في الحديث الذي أخرجه ابن أبي شيبة والنحاس عن قيس بن الحارث الأسدي أنه قال: أسلمت وكان تحتي ثمان نسوة فأخبرت النبي ﷺ فقال: «اختر منهنّ أربعا وخل سائرهنّ ففعلت»
İbn Ebî Şeybe ve en-Nehhâs'ın Kays b. el-Hâris el-Esedî'den rivayet ettikleri hadiste de [durum böyledir]. O şöyle demiştir: Müslüman oldum ve nikâhım altında sekiz kadın vardı; durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım. O da: «Onlardan dördünü seç ve geri kalanlarını bırak» buyurdu, ben de öyle yaptım.
فإن ذلك يدل دلالة لا مرية فيها أن المقصود إبقاء أي أربع لا أربع معينات، فالاحتمال الذي ذكره الإمام قاعد لا قائم، ولو اعتبر مثله- قادحا في الدليل- لم يبق دليل على وجه الأرض، نعم الحديث مشكل على ما ذهب اليه الإمام الأعظم على ما نقل ابن هبيرة فيمن أسلم وتحته أكثر من أربع نسوة من أنه إن كان العقد وقع عليهن في حالة واحدة فهو باطل وإن كان في عقود صح النكاح في الأربع الأوائل فإنه حينئذ لا اختيار، وخالفه في ذلك الأئمة الثلاثة وهو بحث آخر لسنا بصدده.
Bu durum, kastedilenin belirli dört kadın değil, herhangi dört kadını tutmak olduğuna şüpheye yer bırakmayacak bir delaletle delalet eder. Dolayısıyla İmam [Râzî]'nin zikrettiği ihtimal, ayakta duracak (sağlam) değil, oturmuş (zayıf) bir ihtimaldir. Eğer bunun gibisi delile zarar verici sayılsaydı yeryüzünde hiçbir delil kalmazdı. Evet, bu hadis, İbn Hübeyre'nin İmam-ı Âzam'dan naklettiği; 'Dörtten fazla kadın nikâhı altındayken Müslüman olan kimse hakkında, eğer bu kadınların akdi tek bir durumda gerçekleşmişse hepsi batıldır; şayet peş peşe akitlerle olmuşsa nikâh ilk dört kadında sahihtir ve bu durumda seçim hakkı yoktur' şeklindeki görüşüne göre müşküldür. Diğer üç imam bu hususta ona muhalefet etmiştir ki bu, şu an ele almadığımız başka bir konudur.
وأقوى الأمرين المعتمد عليهما في الحصر الإجماع فإنه قد وقع وانقضى عصر المجمعين قبل ظهور المخالف ولا يشترط في الإجماع اتفاق كل الأمة من لدن بعثته ﵊ إلى قيام الساعة كما يوهمه كلام الإمام الغزالي، وإلا لا يوجد إجماع أصلا، وبهذا يستغنى عما ذكره الإمام الرازي- وهو أحد مذاهب في المسألة- من أن
[Sayının dörde] hasredilmesi konusunda itimat edilen iki esastan en kuvvetli olanı icmâdır. Zira muhalif görüş ortaya çıkmadan önce icmâ vuku bulmuş ve icmâ ehlinin asrı sona ermiştir. İmam el-Gazâlî'nin sözünün vehmettirdiği gibi icmâda, Peygamber aleyhisselâm'ın bi'setinden kıyametin kopuşuna kadar bütün ümmetin ittifak etmesi şart değildir; aksi takdirde hiçbir şekilde icmâ meydana gelemezdi. Böylece İmam er-Râzî'nin zikrettiği -ki bu da meseledeki mezheplerden (görüşlerden) biridir- şu gerekçelendirmeye de ihtiyaç kalmaz:
مخالف هذا الإجماع من أهل البدعة فلا اعتبار بمخالفته، فالحق الذي لا محيص عنه أنه يحرم الزيادة على الأربع- وبه قال الإمامية- ورووا عن الصادق رضي الله تعالى عنه لا يحل لماء الرجل أن يجري في أكثر من أربعة أرحام، وشاع عنهم خلاف ذلك، ولعله قول شاذ عندهم.
Bu icmâa muhalif olanlar bidat ehlindendir, dolayısıyla onların muhalefetine itibar edilmez. Kaçınılmaz olan hak gerçek şudur ki: Dörtten fazlası haramdır -İmâmiyye de bu görüşü benimsemiş ve es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan 'Erkeğin suyunun dörtten fazla rahimde akması helal olmaz' rivayetinde bulunmuşlardır. Ancak onlardan bunun aksi görüş de şayia olmuştur; belki de bu, onlara göre şâz bir görüştür.-
ثم إن مشروعية نكاح الأربع خاصة بالأحرار والعبيد غير داخلين في هذا الخطاب لأنه إنما يتناول إنسانا متى طابت له امرأة قدر على نكاحها والعبد ليس كذلك لأنه لا يجوز نكاحه إلا بإذن مولاه
Ayrıca dört kadına kadar nikâhlanmanın meşruiyeti hür kimselere mahsustur; köleler bu hitabın kapsamına girmezler. Çünkü bu hitap, bir kadını beğendiğinde onu nikâhlamaya güç yetiren kimseyi muhatap alır; köle ise böyle değildir; zira onun nikâhlanması ancak efendisinin izniyle caiz olur.
لقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «أيما عبد تزوج بغير إذن مولاه فهو عاهر»
Nitekim Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Hangi köle efendisinin izni olmaksızın evlenirse o bir zinakârdır» buyurmuştur.
ولأن في تنفيذ نكاحه تعيبا له إذ النكاح عيب فيه فلا يملكه بدون إذن المولى، وأيضا قوله تعالى بعد: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ لا يمكن أن يدخل فيه العبيد لعدم الملك فحيث لم يدخلوا في هذا الخطاب لم يدخلوا في الخطاب الأول لأن هذه الخطابات وردت متتالية على نسق واحد فبعيد أن يدخل في الخطاب السابق ما لا يدخل في اللاحق وكذا لا يمكن دخولهم في قوله تعالى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً لأن العبد لا يأكل فيكون لسيده، وخالف في ذلك الإمام مالك فأدخل العبيد في الخطاب، وجوز لهم أن ينكحوا أربعا كالأحرار ولا يتوقف نكاحهم على الإذن لأنهم يملكون الطلاق فيملكون النكاح، ومن الفقهاء من ادعى أن ظاهر الآية يتناولهم إلا أنه خصص هذا العموم بالقياس لأن الرق له تأثير في نقصان حقوق النكاح كالطلاق والعدة، ولما كان العدد من حقوق النكاح وجب أن يجعل للعبد نصف ما للحر فيه أيضا، واختلفوا في الأمر بالنكاح فقيل للإباحة ولا يلغو «طاب» إذا كان بمعنى خل لأنه يصير المعنى أبيح لكم ما أبيح هنا لأن مناط الفائدة القيد وهو العدد المذكور، وقيل: للوجوب أي الاقتصار على هذا العدد لا وجوب أصل النكاح فقد قال الإمام النووي: لا يعلم أحد أوجب النكاح إلا داود ومن وافقه من أهل الظاهر، ورواية عن أحمد فإنهم قالوا: يلزمه إذا خاف العنت أن يتزوج أو يتسرى قالوا: وإنما يلزمه في العمر مرة واحدة ولم يشرط بعضهم خوف العنت، وقال أهل الظاهر: إنما يلزمه التزوج فقط ولا يلزمه الوطء، واختلف العلماء في الأفضل من النكاح وتركه.
Ayrıca onun nikâhının geçerli kılınmasında kendisi için bir kusur oluşturma durumu vardır; zira nikâh onun hakkında [satış değerini düşüren] bir ayıptır, dolayısıyla efendisinin izni olmadan buna sahip olamaz. Yine Allah Teâlâ'nın daha sonra gelen: 'Eğer adaleti sağlayamayacağınızdan korkarsanız bir taneyle veya sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin]' buyruğuna mülkiyet ehliyeti bulunmadığından dolayı kölelerin dahil olması mümkün değildir. Bu hitaba dahil olmadıkları için ilk hitaba da dahil olamazlar; çünkü bu hitaplar peş peşe ve aynı nizam üzere gelmiştir; sonraki hitaba dahil olmayan şeyin önceki hitaba dahil olması uzak bir ihtimaldir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: 'Eğer mehirlerinden bir kısmını gönül rızasıyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin' buyruğuna da onların dahil olması mümkün değildir; zira köle [kendi adına] yiyemez, [aldığı şey] efendisinin olur. İmam Mâlik bu hususta muhalefet ederek köleleri hitaba dahil etmiş ve hürler gibi dört kadınla evlenmelerini caiz görmüştür; onlara göre kölelerin nikâhı izne de bağlı değildir, çünkü boşamaya malik oldukları için nikâha da malik olurlar. Bazı fakihler ise ayetin zahirinin onları kapsadığını, ancak bu umumun kıyas yoluyla tahsis edildiğini iddia etmiştir; zira köleliğin, talak ve iddet gibi nikâh haklarının eksilmesinde bir etkisi vardır; sayı da nikâh haklarından olduğuna göre, köle için hür kimsenin bu husustaki hakkının yarısının tanınması vacip olmuştur. Nikâh emri konusunda da ihtilaf etmişlerdir: İbaha (mubahlık) için olduğu söylenmiştir; 'tâbe' fiili helal oldu anlamına gelse bile lüzumsuz olmaz; çünkü anlam 'Burada size helal kılınanlar size mubah kılındı' şeklinde olur, zira faydanın dayandığı esas kayıt, zikredilen sayıdır. Vücup için olduğu da söylenmiştir; yani nikâhın aslı değil, bu sayıyla yetinmek vaciptir. Nitekim İmam Nevevî şöyle demiştir: Dâvûd ve Zâhirîler'den ona muvafakat edenler ile Ahmed'den gelen bir rivayet dışında kimsenin nikâhı vacip kıldığı bilinmemektedir. Zira onlar; günaha girme korkusu taşıyan kimsenin evlenmesi veya cariye edinmesi gerekir, demişler ve bunun ömürde sadece bir defa vacip olduğunu söylemişlerdir; bazısı ise günaha girme korkusunu da şart koşmamıştır. Zâhirîler: 'Ona sadece evlenmek vaciptir, cinsel birliktelik vacip değildir' demişlerdir. Âlimler nikâhın mı yoksa onu terk etmenin mi daha faziletli olduğu konusunda da ihtilaf etmişlerdir.
وذكر الإمام النووي أن الناس في ذلك أربعة أقسام: قسم تتوق إليه نفسه ويجد المؤن فيستحب له النكاح، وقسم لا تتوق ولا يجد المؤن فيكره له، وقسم تتوق ولا يجد المؤن فيكره له أيضا، وهذا مأمور بالصوم لدفع التوقان، وقسم يجد المؤن ولا تتوق نفسه، فمذهب الشافعي. وجمهور الشافعية أن ترك النكاح لهذا والتخلي للتحلي بالعبادة أفضل، ولا يقال النكاح مكروه بل تركه أفضل، ومذهب أبي حنيفة وبعض أصحاب مالك والشافعي أن النكاح له أفضل انتهى المراد منه، وأنت تعلم أن المذكور في كتب ساداتنا الحنفية متونا وشروحا مخالف لما ذكره هذا الإمام في تحقيق مذهب الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه، ففي تنوير الأبصار وشرحه الدر المختار في كتاب النكاح ما نصه:
İmam Nevevî, insanların bu hususta dört kısım olduğunu zikretmiştir: Birincisi; nefsi evliliğe arzu duyan ve evlilik masraflarını karşılayabilen kimsedir ki bunun evlenmesi müstehaptır. İkincisi; nefsi arzu duymayan ve masrafları da karşılayamayan kimsedir ki bunun evlenmesi mekruhtur. Üçüncüsü; nefsi arzu duyan fakat masrafları karşılayamayan kimsedir ki bunun evlenmesi de mekruhtur; bu kimse arzusunu kırmak için oruç tutmakla emrolunmuştur. Dördüncüsü; masrafları karşılayabilen fakat nefsi arzu duymayan kimsedir. Şâfiî'nin ve Şâfiîler'in cumhurunun mezhebine göre böylesi için nikâhı terk edip kendini ibadetle süslemeye adamak daha faziletlidir; nikâh mekruhtur denilmez, bilakis terk edilmesi daha faziletlidir denilir. Ebû Hanîfe ile Mâlik ve Şâfiî'nin bazı ashabının mezhebine göre ise böylesi için evlenmek daha faziletlidir (Nevevî'den nakil burada bitti). Sen de bilirsin ki Hanefî büyüklerimizin metin ve şerh türü kitaplarında zikredilen hususlar, bu imamın [Nevevî'nin] İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'ın mezhebini tahkik ederken zikrettiği hususa muhaliftir. Nitekim Tenvîrü'l-Ebsâr ve şerhi ed-Dürrü'l-Muhtâr'ın nikâh bahsinde geçen ibare aynen şöyledir:
ويكون واجبا عند التوقان فإن تيقن الزنا إلا به فرض كما في النهاية وهذا إن ملك المهر والنفقة وإلا فلا إثم بتركه كما في البدائع، ويكون سنة مؤكدة في الأصح فيأثم بتركه ويثاب إن نوى تحصينا وولدا حال الاعتدال أي القدرة على وطء ومهر ونفقة.
[Nikâh] aşırı arzu halinde vacip olur; şayet evlenmeksizin zinaya düşeceğini kesin olarak bilirse en-Nihâye'de belirtildiği üzere farz olur. Bu da mehir ve nafakaya malik olduğu takdirdedir; aksi halde el-Bedâi'de belirtildiği üzere onu terk etmesinde günah yoktur. İtidalli olma durumunda, yani cinsel birlikteliğe, mehir ve nafakaya güç yetirme halinde en sahih görüşe göre müekked sünnet olur; dolayısıyla onu terk eden günahkâr olur, iffeti korumaya ve çocuk sahibi olmaya niyet ederse sevap kazanır.
ورجح في النهر وجوبه للمواظبة عليه، والإنكار على من رغب عنه، ومكروها لخوف الجور فإن تيقنه حرم انتهى، لكن في دليل الوجوب على ما ذكره صاحب النهر مقالا للمخالفين وتمام الكلام في محله، هذا وقد قيل: في تفسير الآية الكريمة أن المراد من النِّساءِ اليتامى أيضا، وأن المعنى وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا في اليتامى المرباة في حجوركم فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ من يتامى قراباتكم، وإلى هذا ذهب الجبائي وهو كما ترى، وقيل:
en-Nehr'de, Peygamber'in buna devam etmesi ve ondan yüz çevireni kınaması sebebiyle vacip oluşu tercih edilmiştir. Zulmetme korkusu durumunda mekruhtur; şayet bunu kesin olarak bilirse haram olur (nakil bitti). Ancak en-Nehr sahibinin zikrettiği şekliyle vücubun delilinde muhaliflerin itirazları vardır; sözün tamamı kendi yerindedir. Bununla birlikte kerim ayetin tefsirinde şöyle de denilmiştir: 'en-Nisâ' (kadınlar) kelimesinden murat yetim kızlardır ve mana şöyledir: 'Eğer himayeniz altında yetişen yetim kızlar hakkında adaleti gözetememekten korkarsanız, akrabalarınızın yetimlerinden size helal olanları nikâhlayın.' Cübbâî bu görüşe meyletmiştir ki durum gördüğün gibidir. Şöyle de denilmiştir:
إنه لما نزلت الآية في اليتامى وما في أكل أموالهم من الحوب الكبير أخذ الأولياء يتحرجون من ولايتهم خوفا من
Yetimler ve onların mallarını yemenin büyük bir günah olduğu hakkındaki ayet indiğinde, veliler korkudan dolayı onların velayetini üstlenmekten çekinmeye başladılar.
لحوق الحوب بترك الاقساط مع أنهم كانوا لا يتحرجون من ترك العدل في حقوق النساء حيث كان تحت الرجل منهم عشر منهن فقيل لهم: إِنْ خِفْتُمْ ترك العدل في حقوق اليتامى فتحرجتم منها فخافوا أيضا ترك العدل بين النساء وقللوا عدد المنكوحات لأن من تحرج من ذنب أو تاب عنه وهو مرتكب مثله فهو غير متحرج ولا تائب عنه، وإلى نحو من هذا ذهب ابن جبير والسدي وقتادة والربيع والضحاك وابن عباس في إحدى الروايات عنه، وقيل: كانوا لا يتحرجون من الزنا وهم يتحرجون من ولاية اليتامى فقيل: إن خفتم الحوب في حق اليتامى فخافوا الزنا فانكحوا ما حل لكم من النساء ولا تحوموا حول المحرمات، ونظيره ما إذا داوم على الصلاة من لا يزكي فتقول له: إن خفت الإثم في ترك الصلاة فخف من ترك الزكاة، وإلى قريب من هذا ذهب مجاهد.
Adaleti terk etmek suretiyle günaha girme endişesiyle [böyle yaptılar]; oysa onlardan bir erkeğin nikâhı altında on kadın bulunduğu halde kadınların haklarında adaleti gözetmemekten hiç çekinmiyorlardı. Bunun üzerine onlara şöyle denildi: 'Eğer yetimlerin haklarında adaleti terk etmekten korkup bundan çekindiyseniz, kadınlar arasında da adaleti terk etmekten korkun ve nikâhladığınız kadınların sayısını azaltın.' Çünkü bir günahtan çekinen veya ona tevbe eden kimse, onun bir benzerini işlemeye devam ediyorsa o günahtan ne çekinmiş ne de ona tevbe etmiş sayılır. İbn Cübeyr, es-Süddî, Katâde, er-Rebî', ed-Dahhâk ve kendisinden gelen rivayetlerden birinde İbn Abbâs buna yakın bir görüşü benimsemişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlar yetimlerin velayetinden çekindikleri halde zinadan çekinmiyorlardı. Bunun üzerine denildi ki: 'Eğer yetimlerin hakkı hususunda günahtan korkuyorsanız zinadan da korkun; kadınlardan size helal olanları nikâhlayın ve haramların etrafında dolaşmayın.' Bunun benzeri, namaz kılmaya devam ettiği halde zekât vermeyen bir kimseye: 'Eğer namazı terk etmenin günahından korkuyorsan zekâtı terk etmekten de kork' demendir. Mücâhid de buna yakın bir görüşe meyletmiştir.
