وفي حديث طويل أخرجه الطبراني والحاكم والترمذي عن واثلة بن الأسقع مرفوعا «يقول الله ﵎: وعزتي لا ينال رحمتي من لم يوال أوليائي ويعاد أعدائي» .
Taberânî, Hâkim ve Tirmizî’nin Vâsile b. el-Eskâ‘dan merfû‘ olarak rivayet ettikleri uzun bir hadiste [şöyle buyrulmuştur]: “Allah tebâreke ve teâlâ şöyle buyurur: İzzetime yemin olsun ki, dostlarımı dost edinmeyen ve düşmanlarıma düşmanlık etmeyen kimse rahmetime eremez.”
وأخرج أحمد وغيره عن البراء بن عازب مرفوعا، أوثق الإيمان الحب في الله والبغض في الله.
Ahmed ve başkaları Berâ b. Âzib’den merfû‘ olarak rivayet etmiştir: “İmanın en sağlam bağı, Allah için sevmek ve Allah için buğzetmektir.”
وأخرج الديلمي من طريق الحسن عن معاذ قال: قال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «اللهم لا تجعل لفاجر- وفي رواية- ولا لفاسق علي يدا ولا نعمة فيودّه قلبي فإني وجدت فيما أوحيت إلي لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ»
Deylemî, Hasen tarikiyle Muâz’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah’ım! Kalbimin onu sevmesine yol açacak şekilde hiçbir fâcirin -bir rivayette- hiçbir fâsıkın benim üzerimde bir iyiliği ve nimeti bulunmasını nasip etme! Zira bana vahyettiğin şeyler arasında { لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun, Allah'a ve Resûlüne karşı gelenlerle dostluk ettiğini göremezsin” [ayetini] buldum.”
وحكى الكواشي عن سهل أنه قال: من صحح إيمانه وأخلص توحيده فإنه لا يأنس إلى مبتدع ولا يجالسه ولا يؤاكله ولا يشاربه ولا يصاحبه ويظهر له من نفسه العداوة والبغضاء، ومن داهن مبتدعا سلبه الله تعالى حلاوة السنن، ومن تحبب إلى مبتدع يطلب عز الدنيا أو عرضا منها أذله الله تعالى بذلك العز وأفقره بذلك الغنى ومن ضحك إلى مبتدع نزع الله تعالى نور الإيمان من قلبه، ومن لم يصدق فليجرب انتهى.
Kevâşî, Sehl’den onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Her kim imanını sıhhatli kılar ve tevhidinde ihlaslı olursa, bidat ehline ısınmaz, onunla oturup kalkmaz, onunla birlikte yiyip içmez, onunla arkadaşlık etmez ve ona karşı içindeki düşmanlığı ve nefreti açıkça gösterir. Kim bir bidatçıya dalkavukluk/müdahene ederse, Allah Teâlâ ondan sünnetlerin tatlılığını çekip alır. Kim dünya izzetini veya dünyalıktan bir metaı talep ederek bir bidatçıya sevgi gösterirse, Allah Teâlâ onu o izzetle zelil eder ve o zenginlikle fakir düşürür. Kim bir bidatçıya güler yüz gösterirse, Allah Teâlâ onun kalbinden iman nurunu söküp alır. İnanmayan tecrübe etsin.” [Kevâşî’nin sözü] bitti.
