاء برفع الدرجات مناسبة للعمل المأمور به وهو التفسيح في المجالس وترك ما تنافسوا فيه من الجلوس في أرفعها وأقربها من النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فلما كان الممتثل لذلك يخفض نفسه عما يتنافس فيه من الرفعة امتثالا وتواضعا جوزي على تواضعه برفع الدرجات كقوله: من تواضع لله تعالى رفعه الله تعالى، ثم لما علم سبحانه أن أهل العلم بحيث يستوجبون عند أنفسهم وعند الناس ارتفاع مجالسهم خصهم بالذكر عند الجزاء ليسهل عليهم ترك ما لهم من الرفعة في المجلس تواضعا لله ﷿.
iman edenleri dünyada zafer ve güzel bir nam ile yükseltir veya ahirette onları cennet köşklerinden kendilerine layık olan yerlere yerleştirerek yükseltir; ilim verilenleri ise onları yüceltmek için derecelerle yükseltir.” İki mevsulden muradın tek bir zümre olması ve atfın sıfatlardaki farklılığı zatlar arasındaki farklılık konumuna indirmek için yapılmış olması da caiz görülmüştür. Bu durumda mana: “Allah âlim müminleri derecelerle yükseltir” şeklinde olur. Atfın hâsın âmm üzerine atfı olması ise en zahir olan görüştür. el-İntisâf’ta [belirtildiği üzere], derecelerin yükseltilmesi mükâfatında, emredilen amele -ki o meclislerde yer açmak ve Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e en yakın ve en yüksek yerlerde oturma hususunda yarıştıkları şeyleri terk etmektir- uygun bir münasebet vardır. Zira buna uyan kimse, emre itaat ve tevazu göstererek o yarışılan yücelikten nefsini alçalttığı için, onun bu tevazuuna derecelerin yükseltilmesiyle karşılık verilmiştir; nitekim “Kim Allah Teâlâ için tevazu gösterirse, Allah Teâlâ onu yükseltir” buyrulmuştur. Sonra Sübhânehu, ilim ehlinin hem kendi nefislerinde hem de insanların nezdinde meclislerinin yüksek olmasını hak eder bir konumda olduklarını bildiği için, Allah Azze ve Celle’ye tevazu göstermek adına meclisteki bu mevkilerini terk etmeleri kendilerine kolay gelsin diye mükâfat anında onları özellikle zikretmiştir.
وقيل: إنه تعالى خص أهل العلم ليسهل عليهم ترك ما عرفوا بالحرص عليه من رفعة المجالس وحبهم للتصدير، وهذا من مغيبات القرآن لما ظهر من هؤلاء في سائر الأعصار من التنافس في ذلك.
Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ, meclislerin başköşelerinde yer alma ve başa geçme sevdası hususunda hırslı olmalarıyla bilinen bu şeyleri terk etmelerini kolaylaştırmak için ilim ehlini tahsis etmiştir. Bu durum, diğer asırlarda da bunlardan mezkûr hususta rekabet sadır olduğu için Kur’an’ın gaybî haberlerindendir.
والخفاجي أدرج هذا في نقل كلام صاحب الانتصاف وكلامه على ما سمعته أوفق بالأدب مع أهل العلم، ولا أظن- بالذين أوتوا العلم- المذكورين في الآية أنهم كالعلماء الذين عرّض بهم الخفاجي، نعم إنه عليه الرحمة صادق فيما قال بالنسبة إلى كثير من علماء آخر الزمان كعلماء زمانه وكعلماء زماننا- لكن كثير من هؤلاء- إطلاق اسم العالم على أحدهم مجاز لا تعرف علاقته، ومع ذلك قد امتلأ قلبه من حب الصدر وجعل يزاحم العلماء حقيقة عليه ولم يدر أن محله لو أنصف العجز، هذا واستدل غير واحد بالآية على تقديم العلم ولو باهليا شابا على الجاهل ولو هاشميا شيخا، وهو بناء على ما تقدم من معناها لدلالتها على فضل العالم على غيره من المؤمنين وأن الله تعالى يرفعه يوم القيامة عليه، ويجعل منزلته فوق منزلته فينبغي أن يكون محله في مجالس الدنيا فوق محل الجاهل.
Hafâcî bunu, İntisâf sahibinin sözünü naklederken araya dercetmiştir; oysa onun sözü -işittiğin üzere- ilim ehline karşı edeb ölçülerine daha uygundur. Ben ayette zikredilen “kendilerine ilim verilenler”in, Hafâcî’nin ima ettiği âlimler gibi olduğunu zannetmiyorum. Evet, ona rahmet olsun, kendi zamanının ve bizim zamanımızın âlimleri gibi ahir zaman âlimlerinin birçoğu hakkında söylediğinde haklıdır. Fakat bunların çoğuna âlim isminin verilmesi, alakası bilinmeyen bir mecazdır. Bununla birlikte kalbi başköşe sevgisiyle dolmuş ve bu konuda hakiki âlimlerle çekişmeye kalkışmıştır; oysa insaflı davransa kendi yerinin acziyet ve arka saflar olduğunu bilmez. Pek çok âlim bu ayeti, Bâhile kabilesinden genç birisi bile olsa bir âlimin, Hâşimî bir yaşlı bile olsa cahil bir kimsenin önüne geçirilmesine delil getirmiştir. Bu da ayetin manasına dair daha önce geçen hususlara dayanır; zira ayet, âlimin diğer müminlere üstünlüğüne ve Allah Teâlâ’nın kıyamet günü onu diğerlerinin üzerine yükselteceğine, mertebesini onun mertebesinin fevkine çıkaracağına delalet etmektedir; binaenaleyh dünya meclislerindeki yerinin de cahilin yerinin üstünde olması gerekir.
وقال الجلال السيوطي في كتاب الأحكام قال قوم: معنى الآية يرفع الله تعالى المؤمنين العلماء منكم درجات على غيرهم فلذلك أمر بالتفسح من أجلهم، ففيه دليل على رفع العلماء في المجالس والتفسح لهم عن المجالس الرفيعة انتهى.
Celâl es-Süyûtî Kitâbü’l-Ahkâm’da şöyle demiştir: Bir grup dedi ki: Ayetin manası; “Allah Teâlâ sizden olan mümin âlimleri diğerlerinin üzerine derecelerle yükseltir” demektir. Bu sebeple onlar için yer açılması emredilmiştir. Dolayısıyla bunda âlimlerin meclislerde yükseltilmesine ve yüksek mevkilerin onlara bırakılmasına delil vardır. [Sözü] bitti.