وتعقب هذين القولين العلامة شيخ الإسلام بقوله: ولا يخفى أنه لا يساعدهما جزالة النظم الكريم لابتنائهما على تقدم نزول الآية الأولى وشيوعها بين الناس وظهور توقف حكمها على ما بعدها من قوله تعالى: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ إلى قوله سبحانه: وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً ويفهم من كلام بعض المحققين أيضا أن الأظهر في الآية ما رواه الشيخان وغيرهما عن عائشة رضي الله تعالى عنها دون هذين القولين لأن الآية على تلك الرواية تتنزل على قوله تعالى: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ [النساء: ١٢٧] فيتطابق الآيتان ولا يتأتى ذلك على القولين بل لا ارتباط بين الآيتين عليهما لأن مقتضاهما أن الكلام في مطلق اليتامى لا في يتامى النساء، ثم يبعدهما أن الشرط لا يرتبط معهما بالجواب إلا من وجه عام، أما الأول فمن حيث إن الجور على النساء في الحرمة كالجور على اليتامى في أن كلّا منهما جور، وأما الثاني فلأن الزنا محرم كما أن الجور على اليتامى محرم وكم من محرم يشاركهما في التحريم فليس ثم خصوصية تربط الشرط والجواب كالخصوصية الرابطة بينهما هناك، ثم الظاهر من قوله سبحانه:
Allâme Şeyhülislâm bu iki görüşü eleştirerek şöyle demiştir: Gizli değildir ki, kerim nazmın fesahat ve sağlamlığı bu iki görüşü desteklememektedir. Zira bu görüşler, ilk ayetin nüzulünün önceliğine, insanlar arasında yaygınlaşmasına ve onun hükmünün, sonrasındaki 'Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin...' buyruğundan '...Hesap görücü olarak Allah yeter' buyruğuna kadar olan kısma bağlılığının zahir olmasına dayanmaktadır. Bazı muhakkiklerin sözlerinden de anlaşıldığı üzere bu ayette en zahir olan, bu iki görüş değil, Şeyhayn ve diğerlerinin Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettikleridir. Çünkü ayet bu rivayete göre Allah Teâlâ'nın: 'Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve kitapta kendilerine yazılmış olanı vermeyip kendileriyle evlenmek istediğiniz yetim kadınlar hakkında fetvayı size Allah veriyor...' [en-Nisâ: 127] buyruğu ile örtüşür ve iki ayet birbirine tam uygun düşer. Bu iki görüşe göre ise bu uygunluk sağlanamaz, hatta bu görüşlere göre iki ayet arasında hiçbir irtibat kalmaz; çünkü bu görüşlerin gereği, sözün yetim kadınlar hakkında değil, mutlak olarak yetimler hakkında olmasıdır. Ayrıca bu iki görüşü uzak kılan bir diğer husus, şart cümlesinin cevap cümlesiyle ancak genel bir cihetten irtibatlanabilmesidir: Birincisinde, haramlık bakımından kadınlara zulmetmenin yetimlere zulmetmek gibi olması, yani her ikisinin de zulüm olması cihetiyledir. İkincisinde ise zinanın da tıpkı yetimlere zulmetmek gibi haram olması cihetiyledir; oysa haramlıkta onlara ortak olan nice haram vardır; dolayısıyla orada şart ile cevap arasında bulunan özel irtibat gibi burada onları bağlayan özel bir bağ yoktur. Sonra Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun zahirinden anlaşılan:
مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ أنه وارد بصيغة التوسعة عليهم بنوع من التقييد كأنه قيل: إن خفتم من نكاح اليتامى ففي غيرهن متسع إلى كذا، وعلى القول الأول من القولين يكون المراد التضييق لأن حاصله إن خفتم الجور على النساء فاحتاطوا بأن تقللوا عدد المنكوحات وهو خلاف ما يشعر به (١) السياق من التوسعة وبعيد (٢) عن جزالة التنزيل كما لا يخفى، وقيل: إن الرجل كان يتزوج الأربع والخمس والست والعشر ويقول: ما يمنعني أن أتزوج كما تزوج فلان فإذا فني ماله مال على مال اليتيم الذي في حجره فأنفقه فنهى أولياء اليتامى على أن يتجاوزوا الأربع لئلا يحتاجوا إلى أخذ مال اليتيم، ونسب هذا إلى ابن عباس وعكرمة، وعليه يكون المراد من اليتامى أعم من الذكور والإناث وكذا على القولين قبله.
'İkişer, üçer ve dörder' ifadesinin, onlara bir tür sınırlamayla birlikte genişlik tanıma üslubuyla gelmiş olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer yetim kızlarla evlenmekten korkuyorsanız, onların dışındakilerde şu sayıya kadar genişlik vardır.' Bu iki görüşten birincisine göre ise murat daraltma olur; zira özeti şudur: 'Eğer kadınlara zulmetmekten korkuyorsanız, nikâhladığınız kadınların sayısını azaltarak ihtiyatlı davranın.' Bu ise gizli olmadığı üzere bağlamın hissettirdiği (١) genişliğe aykırıdır ve vahyin (٢) fesahat ve sağlamlığından uzaktır. Şöyle de denilmiştir: Kişi dört, beş, altı ve on kadınla evlenir ve 'Filancanın evlendiği gibi evlenmeme ne engel var?' derdi. Malı tükenince de himayesindeki yetimin malına el uzatır ve onu harcardı; bunun üzerine yetimlerin velileri, yetim malını almaya muhtaç kalmasınlar diye dördü aşmaktan nehyedildiler. Bu görüş İbn Abbâs ve İkrime'ye nispet edilmiştir; buna göre yetimlerden maksat erkek ve kızları kapsayacak şekilde genel olur, nitekim önceki iki görüşe göre de böyledir.
وأورد عليه أنه يفهم منه جواز الزيادة على الأربع لمن لا يحتاج إلى أخذ مال اليتيم وهو خلاف الإجماع، وأيضا يكون المراد من هذا الأمر التضييق وهو كما علمت خلاف ما يشعر به السياق المؤكد بقوله تعالى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً كأنه لما وسع عليهم أنبأهم أنه قد يلزم من الاتساع خوف الميل فالواجب حينئذ أن يحترزوا بالتقليل فيقتصروا على الواحدة، والمراد فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فيما بين هذه المعدودات ولو في أقل
Buna karşı [şöyle] itiraz edilmiştir: Bundan, yetimin malını almaya ihtiyaç duymayan kimse için dörtten fazlasının caiz olduğu anlaşılır ki bu, icmaya aykırıdır. Ayrıca bu emirden kastedilen şey daraltma olur; bu da bildiğin üzere, Yüce Allah'ın { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً } “Eğer adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, o takdirde bir tane [ile yetinin]” buyruğuyla pekiştirilen bağlamın hissettirdiğine aykırıdır. Sanki Allah Teâlâ onlara genişlik tanıyınca, bu genişlikten dolayı [adaletten sapma ve haksızlığa] meyil korkusunun doğabileceğini kendilerine haber vermiş; bu durumda da sayıyı azaltarak sakınmaları ve bir kadınla yetinmeleri vacip kılınmıştır. { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا } “Eğer adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” ifadesinden murat; bu sayılanlar arasında, en az
الأعداد المذكورة كما خفتموه في حق اليتامى، أو كما لم تعدلوا في حقهن فاختاروا، أو الزموا واحدة واتركوا الجميع بالكلية، وقرأ إبراهيم- وثلث وربع- على القصر من- ثلاث ورباع، وقرأ أبو جعفر فَواحِدَةً بالرفع أي فالمقنع واحدة، أو فكفت واحدة أو فحسبكم واحدة أو فالمنكوحة واحدة.
sayıda bile olsa, yetimlerin hakkında korktuğunuz gibi adalet yapamamaktan korkarsanız veya onların hakkında adil davranmadığınız gibi davranacaksanız, bir taneyi seçin veya bir taneye bağlanın ve hepsini tamamen terk edin' demektir. İbrâhim, 'mesnâ ve sülâse ve rubâa' kelimelerindeki teslis ve terbî kalıplarını kasr ile 've sülsün ve rub'un' şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ise 'fe-vâhidetün' kelimesini ref ile okumuştur; yani 'kifayet eden şey birdir' veya 'bir tanesi yeter' yahut 'size yetecek olan birdir' ya da 'nikâhlanacak olan birdir' takdirindedir.
أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ أي من السراري بالغة ما بلغت كما يؤخذ من السياق، ومقابلة الواحدة وهو عطف على واحدة على أن اللزوم والاختيار فيه بطريق التسري لا بطريق النكاح كما فيما عطف عليه لاستلزامه ورود ملك النكاح على ملك اليمين بموجب اتحاد المخاطبين في الموضعين، وقد قالوا: لا يجوز أن يتزوج المولى أمته ولا المرأة عبدها لأن النكاح ما شرع إلا مثمرا بثمرات مشتركة بين المتناكحين والمملوكية تنافي المالكية فيمتنع وقوع الثمرة على الشركة، وهذا بخلاف ما سيأتي بقوله سبحانه: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ [النساء: ٢٥] فإن المأمور بالنكاح هناك غير المخاطبين بملك اليمين وبعضهم يقدر في المعطوف عليه فانكحوا لدلالة أول الكلام عليه، ويعطف هذا عليه على معنى اقتصروا على ما ملكت، والكلام على حد قوله: علفتها تبنا وماء باردا وأو للتسوية وسوى في السهولة واليسرة بين الحرة الواحدة والسراري من غير حصر لقلة تبعتهن وخفة مؤنتهن وعدم وجوب القسم فيهن، وزعم بعضهم أن هذا معطوف على النساء أي فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ أو مما ملكت أيمانكم ولا يخفى بعده، وقرأ ابن أبي عبلة من ملكت، وعبر بما في القراءة المشهورة ذهابا للوصف ولكون المملوك لبيعه وشرائه والمبيع أكثره ما لا يعقل كان التعبير بما فيه أظهر، وإسناد الملك لليمين لما أن سببه الغالب هو الصفقة الواقعة بها، وقيل: لأنه أول ما يكون بسبب الجهاد والأسر، وذلك محتاج إلى أعمالها وقد اشتهر ذلك في الأرقاء لا سيما في إناثهم كما هو المراد هنا رعاية للمقابلة بينه وبين ملك النكاح الوارد على الحرائر، وقيل: إنما قيل للرقيق ملك اليمين لأنها مخصوصة بالمحاسن وفيها تفاؤل باليمن أيضا، وعن بعضهم أن أعرابيا سئل لم حسنتم أسماء مواليكم دون أسماء أبنائكم؟ فقال: أسماء موالينا لنا وأسماء أبنائنا لأعدائنا فليفهم، وادعى ابن الفرس أن في الآية ردا على من جعل النكاح واجبا على العين لأنه تعالى خير فيها بينه وبين التسري ولا يجب التسري بالاتفاق ولو كان النكاح واجبا لما خير بينه وبين التسري لأنه لا يصح عند الأصوليين التخيير بين واجب وغيره لأنه يؤدي إلى إبطال حقيقة الواجب وأن تاركه لا يكون آثما، ولا يرد هذا على من يقول: الواجب أحد الأمرين، ويمنع الاتفاق على عدم وجوب التسري في الجملة فتدبر، وزعم بعضهم أن فيها دليلا على منع نكاح الجنيات لأنه تعالى خص النساء بالذكر.
'Veya sahip olduğunuz cariyelerle' yani bağlamdan ve 'bir kadın' ifadesinin karşılığı olmasından anlaşıldığı üzere, sayıları kaça ulaşırsa ulaşsın cariyelerle [yetinin]. Bu ifade 'vâhidete' kelimesine matuftur; ancak buradaki bağlanma ve seçme, matufun aleyhde olduğu gibi nikâh yoluyla değil, teserrî (cariye edinme) yoluyladır; zira her iki durumda muhatapların aynı olması sebebiyle mülk-i nikâhın mülk-i yemîn üzerine gelmesini gerektirir. [Âlimler] şöyle demişlerdir: Efendinin kendi cariyesiyle, kadının da kendi kölesiyle evlenmesi caiz değildir; çünkü nikâh ancak evlenen iki taraf arasında müşterek semereler veren bir akit olarak meşru kılınmıştır; memlûkiyet (kölelik) ise mâlikiyete zıttır, dolayısıyla semerenin ortaklık üzere gerçekleşmesi imkânsızdır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın ileride gelecek olan: 'İçinizden hür mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz mümin cariyelerinizden [alsın]' [en-Nisâ: 25] buyruğundan farklıdır; zira orada nikâhla emrolunanlar, mülk-i yemîn ile muhatap olanlardan başkasıdır. Bazıları ise sözün başının delaleti sebebiyle matufun aleyhte 'fankihû' (nikâhlayın) fiilini takdir eder ve bu ifadeyi 'sahip olduklarınızla yetinin' manasında ona atfederler. Bu söz, 'Ona saman [yedirdim] ve soğuk su [içirdim]' kabilindendir. 'Ev' (veya) edatı tesviye (eşitlik) içindir; külfetlerinin azlığı, nafakalarının hafifliği ve aralarında taksimat yapma mecburiyetinin bulunmayışı sebebiyle, herhangi bir sınırlama olmaksızın tek bir hür kadınla cariyeleri kolaylık ve rahatlık bakımından eşit kılmıştır. Bazıları ise bunun 'en-nisâ' kelimesine matuf olduğunu, yani 'Kadınlardan veya sahip olduğunuz cariyelerden size helal olanları nikâhlayın' manasında olduğunu iddia etmiştir ki bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. İbn Ebî Able 'men meleket' şeklinde okumuştur. Meşhur kıraatte 'mâ' lafzıyla ifade edilmesi, vasfa yönelmek içindir; ayrıca köle alınıp satıldığı ve satılan şeylerin çoğu akıl taşımayan varlıklar olduğu için burada 'mâ' ile ifade edilmesi daha açıktır. Mülkiyetin sağ ele (yemîne) nispet edilmesi, mülkiyetin galip sebebinin onunla yapılan alışveriş akdi olmasındandır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü o ilk olarak cihad ve esaret sebebiyle olur ve bu da sağ elin kullanılmasını gerektirir; bu durum köleler hakkında, bilhassa burada hür kadınlar üzerine gelen nikâh mülkiyeti ile arasındaki mukabele gözetildiği için onların dişileri hakkında meşhur olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Köleye 'sağ elin mülkiyeti' denilmesi, sağ elin güzelliklere mahsus olması ve onda uğur (yümn) temennisi bulunması sebebiyledir. Bazılarından rivayet edildiğine göre bir bedeviye: 'Niçin kölelerinizin isimlerini güzel koyuyorsunuz da çocuklarınızın isimlerini güzel koymuyorsunuz?' diye sorulmuş, o da: 'Kölelerimizin isimleri bizim içindir, çocuklarımızın isimleri ise düşmanlarımız içindir' demiştir; iyi anlaşılsın. İbnü'l-Feres, ayette nikâhı farz-ı ayn kılan kimseye bir ret bulunduğunu iddia etmiştir; zira Allah Teâlâ bu ayette nikâh ile teserrî (cariye edinme) arasında muhayyerlik tanımıştır ve icmâ ile teserrî vacip değildir. Şayet nikâh vacip olsaydı, onunla teserrî arasında muhayyerlik bırakılmazdı; çünkü usulcülere göre vacip ile vacip olmayan arasında muhayyerlik tanınması sahih değildir, zira bu, vacibin hakikatinin iptaline ve onu terk edenin günahkâr sayılmamasına yol açar. Bu itiraz, 'Vacip iki şeyden biridir' diyen kimseye yöneltilemez; ayrıca genel olarak teserrînin vacip olmadığına dair ittifak da kabul edilmez; iyi düşün! Bazıları da Allah Teâlâ'nın kadınları zikretmekle tahsis etmesinden dolayı ayette dişi cinlerle evlenmenin menedildiğine dair bir delil bulunduğunu iddia etmişlerdir.
وأنت تعلم أن مفهوم المخالفة عند القائل به غير معتبر هنا لظهور نكتة تخصيص النساء بالذكر وفائدته، وادعى الإمام السيوطي أن فيها إشارة إلى حل النظر قبل النكاح لأن الطيب إنما يعرف به، ولا يخفى أن الإشارة ربما تسلم إلا أن الحصر ممنوع وهذا الحل ثبت في غير ما حديث،
Sen de bilirsin ki mefhum-ı muhalefeti kabul edenlere göre bile, kadınların zikredilerek tahsis edilmesindeki nükte ve fayda açık olduğu için bu kural burada geçerli değildir. İmam Süyûtî, nikâhtan önce [kadına] bakmanın helalliğine bu ayette bir işaret bulunduğunu iddia etmiştir; zira gönlün yatması (tayb) ancak bakmakla bilinir. Gizli değildir ki bu işaret belki kabul edilebilir, ancak hasr (gönül yatmasının sadece bakmaya bağlı olduğu iddiası) kabul edilemez; nitekim bu helallik birden fazla hadisle de sabit olmuştur.
وفي صحيح مسلم أنه ﷺ قال للمتزوج امرأة من الأنصار:
Sahîh-i Müslim'de geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ensâr'dan bir kadınla evlenen kimseye:
«أنظرت إليها؟ قال: لا، قال: فاذهب وانظر إليها فإن في أعين الأنصار شيئا»
«Ona baktın mı?» diye sormuş, o: 'Hayır' deyince, «Git ve ona bak; zira Ensâr'ın gözlerinde bir şey vardır» buyurmuştur.
وهو مذهب جماهير العلماء، وحكي عن قوم كراهته وهم محجوجون بالحديث والإجماع على جواز النظر للحاجة عند البيع والشراء والشهادة ونحوها، ثم إنه إنما يباح له النظر إلى الوجه والكفين، وقال الأوزاعي: إلى مواضع اللحم.
Bu, âlimlerin cumhurunun mezhebidir. Bir topluluktan ise bunun mekruh olduğu rivayet edilmiştir; fakat onlar hadisle ve alım satım, şahitlik gibi ihtiyaç anlarında bakmanın caiz olduğuna dair icmâ ile ilzam edilmişlerdir. Ayrıca erkeğin kadının yalnızca yüzüne ve ellerine bakması mubahtır; el-Evzâî ise etli kısımlarına da bakabileceğini söylemiştir.
وقال داود: إلى جميع بدنها وهو خطأ ظاهر منابذ لأصول السنة والإجماع، وهل يشترط رضا المرأة أم لا؟
Dâvûd ise bedeninin tamamına bakabileceğini söylemiştir ki bu, sünnetin ve icmâın esaslarına tamamen aykırı, apaçık bir hatadır. Kadının rızası şart mıdır, değil midir?
الجمهور على عدم الاشتراط بل للرجل النظر مع الغفلة وعدم الرضا، وعن مالك كراهة النظر مع الغفلة، وفي رواية ضعيفة عنه لا يجوز النظر إليها إلا برضاها، واستحسن كثير كون هذا النظر قبل الخطبة حتى إن كرهها تركها من غير
Cumhur şart olmadığı görüşündedir; bilakis kadının haberi ve rızası yokken de erkeğin bakma hakkı vardır. Mâlik'ten ise habersizce bakmanın mekruh olduğu rivayet edilmiştir; ondan gelen zayıf bir rivayette de kadının rızası olmadan bakmanın caiz olmadığı belirtilmiştir. Pek çok âlim, kadından hoşlanmadığı takdirde onu incitmeden bırakabilmesi için bu bakmanın dünürlükten önce olmasını güzel görmüştür;
إيذاء بخلاف ما إذا تركها بعد الخطبة كما لا يخفى، وقال بعضهم: إن فيها إشارة أيضا إلى استحباب الزيادة على الواحدة لمن لم يخف عدم العدل لأنه سبحانه قدم الأمر بالزيادة وعلق أمر الواحدة بخوف عدم العدل، ويا ما أحيلى الزيادة إن ائتلفت الزوجات وصح جمع المؤنث بعد التثنية معربا بالضم من بين سائر الحركات، وهذا لعمري أبعد من العيوق، وأعز من الكبريت الأحمر، وبيض الأنوق:
nitekim dünürlükten sonra bıraktığında incitme olacağından durum farklıdır, bu da gizli değildir. Bazıları da şöyle demiştir: Adaletsizlikten korkmayan kimse için birden fazlasıyla evlenmenin müstehap olduğuna da ayette bir işaret vardır; çünkü Allah Teâlâ birden fazla evlilik emrini öne almış, tek kadınla evlenme emrini ise adaletsizlik korkusuna bağlamıştır. Eşler birbiriyle iyi geçinir de tesniyeden sonraki müennes çoğul, diğer bütün harekeler arasından ötre ile irablanırsa (bir araya gelip uyum sağlarsa) birden fazla evlilik ne kadar da tatlı olur! Ancak ömrüme yemin olsun ki bu, Ayyûk yıldızından daha uzak, kırmızı kükürtten ve anka kuşunun yumurtasından daha nadirdir:
ما كل ما يتمنى المرء يدركه ... تجري الرياح بما لا تشتهي السفن
İnsan her arzu ettiğine ulaşamaz; ... Rüzgârlar gemilerin istemediği şekilde eser.