ومن العجيب أن بعض المنتسبين إلى المتصوفة- وليس منهم ولا قلامة ظفر- يوالي الظلمة بل من لا علاقة له بالدين منهم وينصرهم بالباطل ويظهر من محبتهم ما يضيق عن شرحه صدر القرطاس، وإذا تليت عليه آيات الله تعالى وأحاديث رسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم الزاجرة عن مثل ذلك يقول: سأعالج قلبي بقراءة نحو ورقتين من كتاب المثنوي الشريف لمولانا جلال الدين القونوي قدس سره وأذهب ظلمته- إن كانت- بما يحصل لي من الأنوار حال قراءته، وهذا لعمري هو الضلال البعيد، وينبغي للمؤمنين اجتناب مثل هؤلاء وَلَوْ كانُوا أي من حادّ الله تعالى ورسوله ﵊، والجمع باعتبار معنى من كما أن الإفراد فيما قبل باعتبار لفظها آباءَهُمْ أي الموادين أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ فإن قضية الإيمان بالله تعالى واليوم الآخر الذي يحشر المرء فيه مع من أحب أن يهجروا الجميع بالمرة، وليس المراد بمن ذكر خصوصهم وإنما المراد الأقارب مطلقا، وقدم الآباء لأنه يجب على أبنائهم طاعتهم ومصاحبتهم في الدنيا بالمعروف، وثنى بالأبناء لأنهم أعلق بهم لكونهم أكبادهم، وثلث بالأخوان لأنهم الناصرون لهم:
Şaşılacak şeydir ki tasavvufa intisap edenlerden bazıları -ki bir tırnak ucu kadar bile onlardan değildir- zâlimleri, hatta dinle hiçbir alakası olmayanları dost edinir, onlara batıl üzere yardım eder ve onlara kâğıt sayfalarının açıklamakta dar geleceği derecede sevgi gösterir. Kendisine Allah Teâlâ’nın ayetleri ve Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in böylesi durumlardan sakındıran hadisleri okunduğunda ise şöyle der: “Ben Mevlânâ Celâleddîn-i Konevî’nin -kuddise sirruh- Mesnevî-i Şerîf kitabından yaklaşık iki varak okuyarak kalbimi tedavi edeceğim ve onu okurken bende hasıl olan nurlarla -varsa- onun karanlığını gidereceğim.” Ömrüme yemin olsun ki bu, apaçık bir sapıklıktır. Müminlerin böyle kimselerden sakınması gerekir. { وَلَوْ كانُوا } yani Allah Teâlâ’ya ve Resûlüne aleyhisselâm karşı gelenler [olsalar bile]; buradaki çoğul lafız “men” kelimesinin manası itibariyledir; nitekim önceki teklik de onun lafzı itibariyledir; { آباءَهُمْ } yani sevgi besleyenlerin [babaları], { أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ } “isterse onlar babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları olsunlar”. Zira kişinin sevdiğiyle beraber haşrolunacağı Allah Teâlâ’ya ve ahiret gününe imanın gereği, hepsini tamamen terk etmeleridir. Zikredilen kimselerden murad onların bizzat kendileri değil, mutlak anlamda akrabalardır. Babalar önce zikredilmiştir; çünkü evlatların onlara itaat etmesi ve dünyada onlara iyilikle refakat etmesi vaciptir. Oğullar ikinci sırada zikredilmiştir; çünkü ciğerpareleri olmaları hasebiyle onlara daha çok bağlıdırlar. Kardeşler üçüncü sırada zikredilmiştir; çünkü onlar kendilerine yardımcı olan kimselerdir:
أخاك أخاك إن من لا أخا له ... كساع إلى الهيجا بغير سلاح
“Kardeşine sahip çık, kardeşine! Zira kardeşi olmayanın durumu, / Savaşa silahsız koşan kimse gibidir.”
وختم بالعشيرة لأن الاعتماد عليهم والتناصر بهم بعد الإخوان غالبا:
Aşiret (akraba topluluğu) ile bitirilmiştir; çünkü kardeşlerden sonra dayanma ve yardımlaşma çoğunlukla onlar vasıtasıyla gerçekleşir:
لو كنت من مازن لم تستبح إبلي ... بنو اللقيطة من ذهل بن شيبانا
“Eğer Mâzin kabilesinden olsaydım, / Şeybân b. Zuhl’den o gayrimeşru kadının oğulları develerimi yağmalamazdı.”