وهذا المعنى الذي نقله ظاهر في أن المتعاطفين متحدان بالذات والعطف لجعل تغاير الصفات بمنزلة تغاير الذات وهو احتمال بعيد، ويظهر منه أيضا أنه ظن رفع يرفع على أن الجملة استئناف وقع جوابا عن السؤال عن علة الأمر السابق مع أن الأمر ليس كذلك، ويحتمل أنه علم أنه مجزوم في جواب الأمر لكن لم يعتبر كون الرفع درجات جزاءه الامتثال على نحو كون الفسح قبله جزاءه فتأمله وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ تهديد لمن لم يمتثل بالأمر واستكره، وقرىء بما- يعملون- بالياء التحتانية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ أي إذا أردتم المناجاة معه ﵊ لأمر ما من الأمور فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً أي فتصدقوا قبلها، وفي الكلام استعارة تمثيلية، وأصل التركيب يستعمل فيمن له يدان أو مكنية بتشبيه النجوى بالإنسان، وإثبات اليدين تخييل، وفي بَيْنَ ترشيح على ما قيل، ومعناه قبل، وفي هذا الأمر تعظيم الرسول ﷺ ونفع للفقراء وتمييز بين المخلص والمنافق ومحب الآخرة ومحب الدنيا ودفع للتكاثر عليه صلّى الله تعالى عليه وسلم من غير حاجة مهمة،
Onun naklettiği bu mana, matuf olan unsurların bizzat aynı kimseler olduğu ve atfın sıfatlardaki farklılığı zatlar arasındaki farklılık konumuna getirmek için yapıldığı hususunda açıktır ki bu uzak bir ihtimaldir. Buradan ayrıca onun, mezkûr cümlenin önceki emrin illetine dair bir soruya cevap olarak gelen istînâfiyye olmasına binaen “yerfeu” fiilini merfû kabul ettiği de anlaşılmaktadır; oysa mesele böyle değildir. Onun, bu fiilin emrin cevabında meczûm olduğunu bildiği, ancak derecelerle yükseltilmeyi kendisinden önceki yer açmanın karşılığı olması gibi emre itaatin karşılığı saymadığı da muhtemeldir; bunu iyi düşün! { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” [ifadesi], emre uymayan ve bunu kerih gören kimselere yönelik bir tehdittir. Yâ-i tahtâniyye (ي) ile “ya‘melûn” şeklinde de okunmuştur. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ } “Ey iman edenler! Resûl ile gizlice konuşmak istediğiniz zaman...” yani onunla aleyhisselâm herhangi bir hususta gizli konuşmak istediğinizde, { فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً } “...bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin.” Yani bu konuşmanın öncesinde sadaka verin. Bu kelamda temsîlî bir istiâre vardır; zira terkibin aslı iki eli olan kimseler hakkında kullanılır. Ya da necvânın insana benzetilmesiyle meknî bir istiâredir, iki elin isnat edilmesi ise tahyîldir. Denildiğine göre { بَيْنَ } lafzında terşîh vardır ve anlamı “önce” demektir. Bu emirde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i tazim, fakirlere fayda sağlama, ihlaslı olan ile münafığı, ahireti seven ile dünyayı seveni birbirinden ayırt etme ve mühim bir ihtiyaç olmaksızın onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem üzerine yığılmayı engelleme hikmetleri vardır.
فقد روي عن ابن عباس وقتادة أن قوما من المسلمين كثرت مناجاتهم للرسول ﵊ في غير حاجة إلا لتظهر منزلتهم وكان ﷺ سمحا لا يرد أحدا فنزلت هذه الآية.
Nitekim İbn Abbâs ve Katâde’den rivayet edildiğine göre müslümanlardan bir topluluk, sadece mevkilerini göstermek maksadıyla ihtiyaç olmaksızın Resûl aleyhisselâm ile gizli konuşmayı çoğaltmışlardı. O sallallâhu aleyhi ve sellem ise hoşgörülüydü, kimseyi geri çevirmezdi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وعن مقاتل أن الأغنياء كانوا يأتون النبي ﷺ فيكثرون مناجاته ويغلبون الفقراء على المجالس حتى كره عليه
Mukâtil’den rivayet edildiğine göre zenginler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip onunla baş başa fısıldaşmayı çoğaltıyorlar ve meclislerde fakirleri bastırıyorlardı; öyle ki onun
الصلاة والسلام طول جلوسهم ومناجاتهم فنزلت
aleyhissalâtü vesselâm onların uzun süre oturmalarından ve fısıldaşmalarından hoşnutsuzluk duyması üzerine [bu ayet] indi.
، واختلف في أن الأمر للندب أو للجواب لكنه نسخ بقوله تعالى:
Emrin nedb mi yoksa vücup için mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir; ancak bu hüküm Allah Teâlâ’nın şu kavliyle neshedilmiştir:
أَأَشْفَقْتُمْ إلخ، وهو وإن كان متصلا به تلاوة لكنه غير متصل به نزولا، وقيل: نسخ بآية الزكاة والمعول عليه الاول، ولم يعين مقدار الصدقة ليجزي الكثير والقليل،
{ أَأَشْفَقْتُمْ } “Korktunuz mu?...” ilâ âhir. Bu ayet tilavet bakımından ona bitişik olsa da nüzul bakımından bitişik değildir. Zekât ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir; ancak itimat edilen birinci görüştür. Çoğu da azı da yeterli olsun diye sadakanın miktarı tayin edilmemiştir.
أخرج الترمذي وحسنه وجماعة عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: لما نزلت يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ إلخ قال لي النبي ﷺ: «ما ترى في دينار؟ قلت: لا يطيقونه، قال:
Tirmizî ve başkalarının hasen kabul ederek Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ } “Ey iman edenler! Gizlice konuştuğunuz zaman...” ayeti inince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “Bir dinar hakkında ne dersin?” buyurdu. Ben: “Buna güç yetiremezler” dedim. O:
نصف دينار؟ قلت: لا يطيقونه، قال: فكم؟ قلت: شعيرة، قال: فإنك لزهيد» فلما نزلت أَأَشْفَقْتُمْ الآية قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «خفف الله عن هذه الأمة»
“Yarım dinar?” buyurdu. Ben: “Buna da güç yetiremezler” dedim. “Öyleyse ne kadar?” buyurdu. Ben: “Bir arpa [ağırlığında altın]” dedim. Buyurdu ki: “Sen de pek aza kanaat edicisin!” Bunun üzerine { أَأَشْفَقْتُمْ } “Korktunuz mu?...” ayeti inince sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah bu ümmetin yükünü hafifletti.”
ولم يعمل بها على المشهور غيره كرم الله تعالى وجهه،
Meşhur olan görüşe göre, ondan kerremallâhu teâlâ vecheh başka hiç kimse bu ayetle amel etmemiştir.
أخرج الحاكم وصححه وابن المنذر وعبد بن حميد وغيرهم عنه كرم الله تعالى وجهه أنه قال: إن في كتاب الله تعالى لآية ما عمل بها أحد قبلي ولا يعمل بها أحد بعدي آية النجوى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ إلخ كان عندي دينار فبعته بعشرة دراهم فكنت كلما ناجيت النبي ﷺ قدمت بين يدي نجواي درهما ثم نسخت فلم يعمل بها أحد، فنزلت أَأَشْفَقْتُمْ الآية
Hâkim’in -sahih olduğunu belirterek-, İbnü’l-Münzir’in, Abd b. Humeyd’in ve başkalarının ondan kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah Teâlâ’nın Kitabı’nda öyle bir ayet vardır ki benden önce hiç kimse onunla amel etmediği gibi benden sonra da hiç kimse onunla amel etmeyecektir; o da necvâ ayeti olan: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ } “Ey iman edenler! Resûl ile gizlice konuşacağınız zaman...” ilâ âhir ayetidir. Yanımda bir dinar vardı, onu on dirheme sattım. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile her gizli konuşmamda bu konuşmamdan önce bir dirhem sadaka veriyordum. Sonra bu hüküm neshedildi ve onunla hiç kimse amel etmedi.” Bunun üzerine { أَأَشْفَقْتُمْ } “Korktunuz mu?...” ayeti indi.