ذلِكَ أي اختيار الواحدة أو التسري أو الجميع- وهو الأولى- وإليه يشير كلام ابن أبي زيد أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا والعول في الأصل الميل المحسوس يقال: عال الميزان عولا إذا مال، ثم نقل إلى الميل المعنوي وهو الجور، ومنه عال الحاكم إذا جار، والمراد هاهنا الميل المحظور المقابل للعدل أي ما ذكر من اختيار الواحدة والتسري أقرب بالنسبة إلى ما عداهما، من أن لا تميلوا ميلا محظورا لانتفائه رأسا بانتفاء محله في الأول، وانتفاء خطره في الثاني بخلاف اختيار العدد في المهائر، فإن الميل المحظور متوقع فيه لتحقق المحل والخطر، وإلى هذا ذهب بعض المحققين، وجوز بعضهم كون الإشارة إلى ثلاثة أمور: التقليل من الأزواج واختيار الواحدة والتسري، أي هذه الأمور الثلاثة أدنى من جميع ما عداها، والأول أظهر.
'İşte bu' yani bir taneyi seçmek veya cariye edinmek yahut her ikisi birden -ki evla olan budur ve İbn Ebî Zeyd'in sözü de buna işaret eder- 'adaletten sapmamanıza daha uygundur.' 'Avlü' kelimesi aslen hissedilir meyil demektir; terazi eğrildiğinde 'âle'l-mîzânu avlen' denilir. Daha sonra manevî meyil olan zulme nakledilmiştir; hâkim zulmettiğinde 'âle'l-hâkimu' denmesi bu kabildendir. Buradaki murat ise adaletin zıddı olan yasak meyildir. Yani tek kadın seçmek ve cariye edinmek olarak zikredilen hususlar, bunların dışındakilere kıyasla yasak bir meyil göstermemenize daha yakındır; çünkü birincisinde bu meyilin mahalli (birden fazla kadın) kökten yok olduğu için, ikincisinde ise tehlikesi bulunmadığı için meyil ortadan kalkmıştır. Hür kadınlar arasında sayıyı artırmayı seçmekte ise durum böyle değildir; zira onda mahal ve tehlike gerçekleştiği için yasak meyil beklenir. Bazı muhakkikler bu görüşe meyletmiştir. Bazıları ise işaretin üç hususa yönelik olmasını caiz görmüştür: Eş sayısını azaltmak, tek kadın seçmek ve cariye edinmek; yani bu üç husus diğerlerinin tamamına kıyasla [adaletsizlikten sakınmaya] daha yakındır. Ancak birinci görüş daha zahirdir.
وقد حكي عن الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه فسر أَلَّا تَعُولُوا بأن لا تكثر عيالكم وقد ذكر الشهاب أنه خطأه وحاشاه فيه كثير من المتقدمين لأنه إنما يقال لمن كثرت عياله: أعال يعيل إعالة ولم يقولوا عال يعول.
İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'tan 'ellâ te'ûlû' ifadesini 'çoluk çocuğunuzun çoğalmaması' şeklinde tefsir ettiği nakledilmiştir. Şihâb, mütekaddimûn âlimlerinden pek çoğunun onu bu hususta hatalı bulduğunu zikretmiştir -hâşâ ondan-; çünkü çoluk çocuğu çoğalan kimse için ancak 'e'âle yü'îlü î'âleten' denilir, 'âle ye'ûlü' demezler.
وأجيب بأن الإمام الشافعي سلك في هذا التفسير سبيل الكناية فقد جعل رضي الله تعالى عنه الفعل في الآية من عال الرجل عياله يعولهم كقولك: مانهم يمونهم إذا أنفق عليهم، ومن كثرت عياله لزمه أن يعولهم فاستعمل الإنفاق وأراد لازم معناه وهو كثرة العيال، واعترض بأن عال بمعنى مان وأنفق لا دلالة له على كثرة المئونة حتى يكنى به عن كثرة العيال، وأجيب بأن الراغب ذكر أن أصل معنى العول الثقل يقال: عاله أي تحمل ثقل مؤنته، والثقل إنما يكون في كثير الإنفاق لا في قليله فيراد من أَلَّا تَعُولُوا كثرة الإنفاق بقرينة المقام والسياق لأنه ليس المراد نفي المئونة والعيال من أصله إذ من تزوج واحدة كان عائلا وعليه مؤنة فالكلام كالصريح فيه واستعمال أصل الفعل في الزيادة فيه غير عزيز فلا غبار، وذكر في الكشف أنه لا حاجة إلى أصل الجواب عن الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه فإن الكسائي نقل عن فصحاء العرب عال يعول إذا كثر عياله وممن نقله الأصمعي والأزهري وهذا التفسير نقله ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم وهو من أجلة التابعين، وقراءة طاوس- أن لا تعيلوا- مؤيدة له فلا وجه لتشنيع من شنع على الإمام جاهلا باللغات والآثار، وقد نقل الدوري إمام القراء أنها لغة حمير وأنشد:
Buna şöyle cevap verilmiştir: İmam Şâfiî bu tefsirde kinaye yolunu tutmuştur; zira o radıyallâhu teâlâ anh ayetteki fiili, nafakasını karşıladığında 'mânehüm yemûnühüm' denmesi gibi, 'âle'r-racülü ıyâlehû ye'ûlühüm' (adam ailesinin nafakasını üstlendi) ifadesinden saymıştır. Çoluk çocuğu çok olan kimsenin de onların nafakasını üstlenmesi gerekeceğinden nafakayı kullanmış ve onun lazımı olan anlamı, yani çoluk çocuğun çokluğunu kastetmiştir. 'Âle' fiilinin 'mâne' ve nafaka sağladı manasında nafakanın çokluğuna delalet etmediği, dolayısıyla çoluk çocuğun çokluğundan kinaye yapılamayacağı itirazı getirilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Râgıb, 'avlü' kelimesinin asıl manasının ağırlık olduğunu zikretmiştir; kişinin nafaka yükünü taşıdığında 'âlehû' denilir. Ağırlık ise az nafakada değil çok nafakada olur; dolayısıyla makam ve bağlam karinesiyle 'ellâ te'ûlû' ifadesinden çok nafaka kastedilmiştir; çünkü burada murat, nafaka ve çoluk çocuğu kökten nefyetmek değildir; zira tek bir kadınla evlenen kimse de bir ailenin nafakasını üstlenmiş olur ve onun üzerinde nafaka yükü bulunur. Dolayısıyla söz bu manaya sarahat derecesindedir ve fiilin asıl manasının fazlalıkta kullanılması da az rastlanan bir şey değildir; bu sebeple hiçbir kusur yoktur. el-Keşşâf'ta İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh hakkında verilecek asıl cevaba ihtiyaç olmadığı zikredilmiştir; zira el-Kisâî, fasih Araplar'dan çoluk çocuğu çoğaldığında 'âle ye'ûlü' denildiğini nakletmiştir; bunu nakledenler arasında el-Asmaî ve el-Ezherî de vardır. Bu tefsiri İbn Ebî Hâtim, tâbiînin büyüklerinden olan Zeyd b. Eslem'den de nakletmiştir. Tâvûs'un 'ellâ te'îlû' şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir; dolayısıyla lügatleri ve rivayetleri bilmeyerek İmama dil uzatanların bu kınamalarına hiçbir itibar yoktur. Kurrânın imamı ed-Dûrî bunun Himyer lügati olduğunu nakletmiş ve şu beyti okumuştur:
وإن الموت يأخذ كل حي ... بلا شك وإن أمشى وعالا
Şüphesiz ölüm her canlıyı alır ... Davarları ve çoluk çocuğu çoğalsa bile, hiç şüphesiz.
أي وإن كثرت ماشيته وعياله، وأما ما قيل: إن عال بمعنى كثرت عياله يأتي وبمعنى جار واوي فليست التخطئة في استعمال عال في كثرة العيال بل في عدم الفرق بين المادتين، فرد أيضا بما اقتضاه كلام البعض من أن عال له معان: مال وجار وافتقر وكثرت عياله ومان وأنفق وأعجز، يقال: عالني الأمر أي أعجزني ومضارعه ويعيل يعول فهو من ذوات الواو والياء على اختلاف المعاني، تم المراد بالعيال على هذا التفسير يحتمل أن يكون الأزواج كما أشرنا إليه وعدم كثرة الأزواج في اختيار الواحدة وكذا في التقليل إن قلنا إنه داخل في المشار إليه ظاهر، وأما عدم كثرتهن في التسري فباعتبار أن ذلك صادق على عدمهنّ بالكلية.
Yani davarı ve çoluk çocuğu çoğalsa bile demektir. 'Çoluk çocuğu çoğaldı manasındaki âle fiili yâî (ye ile), zulmetti manasındaki ise vâvî (vav ile) gelir; dolayısıyla hata âle fiilinin çoluk çocuğun çokluğunda kullanılmasında değil, iki kök arasındaki farkın gözetilmemesindedir' şeklindeki söze gelince; bu da bazı âlimlerin sözünün gerektirdiği şu açıklamayla reddedilmiştir: 'Âle' fiilinin; meyletti, zulmetti, fakirleşti, çoluk çocuğu çoğaldı, nafakasını üstlendi ve aciz bıraktı gibi manaları vardır. 'İş beni aciz bıraktı' anlamında 'âlenî el-emru' denir; muzarisi ise 'ye'ûlü' ve 'ye'îlü' şeklinde gelir; dolayısıyla manaların farklılığına göre hem vâvî hem yâîdir. Sonra bu tefsire göre 'ıyâl' (çoluk çocuk) ile kastedilenin, işaret ettiğimiz üzere zevceler olması muhtemeldir; tek kadın seçildiğinde ve eğer işaret edilenin içine girdiğini söylersek sayıyı azaltmada zevcelerin çoğalmayacağı açıktır. Cariye edinmede ise onların çoğalmaması, bunun zevcelerin tamamen yokluğuna da uygun düşmesi itibarıyladır.
ويحتمل أن يكون الأولاد وعدم كثرتهم في اختيار الواحدة وكذا في التقليل ظاهر أيضا، وأما عدم كثرتهم في التسري فباعتبار أنه مظنة قلة الأولاد إذ العادة على أن لا يتقيد المرء بمضاجعة السراري ولا يأبى العزل عنهن بخلاف المهائر فإن العادة على تقيد المرء بمضاجعتهن وإباء العزل عنهن وإن كان العزل عنهن كالعزل عن السراري جائزا شرعا بإذن وبغير إذن في المشهور من مذهب الشافعي، وفي بعض شروح الكشاف ما يدل على أن في ذلك خلافا عند الشافعية فمنعه بعضهم كما هو مذهب أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، وأخرج ابن أبي حاتم عن سفيان بن عيينة أنه فسر أَلَّا تَعُولُوا بأن لا تفتقروا وقد قدمنا أن عال يجيء بمعنى افتقر، ومن وروده كذلك قوله:
Çocuklar olması da muhtemeldir; tek kadın seçildiğinde ve aynı şekilde sayıyı azaltmada çocukların çoğalmayacağı da açıktır. Cariye edinmede çoğalmamaları ise bunun çocukların az olmasına zemin hazırlaması itibarıyladır; zira âdet, kişinin cariyelerle gecelemeye mecbur kalmaması ve onlardan azil yapmaktan kaçınmaması yönündedir; hür kadınlarda ise durum böyle değildir, zira âdet kişinin onlarla gecelemeye bağlı kalması ve onlardan azil yapmaktan kaçınması yönündedir -gerçi Şâfiî mezhebinde meşhur olan görüşe göre izinli veya izinsiz olarak hür kadınlardan da tıpkı cariyelerden olduğu gibi azil yapmak şer'an caizdir; Keşşâf'ın bazı şerhlerinde Şâfiîler arasında bu konuda ihtilaf bulunduğunu, bazılarının Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ın mezhebinde olduğu gibi bunu menettiğini gösteren ifadeler vardır.- İbn Ebî Hâtim, Süfyân b. Uyeyne'den 'ellâ te'ûlû' ifadesini 'fakirleşmemeniz' şeklinde tefsir ettiğini rivayet etmiştir; nitekim 'âle' fiilinin fakirleşti manasına geldiğini daha önce belirtmiştik. Bu anlamda gelişine şu beyit örnektir:
فما يدري الفقير متى غناه ... وما يدري الغنى متى «يعيل»
Fakir ne zaman zengin olacağını bilemez ... Zengin de ne zaman «fakir düşeceğini» bilemez.
إلا أن الفعل في البيت يائي لا واوي كما في الآية والأمر فيه سهل كما عرفت، وعلى سائر التفاسير الجملة مستأنفة جارية مما قبلها مجرى التعليل وَآتُوا النِّساءَ أي أعطوا النساء اللاتي أمر بنكاحهن صَدُقاتِهِنَّ جمع صدقة بفتح الصاد وضم الدال، وهي كالصداق بمعنى المهر، وقرئ صَدُقاتِهِنَّ بفتح الصاد وسكون الدال، وأصلها بضم الدال فخففت بالتسكين، وصَدُقاتِهِنَّ بضم الصاد وسكون الدال جمع صدقة بوزن غرفة، وقرئ صدقتهن بضم الصاد والدال على التوحيد، وأصله صدقة بضم الصاد وسكون الدال فضمت الدال اتباعا لضم الأول كما يقال: ظلمة وظلمة نِحْلَةً أي فريضة قاله ابن عباس وابن زيد وابن جريج وقتادة فانتصابها على الحالية من الصدقات أي أعطوهن مهورهنّ حال كونها فريضة من الله تعالى لهنّ.
Ancak beyitteki fiil ayetteki gibi vâvî değil yâîdir; bildiğin gibi bu konudaki durum kolaydır. Diğer tefsirlere göre bu cümle müstear olup kendisinden öncesi hakkında ta'lîl (gerekçelendirme) konumundadır. 'Kadınlara verin' yani nikâhlanmaları emredilen kadınlara verin 'mehirlerini'; 'sadukâtihinne' kelimesi sâd'ın fethası ve dâl'ın dammesi ile 'saduka' kelimesinin çoğuludur; bu da mehir manasındaki 'sadâk' gibidir. Sâd'ın fethası ve dâl'ın sükûnu ile 'sadukâtihinne' şeklinde de okunmuştur; aslı dâl'ın dammesiyledir, sükûn yapılarak hafifletilmiştir. Sâd'ın dammesi ve dâl'ın sükûnu ile 'sudkâtihinne' şeklinde de okunmuştur ki 'gurfe' veznindeki 'sudka' kelimesinin çoğuludur. Tekil olarak sâd ve dâl'ın dammesi ile 'sudukatihınne' şeklinde de okunmuştur; aslı sâd'ın dammesi ve dâl'ın sükûnu ile 'sudka'dır; tıpkı 'zulmet' ve 'zulümet' denildiği gibi birincinin dammesine tabi kılınarak dâl dammelenmiştir. 'Gönül hoşluğuyla (bir farz olarak)'; İbn Abbâs, İbn Zeyd, İbn Cüreyc ve Katâde bunun 'bir farz olarak' manasına geldiğini söylemişlerdir; buna göre kelimenin mansubiyeti 'sadukât' kelimesinden hâl olması yönüyledir; yani 'Mehirlerini, Allah Teâlâ tarafından kendilerine bir farz olduğu halde verin' demektir.
وقال الزجاج وابن خالويه: تدينا فانتصابها على أنها مفعول له أي أعطوهنّ ديانة وشرعة، وقال الكلبي: هبة وعطية من الله وتفضلا منه تعالى عليهن فانتصابها على الحالية من الصدقات أيضا، وقيل: عطية من الأزواج لهنّ فانتصابها على المصدر، أو على الحالية من ضمير آتوا أو من النساء أو من صدقاتهنّ.
Zeccâc ve İbn Hâleveyh: 'Dindarlık gereği olarak' demişlerdir; buna göre mef'ûlün leh olarak mansuptur; yani 'Onlara mehirlerini dinin ve şeriatın bir gereği olarak verin' demektir. Kelbî: 'Allah'tan bir hibe, bağış ve O Teâlâ'dan kadınlara bir lütuf olarak' demiştir; buna göre de yine 'sadukât' kelimesinden hâl olarak mansuptur. Kocalarından onlara bir bağış olarak [verin] şeklinde de söylenmiştir; buna göre mef'ûl-i mutlak olarak veya 'âtû' fiilindeki zamirden yahut 'en-nisâ' kelimesinden ya da 'sadukâtihinne' ifadesinden hâl olarak mansuptur.
واعترض بأن الحال قيد للعامل ليلزم هنا كون الإيتاء قيدا للإيتاء والشيء لا يكون قيدا لنفسه، وأجيب بأن النحلة ليست مطلق الإيتاء بل هي نوع منه، وهو الإيتاء عن طيب نفس، فالمعنى أعطوهنّ صدقاتهن طيبي النفوس بالإعطاء، أو معاطاة عن طيب نفس، وعليه فالمصدر مبين للنوع «فإن قلت» : إن النحلة أخذ في مفهومها أيضا عدم العوض فكيف يكون المهر بلا عوض وهو في مقابلة البضع والتمتع به؟ أجيب بأنه لما كان للزوجة في الجماع مثل ما للزوج أو أزيد وتزيد عليه بوجوب النفقة والكسوة كان المهر مجانا لمقابلة التمتع بتمتع أكثر منه، وقيل: إن الصداق كان في شرع من قبلنا للأولياء بدليل قوله تعالى: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ [القصص: ٢٧] إلخ، ثم نسخ فصار ذلك عطية اقتطعت لهنّ فسمي نحلة، وأيد- غير واحد- قول الكلبي: بأن ما وضع له لفظ النحلة هو العطية من غير عوض كما ذهب إليه جماعة، منهم الرماني، وجعل من ذلك النحلة للديانة لأنها كالنحلة التي هي عطية من الله تعالى والنحل للدبر لما يعطي من العسل، والناحل للمهزول لأنه يأخذ لحمه حالا بعد حال كأنه المعطيه بلا عوض، والمنحول من الشعر لأنه نحلة الشاعر ما ليس له. وحينئذ فمن فسر النحلة بالفريضة نظر إلى أن هذه العطية فريضة، والخطاب على ما هو المتبادر للأزواج وإليه ذهب ابن عباس وجماعة، واختاره الطبري والجبائي وغيرهما قيل: كان الرجل يتزوج بلا مهر يقول: أرثك وترثيني؟ فتقول: نعم، فأمروا أن يسرعوا إلى إعطاء المهور، وقيل: الخطاب لأولياء النساء
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Hâl, âmilin kaydıdır; dolayısıyla burada vermenin bizzat kendisinin vermeye kayıt olması gerekir, oysa bir şey kendisinin kaydı olamaz. Şöyle cevap verilmiştir: 'Nıhle' mutlak verme (îtâ) değil, onun özel bir türüdür ki o da gönül hoşluğuyla vermektir. Buna göre mana: 'Onlara mehirlerini, vermekten dolayı gönülleriniz hoşnut olarak verin' veya 'gönül hoşluğuyla yapılan bir verme ile verin' şeklindedir. Buna göre mastar tür bildirmektedir. 'Eğer dersen ki': Nıhle kavramının içeriğinde ivazsızlık (karşılıksızlık) da yer almaktadır; peki mehir cinsel birliktelik ve ondan yararlanma karşılığı olduğu halde nasıl karşılıksız olur? Şöyle cevap verilir: Cinsel birliktelikte kocanın elde ettiğinin bir misli veya fazlası kadın için de söz konusu olduğundan, üstelik nafaka ve giyim kuşamın vacip oluşuyla da kadın kârlı çıktığından, mehir bu yararlanmadan daha fazla bir yararlanmanın karşılığı olarak adeta karşılıksız bir bağış gibi olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bizden öncekilerin şeriatında mehir velilere aitti; nitekim Allah Teâlâ'nın: 'Ben şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum...' [el-Kasas: 27] buyruğu buna delildir. Daha sonra bu neshedilerek kadınlara tahsis edilen bir bağış haline geldi ve bu yüzden 'nıhle' diye isimlendirildi. Pek çok âlim Kelbî'nin görüşünü şu gerekçeyle desteklemiştir: Rummânî'nin de aralarında bulunduğu bir cemaatin benimsediği üzere 'nıhle' lafzının vaz edildiği asıl anlam, ivazsız (karşılıksız) bağıştır. Dindarlık anlamına gelen 'nıhle'yi de bundan saymışlardır; zira o da Allah Teâlâ'dan bir bağış olan nıhle gibidir. Bal arısına bal verdiği için 'nahl', zayıflamış kimseye etini karşılıksız veriyormuş gibi parça parça kaybettiği için 'nâhil', şaire ait olmayan şiir başkasına karşılıksız bağışlandığı için 'menhûl' denilmesi de bu köktendir. Bu durumda nıhleyi farz olarak tefsir eden kimse, bu bağışın farz kılındığı yönünü dikkate almıştır. Hitap ise ilk akla gelen manaya göre kocalara yöneliktir; İbn Abbâs ve bir cemaat bu görüşe meyletmiş, Taberî, Cübbâî ve diğerleri de bunu tercih etmiştir. Denildi ki: Kişi mehirsiz evlenir ve 'Ben sana mirasçı olayım, sen de bana mirasçı ol, [olur mu]?' derdi; kadın da 'Evet' derdi. Bunun üzerine mehirleri vermede acele etmeleri emredildi. Hitabın kadınların velilerine yönelik olduğu da söylenmiştir;
فقد أخرج ابن حميد وابن أبي حاتم عن أبي صالح قال: كان الرجل إذا زوج أيما أخذ صداقها دونها فنهاهم الله تعالى عن ذلك ونزلت وَآتُوا النِّساءَ إلخ، وروي ذلك الجارود من الإمامية عن الباقر رضي الله تعالى عنه،
nitekim İbn Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Bir kimse dul bir kadını evlendirdiğinde mehrini kadına vermeyip kendisi alırdı; bunun üzerine Allah Teâlâ onları bundan nehyetti ve 'Kadınlara verin...' ayeti indi. Bunu İmâmiyye'den el-Cârûd da el-Bâkır radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmiştir.