إذا لقام بنصري معشر خشن ... عند الحفيظة إن ذو لوثة لانا
“O takdirde, ahmak kimse gevşediğinde / Öfke anında bana yardım için sert/çetin bir topluluk ayağa kalkardı.”
لا يسألون أخاهم حين يندبهم ... في النائبات على ما قال برهانا
“Onlar, başa gelen felaketlerde kardeşleri kendilerini çağırdığı vakit, / Söylediği söze dair ondan delil istemezler.”
وقرأ أبو رجاء «وعشائرهم» بالجمع أُولئِكَ إشارة إلى الذين لا يوادّونهم وإن كانوا أقرب الناس إليهم وأمسهم رحما بهم وما فيه من معنى البعد لرفعة درجتهم في الفضل، وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ أي أثبته الله تعالى فيها ولما كان الشيء يراد أولا ثم يقال ثم يكتب عبر عن المبدأ
Ebû Recâ çoğul olarak “ve aşâirihim” şeklinde okumuştur. { أُولئِكَ } insanların kendilerine en yakını ve en sıkı akrabaları olsalar bile onlara sevgi beslemeyenlere bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, faziletteki derecelerinin yüceliği içindir. Bu mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ’nın { كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } “İşte onların kalplerine imanı yazmış...” kavlidir; yani Allah Teâlâ imanı onların kalplerine perçinleyip sabitlemiştir. Bir şey önce irade edilip, sonra söylenip, ardından yazıldığı için, başlangıç aşaması (mebde)
بالمنتهى للتأكيد والمبالغة، وفيه دليل على خروج العمل من مفهوم- الإيمان- فإن جزء الثابت في القلب ثابت فيه قطعا، ولا شيء من أعمال الجوارح يثبت فيه.
tekit ve mübalağa amacıyla sonuç aşaması (müntehâ) ile ifade edilmiştir. Bunda, amelin “iman” kavramının kapsamı dışında kaldığına bir delil vardır; zira kalpte sabit olan şeyin bir cüzü kesinlikle kalpte sabittir; uzuvların amellerinden hiçbir şey ise kalpte sabit olmaz.
وقرأ أبو حيوة والمفضل عن عاصم «كتب» مبنيا للمفعول «الإيمان» بالرفع على النيابة عن الفاعل.
Ebû Hayve ile Âsım’dan rivayetle Mufaddal, { كُتِبَ } kelimesini meçhul fiil, “el-îmânü” kelimesini de nâib-i fâil olarak merfû okumuşlardır.
وَأَيَّدَهُمْ أي قواهم بِرُوحٍ مِنْهُ أي من عنده ﷿ على أن من ابتدائية، والمراد بالروح نور القلب وهو نور يقذفه الله تعالى في قلب من يشاء من عباده تحصل به الطمأنينة والعروج على معارج التحقيق، وتسميته روحا مجاز مرسل لأنه سبب للحياة الطيبة الأبدية، وجوز كونه استعارة، وقول بعض الأجلة: إن نور القلب ما سماه الأطباء روحا وهو الشعاع اللطيف المتكون من القلب- وبه الإدراك- فالروح على حقيقته ليس بشيء كما لا يخفى، أو المراد به القرآن على الاحتمالين السابقين، واختيرت الاستعارة أو جبريل ﵇ وذلك يوم بدر، وإطلاق الروح عليه شائع أقوال.