، قيل: وهذا على القول بالوجوب محمول على أنه لم يتفق للأغنياء مناجاة في مدة بقاء الحكم، واختلف في مدة بقائه، فعن مقاتل أنها عشرة ليال، وقال قتادة: ساعة من نهار، وقيل: إنه نسخ قبل العمل به ولا يصح لما صح أنفا.
Şöyle denilmiştir: Bu durum, vücup görüşüne göre, hükmün baki kaldığı süre zarfında zenginlere gizli konuşma fırsatının denk gelmediğine hamledilir. Hükmün ne kadar süre kaldığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Mukâtil’den on gece olduğu rivayet edilmiş; Katâde ise gündüzden bir saat demiştir. Amel edilmeden önce neshedildiği de söylenmiştir; ancak az önce sahih olarak geçen rivayet sebebiyle bu görüş sahih değildir.
وقرىء- صدقات- بالجمع لجمع المخاطبين ذلِكَ أي تقديم الصدقات خَيْرٌ لَكُمْ لما فيه من الثواب وَأَطْهَرُ وأزكى لأنفسكم لما فيه من تعويدها على عدم الاكتراث بالمال وإضعاف علاقة حبه المدنس لها، وفيه إشارة إلى أن في ذلك إعداد النفس لمزيد الاستفاضة من رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم عند المناجاة.
Muhatapların çoğulluğundan ötürü çoğul olarak “sadakāt” şeklinde de okunmuştur. { ذلِكَ } yani sadaka takdim etmek { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”; zira onda sevap vardır, { وَأَطْهَرُ } “ve daha temizdir”; yani nefisleriniz için daha arındırıcıdır, çünkü onda nefsi mala aldırmamaya alıştırmak ve onu kirleten mal sevgisi bağını zayıflatmak vardır. Bunda ayrıca, gizli konuşma esnasında Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’den daha fazla feyiz almaya nefsi hazırlama durumunun bulunduğuna bir işaret vardır.
وفي الكلام إشعار بندب تقديم الصدقة لكن قوله تعالى: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي لمن لم يجد حيث رخص سبحانه له في المناجاة بلا تقديم صدقة أظهر إشعارا بالوجوب.
Kelamda sadaka takdim etmenin mendup olduğuna dair bir hissettirme vardır; ancak Allah Teâlâ’nın: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şayet [sadaka verecek bir şey] bulamazsanız, şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli, yani bulamayan kimseye sadaka vermeksizin gizli konuşma ruhsatı tanıması sebebiyle, vücuba daha açık biçimde delalet etmektedir.
أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ أي أخفتم الفقر لأجل تقديم الصدقات فمفعول أَشْفَقْتُمْ محذوف، وأَنْ على إضمار حرف التعليل، ويجوز أن يكون المفعول أَنْ تُقَدِّمُوا فلا حذف أي أخفتم تقديم الصدقات لتوهم ترتيب الفقر عليه، وجمع الصدقات لما أن الخوف لم يكن في الحقيقة من تقديم صدقة واحدة لأنه ليس مظنة الفقر بل من استمرار الأمر، وتقديم صَدَقاتٍ وهذا أولى مما قيل: إن الجمع لجمع المخاطبين إذ يعلم منه وجه إفراد الصدقة فيما تقدم على قراءة الجمهور فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا ما أمرتم به وشق عليكم ذلك وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بأن رخص لكم المناجاة من غير تقديم صدقة، وفيه على ما قيل: إشعار بأن إشفاقهم ذنب تجاوز الله تعالى عنه لما رؤي منهم من الانقياد وعدم خوف الفقر بعد ما قام مقام نوبتهم و (إذ) على بابها أعني أنها ظرف لما مضى، وقيل: إنها بمعنى- إذ- الظرفية للمستقبل كما قوله تعالى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ [غافر: ٧١] .
{ أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ } “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten korktunuz mu?” Yani sadaka vermek yüzünden fakirlikten mi korktunuz? Bu durumda { أَشْفَقْتُمْ } fiilinin mef‘ûlü mahzuftur ve { أَنْ } takdir edilen bir ta‘lîl harfi üzerindedir. Mef‘ûlün bizzat { أَنْ تُقَدِّمُوا } olması da caizdir, bu durumda takdir olmaz; yani fakirliğin buna terettüp edeceği zannıyla sadaka vermekten mi korktunuz? Sadakaların çoğul getirilmesi, gerçekte korkunun tek bir sadaka verilmesinden kaynaklanmayıp -çünkü bu fakirlik zannı doğurmaz-, aksine emrin devam etmesinden ve [müteaddit] sadakaların takdiminden kaynaklanmasındandır. Bu izah, çoğulun muhatapların çoğulluğundan kaynaklandığı söylenmesinden daha evladır; zira buradan, cumhurun kıraatinde daha önce geçen sadaka kelimesinin tekil kılınış veçhi de anlaşılmaktadır. { فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا } “Mademki yapmadınız...” yani emrolunduğunuz şeyi yerine getirmediniz ve bu size ağır geldi, { وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “ve Allah da tövbenizi kabul etti...” yani sadaka takdim etmeksizin gizli konuşma ruhsatı vererek. Bunda, denildiğine göre, onların korkularının bir günah olduğuna ve nöbetlerinin yerine geçen şeyden sonra gösterdikleri itaat ve fakirlik korkusunu bırakmaları sebebiyle Allah Teâlâ’nın bunu bağışladığına dair bir işaret vardır. “İz” (إذ) kendi asıl manasındadır, yani geçmişe ait bir zarftır. Allah Teâlâ’nın: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } [Mü'min: 71] kavlinde olduğu gibi gelecek için bir zarf olan “izâ” (إذا) manasında olduğu da söylenmiştir.
وقيل: بمعنى إن الشرطية كأنه قيل: فإن لم تفعلوا فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ والمعنى على الأول إنكم تركتم ذلك فيما مضى فتداركوه بالمثابرة على إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة، واعتبرت المثابرة لأن المأمورين مقيمون للصلاة ومؤتون للزكاة، وعدل عن فصلوا إلى فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ ليكون المراد المثابرة على توفية حقوق الصلاة ورعاية ما فيه كما لها لا على أصل فعلها فقط، ولما عدل عن ذلك لما ذكر جيء بما بعده على وزانه ولم يقل وزكوا لئلا يتوهم أن المراد الأمر بتزكية النفس كذا قيل فتدبر وَأَطِيعُوا اللَّهَ
Şart bildiren “in” (إن) manasında olduğu da söylenmiştir; sanki: “Şayet yapmadıysanız...” denilmiş gibidir. Birinci görüşe göre mana: “Geçmişte bunu terk ettiniz; öyleyse namazı dosdoğru kılmaya ve zekâtı vermeye devam ederek bunu telafi edin” şeklindedir. Burada sebat ve devamlılık manası gözetilmiştir; çünkü muhataplar zaten namazı kılan ve zekâtı veren kimselerdir. Sadece namazın aslını yerine getirmeye değil, namazın haklarını tastamam ifa etmeye ve kemalini sağlayan hususları gözetmeye devam etmenin kastedilmesi için “fe-sallû” yerine { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılın” ifadesine dönülmüştür. Zikredilen sebepten dolayı buna dönülünce, ardından gelen ifade de onun vezninde getirilmiş; nefsi tezkiye etme emrinin kastedildiği zannına kapılınmasın diye “ve zekkû” denmeyip { وَآتُوا الزَّكاةَ } “ve zekâtı verin” denilmiştir; böyle söylenmiştir, iyi düşün! { وَأَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin”
وَرَسُولَهُ
{ وَرَسُولَهُ } “ve Resûlüne [de itaat edin]”
أي في سائر الأوامر، ومنها ما تقدم في ضمن قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا الآيات وغير ذلك. وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ ظاهرا وباطنا.