وهذه عادة كثير من العرب اليوم، وهو حرام كأكل الأزواج شيئا من مهور النساء بغير رضاهنّ فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ الضمير
Bu, günümüzde pek çok Arabın da âdetidir; oysa kocaların kadınların mehirlerinden onların rızası olmaksızın bir şey yemeleri gibi bu da haramdır. 'Eğer ondan bir kısmını gönül rızasıyla size bağışlarlarsa' ifadesindeki zamir,
للصدقات وتذكيره لإجرائه مجرى ذلك فإنه كثيرا ما يشار به إلى المتعدد كقوله تعالى: قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ [آل عمران: ١٥] بعد ذكر الشهوات المعدودة، وقد روي عن أبي عبيدة أنه قال: قلت لرؤبة في قوله:
mehirler (sadukât) kelimesine aittir; müzekker kılınması ise 'zâlike' yerine konulması sebebiyledir; zira Allah Teâlâ'nın sayılan arzulardan sonra: 'De ki: Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?' [Âl-i İmrân: 15] buyurmasında olduğu gibi birden fazla şey için bu zamir çokça kullanılır. Ebû Ubeyde'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Rü'be'ye şu beyti hakkında dedim ki:
فيها خطوط من سواد وبلق ... كأنه في الجلد توليع البهق
Onda siyah ve alaca çizgiler vardır ... Derideki alaca hastalığının yayılması gibi.
إن أردت الخطوط: فقل كأنها، وإن أردت السواد والبلق فقل كأنهما، فقال: أردت كأن ذلك ويلك، أو للصداق الواقع موقعه صَدُقاتِهِنَّ كأنه قيل: وآتوا النساء صداقهن والحمل على المعنى كثير، ومنه قوله تعالى:
'Eğer çizgileri kastediyorsan ke-ennehâ (müennes) de; eğer siyahı ve alacayı kastediyorsan ke-ennehümâ (tesniye) de.' Bunun üzerine o: 'Yazık sana! Ben 'bütün bunlar gibidir' anlamını kastettim' dedi. Yahut zamir, 'sadukâtihinne' yerine geçen mehir (sadâk) kelimesine aittir; sanki 'Kadınlara mehirlerini verin' denilmiş gibidir; manaya hamletmek ise pek çok yerde görülür. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir:
فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ [المنافقون: ١٠] حيث عطف على ما دل عليه المذكور ووقع موقعه، أو للصداق الذي في ضمن الجمع لأن المعنى آتوا كل واحدة من النساء صداقا، وقيل: الضمير عائد إلى الإيتاء، واعترض بأنه إنما يستقيم إذا أريد به المأتي، ورجوع ضمير إلى مصدر مفهوم، ثم تأويل ذلك المصدر بمعنى المفعول لا يخلو عن بعد، واللام متعلقة بالفعل وكذا عن بتضمينه معنى التجافي والتباعد، وإلا فأصله أن يتعدى لمثل ذلك بالباء كقوله: وما كاد نفسا بالفراق تطيب ومن متعلقة بمحذوف وقع صفة لشيء أي كائن من الصداق، وفيه بعث لهنّ على تقليل الموهوب حتى نقل (١) عن الليث أنه لا يجوز تبرعهن إلا باليسير ولا فرق بين المقبوض وما في الذمة إلا أن الأول هبة والثاني إبراء، ولذلك تعامل الناس على التعويض فيه ليرتفع الخلاف نَفْساً تمييز لبيان الجنس ولذا وحد، وتوضيح ذلك على ما ذكره بعض المحققين أن التمييز- كما قاله النحاة- إن اتحد معناه بالمميز وجبت المطابقة نحو كرم الزيدون رجالا كالخبر والصفة والحال، وإلا فإن كان مفردا غير متعدد وجب إفراده نحو- كرم بنو فلان أبا- إذا المراد أن أصلهم واحد، متصف بالكرم فإن تعدد وألبس وجب خلفه بظاهر نحو- كرم الزيدون آباء إذا أريد أن لكل منهم أبا كريما إذ لو أفرد توهم أنهم من أب واحد، والغرض خلافه وإن لم يلبس جاز الأمران، ومصحح الإفراد عدم الإلباس كما هنا لأنه لا يتوهم أن لهن نفسا واحدة ومرجحه أنه الأصل مع خفته ومطابقته لضمير منه، وهو اسم جنس والغرض هنا بيان الجنس، والواحد يدل عليه كقولك: عشرون درهما والمعنى فإن وهبن لكم شيئا من الصداق متجافيا عنه نفوسهن طيبات غير مخبثات بما يضطرهن إلى البذل من شكاسة أخلاقكم وسوء معاملتكم، وإنما أوثر ما في النظم الكريم دون فإن وهبن لكم شيئا منه عن طيب نفس إيذانا بأن العمدة في الأمر طيب النفس وتجافيها عن الموهوب بالمرة حيث جعل ذلك مبتدأ وركنا من الكلام لا فضلة كما في التركيب المفروض فَكُلُوهُ أي فكلوا ذلك الشيء الذي طابت لكم عنه نفوسهن وتصرفوا فيه تملكا، وتخصيص الأكل بالذكر لأنه معظم وجوه التصرفات المالية.
'...Sadaka vereyim ve [salihlerden] olayım' [el-Münâfikûn: 10] ayetinde, zikredilen lafzın delalet ettiği ve onun yerine geçen anlama atıf yapılmıştır. Yahut çoğulun zımnındaki mehir kelimesine aittir; çünkü mana: 'Kadınların her birine bir mehir verin' demektir. Zamirin verme (îtâ) fiiline ait olduğu da söylenmiştir; ancak buna, sadece verilen şey kastedilirse bunun tutarlı olacağı, anlaşılan bir mastara zamirin dönmesi ve sonra o mastarın mef'ûl manasına tevil edilmesinin de uzak bir ihtimal olmaktan uzak kalmayacağı şeklinde itiraz edilmiştir. 'Leküm'deki lâm harf-i ceri fiile müteallıktır; aynı şekilde 'an' harf-i ceri de vazgeçme ve uzaklaşma manası tazammun ettirilerek fiile müteallıktır; aksi takdirde bunun aslı, 'Ayrılık sebebiyle neredeyse içi ferahlamayacaktı' dizesinde olduğu gibi bâ harf-i ceriyle geçişli olmasıdır. 'Minhu'daki min ise 'şey'en' kelimesinin sıfatı olan mahzûfa müteallıktır; yani 'mehir cinsinden olan bir şey' demektir. Bunda kadınları, bağışlanan miktarı az tutmaya bir teşvik vardır; hatta Leys'ten, kadınların ancak az bir miktar bağışlamalarının caiz olduğu nakledilmiştir (١). Kabzedilmiş olan ile zimmette bulunan mehir arasında fark yoktur; ancak birincisi hibe, ikincisi ise ibrâdır. Bu yüzden insanlar ihtilaf ortadan kalksın diye bu konuda karşılık verme (ivaz) cihetine gitmişlerdir. 'Nefsen' kelimesi cins beyanı için temyizdir, bu yüzden tekil gelmiştir. Bazı muhakkiklerin zikrettiği üzere bunun açıklaması şudur: Nahivcilerin belirttiği gibi temyiz, eğer manası mümeyyez ile birleşirse -tıpkı haber, sıfat ve hâl gibi- 'Zeyd'ler adam olarak cömert oldular' örneğinde olduğu gibi mutabakat vacip olur. Aksi takdirde, eğer tekil olup çoğul değilse -asıllarının tek bir kişi olup cömertlikle nitelendiği kastedildiğinde- 'Filanoğulları baba yönünden cömerttir' örneğinde olduğu gibi tekil olması vaciptir. Şayet çoğul olur ve iltibas oluşturursa 'Zeyd'ler babalar yönünden cömerttir' örneğinde olduğu gibi açık bir çoğulla getirilmesi vaciptir -her birinin cömert bir babası olduğu kastedildiğinde-; zira tekil getirilseydi hepsinin tek bir babadan olduğu zannı doğardı, oysa amaç bunun aksidir. Eğer iltibas oluşturmuyorsa her iki durum da caizdir. Burada tekil gelmesini sahih kılan husus, iltibasın bulunmayışıdır; zira kadınların tek bir nefse sahip olduğu vehmedilmez. Tekil kılınmasını tercih ettiren husus ise hafifliği ve 'minhu'daki zamire mutabakatıyla birlikte asıl olanın bu olmasıdır. O bir cins ismidir ve buradaki maksat da cinsi beyan etmektir; 'yirmi dirhem' sözünde olduğu gibi tekil kelime cinse delalet eder. Mana şöyledir: 'Eğer kadınlar, kötü ahlakınız ve kötü muameleniz sebebiyle kendilerini bağış yapmaya mecbur bırakan bir sıkıntıya sokulmaksızın, gönülleri razı olarak ve içlerinden gelerek mehirlerinden bir kısmını size bağışlarlarsa [yiyin]'. Kerim nazımda 'Gönül rızasıyla size ondan bir şey bağışlarlarsa' denilmeyip bu üslubun tercih edilmesi, varsayılan terkipteki gibi bunun bir fazlalık (tamlama) değil, cümlenin mübtedası ve bir rüknü kılınması suretiyle, bu meselede asıl dayanağın gönül hoşluğu ve bağışlanan şeyden tamamen vazgeçilmesi olduğunu bildirmek içindir. 'Onu yiyin' yani gönül hoşluğuyla size bıraktıkları o şeyi yiyin ve mülk edinerek onda tasarrufta bulunun. Yemenin özellikle zikredilmesi ise mali tasarrufların en büyük kısmını oluşturduğu içindir.
هَنِيئاً مَرِيئاً صفتان من- هنؤ الطعام يهنؤ هناءة. ومرؤ يمرؤ مراءة- إذا لم يثقل على المعدة وانحدر عنها طيبا.
'Afiyetle, rahatça'; bu iki kelime, yemek mideye ağır gelmeyip kolayca ve afiyetle sindirildiğinde kullanılan 'hene'e't-taâmu yehne'u henâeten' ve 'meru'e yemru'u merâeten' fiillerinden türemiş iki sıfattır.
وفي الصحاح نقلا عن الأخفش يقال: هنؤ وهنئ ومرؤ ومرىء، كما يقال: فقه وفقه- بكسر القاف وضمها- ويقال: هنأني الطعام يهنئني وينهنأني ولا نظير له في المهموز هنأ وهنأ، وتقول: هنئت الطعام أي تهنأت به وكذا يقال:
es-Sıhâh'ta Ahfeş'ten naklen şöyle denilmektedir: Kâf'ın kesresi ve dammesiyle 'fekihe' ve 'fekuhe' denildiği gibi 'hene'e-henie' ve 'meru'e-merie' denilir. 'Yemek bana afiyet verdi' anlamında 'hene'enî et-taâmu yehni'ünî ve yenhe'ünî' denilir; hemzeli fiillerde 'hene'e' ve 'hene'e'nin bir benzeri yoktur. 'Yemeği afiyetle yedim' anlamında 'heni'tü't-taâme' dersin. Aynı şekilde şöyle de denilir:
مرأني الطعام يمرأ مرءا، وقال بعضهم: أمرأني، وقال الفراء: يقال: هنأني الطعام ومرأني بغير ألف فإذا أفردوها عن هنأني قالوا: أمرأني، وقيل الهنيء الذي يلذه الآكل، والمريء ما تحمد عاقبته، وقيل: ما ينساغ في مجراه الذي هو المريء كأمير- وهو رأس المعدة، والكرش اللاصق بالحلقوم سمي به لمرور الطعام فيه أي انسياغه، وانتصابهما- كما قال الزمخشري- على أنهما صفتان للمصدر أي أكلا هنيئا مريئا ووصف المصدر بهما كما قال السعد: على الإسناد
«Mer'enî et-taâmu yemra'u mer'en» (yemek bana şifa ve afiyet verdi) denilir. Bazıları «Emra'enî» dedi. Ferrâ ise şöyle demiştir: [Başında] elif olmaksızın «Hene'enî et-taâmu ve mer'enî» denilir; fakat «hene'enî»den ayrı olarak tek başına kullandıklarında «Emra'enî» derler. Bir görüşe göre Henî' (هَنِيء), yiyenin lezzet aldığı şey; Merî' (مَرِيء) ise akıbeti övülen (dokunmayıp şifa olan) şeydir. Bir diğer görüşe göre ise «emîr» vezninde olan el-merî'deki (yemek borusundaki) kendi mecrasında kolayca kayıp giden şeydir. O [merî'], midenin başı ve gırtlağa bitişik olan kısımdır; yemeğin oradan kolayca geçip gitmesi ve akması sebebiyle bu isimle anılmıştır. Zemahşerî'nin belirttiği üzere bu iki kelimenin mansubiyeti mastarın iki sıfatı olmaları yönüyledir; yani «eklen henîen merîen» (afiyetli ve sindirimi kolay bir yiyişle yiyin) takdirindedir. Sa'd'ın [Taftâzânî] belirttiği üzere mastarın bu iki kelimeyle nitelenmesi, isnâd-ı mecâzî (akli mecaz) yoluyladır
المجازي إذ الهنيء حقيقة هو المأكول أو على أنهما حالان من الضمير المنصوب أي كلوه وهو هنيء مريء، وقد يوقف على كلوه ويبتدأ هنيئا مريئا على الدعاء وعلى أنهما صفتان أقيمتا مقام المصدرين كأنه قيل: هنا مرأ، وأورد على ذلك مع أن الدعاء لا يكون من الله تعالى حتى أولوه أنه تحريف لكلام النحاة ومخالفة لهم، فإنهم يجعلون انتصاب هنيئا على الحال، ومريئا إما على الحال، وإما على الوصف، ويدل على فساد ما خرّجه الزمخشري- وصحة قول النحاة- ارتفاع الأسماء الظاهرة بعدا هنيئا مرئيا ولو كانا منتصبين انتصاب المصادر المراد بها الدعاء لما جاز ذلك فيها كما لا يجوز أن يقال: في سقيا لك ورعيا سقيا الله تعالى لك ورعيا الله لك، وإن كان ذلك جائزا في فعله، والدليل على جواز رفع الأسماء الظاهرة بعدهما قول كثير:
zira hakikatte afiyetli ve sindirimi kolay olan bizzat yenilen şeydir. Yahut mansup zamirden hâl olmaları yönüyledir; yani 'Onu afiyetli ve sindirimi kolay olduğu halde yiyin' demektir. Bazen 'fe-kûlûhu' üzerinde durulup dua kabilinden ve iki mastar yerine kaim iki sıfat olarak 'henîen merîen' şeklinde başlanabilir; sanki 'Afiyet ve kolaylık olsun' denilmiş gibidir. Ancak dua Allah Teâlâ'dan sâdır olmayacağı için bunu tevil etmiş olsalar bile, bu izaha karşı bunun nahivcilerin sözünü tahrif etmek ve onlara muhalefet etmek olduğu itirazı getirilmiştir. Zira nahivciler 'henîen' kelimesinin nasbını hâl, 'merîen' kelimesininkini ise ya hâl ya da sıfat yaparlar. Zemahşerî'nin yaptığı tevcihin geçersizliğine -ve nahivcilerin sözünün doğruluğuna- 'henîen merîen'den sonraki zahir isimlerin ref ile gelmesi delalet eder. Şayet bu ikisi dua kastedilen mastarlar gibi mansup olsalardı, fiilinde caiz olduğu halde 'sekyen leke ve ra'yen' ifadesinde 'sekyallâhu teâlâ leke ve ra'yallâhu leke' denilmesinin caiz olmaması gibi burada da bu caiz olmazdı. Onlardan sonra zahir isimlerin ref okunmasının caiz olduğuna Kuseyyir'in şu sözü delildir:
«هنيئا مريئا» غير داء مخامر ... لعزة من أعراضنا ما استحلت
«Afiyet ve şifa olsun», bünyeye yerleşen bir dert olmaksızın ... İzzet'e, şerefimizden helal saydığı şeyler.