{ وَأَيَّدَهُمْ } yani onları güçlendirmiştir; { بِرُوحٍ مِنْهُ } “ve katından bir ruh ile” yani { مِنْ } edatının ibtidâiyye (başlangıç) olması üzere O’nun azze ve celle katından [bir ruh ile]. Rûhtan murad kalbin nurudur; bu, Allah Teâlâ’nın dilediği kullarının kalbine attığı, kendisiyle huzurun ve tahkik derecelerine yükselmenin hasıl olduğu bir nurdur. Bunun ruh olarak isimlendirilmesi mecâz-ı mürseldir; çünkü ebedî ve güzel bir hayatın sebebidir. İstiare olması da caiz görülmüştür. Bazı ileri gelen âlimlerin, “Kalbin nuru, tabiplerin ruh diye isimlendirdiği şeydir; o da kalpten meydana gelen lâtif bir şua olup idrak onunla gerçekleşir; dolayısıyla ruh hakikati üzeredir” şeklindeki sözü ise gizli olmadığı üzere bir şey ifade etmez. Yahut zikredilen iki ihtimale göre bundan murad Kur’an’dır ve istiare tercih edilmiştir. Yahut Bedir günü [yardım eden] Cebrail aleyhisselâm’dır ki ona ruh denilmesi yaygındır; bunlar [farklı] görüşlerdir.
وقيل: ضمير مِنْهُ للإيمان، والمراد بالروح الإيمان أيضا، والكلام على التجريد البديعي- فمن- بيانية أو ابتدائية على الخلاف فيها، وإطلاق الروح على الإيمان على ما مر وقوله تعالى: وَيُدْخِلُهُمْ إلخ بيان لآثار رحمته تعالى الأخروية إثر بيان ألطافه سبحانه الدنيوية أي ويدخلهم في الآخرة.
Şöyle de denilmiştir: { مِنْهُ } ifadesindeki zamir imana racidir; ruhtan murad da yine imandır ve kelam bedîî tecrîd kabilindendir. { مِنْ } edatı ise aradaki ihtilafa göre beyâniyye veya ibtidâiyyedir. İmana ruh denilmesi de daha önce geçtiği üzeredir. Allah Teâlâ’nın { وَيُدْخِلُهُمْ } ilâ âhir kavli, O Subhânehu’nun dünyevi lütuflarının beyanının ardından Teâlâ’nın uhrevi rahmet eserlerinin beyanıdır; yani onları ahirette girdirecektir;
جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أبد الآبدين، وقوله تعالى: ﵃ استئناف جار مجرى التعليل لما أفاض سبحانه عليهم من آثار رحمته ﷿ العاجلة والآجلة، وقوله تعالى وَرَضُوا عَنْهُ بيان لابتهاجهم بما أوتوه عاجلا وآجلا، وقوله تعالى: أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ تشريف لهم ببيان اختصاصهم به تعالى وقوله سبحانه: أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ بيان لاختصاصهم بسعادة الدارين والكلام في تحلية الجملة- بإلا. وإن- على ما مر في أمثالها، والآية قيل: نزلت في أبي بكر رضي الله تعالى عنه.
{ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها } “altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere” [girdirecektir]. Allah Teâlâ’nın { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Allah onlardan razı olmuştur...” kavli, O Subhânehu’nun onlara dünyada ve ahirette bahşettiği azze ve celle rahmet eserleri için bir gerekçe mesabesindeki istînâfiyye cümlesidir. Allah Teâlâ’nın { وَرَضُوا عَنْهُ } “onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kavli, kendilerine dünyada ve ahirette verilen şeylerden dolayı duydukları sevinç ve memnuniyetin beyanıdır. Allah Teâlâ’nın { أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ } “İşte onlar Allah'ın tarafında olanlardır (hizbullah)” kavli, Allah Teâlâ’ya olan özel aidiyetlerinin beyanıyla kendilerine bir şereflendirmedir. O Subhânehu’nun { أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İyi bilin ki, kurtuluşa erecek olanlar ancak Allah'ın tarafında olanlardır” kavli ise onların her iki cihanın saadetine mahsus olduklarının beyanıdır. Cümlenin { أَلا } ve { إِنَّ } ile süslenmesine dair açıklama benzerlerinde geçtiği üzeredir. Ayetin Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh hakkında indiği söylenmiştir.