Yani diğer bütün emirlerde [itaat edin]. Allah Teâlâ’nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا } “Ey iman edenler! Size meclislerde yer açın denildiği zaman yer açın...” ayetleri zımnında daha önce geçenler ve diğer hususlar da bu kabildendir. { وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; yani zahiren ve bâtınen haberdardır.
وعن أبي عمرو و «يعملون» بالتحتية أَلَمْ تَرَ تعجيب من حال المنافقين الذين كانوا يتخذون اليهود أولياء ويناصحونهم وينقلون إليهم أسرار المؤمنين، وفيه على ما قال الخفاجي: تلوين للخطاب بصرفه عن المؤمنين إلى الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلم أي ألم تنظر إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا أي والوا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وهم اليهود ما هُمْ أي الذين تولوا مِنْكُمْ معشر المؤمنين وَلا مِنْهُمْ أي من أولئك القوم المغضوب عليهم أعني اليهود لأنهم منافقون مذبذبون بين ذلك،
Ebû Amr’dan yâ-i tahtâniyye ile “ya‘melûn” kıraati rivayet edilmiştir. { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” Yahudileri dost edinen, onlara samimiyet besleyen ve müminlerin sırlarını onlara aktaran münafıkların durumuna karşı bir hayret ifadesidir. Hafâcî’nin dediğine göre bunda hitabın müminlerden çevrilip Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e yöneltilmesiyle bir üslup değişikliği (telvîn) vardır. Yani bakmadın mı: { إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا } “...dostluk kuranlara;” yani dost edinenlere, { قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir kavmi...” ki onlar Yahudilerdir. { ما هُمْ } “Onlar ne...” yani dostluk kuran kimseler, { مِنْكُمْ } “sizdendirler...” ey müminler topluluğu, { وَلا مِنْهُمْ } “ne de onlardandırlar;” yani o kendilerine gazap edilen kavimden, Yahudilerdendirler. Zira onlar ikisi arasında bocalayan münafıklardır.
وفي الحديث «مثل المنافق مثل الشاة العائرة بين غنمين- أي المترددة بين قطيعين- لا تدري أيهما تتبع» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Münafığın misali, iki sürü arasında şaşkınca gidip gelen -yani iki sürü arasında bocalayan- ve hangisine tâbi olacağını bilemeyen koyun gibidir.”
وجوز ابن عطية أن يكون هُمْ للقوم، وضمير مِنْهُمْ للذين تولوا، ثم قال: فيكون فعل المنافقين على هذا أخس لأنهم تولوا مغضوبا عليهم ليسوا من أنفسهم فيلزمهم ذمامهم ولا من القوم المحقين فتكون الموالاة صوابا:
İbn Atıyye “hum” zamirinin kavme, “minhum”daki zamirin ise dost edinenlere ait olmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: “Bu takdirde münafıkların fiili daha da aşağılık olur; çünkü onlar ne kendilerinden olup haklarını gözetmek zorunda oldukları ne de dostlukları isabetli sayılabilecek hak ehli bir topluluktan olan gazaba uğramış bir kavmi dost edinmişlerdir.”
والأول هو الظاهر والجملة عليه مستأنفة، وجوز كونها حالا من فاعل تَوَلَّوْا ورد بعدم الواو، وأجيب بأنهم صرحوا بأن الجملة الاسمية المثبتة أو المنفية إذا وقعت حالا تأتي بالواو فقط وبالضمير فقط وبهما معا، وما هاهنا أتت بالضمير أعني هم، وعلى ما قال ابن عطية: في موضع الصفة لقوم.
Birinci görüş zahir olandır ve buna göre cümle müste’nefedir. Bu cümlenin { تَوَلَّوْا } fiilinin failinden hâl olması da caiz görülmüş, fakat vâv harfinin bulunmayışıyla reddedilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Âlimler, olumlu veya olumsuz isim cümlesinin hâl olarak vaki olduğunda yalnızca vâv ile, yalnızca zamir ile veya her ikisiyle birlikte gelebileceğini açıkça belirtmişlerdir. Buradaki cümle ise yalnızca zamirle -yani “hum” ile- gelmiştir. İbn Atıyye’nin dediğine göre ise “kavm” kelimesinin sıfatı konumundadır.
وذكر المولى سعد الله أن في مِنْكُمْ التفاتا، وتعقب بأنه إن غلب فيه خطاب الرسول ﷺ فظاهر أنه لا التفات فيه وإن لم يغلب فكذلك لا التفات فيه إذ ليس فيه مخالفة لمقتضى الظاهر لسبق خطابهم قبله، وفي جعله التفاتا على رأي السكاكي نظر وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ عطف على تَوَلَّوْا داخل في حيز التعجيب، وجوز عطفه على جملة ما هُمْ مِنْكُمْ وصيغة المضارع للدلالة على تكرر الحلف، وقوله تعالى: وَهُمْ يَعْلَمُونَ حال من فاعل- يحلفون- مفيدة لكمال شناعة ما فعلوا فإن الحلف على ما يعلم أنه كذب في غاية القبح، واستدل به على أن الكذب يعم ما يعلم المخبر مطابقته للواقع وما لا يعلم مطابقته له فيرد به على مذهبي النظام والجاحظ إذ عليهما لا حاجة اليه، وبحث فيه أنه يجوز أن يراد بالكذب ما خالف اعتقادهم وَهُمْ يَعْلَمُونَ بمعنى يعلمون خلافه فيكون جملة حالية مؤكدة لا مقيدة، نعم التأسيس هو الأصل لكنه غير متعين، والاحتمال يبطل الاستدلال والكذب الذي حلفوا عليه دعواهم الإسلام حقيقة، وقيل: إنهم ما شتموا النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم بناء على ما