فإن (ما) مرفوعة بما تقدم من هنيئا أو مريئا على طريق الإعمال، وجاز الإعمال في هذه المسألة، وإن لم يكن بينهما رابط عطف لكون مريئا في الغالب (١) لا يستعمل إلا تابعا لهنيئا فصارا كأنهما مرتبطان لذلك ورد بأن سيبويه قال: هنيئا مريئا صفتان نصبهما نصب المصادر المدعو بها بالفعل غير المستعمل إظهاره المختزل لدلالة الكلام عليه، وفيه أنه ليس بنص فيما ذهب إليه الزمخشري لاحتمال أنه أراد أنهما صفتان منصوبان على الحالية، والعامل فيهما فعل محذوف يدل الكلام عليه كالمصادر المدعو بها في أنها معمولة لفعل محذوف يدل الكلام عليه، ويؤيد ذلك أنه قال بعد ذلك كأنهم قالوا: ثبت ذلك هنيئا فإن هذا مما يقال: على تقدير إقامتهما مقام المصدر، ومن هنا قال السفاقسي: إن مذهب سيبويه والجماعة أنهما حال منصوب بفعل مقدر محذوف وجوبا لقيامهما مقامه كقولك: أقائما وقد قعد الناس، واعترض بهذا على ما تقدم من احتمال جعلهما حالا من الضمير المنصوب في فَكُلُوهُ إذ عليه يكونان من جملة أخرى لا تعلق لهما- بكلوا- من حيث الإعراب واعترض أيضا على الاستدلال بالبيت على رفع الظاهر بهما بأنه لا يتم لجواز أن تكون ما مرفوعة بالابتداء ولعزة خبره، أو مرفوعة بفعل مقدر، وكيفما كان الأمر يكون قوله سبحانه ذلك عبارة عن التحليل والمبالغة في الإباحة وإزالة التبعة،
Zira 'mâ', amel ettirme (i'mâl) yoluyla önceki 'henîen' veya 'merîen' ile merfudur; aralarında bir atıf bağı bulunmasa bile bu meselede i'mâl caiz görülmüştür, çünkü 'merîen' kelimesi çoğunlukla (١) ancak 'henîen'e tabi olarak kullanılır; dolayısıyla bu sebeple adeta birbirine bağlanmış gibi olmuşlardır. Buna karşı şöyle cevap verilmiştir: Sîbeveyhi; 'henîen merîen, sözün delaleti sebebiyle hazfedilmiş, açığa çıkarılması kullanılmayan bir fiille, dua edilen mastarlar gibi nasbedilmiş iki sıfattır' demiştir. Bunda Zemahşerî'nin benimsediği görüşe açık bir nas bulunmadığı; zira onun, bu iki kelimenin hâl olarak mansup iki sıfat olduğunu, âmillerinin de tıpkı dua edilen mastarlarda olduğu gibi sözün delalet ettiği mahzûf bir fiil olduğunu kastetmiş olabileceği söylenmiştir. Bunu, daha sonra 'Sanki şöyle dediler: Bu durum afiyetle sabit oldu' demesi de destekler; zira bu, onların mastar makamına kaim kılınması takdirinde söylenen şeylerdendir. Buradan hareketle es-Sefâkısî şöyle demiştir: Sîbeveyhi ve cemaatin mezhebi, tıpkı 'İnsanlar oturmuşken sen ayakta olduğun halde mi [duruyorsun]?' sözünde olduğu gibi onların fiil makamına kaim olmaları sebebiyle vücuben hazfedilmiş mukadder bir fiille mansup birer hâl oldukları yönündedir. 'Fe-kûlûhu'daki mansup zamirden hâl kılınması şeklindeki önceki ihtimale bununla itiraz edilmiştir; zira buna göre bu iki kelime başka bir cümlenin ögesi olur ve irap bakımından 'kûlû' fiiliyle bir irtibatları kalmaz. Beyitle zahir ismin bu iki kelimeyle ref edilmesine delil getirilmesine de itiraz edilmiş ve 'mâ' lafzının mübteda olarak merfu, 'li-İzzete'nin ise onun haberi olması ya da mukadder bir fiille merfu olması caiz olduğu için bu istidlalin tam olmayacağı söylenmiştir. Durum her nasıl olursa olsun, Allah Teâlâ'nın bu buyruğu helal kılmaktan, mubahlığı mübalağalandırmaktan ve sorumluluğu tamamen kaldırmaktan ibarettir.
وفي كتاب العياشي من الإمامية مرفوعا إلى عليّ كرم الله تعالى وجهه أنه جاءه رجل فقال: يا أمير المؤمنين إن في بطني وجعا فقال: ألك زوجة؟ قال: نعم قال استوهب منها شيئا طيبة به نفسها من مالها ثم اشتر به عسلا ثم اسكب عليه من ماء السماء ثم اشربه فإني سمعت الله ﷾ يقول في كتابه: وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكاً [ق: ٩] وقال تعالى: يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ [النحل: ٦٩] وقال عز شأنه: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً فإذا اجتمعت البركة والشفاء والهنيء والمريء شفيت إن شاء الله تعالى ففعل الرجل ذلك فشفي، وأخرج عبد بن حميد وغيره من أصحابنا عن علي كرم الله تعالى وجهه ما يقرب من هذا بلفظ إذا اشتكى أحدكم فليسأل امرأته ثلاثة دراهم أو نحوها فليشتر بها عسلا وليأخذ من ماء السماء فيجمع هنيئا مرئيا وشفاء ومباركا
İmâmiyye'den el-Ayyâşî'nin kitabında Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e merfû olarak nakledildiğine göre, bir adam ona gelip: 'Ey Müminlerin Emîri, karnımda bir ağrı var' dedi. Ali: 'Bir eşin var mı?' diye sordu. Adam: 'Evet' dedi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Kendi malından gönül rızasıyla sana bağışlayacağı bir şeyi ondan iste; sonra onunla bal satın al, ardından üzerine yağmur suyundan dök ve onu iç. Zira ben Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nda şöyle buyurduğunu işittim: 'Gökten bereketli bir su indirdik' [Kâf: 9], yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Onların karınlarından renkleri çeşitli bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır' [en-Nahl: 69] ve Şânı Yüce olan şöyle buyurmuştur: 'Eğer ondan bir kısmını gönül rızasıyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin'. Bereket, şifa, afiyet (henî') ve kolay sindirim (merî') bir araya geldiğinde Allah Teâlâ'nın izniyle şifa bulursun.' Adam bunu yaptı ve şifa buldu. Bizim ashabımızdan Abd b. Humeyd ve diğerleri de Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten buna yakın bir rivayeti şu lafızla tahriç etmişlerdir: 'Biriniz rahatsızlandığında hanımından üç dirhem veya benzeri bir miktar istesin, onunla bal alsın ve yağmur suyundan katsın; böylece afiyetliyi, rahat sindirilenı, şifayı ve bereketi bir araya getirmiş olur.'
وأخرج ابن جرير عن حضرمي أن أناسا يتأثمون أن يرجع أحدهم في شيء مما ساقه الى امرأته فنزلت هذه الآية، وفيها دليل على ضيق المسلك في ذلك ووجوب الاحتياط حيث بني الشرط على طيب النفس وقلما يتحقق ولهذا كتب عمر رضي الله تعالى عنه إلى قضاته أن النساء تعطين رغبة ورهبة فأيما امرأة أعطت ثم أرادت أن ترجع فذلك لها
İbn Cerîr'in Hadramî'den rivayet ettiğine göre birtakım kimseler, hanımına [mehir olarak] verdiği şeylerden herhangi birini geri almayı günah sayarlardı; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Bu ayette, bu hususta tutulacak yolun darlığına ve ihtiyatın gerekliliğine bir delil vardır; zira şart gönül rızasına bağlanmıştır, bu ise pek az gerçekleşir. Bundan dolayı Ömer radıyallâhu teâlâ anh kadılarına şöyle yazmıştır: 'Kadınlar [bağışlarını] ya bir istek ve arzuyla ya da korku ve çekinmeyle verirler. Dolayısıyla hangi kadın [bir şey] bağışlar da sonra [ondan] dönmek isterse, bu onun hakkıdır.'
وحكى الشعبي أن رجلا أتى مع امرأته شريحا في عطية أعطتها إياه وهي تطلب أن ترجع فقال شريح: ردها عليها فقال الرجل: أليس قد قال الله تعالى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ قال: لو طابت نفسها عنه لما رجعت فيه، وعنه ولا أقيلها وهبت ولا أقيله لأنهن يخدعن والذي عليه الحنفيون أن الزوجة إذا وهبت شيئا للزوج ليس لها الرجوع فيه بل ذكر ابن هبيرة اتفاق الأئمة الأربعة على أنه ليس لأحد من الزوجين الرجوع فيما وهب لصاحبه.
eş-Şa'bî anlatır: Bir adam hanımıyla birlikte, kadının adama yaptığı bir bağış hususunda Şüreyh'e geldi; kadın bağışını geri istiyordu. Şüreyh: 'Onu kadına geri ver' dedi. Adam: 'Allah Teâlâ 'Eğer gönül rızasıyla size bağışlarlarsa...' buyurmadı mı?' deyince Şüreyh: 'Eğer gönlü razı olsaydı onu geri istemezdi' dedi. Yine ondan: 'Kadının bağışından dönmesini kabul etmemezlik yapmam, erkeğin bağışından dönmesini de kabul etmemezlik yapmam; çünkü onlar aldatılırlar' dediği nakledilmiştir. Hanefîler'in benimsediği görüşe göre ise kadın kocasına bir şey hibe ettiğinde ondan dönme hakkı yoktur; hatta İbn Hübeyre, eşlerden birinin diğerine hibe ettiği şeyden dönme hakkının bulunmadığı hususunda dört mezhep imamının ittifakını nakletmiştir.
وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ رجوع إلى بيان بقية الأحكام المتعلقة بأموال اليتامى وتفصيل ما أجمل فيما سبق من شرط إيتائها وكيفيته إثر بيان الأحكام المتعلقة بالأنفس أعني النكاح، وبيان بعض الحقوق المتعلقة بالأجنبيات من حيث النفس ومن حيث المال استطرادا إذ الخطاب- كما يدل عليه كلام عكرمة- للأولياء، وصرح هو وابن جبير بأن المراد من السُّفَهاءَ اليتامى، ومن أَمْوالَكُمُ أموالهم وإنما أضيفت إلى ضمير الأولياء المخاطبين- تنزيلا لاختصاصها بأصحابها منزلة اختصاصها بهم فكأن أموالهم عين أموالهم لما بينهم وبينهم من الاتحاد الجنسي والنسبي- مبالغة في حملهم على المحافظة عليها، ونظير ذلك قوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النساء: ٢٩] فإن المراد لا يقتل بعضكم بعضا إلا أنه عبر عن نوعهم بأنفسهم مبالغة في الزجر عن القتل حتى كأن قتلهم قتل أنفسهم، وقد أيد ذلك بما دل عليه قوله سبحانه: الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً حيث غير عن جعلها مناطا لمعاش أصحابها بجعلها مناطا لمعاش الأولياء، ومفعول جعل الأول محذوف وهو ضمير الأموال، والمراد من
{ وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Mallarınızı aklı ermezlere (sefihlere) vermeyin” [ifadesi], yetimlerin mallarıyla ilgili geri kalan hükümlerin beyanına ve daha önce canlarla ilgili hükümlerin -yani nikâhın- beyanının ardından bu malların verilme şartı ve keyfiyetine dair mücmel bırakılan hususların tafsiline; ayrıca can ve mal bakımından yabancı kadınlarla ilgili bazı hakların istitradî olarak (sırası gelmişken) açıklanmasına bir dönüştür. Zira İkrime'nin sözünün de delalet ettiği üzere hitap velileredir. O ve İbn Cübeyr, { السُّفَهاءَ } “aklı ermezler” ile yetimlerin, { أَمْوالَكُمُ } “mallarınızı” ile de onların [kendi] mallarının kastedildiğini açıkça ifade etmişlerdir. Bu malların muhatap olan velilerin zamirine izafe edilmesi ise -aralarındaki cins ve nesep birliğinden ötürü sanki onların malları kendi mallarının ta kendisiymiş gibi- sahiplerine olan tahsisin velilere olan tahsis konumuna indirilmesi [ve böylece] onları bu malları korumaya sevk etmede mübalağa yapılması içindir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi (birbirinizi) öldürmeyin” [en-Nisâ: 29] kavlidir. Zira buradaki maksat 'birbirinizi öldürmeyin' demektir; ancak öldürmekten caydırmada mübalağa kastedilerek, sanki onları öldürmek kendi canlarını öldürmekmiş gibi kendi türleri nefisleriyle (canlarıyla) ifade edilmiştir. Bu [anlam], Sübhânehu'nun: { الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } “Allah'ın sizin için bir geçim vasıtası kıldığı” kavlinin delaletiyle de desteklenmiştir. Zira Cenâb-ı Hak o malları asıl sahiplerinin maişet dayanağı kılmaktan [ifadeyi] çevirerek velilerin maişet dayanağı kılmıştır. { جَعَلَ } fiilinin birinci mef‘ûlü (nesnesi) mahzuftur ki o da mallara raci olan zamirdir. Kastedilen ise
القيام ما به القيام والتعيش، والتعبير بذلك زيادة في المبالغة وهو المفعول الثاني لجعل، وقد جوز أن يكون المحذوف وحده مفعولا، وهذا حالا منه، وقيل: إنما أضيفت الأموال إلى ضمير الأولياء نظرا إلى كونها تحت ولايتهم.
{ الْقِيَام } ile kendisiyle ayakta durulan ve geçim sağlanan şeydir. Bu lafızla ifade edilmesi mübalağayı artırmak içindir ve { جَعَلَ } fiilinin ikinci mef‘ûlüdür. Yalnızca mahzuf olanın mef‘ûl, bunun da ondan hâl olması da caiz görülmüştür. Bir rivayete göre ise malların velilerin zamirine izafe edilmesi, onların velayeti altında bulunması cihetiyledir.
واعترض بأنه وإن كان صحيحا في نفسه لأن الإضافة لأدنى ملابسة ثابتة في كلامهم كما في قوله:
Buna, her ne kadar kendinde doğru olsa bile -çünkü onların (Arapların) kelamında en ufak bir münasebetten ötürü izafet sabittir; nitekim şu beyitte dendiği gibi:
إذا كوكب الخرقاء لاح بسحرة ... سهيل أذاعت غزالها في القرائب
Beceriksiz kadının yıldızı olan Süheyl seher vaktinde göründüğünde ... O, eğirdiği ipliğini yakın akrabalarına dağıttı.
إلا أنه غير مصحح لاتصاف الأموال بما بعدها من الصفة، وقيل: إنما أضيفت إلى ضميرهم لأن المراد بالمال جنسه مما يتعيش الناس به ونسبته إلى كل أحد كنسبته إلى الآخر لعموم النسبة والمخصوص بواحد دون واحد شخص المال فجاز أن ينسب حقيقة إلى الأولياء كما ينسب إلى الملاك، ويؤيد ذلك وصفه بما لا يختص بمال دون مال، واعترض بأن ذلك بمعزل عن حمل الأولياء على المحافظة المذكورة كيف لا والواحدة الجنسية المالية ليست مختصة بما بين أموال اليتامى وأموال الأولياء بل هي متحققة بين أموالهم وأموال الأجانب فإذا لا وجه لاعتبارها أصلا،
fakat bu durum malların kendisinden sonraki sıfatla nitelenmesini sahîh kılmaz diye itiraz edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Malların onların zamirine izafe edilmesinin sebebi, mal ile insanların kendisiyle geçindiği cinsin kastedilmiş olması ve bu cinsin her ferde nispetinin nispetin umûmîliği sebebiyle bir diğerine nispeti gibi olmasıdır; tek bir ferde mahsus olan ise malın şahsıdır (belirli parçasıdır). Dolayısıyla tıpkı maliklerine nispet edildiği gibi hakikat olarak velilere nispet edilmesi de caiz olmuştur. Malların belirli bir mala mahsus olmayan bir vasıfla nitelenmesi de bunu teyit eder. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum, velileri söz konusu korumaya sevk etmekten uzaktır. Nasıl olmasın ki; maldaki cinsî birlik sadece yetimlerin malları ile velilerin malları arasına mahsus olmayıp, onların malları ile yabancıların malları arasında da mevcuttur. Dolayısıyla bunu dikkate almanın hiçbir vechi yoktur.
وروي أنه سئل الصادق رضي الله تعالى عنه عن هذه الإضافة، وقيل له: كيف كانت أموالهم أموالنا؟ فقال: إذ كنتم وارثين لهم،
Rivayet edildiğine göre es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'a bu izafet sorulmuş ve ona: 'Onların malları nasıl bizim mallarımız oldu?' denilmiştir. O da: 'Siz onlara varis olduğunuz için' buyurmuştur.
وفيه احتمالان: أحدهما أنه إشارة إلى ما ذكرناه أولا في توجيه الإضافة، وثانيهما أن ذلك من مجاز الأول، ويرد عليه حينئذ بعد القول بكذب نسبته إلى الصادق رضي الله تعالى عنه أن الأول غير متحقق بل العادة في الغالب على خلافه، والحمل على التفاؤل مما يتشاءم منه الذوق السليم.
Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, izafetin yönlendirilmesinde ilk zikrettiğimiz hususa işarettir. İkincisi, bunun mecâz-ı evvel (ilerideki hâli şimdiden esas alma) türünden olmasıdır. Bu takdirde -es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'a nispetinin asılsız olduğunu söylemenin ardından- buna şu itiraz gelir: İlk durum gerçekleşmiş değildir, bilakis âdet çoğunlukla bunun aksinedir; tefeüle hamletmek ise selim zevkin uğursuz sayacağı (hoşlanmayacağı) bir şeydir.
وذكر العلامة الطيبي أنه إنما أضيف الأموال إلى اليتامى في قوله تعالى: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ ولم يضفه إليهم هنا مع أن الأموال في الصورتين لهم ليؤذن بترتب الحكم على الوصف فيهما فإن تسميتهم يتامى هناك يناسب قطع الطمع فيفيد المبالغة في ردّ الأموال إليهم، فاقتضى ذلك أن يقال: أموالهم، وأما الوصف هنا فهو السفاهة فناسب أن لا يختصوا بشيء من المالكية لئلا يتورطوا في الأموال فلذلك لم يضف أموالهم إليهم وأضافها إلى الأولياء انتهى، ولا يخفى أنه بيان للعلة المرجحة لإضافة الأموال لمن ذكر، وينبغي أن تكون العلة المصححة ما مرّ آنفا، ثم وصف اليتامى بأنهم سفهاء باعتبار خفة أحلامهم واضطراب آرائهم لما فيهم من الصغر وعدم التدرب، وأصل السفه الخفة والحركة، يقال: تسفهت الريح الشجر أي مالت به، قال ذو الرمة:
Allâme et-Tîbî şöyle zikretmiştir: Mallar her iki durumda da onlara ait olmasına rağmen, Allah Teâlâ'nın { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” kavlinde mallar yetimlere izafe edilmişken burada onlara izafe edilmemiştir; tâ ki hükmün her iki durumdaki vasfa bağlı olduğu bildirilsin. Zira orada onların 'yetimler' olarak isimlendirilmesi tamahı kesmeye uygundur ve malların onlara geri verilmesinde mübalağa ifade eder; bu da 'onların malları' denilmesini gerektirmiştir. Buradaki vasıf ise sefihliktir; dolayısıyla mallara pervasızca dalıp heder etmemeleri için mülkiyetten hiçbir şeye sahip kılınmamaları uygun düşmüştür. İşte bu sebeple onların mallarını kendilerine izafe etmemiş, velilere izafe etmiştir. [et-Tîbî'nin sözü] bitti. Aşikârdır ki bu, malların zikredilen kimseye izafe edilmesini tercih ettiren illetin beyanıdır; [izafeti] sahîh kılan illetin ise az önce geçen olması gerekir. Sonra yetimler, yaşlarının küçüklüğü ve tecrübesizlikleri sebebiyle akıllarının hafifliği ve fikirlerinin istikrarsızlığı dikkate alınarak 'sefihler' olarak nitelenmiştir. Sefehe (السفه) kelimesinin aslı hafiflik ve hareketliliktir. Rüzgâr ağacı eğip sarstığında (تَسَفَّهَتِ الرِّيحُ الشَّجَرَ) denir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
جرين كما اهتزت رماح «تسفهت» ... أعاليها مر الرياح النواسم
Onlar, esen tatlı rüzgârların geçişiyle ... Uçları sallanan mızraklar gibi aktılar.
