Binûn

Nisâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

من وجه أخذ أموال البغاة وحبسها عنهم ليفيئوا، واعتبرت الزيادة سبع سنين لأنها- كما تقدم- مدة معتبرة في تغير الأحوال، والعشر مثلا وإن كانت كذلك كما يشير إليه

bir bakıma âsilerin (bâğîlerin) hak yola dönmeleri için mallarının alınıp kendilerinden alıkonulmasına benzer. Yedi yıllık artışın muteber sayılması ise -daha önce geçtiği üzere- durumların değişmesinde muteber bir süre olmasındandır. Mesela on yıl da her ne kadar böyle olsa da -nitekim buna işaret etmektedir-

قوله ﷺ: «مروا أولادكم بالصلاة وهم أبناء سبع سنين واضربوهم عليها وهم أبناء عشر سنين وفرقوا بينهم في المضاجع»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu: “Çocuklarınıza yedi yaşındayken namazı emredin; on yaşına bastıklarında [kılmazlarsa] bundan dolayı onları dövün ve yataklarını ayırın.”

إلا أنا اعتبرنا الأقل لأنه كاف في الغرض غالبا، ولا يرد أن المنع يدور مع السفه لأنا لا نسلم أنه يدور مع السفه مطلقا بل مع سفه الصبا ولا نسلم بقاءه بعد تلك المدة على أن التعليق بالشرط لا يوجب العدم عند عدمه عندنا فأصل الدوران حينئذ ممنوع، وعلى هذا لا معنى للتشنيع على الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه فيما ذهب إليه، ويؤيد مذهبه أيضا قوله تعالى: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا فإنه مشير إلى أنه لا يمنع مال اليتيم عنه إذا كبر، إذ المعنى لا تأكلوا أموالهم مسرفين ومبادرين كبرهم بأن تفرطوا في إنفاقها وتقولوا ننفق كما نشتهي قبل أن يكبر اليتامى فينتزعوها من أيدينا إلا أنه قدر الكبر فيمن بلغ سفيها بما تقدم لما تقدم، فافهم ذاك والله تعالى يتولى هداك.

yine de biz daha az olanı muteber saydık; zira bu [süre], gayeye ulaşmak için çoğunlukla yeterlidir. [Hükmün gerekçesi olan] engellemenin sefihlikle birlikte dönüp dolaştığı (sefihlik sürdükçe devam edeceği) da itiraz olarak öne sürülemez; zira biz engellemenin mutlak sefihlikle değil, çocukluk sefihliğiyle birlikte döndüğünü kabul ederiz ve bu süreden sonra onun baki kaldığını kabul etmeyiz. Kaldı ki bir hükmün şarta bağlanması, bizce şartın yokluğu anında hükmün de yokluğunu gerektirmez; dolayısıyla bu durumda deveranın (illet-hüküm birlikteliğinin) aslı menedilmiş olur. Buna göre, benimsediği görüşten ötürü İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'a dil uzatmanın hiçbir anlamı yoktur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da onun mezhebini desteklemektedir: { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا } “Büyüyecekler diye onları israfla ve tez elden yemeyin.” Zira bu ayet, yetim büyüdüğü zaman malının kendisinden menedilmeyeceğine işaret etmektedir; çünkü mana: 'Mallarını harcamada haddi aşarak ve yetimler büyüyüp de mallarını elimizden almadan önce dilediğimiz gibi harcayalım diyerek, onların büyümesine acele davranıp mallarını yemeyin' demektir. Ancak [İmam], sefih olarak bülûğa eren kimsenin büyümesini, daha önce geçen gerekçelerden ötürü daha önce zikredilen [süre] ile takdir etmiştir. Bunu böyle anla; Allah Teâlâ hidayetini sana yâr etsin.