Mevlâ Sa‘dullâh { مِنْكُمْ } ifadesinde iltifat bulunduğunu zikretmiştir. Fakat buna şöyle itiraz edilmiştir: Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e hitap galip ise iltifat bulunmadığı açıktır; eğer galip değilse yine iltifat yoktur, çünkü öncesinde onlara hitap geçtiğinden zahirin gereğine bir muhalefet söz konusu değildir. Sekkâkî’nin görüşüne göre bunun iltifat sayılması ise tartışmalıdır. { وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ } “ve yalan yere yemin ederler”; { تَوَلَّوْا } üzerine matuftur ve hayret sahasına dâhildir. { ما هُمْ مِنْكُمْ } cümlesine atfedilmesi de caiz görülmüştür; muzâri sîgası ise yeminin tekrarlandığına delalet eder. Allah Teâlâ’nın: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar [yalan olduğunu] bile bile...” kavli, “yahliifûn” fiilinin failinden hâldir ve işledikleri fiilin son derece çirkin olduğunu ifade eder; zira yalan olduğu bilinen bir hususta yemin etmek son derece kabih bir davranıştır. Bu ayetle yalanın, haber verenin gerçeğe uygun olduğunu bildiği şeyleri de uygun olmadığını bildiği şeyleri de kapsadığına delil getirilmiştir; dolayısıyla Nazzâm ve Câhız’ın mezheplerine bununla reddiye yapılmaktadır, zira onların mezheplerine göre bu kayda gerek kalmazdı. Bu hususta şu mütalaa ileri sürülmüştür: Yalandan muradın onların inançlarına aykırı olan şey olması ve { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } ifadesinin de “onun aksini biliyorlar” manasına gelmesi mümkündür; bu durumda cümle kayıtlayıcı (mukayyid) değil, tekit edici bir hâl cümlesi olur. Evet, teessüs (yeni bir mana getirme) asıldır fakat kesin/zorunlu değildir; ihtimal ise delil getirmeyi geçersiz kılar. Üzerine yemin ettikleri yalan ise gerçekte müslüman oldukları iddiasıdır. Şöyle rivayet edilen hadiseye binaen,
روي «أنه كان رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم جالسا في ظل حجرة من حجره وعنده نفر من المسلمين، فقال: إنكم سيأتيكم إنسان ينظر إليكم بعيني شيطان فإذا جاءكم فلا تكلموه فلم يلبثوا أن طلع عليهم رجل أزرق فقال ﵊ حين رآه: علام تشتمني أنت وأصحابك فقال: ذرني آتك بهم فانطلق فدعاهم فحلفوا» فنزلت، وهذا الحديث أخرجه الإمام أحمد والبزار وابن المنذر وابن أبي حاتم والبيهقي في الدلائل وابن مردويه والحاكم وصححه عن ابن عباس إلا أن آخره «فأنزل الله يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ [المجادلة: ١٨] » الآية
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e sövmediklerine yemin ettikleri de söylenmiştir: “Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hücrelerinden birinin gölgesinde oturuyordu ve yanında müslümanlardan bir grup vardı. Şöyle buyurdu: ‘Şimdi size şeytanın iki gözüyle bakan bir adam gelecek; yanınıza geldiğinde onunla konuşmayın.’ Çok geçmeden gök gözlü bir adam çıkageldi. Onu görünce aleyhisselâm: ‘Sen ve arkadaşların bana neye dayanarak küfrediyorsunuz?’ buyurdu. Adam: ‘Beni bırak, onları sana getireyim’ dedi; gidip onları çağırdı, onlar da yemin ettiler.” Bunun üzerine ayet indi. Bu hadisi İmam Ahmed, Bezzâr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, ed-Delâil’de Beyhakî, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek İbn Abbâs’tan Hâkim rivayet etmiştir; ancak hadisin sonunda: “Bunun üzerine Allah: { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ } [Mücâdele: 18] ayetini indirdi” denilmektedir.
والتي بعدها، ولعله يؤيد أيضا اعتبار كون الكذب دعواهم أنهم ما شتموا.
ve bundan sonraki ayeti indirdi. Bu rivayet de yalandan muradın küfretmedikleri yönündeki iddiaları olduğu görüşünü teyit edebilir.
وفي البحر رواية نحو ذلك عن السدي ومقاتل، وهو- أنه ﵊ قال لأصحابه: يدخل عليكم رجل قلبه قلب جبار وينظر بعيني شيطان فدخل عبد الله بن نبتل وكان أزرق أسمر خفيف اللحية فقال ﷺ: علام تشتمني أنت وأصحابك فحلف بالله ما فعل فقال له: فعلت فجاء بأصحابه فحلفوا بالله ما سبوه- فنزلت
el-Bahr’da Süddî ve Mukâtil’den buna benzer bir rivayet yer alır: “Resûlullah aleyhisselâm ashabına: ‘Yanınıza kalbi bir zorbanın kalbi olan ve şeytanın iki gözüyle bakan bir adam girecektir’ buyurdu. Derken gök gözlü, esmer ve seyrek sakallı olan Abdullah b. Nebtel girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Sen ve arkadaşların bana neye dayanarak küfrediyorsunuz?’ buyurdu. Adam bunu yapmadığına dair Allah’a yemin etti. Efendimiz: ‘Yaptın’ buyurdu. Bunun üzerine adam arkadaşlarını getirdi; onlar da Allah’a sövmediklerine dair yemin ettiler. Bunun üzerine ayet indi.”
، والله تعالى أعلم بصحته.
Doğrusunu Allah Teâlâ en iyi bilir.
وعبد الله هذا هو الرجل المبهم في الخبر الأول، وهو ابن نبتل بفتح النون وسكون الباء الموحدة وبعدها تاء مثناة من فوق ولام ابن الحارث بن قيس الأنصاري الأوسي ذكره ابن الكلبي والبلاذري في المنافقين، وذكره أبو عبيدة في الصحابة فيحتمل كما قال ابن حجر: إنه اطلع على أنه تاب، وأما قوله في القاموس: عبد الله بن نبيل- كأمير- من المنافقين فيحتمل أنه هو هذا، واختلف في ضبط اسم أبيه ويحتمل أنه غيره أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ بسبب ذلك عَذاباً شَدِيداً نوعا من العذاب متفاقما إِنَّهُمْ ساءَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ ما اعتادوا عمله وتمرنوا عليه اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ الفاجرة التي يحلفون بها عند الحاجة جُنَّةً وقاية وسترة عن المؤاخذة، وقرأ الحسن- إيمانهم- بكسر الهمزة أي إيمانهم الذي أظهروه للنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم وخلص المؤمنين، قال في الإرشاد: والاتخاذ على هذا عبارة عن التستر بالفعل كأنه قيل: تستروا بما أظهروه من الإيمان عن أن تستباح دماؤهم وأموالهم، وعلى قراءة الجمهور عبارة عن إعدادهم لأيمانهم الكاذبة وتهيئتهم لها إلى وقت الحاجة ليحلفوا بها ويخلصوا عن المؤاخذة لا عن استعمالها بالفعل فإن ذلك متأخر عن المؤاخذة المسبوقة بوقوع الجناية، وعن سببها أيضا كما يعرب عنه الفاء في قوله تعالى: فَصَدُّوا أي الناس.