وقال أيضا:
Yine o şöyle demiştir:
على ظهر مقلات «سفيه» جديلها يعني خفيف زمامها، ولكون هذا الوصف مما ينشأ منه تبذير المال وتلفه المخل بحال اليتيم ناسب أن يجعل مناطا لهذا الحكم، وقد فسر السفهاء بالمبذرين بالفعل من اليتامى؟ وإلى تفسير الآية بما ذكرنا ذهب الكثير من المتأخرين، وروي عن ابن عباس وابن مسعود وغيرهما أن المراد بالسفهاء النساء والصبيان، والخطاب لكل أحد كائنا من كان، والمراد نهيه عن إيتاء ماله من لا رشد له من هؤلاء، وقيل: إن المراد بهم النساء خاصة،
Yularının bağı 'sefih' olan bir dişi devenin sırtında; yani dizgini hafif olan... Bu vasıf, malın israf edilmesine ve yetimin durumunu bozacak şekilde telef olmasına yol açan bir vasıf olduğundan, bu hükmün menatı (dayanağı) kılınması uygun düşmüştür. Sefihler, yetimlerden fiilen savurganlık yapanlar olarak da tefsir edilmiştir. Ayetin zikrettiğimiz şekilde tefsirine müteahhirînin çoğu meyletmiştir. İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre ise sefihlerden maksat kadınlar ve çocuklardır; hitap da kim olursa olsun herkese yöneliktir. Maksat, kişinin malını bunlardan aklı başında olmayanlara vermekten nehyedilmesidir. Bir görüşe göre de onlardan maksat sadece kadınlardır.
وروي عن مجاهد وابن عمر، وروي عن أنس بن مالك أنه قال: «جاءت امرأة سوداء جرية المنطق ذات ملح إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقالت: بأبي أنت وأمي يا رسول الله قل فينا خيرا مرة واحدة فإنه بلغني أنك تقول فيناكل شر قال:
Mücâhid ve İbn Ömer'den rivayet edilmiştir; [ayrıca] Enes b. Mâlik'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: «جاءت امرأة سوداء جرية المنطق ذات ملح إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقالت: بأبي أنت وأمي يا رسول الله قل فينا خيرا مرة واحدة فإنه بلغني أنك تقول فيناكل شر قال:» «Güzel ve akıcı konuşan, nüktedan siyahî bir kadın Resûlullâh sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem’e gelerek şöyle dedi: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Bir defacık olsun bizim hakkımızda hayır söyle; çünkü senin bizim hakkımızda hep kötü şeyler söylediğin bana ulaştı.' [Bunun üzerine Resûlullah] şöyle buyurdu:»
أي شيء قلت فيكن؟ قالت: سميتنا السفهاء فقال: الله تعالى سماكن السفهاء في كتابه، قالت: وسميتنا النواقص، قال:
'Sizin hakkınızda ne demişim?' buyurdu. Kadın: 'Bizi sefihler (aklı ermezler) diye isimlendirdin' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: 'Kitabında sizi sefihler diye isimlendiren Allah Teâlâ'dır' buyurdu. Kadın: 'Bizi eksikler (noksanlar) diye de isimlendirdin' deyince [Resûlullah]:
كفى نقصانا أن تدعن من كل شهر خمسة أيام لا تصلين فيها، ثم قال: أما يكفي إحداكن أنها إذا حملت كان لها كأجر المرابط في سبيل الله تعالى وإذا وضعت كانت كالمتشحط في دمه في سبيل الله تعالى فإذا أرضعت كان لها بكل جرعة كعتق رقبة من ولد إسماعيل فإذا سهرت كان لها بكل سهرة تسهرها كعتق رقبة من ولد إسماعيل وذلك للمؤمنات الخاشعات الصابرات اللاتي لا يكفرن العشير فقالت السوداء: يا له من فضل لولا ما يتبعه من الشرط» .
'Her aydan beş gün namaz kılmayıp bırakmanız noksanlık olarak yetmez mi?' buyurdu. Sonra şöyle devam etti: 'Birinize, gebe kaldığında Allah Teâlâ yolunda nöbet tutan kimsenin ecri gibi ecir verilmesi; doğum yaptığında Allah Teâlâ yolunda kanına bulanmış kimse gibi olması; emzirdiğinde her bir yudum için İsmâil'in soyundan bir köle azat etmiş gibi olması; [çocuğu sebebiyle] uykusuz kaldığında uykusuz geçirdiği her bir gece için İsmâil'in soyundan bir köle azat etmiş gibi olması yetmez mi? Bu mükâfatlar, mümin, huşû sahibi, sabırlı ve kocalarına nankörlük etmeyen kadınlar içindir.' Bunun üzerine siyahi kadın: 'Ardından gelen şu şart olmasaydı bu ne büyük bir lütuftu!' dedi.»
وقيل: إن السفهاء عام في كل سفيه من صبي أو مجنون أو محجور عليه للتبذير، وقريب منه ما
Bir görüşe göre 'sefihler', çocuk, deli veya savurganlığı sebebiyle hacir altına alınmış (kısıtlanmış) her sefihi kapsayan genel bir ifadedir. Buna yakın bir görüş
روي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أنه قال: إن السفيه شارب الخمر ومن يجري مجراه،
Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: 'Sefih, içki içen ve onun yolundan giden kimsedir.'
وجعل الخطاب عاما أيضا للأولياء وسائر الناس والإضافة في أَمْوالَكُمُ لا تفيد إلا الاختصاص وهو شامل لاختصاص الملكية واختصاص التصرف، وأيد ما ذهب إليه الكثير بأنه الملائم للآيات المتقدمة والمتأخرة، ومن ذهب إلى غيره جعل ذكر هذا الحكم استطرادا وكون ذلك مخلا بجزالة النظم الكريم محل تأمل، وقرأ نافع وابن عامر «قيما» بغير ألف، وفيه- كما قال أبو البقاء- ثلاثة أوجه: أحدها أنه مصدر مثل الحول والعوض وكان القياس أن تثبت الواو لتحصنها بتوسطها كما صحت في العوض والحول لكن أبدلوها ياء حملا على قيام، وعلى اعتلالها في الفعل، والثاني أنها جمع قيمة- كديمة وديم- والمعنى أن الأموال كالقيم للنفوس إذ كان بقاؤها بها، وقال أبو علي: هذا لا يصح لأنه قد قرئ في قوله تعالى: دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [الأنعام: ١٦١] وقوله سبحانه: الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً [المائدة: ٩٧] ولا يصح معنى القيمة فيهما.
Hitap velilere ve diğer bütün insanlara da genel kılınmıştır; { أَمْوالَكُمُ } lafzındaki izafet ise sadece tahsis ifade eder ki bu da hem mülkiyet tahsisini hem de tasarruf tahsisini kapsar. Çoğunluğun benimsediği görüş, önceki ve sonraki ayetlere uygun düşmesiyle desteklenmiştir. Bunun dışındaki görüşe gidenler ise bu hükmün zikredilmesini istitradî (sırası gelmişken yapılmış) saymışlardır; ancak bunun o yüce nazmın cezaletini (sağlam üslubunu) zedeleyip zedelemeyeceği düşünülmeye muhtaçtır. Nâfi ve İbn Âmir elifsiz olarak «قيما» şeklinde okumuşlardır. Bunda -Ebu'l-Bekâ'nın belirttiği gibi- üç vecih vardır: Birincisi; { الحول } ve { العوض } gibi masdar olmasıdır. Kıyasa göre ortada korunması sebebiyle { العوض } ve { الحول } kelimelerinde sahih kaldığı gibi vâv harfinin sabit kalması gerekirdi; fakat { قيام } kelimesine hamledilerek ve fiildeki illetliliğine binaen vâvı yâya dönüştürdüler. İkincisi; { ديمة } kelimesinin çoğulunun { ديم } gelmesi gibi { قيمة } (kıymet) kelimesinin çoğulu olmasıdır; anlam da malların canların kıymetleri gibi olduğudur, zira canların bekası onlarladır. Ebû Alî ise şöyle demiştir: Bu sahih olmaz; zira Allah Teâlâ'nın: { دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } [el-En'âm: 161] ve Sübhânehu'nun: { الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً } [el-Mâide: 97] kavillerinde de [böyle] okunmuştur ve her ikisinde de kıymet manası sahih olmaz.
والثالث أن يكون الأصل قياما فحذفت الألف كما حذفت في خيم، وإلى هذا ذهب بعض المحققين وجعل ذلك مثل عوذا وعياذا، وقرأ ابن عمر- قواما- بكسر القاف وبواو وألف، وفيه وجهان: الأول أنه مصدر قاومت قواما مثل لاوذت لواذا فصحت في المصدر كما صحت في الفعل، والثاني أنه اسم لما يقوم به الأمر وليس بمصدر، وقرئ كذلك إلا أنه بغير ألف وهو مصدر صحت عينه وجاءت على الأصل كالعوض، وقرئ بفتح القاف وواو وألف، وفيه وجهان: أحدهما: أنه اسم مصدر مثل السلام والكلام والدوام، وثانيهما: أنه لغة في القوام الذي هو بمعنى يقال: جارية حسنة القوام والقوام والمعنى التي جعلها الله تعالى سبب بقاء قامتكم، وعلى سائر القراءات في الآية إشارة إلى مدح الأموال وكان السلف يقولون: المال سلاح المؤمن ولأن أترك مالا يحاسبني الله تعالى عليه خير من أن أحتاج إلى الناس، وقال عبد الله بن عباس: الدراهم والدنانير خواتيم الله في الأرض لا تؤكل ولا تشرب حيث قصدت بها قضيت حاجتك، وقال قيس بن سعد: اللهم ارزقني حمدا ومجدا فإنه لا حمد إلا بفعال ولا مجد إلا بمال، وقيل لأبي الزناد:
Üçüncüsü; aslının { قياما } olup, tıpkı { خيم } kelimesinde olduğu gibi elifin hazfedilmiş olmasıdır. Bazı muhakkikler bu görüşe gitmiş ve bunu { عوذا } ile { عياذا } gibi kılmışlardır. İbn Ömer kâf'ın kesresi, vâv ve elif ile «قواما» şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi; tıpkı { لاوذت لواذا } gibi { قاومت قواما } şeklinde bir masdar olmasıdır, böylece fiilde sahih olduğu gibi masdarda da [vâv harfi] sahih kalmıştır. İkincisi; işin kendisiyle ayakta durduğu şeyin ismi olup masdar olmamasıdır. Yine aynı şekilde fakat elifsiz olarak da okunmuştur; bu da aynul-fiili (orta harfi) sahih kalmış ve { العوض } gibi aslı üzere gelmiş bir masdardır. Kâf'ın fethası, vâv ve elif ile de okunmuştur; bunda da iki vecih vardır: Birincisi; { السلام }, { الكلام } ve { الدوام } gibi bir ism-i masdar olmasıdır. İkincisi; endam anlamına gelen kavâm (القَوَام) kelimesinde bir lügat olmasıdır; nitekim 'endamı güzel cariye' anlamında (جارية حسنة القِوام والقَوام) denir. Mana ise 'Allah Teâlâ'nın sizin dik duruşunuzun ve hayatınızın bekasının sebebi kıldığı [mallar]' demektir. Bütün bu kıraatlere göre ayette malların övgüsüne bir işaret vardır. Selef şöyle derdi: 'Mal müminin silahıdır; Allah Teâlâ'nın beni hesaba çekeceği bir mal bırakmam, insanlara muhtaç olmamdan daha hayırlıdır.' Abdullah b. Abbas şöyle demiştir: 'Dirhemler ve dinarlar Allah'ın yeryüzündeki mühürleridir; yenilmezler ve içilmezler, fakat onlarla nereye yönelsen ihtiyacını giderirsin.' Kays b. Sa'd da şöyle demiştir: 'Allahım! Bana övgü ve şeref rızık ver; zira güzel fiil olmadan övgü, mal olmadan da şeref olmaz.' Ebû'z-Zinâd'a:
لم تحب الدراهم وهي تدنيك من الدنيا؟ فقال: هي وإن أدنتني منها فقد صانتني عنها، وفي منثور الحكم من استغنى كرم على أهله، وفيه أيضا الفقر مخذلة والغنى مجذلة والبؤس مرذلة والسؤال مبذلة. وكانوا يقولون: اتجروا واكتسبوا فإنكم في زمان إذا احتاج أحدكم كان أول ما يأكل دينه، وقال أبو العتاهية:
'Seni dünyaya yaklaştırdığı halde dirhemleri niçin seviyorsun?' denildi. O da: 'Onlar beni dünyaya yaklaştırsa da beni ondan korumuştur' dedi. Mensur hikmetlerde şöyle denir: 'Zengin olan, ailesinin gözünde değerli olur.' Yine orada: 'Fakirlik mahcubiyet (rezillik), zenginlik sevinç, yoksulluk alçaklık, istemek ise zillettir' denilmiştir. Şöyle derlerdi: 'Ticaret yapın ve kazanın; zira öyle bir zamandasınız ki biriniz muhtaç olduğunda ilk yiyeceği şey dini olur.' Ebu'l-Atâhiye şöyle demiştir:
أجلك قوم حين صرت إلى الغنى ... وكل غنى في العيون جليل
Zenginliğe kavuştuğunda bir topluluk seni yüceltti ... Zaten her zenginlik gözlerde pek uludur.
إذا مالت الدنيا على المرء رغبت ... اليه ومال الناس حيث يميل
Dünya bir adama yöneldiğinde [herkes] ona rağbet eder ... Ve insanlar o nereye meylederse oraya meyleder.
وليس الغنى إلا غنى زين الفتى ... عشية يقرى أو غداة ينيل
Zenginlik ancak akşamleyin misafir ağırlayan ... Yahut sabahleyin ikramda bulunan yiğidi süsleyen zenginliktir.
وقد أكثر الناس في مدح المال واختلفوا في تفضيل الغنى والفقر، واستدل كل على مدعاه بما لا يتسع له هذا المجال، ولشيخنا علاء الدين أعلى الله تعالى درجته في أعلى عليين:
İnsanlar malı övme hususunda çok şey söylemişler ve zenginlik ile fakirliğin hangisinin üstün olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Her biri kendi iddiasına bu sahanın alamayacağı kadar çok delil getirmiştir. Şeyhimiz Alâüddîn'in -Allah Teâlâ onun derecesini İlliyyîn'in en yücesinde eylesin- şöyle beyitleri vardır:
قالوا اغتنى ناس وإنا نرى ... عنك وأنت العلم المال مال
Dediler ki: 'İnsanlar zenginleşti, oysa biz senin ... İlim olmana rağmen malın senden uzaklaştığını görüyoruz.'
قلت غنى النفس كمال الغنى ... والفقر كل الفقر فقد الكمال
Dedim ki: 'Gönül zenginliği zenginliğin kemalidir ... Fakirlik ise bütünüyle kemalden yoksun kalmaktır.'
«وله أيضا» :
Yine onun [şiirlerindendir]:
قالوا حوى المال رجال وما ... على كمال نلت هذا المنال
Dediler ki: 'Nice adamlar malı topladı da sen ... Yetkinliğe sahip olduğun halde bu nailiyete eremedin.'
فقلت حازوا بعض أجزائه ... وإنني حزت جميع الكمال
Dedim ki: 'Onlar onun sadece bazı parçalarını elde ettiler ... Bense kemalin tamamını elde ettim.'
وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ أي اجعلوها مكانا لرزقهم وكسوتهم بأن تتجروا وتربحوا حتى تكون نفقاتهم من الأرباح لا من صلب المال لئلا يأكله الإنفاق، وهذا ما يقتضيه جعل الأموال نفسها ظرفا للرزق والكسوة، ولو قيل:
{ وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } “Onları o mallarla rızıklandırın (yedirin) ve giydirin”; yani harcamalar ana malı tüketmesin diye ticaret yapıp kâr elde etmek suretiyle o malları onların rızık ve giyimlerinin yeri kılın ki nafakaları ana malın kendisinden değil kârlardan olsun. Malların bizzat kendisinin rızık ve giyime zarf kılınmasının gerektirdiği mana budur. Şayet şöyle denilseydi:
منها كان الإنفاق من نفس المال، وجوز بعضهم أن تكون في بمعنى من التبعيضية.
{ منها } 'ondan' denilseydi harcama malın bizzat kendisinden olurdu. Bazıları { في } harf-i cerrinin teb'îziye (kısmîlik bildiren) { من } anlamında olmasını da caiz görmüşlerdir.
وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً أي كلاما تطيب به نفوسهم كأن يقول الولي لليتيم: مالك عندي وأنا أمين عليه فإذا بلغت ورشدت أعطيتك مالك، وعن مجاهد وابن جريج أنهما فسرا القول المعروف بعدة جميلة في البر والصلة، وقال ابن عباس: هو مثل أن يقول: إذا ربحت في سفري هذا فعلت بك ما أنت أهله، وإن غنمت في غزاي جعلت لك حظا، وقال الزجاج: علموهم- مع إطعامكم وكسوتكم إياهم- أمر دينهم مما يتعلق بالعلم والعمل، وقال القفال: إن كان صبيا فالوصي يعرفه أن المال ماله وأنه إذا زال صباه يرد المال إليه، وإن كان سفيها وعظه وحثه على الصلاة وعرفه أن عاقبة الإتلاف فقر واحتياج.
{ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Ve onlara güzel söz söyleyin”; yani gönüllerini hoş edecek sözler söyleyin. Velinin yetime: 'Malın yanımdadır, ben ona eminim; ergenlik çağına ulaşıp rüşdünü ispat ettiğinde malını sana vereceğim' demesi gibi. Mücâhid ve İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre onlar güzel sözü; iyilik ve sıla-i rahim hususunda güzel bir vaatte bulunmakla tefsir etmişlerdir. İbn Abbas şöyle demiştir: Bu, [velinin] 'Bu yolculuğumda kâr edersem sana layık olduğun şekilde davranırım, gazamda ganimet elde edersem sana da bir pay ayırırım' demesi gibidir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Onları yedirip giydirmenizle birlikte ilim ve amelden dine taalluk eden işlerini de onlara öğretin.' el-Kaffâl şöyle demiştir: 'Eğer çocuksa vasi ona malın kendi malı olduğunu ve çocukluğu geçtiğinde malın kendisine iade edileceğini bildirir; eğer sefih ise ona vaaz eder, namaza teşvik eder ve telef etmenin sonunun fakirlik ve muhtaçlık olduğunu bildirir.'
وأخرج ابن جرير عن ابن زيد في الآية إن كان ليس من ولدك ولا ممن يجب عليك أن تنفق عليه فقل له: عافانا الله تعالى وإياك بارك الله تعالى فيك، ولا يخفى أن هذا خلاف الظاهر لما أنه ظاهر في أن الخطاب في هذه الجملة ليس للأولياء، وبالجملة كل ما سكنت إليه النفس لحسنه شرعا أو عقلا من قول أو عمل معروف، وكل ما أنكرته لقبحه شرعا أو عقلا منكر- قاله غير واحد- وليس إشارة إلى المذهبين في الحسن والقبح هل هو شرعي أو عقلي- كما قيل- إذ لا خلاف بيننا وبين القائلين بالحسن والقبح العقليين في الصفة الملائمة للغرض والمنافرة له، وإن منها ما مأخذه العقل وقد يرد به الشرع، وإنما الخلاف- فيما يتعلق به المدح والذم عاجلا والثواب والعقاب آجلا- هل هو مأخذه للشرع فقط أو العقل على ما حقق في الأصول وَابْتَلُوا الْيَتامى شروع في تعيين وقت تسليم أموال اليتامى إليهم وبيان شرطه بعد الأمر بإيتائها على الإطلاق، والنهي عنه عند كون أصحابها سفهاء- قاله شيخ الإسلام- وهو ظاهر على تقدير أن يراد السفهاء المبذرين (١) بالفعل من اليتامى وأما على تقدير أن يراد بهم اليتامى مطلقا ووصفهم بالسفه باعتبار ما أشير إليه فيما مر ففيه نوع خفاء، وقيل: إن هذا رجوع إلى بيان الأحكام المتعلقة بأموال اليتامى لا شروع وهو مبني على أن ما تقدم كان مذكورا على سبيل الاستطراد والخطاب للأولياء، والابتلاء الاختبار أي- واختبروا من عندكم من اليتامى بتتبع أحوالهم في الاهتداء إلى ضبط الأموال وحسن التصرف فيها وجربوهم بما يليق بحالهم- والاقتصار على هذا الاهتداء رأي أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، والشافعي رحمه الله تعالى يعتب مع هذا أيضا الصلاح في الدين، إلى ذلك ذهب ابن جبير، ونسب إلى ابن عباس، والحسن.