أخرج ابن المنذر عن ابن جريج قال: حدثت أن أبا قحافة سب النبي ﷺ فصكه أبو بكر صكة فسقط فذكر ذلك للنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فقال: أفعلت يا أبا بكر؟ قال: نعم، قال: لا تعد، قال: والله لو كان السيف قريبا مني لضربته- وفي رواية- لقتلته فنزلت لا تَجِدُ قَوْماً الآيات.
İbnü’l-Münzir İbn Cüreyc’den nakletmiştir: Bana anlatıldığına göre Ebû Kuhâfe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e sövdü; bunun üzerine Ebû Bekir ona öyle bir tokat vurdu ki yere düştü. Bu durum Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e anlatılınca: “Bunu yaptın mı ey Ebû Bekir?” buyurdu. Ebû Bekir: “Evet” dedi. [Resûlullah]: “Bir daha yapma” buyurdu. Ebû Bekir: “Allah’a yemin olsun ki eğer kılıç bana yakın olsaydı ona vururdum -bir rivayette- onu öldürürdüm” dedi. Bunun üzerine { لا تَجِدُ قَوْماً } ayetleri indi.
وقيل: في أبي عبيدة بن عبد الله بن الجراح، أخرج ابن أبي حاتم والطبراني وأبو نعيم في الحلية والبيهقي في سننه عن ابن عباس عن عبد الله بن شوذب قال: جعل والد أبي عبيدة يتصدى له يوم بدر وجعل أبو عبيدة يحيد عنه فلما أكثر قصده أبو عبيدة فقتله فنزلت لا تَجِدُ إلخ، وفي الكشاف أن أبا عبيدة قتل أباه عبد الله بن الجراح يوم أحد، وقال الواقدي في قصة قتله إياه: كذلك يقول أهل الشام، وقد سألت رجالا من بني فهر فقالوا: توفي أبوه قبل الإسلام أي في الجاهلية قبل ظهور الإسلام انتهى.
[Ayetin] Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. el-Cerrâh hakkında [indiği de] söylenmiştir. İbn Ebî Hâtim, Taberânî, el-Hilye’de Ebû Nuaym ve Sünen’inde Beyhakî, İbn Abbâs’tan ve o da Abdullah b. Şevzeb’den şöyle rivayet etmiştir: Bedir günü Ebû Ubeyde’nin babası onun karşısına çıkmaya başladı, Ebû Ubeyde ise ondan kaçınıyordu. Babası bunu artırınca Ebû Ubeyde ona yönelip onu öldürdü; bunun üzerine { لا تَجِدُ } ilâ âhir [ayeti] indi. el-Keşşâf’ta Ebû Ubeyde’nin babası Abdullah b. el-Cerrâh’ı Uhud günü öldürdüğü belirtilir. Vâkıdî ise onu öldürmesi kıssasında şöyle demiştir: “Şam ehli böyle der. Ancak ben Fihroğulları’ndan bazı adamlara sordum, onlar: ‘Babası İslam’dan önce, yani İslam’ın zuhurundan önce cahiliye devrinde vefat etti’ dediler.” [Sözü] bitti.
والحق أنه قتله في بدر، أخرج البخاري ومسلم عن أنس قال: كان- أي أبو عبيدة- قتل أباه وهو من جملة أسارى بدر بيده لما سمع منه في رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم ما يكره ونهاه فلم ينته، وقيل: نزلت فيه حيث قتل أباه.
Doğrusu onu Bedir’de öldürdüğüdür. Buhârî ve Müslim Enes’ten rivayet etmiştir: O -yani Ebû Ubeyde- Bedir esirleri arasında yer alan babasını, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hakkında hoşlanmadığı şeyler duyup onu nehyettiği ve o da vazgeçmediği vakit kendi eliyle öldürmüştü. Babasını öldürdüğü için ayetin onun hakkında indiği söylenmiştir.