Bu Abdullah, birinci haberde müphem bırakılan adamdır; o, nun harfinin fethası, tek noktalı bâ harfinin sükûnu, ardından iki noktalı tâ ve lâm ile Nebtel b. el-Hâris b. Kays el-Ensârî el-Evsî’dir. İbnü’l-Kelbî ve Belâzürî onu münafıklar arasında; Ebû Ubeyde ise sahabe arasında zikretmiştir. İbn Hacer’in dediği gibi, onun tövbe ettiğine muttali olmuş olması muhtemeldir. Kāmûs’taki: “Emîr vezninde Abdullah b. Nebîl münafıklardandır” ifadesine gelince, onun bu zat olması muhtemeldir. Babasının isminin zaptında ihtilaf edilmiştir; başka bir kimse olması da muhtemeldir. { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ } Bundan ötürü Allah onlar için hazırlamıştır: { عَذاباً شَدِيداً } “şiddetli bir azap”; yani katmerli bir azap türü. { إِنَّهُمْ ساءَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Şüphesiz onların yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Yani yapmayı adet edindikleri ve üzerinde alışkanlık kazandıkları şeyler pek fenadır. { اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ } İhtiyaç anında ettikleri o günahkâr yeminlerini edindiler, { جُنَّةً } “bir kalkan;” yani hesaba çekilmekten koruyan bir örtü ve siper. Hasan el-Basrî hemzenin kesresiyle “îmânehum” şeklinde okumuştur; yani Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e ve ihlaslı müminlere gösterdikleri imanlarını kalkan edindiler. İrşâd’da şöyle denilmiştir: “Bu kıraate göre ittihâz (edinme), fiilen perdelenmekten ibarettir; sanki ‘Kanlarının ve mallarının helal kılınmasından, izhar ettikleri iman ile perde arkasına gizlendiler’ denilmiş gibidir. Cumhurun kıraatine göre ise ittihâz, fiilen kullanmak değil, ihtiyaç anında yemin edip sorgudan kurtulmak üzere yalan yeminlerini hazırlayıp tertip etmeleridir. Zira yeminleri kullanmak, cinayetin vuku bulmasıyla öncelenen hesaba çekilmekten ve onun sebebinden de sonradır; nitekim Allah Teâlâ’nın: { فَصَدُّوا } kavlindeki ‘fâ’ harfi de bunu ifade etmektedir.” Yani insanları alıkoydular.
عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ في خلال أمنهم بتثبيط من لقوا عن الدخول في الإسلام وتضعيف أمر المسلمين عندهم، وقيل: فصدوا المسلمين عن قتلهم فإنه سبيل الله تعالى فيهم، وقيل: (صدوا) لازم، والمراد فأعرضوا عن الإسلام حقيقة وهو كما ترى فَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ وعيد ثان بوصف آخر لعذابهم، وقيل: الأول عذاب القبر وهذا عذاب الآخرة، ويشعر به وصفه بالإهانة المقتضية للظهور فلا تكرار.
{ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan...”; emniyette oldukları esnada, karşılaştıkları kimseleri İslam’a girmekten vazgeçirerek ve onların gözünde müslümanların durumunu zayıf göstererek [insanları alıkoydular]. Şöyle de denilmiştir: Müslümanları kendilerini öldürmekten alıkoydular; zira müslümanların onlar hakkındaki yolu budur. “Saddû” fiilinin lâzım olduğu ve muradın “böylece hakiki manada İslam’dan yüz çevirdiler” demek olduğu da söylenmiştir ki bunun durumu gördüğün gibidir. { فَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” Bu, azaplarının başka bir vasfıyla zikredilen ikinci bir tehdittir. Birincisinin kabir azabı, bunun ise ahiret azabı olduğu da söylenmiştir; nitekim açıkta olmayı iktiza eden “ihâne” (alçaltma) vasfı da bunu hissettirmektedir, dolayısıyla bir tekrar söz konusu değildir.
لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ قد سبق مثله في سورة آل عمران، وسبق الكلام فيه فمن أراده فليرجع إليه يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً تقدم الكلام في نظيره غير بعيد فَيَحْلِفُونَ لَهُ أي لله تعالى يومئذ قائلين: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ في الدنيا أنهم مسلمون مثلكم، والتشبيه بمجرد الحلف لهم في الدنيا وإن اختلف المحلوف عليه بناء على ما قدمنا من سبب النزول وَيَحْسَبُونَ في الآخرة أَنَّهُمْ بتلك الأيمان الفاجرة عَلى شَيْءٍ من جلب منفعة أو دفع مضرة كما كانوا عليه في الدنيا حيث كانوا يدفعون بها عن أرواحهم وأموالهم ويستجرون بها فوائد دنيوية أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ البالغون في الكذب إلى غاية ليس وراءها غاية حيث تجاسروا على الكذب بين يدي علام الغيوب، وزعموا أن أيمانهم الفاجرة تروّج الكذب لديه ﷿ كما تروّجه عند المؤمنين اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ أي غلب على عقولهم بوسوسته وتزيينه حتى اتبعوه فكان مستوليا عليهم، وقال الراغب: الحوذ أن يتبع السائق حاذي البعير أي أدبار فخذيه فيعنف في سوقه يقال: حاذ الإبل يحوذها أي ساقها سوقا عنيفا، وقوله تعالى: اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ أي استاقهم مستوليا عليهم، أو من قولهم: استحوذ العير على الأتان أي استولى على حاذيها أي جانبي ظهرها اه.
{ لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onların malları da çocukları da Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda vermez. Onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır.” Bunun bir benzeri Âl-i İmrân suresinde geçmiş ve orada izahı yapılmıştı; dileyen oraya müracaat etsin. { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً } “Allah onların hepsini dirilteceği gün...” Benzerinin izahı az önce geçmişti. { فَيَحْلِفُونَ لَهُ } “O'na yemin edeceklerdir;” yani o gün Allah Teâlâ’ya şöyle diyerek yemin ederler: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } [En'âm: 23] “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlardan değildik!” { كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ } “...tıpkı size yemin ettikleri gibi;” yani dünyada sizin gibi müslüman olduklarına yemin ettikleri gibi. Nüzul sebebi hakkında daha önce zikrettiğimiz hususlara binaen, üzerine yemin edilen şey farklı olsa da teşbih sadece dünyada onlara yemin etmiş olmaları açısındandır. { وَيَحْسَبُونَ } “ve sanırlar ki...” ahirette, { أَنَّهُمْ } bu günahkâr yeminleri sebebiyle, { عَلى شَيْءٍ } “bir şey üzerindedirler;” yani bir menfaati elde etme veya bir zararı defetme hususunda bir dayanakları olduğunu sanırlar; tıpkı dünyada canlarını ve mallarını bunlarla savundukları ve dünyevî menfaatler devşirdikleri gibi. { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ } “İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir!” Yani gaybı hakkıyla bilenin huzurunda bile yalan söylemeye cüret etmeleri ve günahkâr yeminlerinin müminler katında yalanı geçerli kıldığı gibi Allah Azze ve Celle katında da geçerli kılacağını zannetmeleri sebebiyle yalan konusunda varılabilecek en son noktaya ulaşmış kimselerdir. { اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan onları istila etmiştir;” yani vesvesesi ve süslemesiyle akıllarına galip gelmiş, nihayet onlar da ona tâbi olmuşlar ve şeytan onların üzerinde hâkimiyet kurmuştur. Râgıb şöyle demiştir: “Havz, sürücünün devenin uyluklarının arkasını takip edip onu sertçe sürmesidir. ‘Hâze’l-ibile yehûzuhâ’ denir ki develeri sertçe sürdü demektir. Allah Teâlâ’nın { اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ } kavli, ‘şeytan onları egemenliği altına alarak sevk etti’ demektir. Ya da bu, ‘istahveze’l-ayru ale’l-etân’ yani erkek merkep dişi merkebin sırtının iki yanına hâkim oldu sözündendir.” [Râgıb’ın sözü] bitti.