İbn Cerîr ayet hakkında İbn Zeyd'den şöyle rivayet etmiştir: 'Eğer o senin çocuğun değilse ve nafakası sana vacip olan kimselerden de değilse ona: «Allah Teâlâ bize de sana da afiyet versin, Allah Teâlâ seni mübarek kılsın» de.' Gizli değildir ki bu, zahire aykırıdır; zira bu cümledeki hitabın velilere olmadığı zahirdir. Hâsılı kelam; şer'an veya aklen güzelliğinden dolayı nefsin sükûnet bulduğu her söz ve amel ma'ruftur; şer'an veya aklen çirkinliğinden dolayı nefsin yadırgadığı her şey de münkerdir -bunu pek çok âlim söylemiştir-. Bu, -bazılarının söylediği gibi- hüsün ve kubuhun (iyilik ve kötülüğün) şer'î mi yoksa aklî mi olduğu hususundaki iki mezhebe işaret değildir. Zira gayeye uygun olan ve ona aykırı düşen vasıf hususunda bizimle hüsün ve kubhun aklî olduğunu söyleyenler arasında bir ihtilaf yoktur; bunlardan bazısının dayanağı akıldır ve bazen şeriat da buna uygun gelir. İhtilaf ancak dünyada övgü ve yergiye, ahirette ise sevap ve cezaya taalluk eden hususların dayanağının usûlde tahkik edildiği üzere sırf şeriat mı yoksa akıl mı olduğu meselesindedir. { وَابْتَلُوا الْيَتامى } “Yetimleri deneyin” [ifadesi], malların mutlak olarak verilmesinin emredilmesinden ve sahipleri sefih olduğunda bundan nehyedilmesinden sonra, yetimlerin mallarının kendilerine teslim edilme vaktinin tayinine ve şartının beyanına bir giriştir -bunu Şeyhülislam söylemiştir-. Bu izah, sefihler ile yetimlerden fiilen savurganlık yapanların (١) kastedilmiş olması takdirinde açıktır; fakat onlardan mutlak olarak yetimlerin kastedilmesi ve yukarıda işaret edildiği üzere sefehle nitelenmeleri takdirinde ise bunda bir nevi kapalılık vardır. Bir görüşe göre de bu, bir giriş değil yetimlerin mallarıyla ilgili hükümlerin beyanına bir dönüştür; bu görüş ise daha önce geçen hususların istitrat yoluyla zikredildiği ve hitabın velilere olduğu esasına dayanır. İbtilâ (الابتلاء) ise imtihan etmek, denemek demektir; yani 'yanınızdaki yetimleri malları korumaya ve onlarda güzel tasarruf etmeye akıl erdirme konusundaki durumlarını takip ederek imtihan edin ve onları durumlarına layık şeylerle tecrübe edin.' Sadece bu akıl erdirmeyle yetinmek Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ın görüşüdür; Şâfiî rahmetullâhi teâlâ aleyh ise bununla birlikte dinde salahı (dindarlığı) da şart koşar. İbn Cübeyr bu görüşe gitmiş; bu görüş İbn Abbas ve el-Hasan'a da nispet edilmiştir.
واتفق الإمامان رضي الله تعالى عنهما على أن هذا الاختبار قبل البلوغ وظاهر الكلام يشهد لهما لما تدل عليه الغاية، وقال الإمام مالك: إنه بعد البلوغ، وفرع الإمام الأعظم على كون الاختيار قبل أن تصرفات العاقل المميز بإذن
İki İmam -radıyallâhu teâlâ anhümâ- bu denemenin (imtihanın) büluğdan önce olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; sözün zahiri de [belirtilen] gayenin delaleti sebebiyle onları desteklemektedir. İmam Mâlik ise bunun büluğdan sonra olduğunu söylemiştir. İmam-ı Âzam, denemenin [büluğdan] önce olması esasına dayanarak mümeyyiz akıl sahibinin [velisinin] izniyle yaptığı tasarruflarının
الولي صحيحة لأن ذلك الاختبار إنما يحصل إذا أذن له في البيع والشراء مثلا، وقال الشافعي: الاختيار لا يقتضي الإذن في التصرف لأنه يتوقف على دفع المال إلى اليتيم- وهو موقوف على الشرطين- وهما إنما يتحققان بعد، بل يكون بدونه على حسب ما يليق بالحال، فولد التاجر مثلا يختبر في البيع والشراء إلى حيث يتوقف الأمر على العقد وحينئذ يعقد الولي إن أراد وعلى هذا القياس حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ أي إذا بلغوا حدّ البلوغ وهو إما بالاحتلام، أو بالسن- وهو خمس عشرة سنة- عند الشافعي وأبي يوسف ومحمد- وهي رواية عن أبي حنيفة- وعليها الفتوى عند الحنفية لما أن العادة الفاشية أن الغلام والجارية يصلحان للنكاح وثمرته في هذه المدة ولا يتأخران عنها، والاستدلال بما أخرجه البيهقي في الخلافيات من حديث أنس إذا استكمل المولود خمس عشرة سنة كتب ماله وما عليه وأقيمت عليه الحدود- ضعيف لأن البيهقي نفسه صرح بأن إسناد الحديث ضعيف، وشاع عن الإمام الأعظم أن السن للغلام تمام ثماني عشرة سنة وللجارية تمام سبع عرة سنة، وله في ذلك قوله تعالى: حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ
sahih olacağı hükmünü çıkarmıştır; çünkü bu deneme ancak kendisine örneğin alım-satım hususunda izin verildiğinde hâsıl olur. Şâfiî ise şöyle demiştir: İmtihan etmek tasarrufta izin vermeyi gerektirmez; zira bu, malın yetime verilmesine bağlıdır -bu da iki şarta bağlıdır- ve bu iki şart ancak daha sonra tahakkuk eder; bilakis [tasarruf izni] olmaksızın duruma layık olan şekilde olur. Mesela tüccarın çocuğu, iş akde dayanacak noktaya varıncaya kadar alım-satımda denenir; bu noktada veli isterse akdi kendisi yapar ve diğer hususlar da buna kıyas edilir. { حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ } “Nihayet evlenme çağına geldiklerinde”; yani bülûğ sınırına ulaştıklarında [demektir]. Bu da Şâfiî, Ebû Yûsuf ve Muhammed'e göre -ki bu Ebû Hanîfe'den gelen bir rivayettir ve Hanefîler'de fetva buna göredir- ya ihtilam ile yahut yaş ile -ki bu on beş yaştır- olur. Zira yaygın âdete göre erkek ve kız çocukları bu sürede nikâha ve onun semeresine elverişli hale gelirler ve bundan geri kalmazlar. el-Beyhakî'nin el-Hilâfiyyât'ta Enes'in hadisinden tahriç ettiği: 'Çocuk on beş yaşını tamamladığında lehine ve aleyhine olanlar yazılır ve ona hadler uygulanır' rivayetiyle istidlal edilmesi zayıftır; çünkü el-Beyhakî bizzat kendisi hadisin isnadının zayıf olduğunu açıkça belirtmiştir. İmam-ı Âzam'dan yaygın olarak nakledilen görüşe göre ise yaş haddi erkek çocuk için tam on sekiz yaş, kız çocuk için ise tam on yedi yaştır. Onun bu husustaki dayanağı Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ }
[الأنعام: ١٥٢] وأشدّ الصبي ثماني عشرة سنة- هكذا قاله ابن عباس- وتابعه القتبي، وهذا أقل ما قيل فيه فيبنى الحكم عليه للتيقن غير أن الإناث نشوءهن وإدراكهن أسرع فنقصنا في حقهن سنة لاشتمالها على الفصول الأربعة التي يوافق واحد منها المزاج لا محالة، وعنه في الغلام تسع عشرة سنة، والمراد أن يطعن في التاسعة عشرة ويتم له ثماني عشرة، وقيل: فيه اختلاف الرواية لذكر حتى يستكمل تسع عشرة سنة.
“O [yetim] güçlü çağına (rüşdüne) erişinceye kadar” [el-En'âm: 152] kavlidir. Çocuğun en güçlü çağı on sekiz yaştır -İbn Abbas böyle demiştir ve el-Kutebî de ona tâbi olmuştur-. Bu, bu hususta söylenenlerin en azıdır; dolayısıyla kesinlik sebebiyle hüküm buna bina edilir. Şu kadar var ki kız çocuklarının gelişimi ve idraki daha hızlıdır; bu sebeple biri mutlaka mizaca uygun düşecek olan dört mevsimi içerdiğinden ötürü onların hakkında bir sene eksilttik. Ondan erkek çocuk için on dokuz yaş rivayeti de gelmiştir; maksat on dokuzuncu yıla basması ve on sekiz yaşını tamamlamasıdır. Bir görüşe göre de 'on dokuz yaşını tamamlayıncaya kadar' ifadesi zikredildiğinden bu konuda rivayet ihtilafı vardır.
وشاع عن الإمام الشافعي أنه قد جعل الإنبات دليلا على البلوغ في المشركين خاصة، وشنع ابن حزم الضال عليه، والذي ذكره الشافعية أنه إذا أسر مراهق ولم يعلم أنه بالغ فيفعل فيه ما يفعل بالبالغين من قتل ومنّ وفداء بأسرى منا أو مال واسترقاق. أو غير بالغ فيفعل فيه ما يفعل بالصبيان من الرق يكشف عن سوأته فإن أنبت فله حكم الرجال وإلا فلا وإنما يفعل به ذلك لأنه لا يخبر المسلمين ببلوغه خوفا من القتل بخلاف المسلم فإنه لا يحتاج إلى معرفة بلوغه بذلك، ولا يخفى أن هذا لا يصلح محلا للتشنيع وغاية ما فيه أنه جعل الإنبات سببا لإجراء أحكام الرجال عليه في هذه المسألة لعدم السبيل إلى معرفة البلوغ فيها وصلاحتيه لأن يكون أمارة في الجملة لذلك ظاهرة، وأما أن فيه أن الإنبات أحد أدلة البلوغ مثل الاحتلام والإحبال والحيض والحبل في الكفار دون المسلمين فلا فَإِنْ آنَسْتُمْ أي أحسستم- قاله مجاهد- وأصل معنى الاستئناس- كما قال الشهاب- النظر من بعد مع وضع اليد على العين إلى قادم ونحوه مما يؤنس به، ثم عم في كلامهم قال الشاعر:
İmam Şâfiî'den, etek tıraşı yerinde kıl bitmesini (inbâtı) sadece müşrikler hakkında bülûğ delili kıldığı yaygın olarak nakledilmiş ve sapkın İbn Hazm bu hususta ona dil uzatmıştır. Şâfiîler'in zikrettiği ise şudur: Bülûğ çağına yaklaşmış bir kimse esir alındığında ve bülûğa erip ermediği bilinmediğinde; bülûğa erenlere yapılan öldürme, karşılıksız salıverme, bizden olan esirlerle veya malla fidyeleşme ve köleleştirme gibi muameleler mi yapılacaktır, yoksa bülûğa ermeyenlere yapılan köleleştirme muamelesi mi yapılacaktır diye avret yerine bakılır; eğer kıl bitmişse ona erkeklerin hükmü uygulanır, aksi halde uygulanmaz. Ona bu muamelenin yapılması, öldürülme korkusuyla bülûğa erdiğini Müslümanlara haber vermeyeceğinden ötürüdür; Müslüman ise bülûğunun bununla bilinmesine muhtaç olmadığından durum böyle değildir. Aşikârdır ki bu husus dil uzatılacak bir yer olmaya elverişli değildir; bu konudaki nihai nokta, orada bülûğu bilmenin başka yolu olmaması ve bunun genel olarak buna bir işaret olmaya elverişli olmasının zahir bulunması sebebiyle inbâtın bu meselede ona erkeklerin hükümlerini uygulamaya bir sebep kılınmış olmasıdır. Yoksa inbâtın Müslümanlar hariç kâfirler hakkında tıpkı ihtilam, gebe bırakma, hayız ve hamile kalma gibi bülûğ delillerinden biri sayılması söz konusu değildir. { فَإِنْ آنَسْتُمْ } “Eğer görürseniz (hissederseniz)”; yani sezinlerseniz (fark ederseniz) -bunu Mücâhid söylemiştir-. İsti'nâs (الاستئناس) kelimesinin asıl manası -Şihâb'ın belirttiği gibi- gelen ve kendisiyle ünsiyet kurulan bir kimseye elini gözünün üzerine koyarak uzaktan bakmaktır; daha sonra onların kelamında genel manada kullanılmıştır. Şair şöyle demiştir:
«آنست» نبأة وأفزعها الق ... ناص عصرا وقد دنا الإمساء
Bir ses 'sezinledi' de avcı onu ürküttü ... İkindi vakti, akşam yaklaşmışken.
ثم استعير للتبين أي علم الشيء بينا، وزعم بعضهم أن أصله الإبصار مطلقا وأنه أخذ من إنسان العين وهو حدقتها التي يبصر بها، وهو هنا محتمل لأن يراد منه المعنى المجازي أو المعنى الحقيقي، وقرأ ابن مسعود أحستم بحاء مفتوحة وسين ساكنة، وأصله أحسستم بسينين نقلت حركة الأولى إلى الحاء وحذفت لالتقاء الساكنين إحداهما على غير القياس، وقيل: إنها لغة سليم وإنها مطردة في عين كل فعل مضاعف اتصل بها تاء الضمير، أو نونه كما في قول أبي زيد الطائي:
Sonra tebeyyün (açıkça ortaya çıkma) manasında yani bir şeyi apaçık bilmek anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır. Bazıları ise bunun aslının mutlak olarak görmek olduğunu ve gözbebeğinden (insânu'l-ayn) yani kendisiyle görülen gözbebeğinden alındığını iddia etmiştir. Burada mecaz manasının veya hakiki manasının kastedilmiş olması muhtemeldir. İbn Mes'ûd fethalı hâ ve sâkin sîn ile «أَحَسْتُمْ» şeklinde okumuştur. Bunun aslı iki sîn ile «أَحْسَسْتُمْ» şeklindedir; birincinin harekesi hâ harfine nakledilmiş ve kural dışı olarak iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle [sînlerden] biri hazfedilmiştir. Bir görüşe göre bu, Süleym kabilesinin lügatidir ve Ebû Zeyd et-Tâî'nin şu sözünde olduğu gibi, zamir tâ'sı yahut nûn'u bitişen her muzaaf fiilin aynul-fiilinde kıyasî olarak geçerlidir:
خلا أن العتاق من المطايا ... أحسن به فهن إليه شوس
Şu kadar var ki soylu binek develeri ... Onu hissettiler de ona doğru yan yan baktılar.
مِنْهُمْ رُشْداً أي اهتداء إلى ضبط الأموال وحسن التصرف فيها، وقيل: صلاحا في دينهم وحفظا لأموالهم، وتقديم الجار والمجرور لما مر غير مرة، وقرئ رشدا بفتحتين، ورشدا بضمتين، وهما بمعنى رشدا، وقيل: الرشد، بالضم في الأمور الدنيوية والأخروية، وبالفتح في الأخروية لا غير، والراشد والرشيد يقال فيهما فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ
{ مِنْهُمْ رُشْداً } “Onlarda bir olgunluk (rüşd) [görürseniz]”; yani malları korumaya ve onlarda güzel tasarruf etmeye akıl erdirdiklerini [görürseniz]. Bir görüşe göre dinlerinde salah ve mallarını koruma kabiliyeti demektir. Câr ve mecrûrun öne alınması defalarca geçen nükteler içindir. İki fetha ile «رَشَداً» ve iki damme ile «رُشُداً» şeklinde de okunmuştur ki ikisi de «رُشْد» manasındadır. Bir görüşe göre damme ile { الرُّشْد } dünya ve ahiret işlerindedir; fetha ile { الرَّشَد } ise sadece ahiret işlerindedir. Her ikisinde de râşid ve reşîd denir. { فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ }
أَمْوالَهُمْ أي من غير تأخير عن حدّ البلوغ كما تدل عليه الفاء، وفي إيثار الدفع على الإيتاء في أول الأمر إيذان على ما ذهب إليه البعض بتفاوتهما بحسب المعنى، وقد تقدم الكلام في ذلك، ونظم الآية أن حتى هي التي تقع بعدها الجمل كالتي في قوله:
{ أَمْوالَهُمْ } “mallarını kendilerine teslim edin”; yani fâ harfinin de delalet ettiği üzere bülûğ sınırından geciktirmeksizin [teslim edin]. İlk emirden farklı olarak 'iytâ' (verme) yerine 'def'' (teslim etme) lafzının tercih edilmesinde, bazılarının benimsediği görüşe göre mana bakımından aralarındaki farka bir bildirim vardır; bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Ayetin nazmına gelince; buradaki { حَتَّى }, şu beyitteki gibi kendisinden sonra cümlelerin geldiği harftir:
سريت بهم حتى تكل مطيهم ... وحتى الجياد ما يقدن بأرسان
Onlarla geceleyin yürüdüm, nihayet binekleri yoruldu ... Ve nihayet soylu atlar yularlarıyla çekilmez oldu.
وتسمى ابتدائية في ذلك، ولا يذهب منها معنى الغاية كما نصوا عليه في عامة كتب النحو، وذكره الكثير من الأصوليين خلافا لمن وهم فيه، وما بعدها جملة شرطية جعلت غاية للابتلاء، وفعل الشرط بلغوا وجوابه الشرطية الثانية كما حققه غير واحد من المعربين، وبيان ذلك أنه ذكر في شرح التسهيل لابن عقيل أنه إذا توالى شرطان فأكثر كقولك: إن جئتني إن وعدتك أحسنت إليك فأحسنت إليك جواب إن جئتني، واستغنى به عن جواب إن وعدتك، وزعم ابن مالك أن الشرط الثاني مقيد للأول بمنزلة الحال، وكأنه قيل: إن جئتني في حال وعدي لك، والصحيح في هذه المسألة أن الجواب للأول، وجواب الثاني محذوف لدلالة الشرط الأول وجوابه عليه فإذا قلت: إن دخلت الدار إن كلمت زيدا إن جاء إليك فأنت حر، فأنت حرّ جواب إن دخلت، وإن دخلت وجوابه دليل جواب إن كلمت، وإن كلمت وجوابه دليل جواب إن جاء، والدليل على الجواب جواب في المعنى، والجواب متأخر فالشرط الثالث مقدم وكذا الثاني فكأنه قيل: إن جاء فإن كلمت فإن دخلت فأنت حر فلا يعتق إلا إذا وقعت هكذا مجيء ثم كلام ثم دخول، وهو مذهب الشافعي، وذكر الجصاص أن فيها خلافا بين محمد وأبي يوسف، وليس مذهب الشافعي فقط والسماع يشهد له قال:
Bu durumda ibtidâiyye olarak isimlendirilir; nahiv kitaplarının tamamında belirttikleri üzere ve vehme düşen kimselerin aksine birçok usûlcünün de zikrettiği gibi, ondan gaye (sona erme) manası zail olmaz. Ondan sonrası ise ibtilâ (deneme) için gaye kılınmış bir şart cümlesidir. Şart fiili { بَلَغُوا } olup cevabı ise birçok irap âliminin tahkik ettiği üzere ikinci şart cümlesidir. Bunun açıklaması şudur: İbn Akîl'in Şerhu't-Teshîl'inde zikredildiğine göre, senin 'Bana gelirsen, sana vaatte bulunursam sana iyilik ederim' sözün gibi iki veya daha fazla şart peş peşe geldiğinde; 'sana iyilik ederim' ifadesi 'bana gelirsen' cümlesinin cevabıdır ve bununla 'sana vaatte bulunursam' cümlesinin cevabına ihtiyaç kalmaz. İbn Mâlik ise ikinci şartın hâl konumunda olarak birinciyi kayıtladığını ve sanki 'Sana vaatte bulunduğum halde bana gelirsen' denilmiş gibi olduğunu iddia etmiştir. Bu meselede sahih olan, cevabın birinciye ait olması; birincinin şartı ve cevabı ona delalet ettiği için ikincinin cevabının mahzuf olmasıdır. Dolayısıyla sen: 'Eve girersen, Zeyd ile konuşursan, sana gelirse hürsün' dediğinde; 'hürsün' ifadesi 'eve girersen' cümlesinin cevabıdır. 'Eve girersen' ve onun cevabı 'Zeyd ile konuşursan' cümlesinin cevabının delilidir; 'Zeyd ile konuşursan' ve onun cevabı da 'sana gelirse' cümlesinin cevabının delilidir. Cevabın delili ise mana bakımından cevaptır. Cevap sonra geldiği için üçüncü şart takdim edilmiştir, ikinci şart da böyledir; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer gelirse, bunun üzerine konuşursan, bunun üzerine girersen hürsün.' Dolayısıyla ancak bu sırayla; yani önce gelme, sonra konuşma, sonra da girme meydana gelirse azat olur. Bu, Şâfiî'nin mezhebidir. el-Cassâs bu meselede Muhammed ile Ebû Yûsuf arasında ihtilaf olduğunu zikretmiştir. Bu sadece Şâfiî'nin mezhebi değildir; işitilen semaî deliller de onu teyit etmektedir. Şair şöyle demiştir:
إن تستغيثوا بنا إن تذعروا تجدوا ... منا معاقد عز زانها كرم
Bizden yardım isterseniz, korkuya düşerseniz, bizde ... Cömertliğin süslediği izzet bağları bulursunuz.