وفي أبي بكر دعا ابنه يوم بدر إلى البراز، وقال لرسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: دعني أكون في الرعلة الأولى- وهي القطعة من الخيل- قال: «متعنا بنفسك يا أبا بكر ما تعلم أنك عندي بمنزلة سمعي وبصري»
Ve [ayetin] Bedir günü oğlunu teke tek dövüşe (mübâreze) çağıran ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e: “Beni süvari birliğinin ilk safında (ra‘le) bırak” diyen Ebû Bekir hakkında [indiği de söylenmiştir]. [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: “Kendini bize bağışla ey Ebû Bekir! Bilmez misin ki sen benim nezdimde kulağım ve gözüm mesabesindesin?”
وفي معصب بن عمير قتل أخاه عبيد بن عمير يوم أحد وفي عمر قتل خاله العاص بن هشام يوم بدر. وفي علي كرم الله تعالى وجهه وحمزة وعبيدة بن الحارث قتلوا عتبة وشيبة ابني ربيعة والوليد بن عتبة يوم بدر.
[Ayetin] Uhud günü kardeşi Ubeyd b. Umeyr’i öldüren Mus‘ab b. Umeyr hakkında; Bedir günü dayısı Âs b. Hişâm’ı öldüren Ömer hakkında; Bedir günü Rebîa’nın iki oğlu Utbe ve Şeybe ile Velîd b. Utbe’yi öldüren Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Hamza ve Ubeyde b. el-Hâris hakkında [indiği de söylenmiştir].
وتفصيل ذلك ما
Bunun tafsilatı,
رواه أبو داود عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: لما كان يوم بدر تقدم عتبة ابن ربيعة ومعه
Ebû Dâvûd’un Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’den rivayet ettiği şu haberdir: [Ali] demiştir ki: Bedir günü olunca Utbe b. Rebîa, beraberinde
ابنه وأخوه فنادى من يبارز- إلى قوله- فقال رسول الله ﷺ: «قم يا حمزة قم يا علي قم يا عبيدة بن الحارث»
oğlu ve kardeşi olduğu hâlde öne çıkıp: “Er meydanına kim çıkar?” diye seslendi -sözün devamına kadar- Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kalk ey Hamza! Kalk ey Ali! Kalk ey Ubeyde b. el-Hâris!” buyurdu.
فأقبل حمزة إلى عتبة وأقبلت إلى شيبة واختلفت بين عبيدة والوليد ضربتان فأثخن كل منهما صاحبه ثم ملنا على الوليد فقتلناه واحتملنا عبيدة.
Hamza Utbe’ye, ben de Şeybe’ye yöneldim. Ubeyde ile Velîd arasında ise iki kılıç darbesi karşılıklı indi ve her ikisi de arkadaşını ağır yaraladı. Sonra biz Velîd’in üzerine çullanıp onu öldürdük ve Ubeyde’yi taşıyıp getirdik.
هذا ورتب بعض المفسرين وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ على قصة أبي عبيدة وأبي بكر ومعصب وعلي كرم الله تعالى وجهه ومن معه، وقيل: إن قوله تعالى: لا تَجِدُ قَوْماً إلخ نزل في حاطب ابن أبي بلتعة، والظاهر على ما قيل: إنه متصل بالآي التي في المنافقين الموالين لليهود، وأيا ما كان فحكم الآيات عام وإن نزلت في أناس مخصوصين كما لا يخفى، والله تعالى أعلم.
Bazı müfessirler { وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ } “isterse onlar babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları olsunlar” [ifadesini] Ebû Ubeyde, Ebû Bekir, Mus‘ab, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve beraberindekilerin kıssasına göre tertip etmişlerdir. Allah Teâlâ’nın { لا تَجِدُ قَوْماً } ilâ âhir kavlinin Hâtıb b. Ebî Beltea hakkında indiği de söylenmiştir. Söylendiğine göre zahir olan, bunun Yahudileri dost edinen münafıklar hakkındaki ayetlerle bağlantılı olduğudur. Her ne olursa olsun, gizli olmadığı üzere ayetlerin hükmü, belirli kimseler hakkında inmiş olsa bile umumidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.