وصرح بعض الأجلة أن الحوذ في الأصل السوق والجمع، وفي القاموس تقييد السوق بالسريع ثم أطلق على الاستيلاء، ومثله الأحواذ والأحوذي، وهو كما قال الأصمعي: المشمر في الأمور القاهر لها الذي لا يشذ عنه منها شيء، ومنه قول عائشة في عمر رضي الله تعالى عنهما كان أحوذيا نسيج وحده مأخوذ من ذلك، واستحوذ مما جاء على الأصل في عدم إعلاله على القياس إذ قياسه استحاذ بقلب الواو ألفا كما سمع فيه قليلا، وقرأ به هنا أبو عمرو فجاء مخالفا للقياس- كاستنوق واستصوب- وإن وافق الاستعمال المشهور فيه، ولذا لم يخلّ استعماله بالفصاحة،
Bazı seçkin âlimler, “havz” kelimesinin aslında sürmek ve toplamak olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Kāmûs’ta ise sürmenin süratli olmakla kayıtlandığı, sonra da istila manasında kullanıldığı yer almaktadır. “El-Ahvâz” ve “el-Ahvezî” kelimeleri de böyledir; Asmaî’nin dediği gibi bu, işlere sıvanan, onlara hâkim olan ve elinden hiçbir şey kaçmayan kimse demektir. Âişe’nin -radıyallâhu teâlâ anhümâ- Ömer hakkında: “O, işini bilen, benzeri olmayan bir kimseydi (ahveziyye)” sözü de buradan alınmıştır. “İstahveze” kelimesi, kıyasa göre i‘lâl yapılmayıp aslı üzere gelen kelimelerdendir; zira az da olsa işitildiği üzere vâv harfinin elife dönüştürülmesiyle kıyası “istahâze” şeklindedir. Ebû Amr burada bu şekilde okumuştur; dolayısıyla bu kıraat -“istenvaka” ve “istassvaba” gibi- meşhur kullanıma uygun olmakla birlikte kıyasa muhalif gelmiştir. Bu sebeple onun bu kullanımı fesahate halel getirmemiştir.
وفي استفعل هنا من المبالغة ما ليس في فعل فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ في معنى لم يمكنهم من ذكره ﷿ بما زين لهم من الشهوات فهم لا يذكرونه أصلا لا بقلوبهم ولا بألسنتهم أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر من القبائح حِزْبُ الشَّيْطانِ أي جنوده وأتباعه.
Buradaki istif‘âl babında, fe‘ale babında bulunmayan bir mübalağa vardır. { فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ } “Böylece onlara Allah'ı anmayı unutturmuştur;” yani onlara şehvetleri süslü göstermesi sebebiyle onları Allah Azze ve Celle’yi anamaz hâle getirmiştir; artık onlar ne kalpleriyle ne de dilleriyle O’nu asla anmazlar. Zikredilen çirkin vasıflarla nitelenen bu kimseler, { حِزْبُ الشَّيْطانِ } “şeytanın fırkasıdır;” yani onun orduları ve tâbileridir.
أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ أي الموصوفون بالخسران الذي لا غاية وراءه حيث فوّتوا على أنفسهم النعيم المقيم وأخذوا بدله العذاب الأليم، وفي تصدير الجملة بحرفي التنبيه والتحقيق وإظهار المتضايقين معا في موقع الإضمار بأحد الوجهين، وتوسيط ضمير الفصل من فنون التأكيد ما لا يخفى.
{ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İyi bilin ki şeytanın fırkası, asıl ziyana uğrayanların ta kendileridir!” Yani kalıcı nimetleri elden kaçırıp karşılığında elem verici azabı aldıkları için sonu olmayan bir hüsranla nitelenen kimselerdir. Cümlenin tenbih ve tahkik harfleriyle başlatılmasında, iki vecihten biri üzere zamir makamında birbiriyle irtibatlı iki unsurun açık isimle zikredilmesinde ve fasıl zamirinin araya sokulmasında tekit sanatlarından gizli kalmayacak incelikler vardır.
إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ استئناف مسوق لتعليل ما قبله من خسران حزب الشيطان عبر عنهم بالموصول ذما لهم بما في حيز الصلة وإشعارا بعلة الحكم أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر فِي الْأَذَلِّينَ أي في جملة من هو أذل خلق الله ﷿ من الأولين والآخرين معدودون في عدادهم لأن ذلة أحد المتخاصمين على مقدار عزة الآخر وحيث كانت عزة الله ﷿ غير متناهية كانت ذلة من حادّه كذلك كَتَبَ اللَّهُ استئناف وارد لتعليل كونهم في الأذلين أي أثبت في اللوح المحفوظ أو قضى وحكم، وعن قتادة قال: وأيا ما كان فهو جار مجرى القسم فلذا قال سبحانه: لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي أي بالحجة والسيف وما يجري مجراه أو بأحدهما، ويكفي في الغلبة بما عدا الحجة تحققها للرسل ﵈ في أزمنتهم غالبا فقد أهلك سبحانه الكثير من أعدائهم بأنواع العذاب كقوم نوح وقوم صالح وقوم لوط وغيرهم، والحرب بين نبينا صلّى الله تعالى عليه وسلم وبين المشركين وإن كان سجالا إلا أن العاقبة كانت له ﵊ وكذا لأتباعهم بعدهم لكن إذا كان جهادهم لأعداء الدين على نحو جهاد الرسل لهم بأن يكون خالصا لله ﷿ لا لطلب ملك وسلطنة وأغراض دنيوية فلا تكاد تجد مجاهدا كذلك إلا منصورا غالبا، وخص بعضهم الغلبة بالحجة لا طرادها وهو خلاف الظاهر، ويبعده سبب النزول، فعن مقاتل لما فتح الله تعالى مكة للمؤمنين والطائف وخيبر وما حولها قالوا: نرجو أن يظهرنا الله تعالى على فارس والروم فقال عبد الله بن أبيّ: أتظنون الروم وفارس كبعض القرى التي غلبتم عليها، والله إنهم لأكثر عددا وأشد بطشا من أن تظنوا فيهم ذلك فنزلت كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ على نصر رسله عَزِيزٌ لا يغلب على مراده ﷿.
{ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Şüphesiz Allah'a ve Resûlüne karşı gelenler...” [ifadesi], kendisinden önce geçen şeytan fırkasının hüsranını illetlendirmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Sıla cümlesindeki vasıfla onları yermek ve hükmün illetini hissettirmek amacıyla kendilerinden ism-i mevsul ile bahsedilmiştir. Zikredilen vasıflarla nitelenen bu kimseler, { أُولئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ } “...işte onlar en alçaklar arasındadırlar.” Yani öncekilerden ve sonrakilerden Allah Azze ve Celle’nin mahlûkatının en zelil olanları arasında yer alıp onların zümresine sayılmışlardır. Çünkü çekişen iki taraftan birinin zilleti diğerinin izzeti nispetindedir; Allah Azze ve Celle’nin izzeti sonsuz olduğuna göre, O’na düşmanlık edenin zilleti de aynı şekildedir. { كَتَبَ اللَّهُ } “Allah yazmıştır;” onların en zeliller arasında bulunmasının illetini açıklamak üzere gelen bir istînâftır; yani Levh-i Mahfuz’da tespit etmiş veya takdir edip hükme bağlamıştır. Katâde’den de böyle rivayet edilmiştir. Her iki durumda da bu ifade yemin makamındadır; bu sebepledir ki Sübhânehu: { لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Andolsun ki ben ve elçilerim galip geleceğiz!” buyurmuştur; yani delille, kılıçla ve bu kabilden olan şeylerle veya ikisinden biriyle [galip geleceğiz]. Hüccet dışındaki hususlarda galibiyet için, resullerin aleyhimüsselâm kendi dönemlerinde çoğunlukla bunun gerçekleşmiş olması yeterlidir; nitekim Sübhânehu, Nûh’un kavmi, Sâlih’in kavmi, Lût’un kavmi ve diğerleri gibi düşmanlarından pek çoğunu çeşitli azaplarla helak etmiştir. Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile müşrikler arasındaki savaşlar nöbetleşe olsa da akıbet onun aleyhisselâm lehine olmuştur; aynı şekilde onlardan sonra gelen tâbileri için de -din düşmanlarına karşı cihadları resullerin cihadı gibi salt mülk, saltanat ve dünyevî gayeler için değil de sırf Allah Azze ve Celle rızası için olduğu takdirde- durum böyledir; böyle bir mücahidi mutlaka mansûr ve galip bulursun. Bazıları galibiyeti delil ile sınırlandırmışlardır; ancak bu zahire aykırıdır ve nüzul sebebi de bunu uzak kılmaktadır. Mukâtil’den rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ müminlere Mekke’yi, Tâif’i, Hayber’i ve etrafını fethettirince onlar: “Allah Teâlâ’nın bizi Fars ve Rum’a da galip kılacağını ümit ediyoruz” dediler. Bunun üzerine Abdullah b. Übey: “Rum ve Fars’ı galip geldiğiniz şu köyler gibi mi sanıyorsunuz? Vallahi onlar hakkında böyle zanda bulunamayacağınız kadar sayıca çok ve güç bakımından pek çetindirler” dedi. Bunun üzerine { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } ayeti indi. { إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ } “Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir;” yani resullerine yardım etmeye kadirdir, { عَزِيزٌ } “mutlak güç sahibidir;” murat ettiği hususta O’na azze ve celle asla galip gelinemez.
وقرأ نافع وابن عامر «ورسلي» بفتح الياء لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ خطاب للنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم أو لكل أحد يصلح له، وتَجِدُ إما متعد إلى اثنين فقوله تعالى: يُوادُّونَ إلخ مفعوله الثاني، وإما متعد إلى واحد فهو حال من مفعوله لتخصصه بالصفة، وقيل: صفة أخرى له أي قوما جامعين بين الإيمان بالله تعالى واليوم الآخر وبين موادّة أعداء الله تعالى ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم وليس بذاك، والكلام على ما في الكشاف من باب التخييل خيل أن من الممتنع المحال أن تجد قوما مؤمنين يوادّون المشركين. والغرض منه أنه لا ينبغي أن يكون ذلك وحقه أن يمتنع ولا يوجد بحال مبالغة في النهي عنه والزجر عن ملابسته والتصلب في مجانبة أعداء الله تعالى، وحاصل هذا على ما في الكشف أنه من فرض غير الواقع واقعا محسوسا حيث نفى الوجدان على الصفة وأريد نفي انبغاء الوجدان على تلك الصفة فجعل الواقع نفي الوجدان، وإنما الواقع نفي الانبغاء فخيل أنه هو فالتصوير في
Nâfi‘ ve İbn Âmir, «ورسلي» kelimesini yâ harfinin fethasıyla («وَ رُسُلِيَ») okumuşlardır. { لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve âhiret gününe iman eden hiçbir topluluğun, Allah'a ve Resûlüne karşı gelen kimselerle sevgi bağı kurduğunu göremezsin / bulamazsın.” [ifadesi], Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e veya [hitaba] muhatap olmaya elverişli herkese yönelik bir hitaptır. { تَجِدُ } [fiili] ya iki mef‘ûle müteaddîdir (geçişlidir); bu takdirde Yüce Allah'ın { يُوادُّونَ } vb. ifadesi onun ikinci mef‘ûlü olur, ya da tek mef‘ûle müteaddîdir; bu takdirde ise sıfatla tahsis edildiği için mef‘ûlünün hâli olur. Şöyle de denilmiştir: Onun için ikinci bir sıfattır; yani Allah Teâlâ'ya ve âhiret gününe iman etmekle Allah Teâlâ'nın ve Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in düşmanlarını sevmeyi kendisinde toplayan bir topluluk [demektir]; ancak bu [görüş] pek yerinde değildir. el-Keşşâf'ta [belirtildiğine] göre bu söz tahyîl (tahayyül ettirme) kabîlindendir; mümin bir topluluğun müşrikleri sevmesinin imkânsız ve muhal olduğu tahayyül ettirilmiştir. Bundan maksat, böyle bir durumun asla olmaması gerektiği, onun hakkının imkânsız kılınıp hiçbir şekilde bulunmaması lüzumudur; bu da bundan nehyetme, ona bulaşmaktan sakındırma ve Allah Teâlâ'nın düşmanlarından uzak durma hususunda sebat göstermede mübalağa içindir. el-Keşf'te [belirtildiğine] göre bunun özeti şudur: Bu durum, vaki olmayanın somut bir vakıa gibi farz edilmesi kabilindendir. Zira bu vasıf üzere bulunma hâli nefyedilmiş, fakat aslında bu vasıf üzere bulunmanın uygunluğu nefyedilmek istenmiştir. Böylece vaki olan şey bulunmanın nefyedilmesi kılınmıştır; oysa gerçekte vaki olan yalnızca uygunluğun nefyidir. Dolayısıyla bizzat oymuş gibi tahayyül ettirilmiştir. Tasvir...
جعل ما لا يمتنع ممتنعا، وقيل: المراد لا تجد قوما كاملي الإيمان على هذه الحال، فالنفي باق على حقيقته، والمراد بموادة المحادّين موالاتهم ومظاهرتهم، والمضارع قيل: لحكاية الحال الماضية، ومَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ظاهر في الكافر وبعض الآثار ظاهر في شموله للفاسق، والاخبار مصرحة بالنهي عن موالاة الفاسقين كالمشركين بل قال سفيان: يرون أن الآية المذكورة نزلت فيمن يخالط السلطان،
imkânsız olmayanı imkânsız kılmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Murad, imanı kâmil olan bir topluluğu bu hâl üzere bulamayacağındır; dolayısıyla nefy kendi hakikati üzere bakidir. Muhâdde (karşı gelenler) edenlerin sevilmesinden murad, onları dost edinmek ve onlara arka çıkmaktır. Muzâri fiilin geçmişteki hâli hikâye etmek için olduğu söylenmiştir. { مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ifadesi zahiren kâfiri ifade eder; bazı rivayetler ise bunun fâsıkı da kapsadığı hususunda açıktır. Hadisler, fâsıkların da tıpkı müşrikler gibi dost edinilmesinin yasaklandığını açıkça belirtmektedir; hatta Süfyân: “Zikredilen bu ayetin sultan ile düşüp kalkan kimseler hakkında indiğini kabul ederler” demiştir.