وعليه فصحاء المولدين، وقال بعض الفقهاء: الجواب للأخير والشرط الأخير وجوابه جواب الثاني، والشرط الثاني وجوابه جواب الأول فعلى هذا لا يعتق حتى يوجد هكذا دخول ثم كلام ثم مجيء، وقال بعضهم: إذا اجتمعت حصل العتق من غير ترتيب وهذا إذا كان التوالي بلا عاطف فإن عاطف بأو فالجواب لأحدهما دون تعيين نحو- إن جئتني، أو إن أكرمت زيدا أحسنت إليك- وإن كان بالواو فالجواب لهما، وإن كان بالفاء فالجواب للثاني، وهو وجوابه جواب الأول فتخرج الفاء عن العطف وما نحن فيه من المقرون بالفاء وهي رابطة للجواب كالفاء الثانية وما خرجناه عليه هو الذي ارتضاه جماعة منهم الزمخشري ومذهب الزجاج. وبعض النحاة والمئونة عليه أقل أن حتى الداخلة على هذه الجملة حرف جر، وإذا ممتحضة للظرفية وليس فيها معنى الشرط، والعامل فيها على التقدير الأول ما يتلخص من معنى جوابها والمعنى وَابْتَلُوا الْيَتامى إلى وقت بلوغهم فاستحقاقهم دفع أموالهم إليهم بشرط إيناس الرشد منهم، وعبر في البلوغ بإذا وفي الإيناس بإن للفرق بينهما ظهورا وخفاء وظاهر الآية الكريمة أنه لا يدفع إليهم ولو بلغوا ما لم يؤنس منهم الرشد، وهو مذهب الشافعي وقول الإمامين، وبه قال مجاهد، فقد أخرج ابن المنذر، وغيره عنه أنه قال: لا يدفع إلى اليتيم ماله وإن شمط ما لم يؤنس منه رشد، ونسب إلى الشعبي، وقال الإمام الأعظم: إذا زادت على سن البلوغ سبع سنين وهي مدة معتبرة في تغير الأحوال إذ الطفل يميز بعدها ويؤمر بالعبادة كما في الحديث- يدفع إليه ماله، وإن لم يؤنس الرشد لأن المنع كان لرجاء التأديب فإذا بلغ ذلك السن ولم يتأدب انقطع عنه لرجاء غالبا فلا معنى
Müvelledîn [şair ve ediplerinin] fasih olanları da bu görüş üzeredir. Bazı fıkıh âlimleri ise şöyle demiştir: 'Cevap sonuncuya aittir; son şart ile onun cevabı ikincinin cevabıdır; ikinci şart ile onun cevabı da birincinin cevabıdır.' Buna göre [örneğin şartlı azat meselesinde] önce giriş, sonra konuşma, sonra da gelme şeklinde gerçekleşmedikçe azat vaki olmaz. Bazıları da şöyle demiştir: 'Bunlar bir araya geldiğinde herhangi bir sıra gözetilmeksizin azat gerçekleşir.' Bu durum, şartların birbiri ardına atıf harfi olmaksızın sıralanması halindedir. Şayet 'ev' (أو / veya) ile atfedilirse, cevap -'Bana gelirsen veya Zeyd'e ikram edersen sana iyilik yaparım' cümlesinde olduğu gibi- tayin edilmeksizin ikisinden birine aittir. Eğer 'vâv' (و / ve) ile [atfedilmiş] ise cevap her ikisine aittir. Şayet 'fâ' (ف) ile [atfedilmiş] ise cevap ikinciye aittir; o ve cevabı ise birincinin cevabıdır. Böylece 'fâ' atıf olmaktan çıkar. Bizim bahsimizde olan [ayet] ise 'fâ' bitişmiş olanlardandır ve ikinci 'fâ' gibi cevabın rabıtasıdır (bağlacıdır). Bizim yaptığımız bu tahrîc, aralarında ez-Zemahşerî'nin de bulunduğu bir topluluğun benimsediği ve ez-Zeccâc ile bazı nahivcilerin kavlidir. Külfeti daha az olan diğer bir görüşe göre ise bu cümlenin başına gelen 'hattâ' (حَتَّىٰ) bir harf-i cerdir; 'izâ' (إِذَا) ise sırf zarfiyet ifade etmekte olup onda şart manası yoktur. Birinci takdire göre onda amel eden şey (âmil), cevabının manasından özetlenen şeydir. Manası ise şöyledir: { وَابْتَلُوا الْيَتامى } 'Yetimleri bülûğ çağına erişinceye kadar imtihan edin; kendilerinde bir rüşt hissettiğiniz takdirde mallarını onlara teslim etme hakkı doğmuş olur.' Bülûğ için 'izâ' (إِذَا), rüştün hissedilmesi için ise 'in' (إِنْ) edatı kullanılmıştır; zira ikisi arasında [biri belirgin diğeri gizli olmak üzere] açıklık ve kapalılık farkı vardır. Kerim ayetin zahiri; kendilerinde bir rüşt görülmediği sürece bülûğa erseler bile mallarının kendilerine verilmeyeceği yönündedir. Bu, eş-Şâfiî'nin mezhebi ve iki imamın (Ebû Yûsuf ve Muhammed) kavlidir. Mücâhid de bu görüşü benimsemiştir; nitekim İbnü'l-Münzir ve başkaları ondan şöyle rivayet etmiştir: 'Kendisinde bir rüşt hissedilmediği sürece, saçları ağarsa dahi yetime malı teslim edilmez.' [Bu görüş] eş-Şa'bî'ye de nispet edilmiştir. İmam-ı Âzam ise şöyle demiştir: 'Bülûğ yaşının üzerine yedi yıl eklenirse -ki bu durumların değişmesinde muteber bir süredir, zira çocuk bunun ardından temyiz çağına erer ve hadiste geçtiği üzere ibadetle emrolunur- kendisinde bir rüşt hissedilmese bile malı ona teslim edilir. Çünkü men etme [yasağı], edeblenmesi (akıllanması) ümidiyledir; bu yaşa ulaşıp da edeblenmediğinde ise genellikle bu ümit kesilir. Dolayısıyla bundan sonra...'
للحجر بعده وفي الكافي وللإمام الأعظم قوله تعالى: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ، والمراد بعد البلوغ فهو تنصيص على وجوب دفع المال بعد البلوغ إلا أنه منع عنه ماله قبل هذه المدة بالإجماع ولا إجماع هنا فيجب دفع المال بالنص والتعليق بالشرط لا يوجب العدم عند العدم عندنا على أن الشرط رشد نكرة فإذا صار الشرط في حكم الوجود بوجه وجب جزاؤه، وأول أحوال البلوغ قد يقارنه السفه باعتبار أثر الصبا وبقاء أثره كبقاء عينه، وإذا امتد الزمان وظهرت الخبرة والتجربة لم يبق أثر الصبا وحدث ضرب من الرشد لا محالة لأنه حال كمال لبه فقد ورد عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: ينتهي لب الرجل إذا بلغ خمسا وعشرين.
hacir altına almanın (kısıtlamanın) bir manası kalmaz. el-Kâfî'de şöyle denir: İmam-ı Âzam'ın delili Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } kavlidir; burada maksat bülûğdan sonrasıdır. Dolayısıyla bu, bülûğdan sonra malın verilmesinin vücubuna dair açık bir nastır. Ancak icmâ sebebiyle bu süreden önce malı verilmemiştir; burada ise [verilmemesine dair] bir icmâ yoktur, dolayısıyla nass gereğince malın verilmesi vaciptir. Şarta bağlamak ise bizce şartın yokluğu anında meşrutun da yokluğunu gerektirmez; üstelik şart olan rüşd kelimesi nekre (belirsiz) gelmiştir, dolayısıyla bu şart herhangi bir vecihle varlık hükmünde olduğunda cezasının (sonucunun) tahakkuku vacip olur. Bülûğun ilk hallerine, çocukluk izi sebebiyle sefihlik eşlik edebilir ve izin devamı aslın devamı gibidir. Zaman uzayıp tecrübe ve deneme ortaya çıktığında çocukluk izi kalmaz ve kaçınılmaz olarak bir tür rüşd meydana gelir; çünkü bu, aklın kemal bulduğu bir andır. Nitekim Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kişi yirmi beş yaşına ulaştığında aklı kemale erer.'
وقال أهل الطباع: من بلغ خمسا وعشرين سنة فقد بلغ أشده ألا ترى أنه قد يصير جدا صحيحا في هذا السن لأن أدنى مدة البلوغ اثنا عشر حولا وأدنى مدة الحمل ستة أشهر، ففي هذه المدة يمكن أن يولد له ابن ثم ضعف هذا المبلغ يولد لابنه ابن.
Tabiat âlimleri de şöyle demiştir: 'Yirmi beş yaşına ulaşan kimse en güçlü çağına (eşüdd) ulaşmış olur. Görmez misin ki bu yaşta sahih bir dede olabilir; çünkü bülûğun en az süresi on iki yıldır, hamileliğin en az süresi ise altı aydır. Bu sürede onun bir oğlu doğabilir, sonra bu sürenin iki katında da oğlunun bir oğlu doğabilir.'
وأنت تعلم أن الاستدلال بما ذكر من الآية على الوجه الذي ذكر ظاهر بناء على أن المراد بالإيتاء فيها الدفع، وقد مر الكلام في ذلك، واعترض على قوله: على أن الشرط إلخ بأنه إذا كان ضرب من الرشد كافيا- كما يشعر به التنكير وكان ذلك حاصلا لا محالة في ذلك السن كما هو صريح كلامه، واستدل عليه بما استدل- كان الدفع حينئذ عند إيناس الرشد- وهو مذهب الشافعي، وقول الإمامين- فلم يصح أن يقال: إن مذهب الإمام وجوب دفع مال اليتيم إليه إن أونس منه الرشد أو لم يؤنس غاية ما في الباب أنه يبقى خلاف بين الإمام وغيره في أن الرشد المعتبر شرطا للدفع في الآية ماذا- وهو أمر آخر وراء ما شاع عن الإمام رضي الله تعالى عنه في هذه المسألة- وأيضا إن أريد بهذا الضرب من الرشد الذي أشار إليه التنوين هو الرشد في مصلحة المال فكونه لا بدّ وأن يحصل في سن خمس وعشرين سنة في حيز المنع، وإن أريد ضرب من الرشد كيفما كان فهو على فرض تسليم حصوله إذ ذاك لا يجدي نفعا إذ الآية كالصريحة في اشتراط الضرب الأول فقد قال الفخر: لا شك أن المراد من ابتلاء اليتامى المأمور به ابتلاؤهم فيما يتعلق بمصالح حفظ المال، وقد قال الله تعالى بعد ذلك الأمر فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فيجب أن يكون المراد فإن آنستم رشدا في ضبط مصالحه فإنه إن لم يكن المراد ذلك تفكك النظم ولم يبق للبعض تعلق بالبعض، وإذا ثبت هذا علمنا أن الشرط المعتبر في الآية هو حصول الرشد في رعاية مصالح المال لا ضرب من الرشد كيف كان، ثم قال:
Bilirsin ki ayetten zikredilen şekilde istidlal edilmesi, oradaki verme emrinden teslim etmenin kastedildiği esasına göre açıktır; bu konudaki kelam daha önce geçmişti. Onun 'üstelik şart vb.' sözüne ise şöyle itiraz edilmiştir: Nekreliğin de ihsas ettiği üzere bir tür rüşd yeterli görülüyorsa ve açıkça ifade ettiği gibi o yaşta bu kaçınılmaz olarak hâsıl oluyorsa -ve buna zikredilen delilleri getirmişse-, o takdirde [malı] teslim etmek rüşdün görüldüğü anda gerçekleşmiş olur ki bu da Şâfiî'nin mezhebi ile iki imamın kavlidir. O halde İmam'ın mezhebinin, ister rüşd görülsün ister görülmesin yetimin malının kendisine teslim edilmesinin vücubu olduğunu söylemek sahih olmaz. Meselenin nihayetinde kalan şey; ayette teslim etmenin şartı sayılan rüşdün ne olduğu konusunda İmam ile diğerleri arasında bir ihtilaf kalmasıdır -ki bu da bu meselede İmam radıyallâhu teâlâ anh'tan yaygın olarak nakledilenin ötesinde başka bir husustur-. Ayrıca tenvinin işaret ettiği bu rüşd türü ile kastedilen malın maslahatındaki rüşd ise, bunun yirmi beş yaşında mutlaka hâsıl olacağını söylemek men edilmiş bir iddiadır (kabul edilemez). Şayet her nasıl olursa olsun bir tür rüşd kastediliyorsa, o vakit bunun gerçekleştiği kabul edilse bile bir fayda sağlamaz; zira ayet birinci türün şart koşulmasında adeta açıktır. Nitekim el-Fahr [er-Râzî] şöyle demiştir: 'Şüphe yok ki yetimlerin emredilen imtihanından maksat, malı koruma maslahatlarıyla ilgili hususlarda imtihan edilmeleridir. Allah Teâlâ bu emirden sonra { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً } “Eğer onlarda bir olgunluk (rüşd) görürseniz” buyurmuştur. Dolayısıyla kastedilenin, onun maslahatlarını koruma hususunda bir rüşd görmeniz olması vaciptir; zira maksat bu olmazsa nazmın bağı çözülür ve bir kısmın diğeriyle irtibatı kalmaz. Bu sabit olunca anlarız ki ayette muteber olan şart, her nasıl olursa olsun bir tür rüşd değil, malın maslahatlarını gözetmedeki rüşdün hâsıl olmasıdır.' Sonra şöyle devam etmiştir:
والقياس الجلي يقوي الاستدلال بالآية لأن الصبي إنما منع منه المال لفقدان العقل الهادي إلى كيفية حفظ المال وكيفية الانتفاع به، فإذا كان هذا المعنى حاصلا في الشاب والشيخ كانا في حكم الصبي فوجب أن يمنع دفع المال إليهما إن لم يؤنس منهما الرشد ومنه يعلم ما في التعليل السابق أعني قولهم لأن المنع كان لرجاء التأديب إلخ من النظر ولقوة كلام المخالف في هذه المسألة شنع الضال ابن حزم كعادته مع سائر أئمة الدين على الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه، وتابعه في ذلك سفهاء الشيعة- كيوسف الأوالي وغيره- ولا يخفى أن المسألة من الفروع، وكم لابن حزم وأتباعه فيها من المخالفات للكتاب والسنة ومتمسكهم في ذلك بما هو أوهى وأوهن من بيت العنكبوت.
'Açık kıyas da ayetle yapılan istidlali güçlendirir; çünkü çocuktan malın menedilmesi, ancak malı koruma ve ondan yararlanma keyfiyetine yol gösteren aklın yokluğundan ötürüdür. Bu mana gençte ve yaşlıda da mevcut olduğunda, onlar çocuk hükmünde olurlar; dolayısıyla kendilerinde rüşd görülmediği takdirde malın onlara teslim edilmesinin engellenmesi vacip olur.' Buradan, önceki gerekçelendirmenin -yani onların 'çünkü engelleme terbiye etme ümidi içindi vb.' sözlerinin- tenkide açık olduğu anlaşılır. Bu meselede muhalifin sözünün güçlü olmasından ötürü sapkın İbn Hazm, diğer din imamlarına yaptığı gibi âdeti üzere İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'a dil uzatmış ve Şîa'nın sefihleri de -Yûsuf el-Evâlî ve diğerleri gibi- bu hususta ona tâbi olmuşlardır. Gizli değildir ki mesele furûa dairdir; İbn Hazm ve ona tâbi olanların bu meselede Kitap ve Sünnet'e ne kadar çok muhalefetleri vardır ve onların bu husustaki tutanakları örümcek ağından daha çürük ve daha zayıftır.
ومن أمعن النظر فيما ذهب إليه الإمام علم أن نظره رضي الله تعالى عنه في ذلك دقيق لأن اليتيم بعد أن بلغ مبلغ الرجال واعتبر إيمانه وكفره وصار مورد الخطابات الإلهية والتكاليف الشرعية وسلم الله تعالى إليه نفسه يتصرف بها حسب اختياره المترتب عليه المدح والذم والثواب والعقاب كان منع ماله عنه وتصرف الغير به أشبه الأشياء بالظلم، ثم هذا وإن اقتضى دفع المال إليه بعد البلوغ مطلقا من غير تأخير إلى بلوغه سن خمس وعشرين فيمن بلغ غير رشيد إلا أنا أخرنا الدفع إلى هذه المدة للتأديب ورجاء الرشد والكف عن السفه وما فيه تبذير المال وإفساده، نظير ذلك
İmam'ın benimsediği görüşü derinlemesine düşünen kimse, onun radıyallâhu teâlâ anh bu husustaki nazarının pek dakik olduğunu anlar. Çünkü yetim erkekler çağına ulaştıktan, imanı ve küfrü muteber sayıldıktan, ilahî hitapların ve şer'î mükellefiyetlerin muhatabı olduktan ve Allah Teâlâ kendisini övgü ve yerginin, sevap ve cezanın terettüp ettiği kendi ihtiyarî tasarrufuna teslim ettikten sonra, malının kendisinden menedilmesi ve başkasının onda tasarruf etmesi zulme en çok benzeyen şeylerden olur. Sonra bu durum, rüşde ermemiş olarak bülûğa eren kimsede yirmi beş yaşına ulaşmasına kadar geciktirmeksizin bülûğdan sonra malın mutlak olarak kendisine verilmesini gerektirse de; biz terbiye etmek, rüşde ermesini ve sefihlikten ve malı israf edip heder edecek şeylerden el çekmesini ümit etmek amacıyla teslimi bu süreye kadar geciktirdik. Bunun benzeri