والإسراف في الأصل تجاوز الحدّ المباح إلى ما لم يبح، وربما كان ذلك في الإفراط، وربما كان في التقصير غير أنه إذا كان في الإفراط منه يقال: أسرف يسرف إسرافا، وإذا كان في التقصير يقال: سرف يسرف سرفا ويستعمل بمعنى السهو والخطأ وهو غير مراد أصلا، والمبادرة المسارعة وهي لأصل الفعل هنا وتصح المفاعلة فيه بأن يبادر الولي أخذ مال اليتيم واليتيم يبادر نزعه منه، وأصلها كما قيل: من البدار وهو الامتلاء ومنه البدر لامتلائه نورا، والبدرة لامتلائها بالمال، والبيدر لامتلائه بالطعام والاسمان المتعاطفان منصوبان على الحال كما أشرنا اليه، وقيل: إنهما مفعول لهما والجملة معطوفة على- ابتلوا- لا على جواب الشرط لفساد المعنى لأن الأول بعد البلوغ وهذا قبله، ويَكْبَرُوا بفتح الباء الموحدة من باب علم يستعمل في السن، وأما بالضم فهو في القدرة والشرف، وإذا تعدى الثاني بعلى كان للمشقة نحو كبر عليه كذا وتخصيص الأكل الذي هو أساس الانتفاع وتكثر الحاجة إليه بالنهي يدل على النهي عن غيره بالطريق الأولى، وفي الجملة تأكيد للأمر بالدفع وتقرير لها وتمهيد لما بعدها من قوله تعالى:

İsraf (الإسراف) aslen mubah olan sınırı mubah olmayana doğru aşmaktır. Bu durum bazen ifratta (aşırılıkta), bazen de tefritte (ihmalde) olur. Ne var ki ifratta olduğunda 'esrafe yüsrifü isrâfen' (أسرف يسرف إسرافا), tefritte olduğunda ise 'serafe yesrifü serfen' (سرف يسرف سرفا) denir. Unutma ve hata anlamında da kullanılır ki burada kesinlikle bu kastedilmemiştir. Mübâdere (المبادرة) acele etmek demektir ve burada fiilin aslı anlamındadır. [Velinin] yetimin malını almaya acele etmesi ve yetimin de onu velinin elinden çekip almaya acele etmesi şeklinde işteşlik (mufâale) manası da sahih olur. Denildiğine göre bunun aslı 'bedâr' (doluluk) kelimesindendir; nurla dolduğu için dolunaya 'bedr', malla dolduğu için para kesesine 'bedre', yiyecekle dolduğu için harmana 'beyder' denmesi bundandır. Birbirine atfedilen iki isim (israfen ve bidâran), işaret ettiğimiz üzere hal olarak mansuptur. İkisinin mef'ûlün leh olduğu da söylenmiştir. Cümle ise mananın bozulmaması için şartın cevabına değil, { ابْتَلُوا } [emrine] matuftur; çünkü birincisi bülûğdan sonra, bu ise bülûğdan öncedir. { يَكْبَرُوا } kelimesi, 'alime' bâbından tek noktalı bâ harfinin fethasıyla olup yaşça büyümek için kullanılır; damme ile olduğunda ise kudret ve şerefte büyüklük içindir. İkincisi 'alâ' harf-i cerriyle geçişli olduğunda ise 'kebura aleyhi kezâ' (şu ona ağır geldi) örneğindeki gibi meşakkat bildirir. Yararlanmanın temeli olan ve kendisine çokça ihtiyaç duyulan 'yeme' eyleminin nehiy ile tahsis edilmesi, evleviyet yoluyla diğer tasarrufların da yasaklandığına delalet eder. Hülasa, bu ifadede [malı] teslim etme emrinin teyidi, onun pekiştirilmesi ve Allah Teâlâ'nın bundan sonraki şu buyruğuna bir hazırlık vardır:

وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ إلخ أي ومن كان من الأولياء والأوصياء ذا مال فليكف نفسه عن أكل مال اليتيم ولينتفع بما آتاه الله تعالى من الغنى، فالاستعفاف الكف وهو أبلغ من العف، وفي المختار يقال: عف عن الحرام يعف بالكسر عفة وعفا وعفافة أي كف فهو عف وعفيف، والمرأة عفة وعفيفة، وأعفه الله تعالى، واستعف عن المسألة أي عف، وتعفف تكلف العفة، وتفسيره بالتنزه كما يشير إليه كلام البعض بيان لحاصل المعنى وَمَنْ كانَ من الأولياء والأوصياء فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ بقدر حاجته الضرورية من سدّ الجوعة وستر العورة قاله عطاء وقتادة.

{ وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ } “Zengin olan iffetli davransın [yetim malı yemekten çekinsin]...” Yani veli ve vasilerden kim mal sahibi (zengin) ise, nefsini yetimin malını yemekten alıkoysun ve Allah Teâlâ'nın kendisine lütfettiği zenginlikten yararlansın. İsti'fâf (الاستعفاف), kendini tutmak (el çekmek) demektir ve 'iffet'ten daha mübalağalıdır. el-Muhtâr'da şöyle denir: Harama karşı kendini tuttuğunda kesra ile 'affe anil-harâmi ye'ıffü iffeten ve affen ve afâfeten' (عف عن الحرام يعف عفة وعفا وعفافة) denir; yani el çekti, dolayısıyla o 'af' (عف) ve 'afîf' (عفيف) tir. Kadın için 'iffe' (عفة) ve 'afîfe' (عفيفة) denir. 'Eaffehullâhu teâlâ' [denildiğinde] Allah onu iffetli kıldı [demektir]. 'İste'affe anis-mes'eleti' ise dilenmekten el çekti demektir. 'Te'affefe' ise iffetli davranmaya zorlandı, özendi anlamına gelir. Bazılarının ifadelerinin işaret ettiği üzere bunun 'tenezzüh' (uzak durmak) ile tefsir edilmesi, hâsıl olan mananın beyanıdır. { وَمَنْ كانَ } Veli ve vasilerden kim de { فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “yoksul ise meşru surette (örfe uygun olarak) yesin.” Açlığı giderecek ve avreti örtecek derecedeki zaruri ihtiyacı nispetinde yesin. Bunu Atâ ve Katâde söylemiştir.

وأخرج ابن المنذر والطبراني عن ابن عباس أنه قال: يأكل الفقير إذا ولي مال اليتيم بقدر قيامه على ماله ومنفعته له ما لم يسرف أو يبذر،

İbnü'l-Münzir ve Taberânî, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Fakir kimse yetimin malının velayetini üstlendiğinde, israf etmemek veya saçıp savurmamak şartıyla, onun malını idare etmesi ve ona sağladığı fayda nispetinde yer.'

وأخرج أحمد وأبو داود والنسائي وابن ماجة عن ابن عمر سأل النبي ﷺ فقال: ليس لي مال وإني ولي يتيم فقال: كل من مال يتيمك غير مسرف ولا متأثل مالا ومن غير أن تقي مالك بماله،

Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorarak: 'Benim malım yok ve ben bir yetimin vasisiyim' demiş; bunun üzerine [Allah Resûlü] şöyle buyurmuştur: “İsraf etmeksizin, mal biriktirmeksizin ve kendi malını onun malıyla korumaksızın yetiminin malından ye.”

وهل يعد ذلك أجرة أم لا؟ قولان، ومذهبنا الثاني كما صرح به الجصاص في الأحكام، وعن سعيد بن جبير ومجاهد وأبي العالية والزهري وعبيدة السلماني والباقر رضي الله تعالى عنهم. وآخرين أن للولي الفقير أن يأكل من مال اليتيم بقدر الكفاية على جهة القرض فإذا وجد ميسرة أعطى ما استقرض، وهذا هو الأكل بالمعروف، ويؤيده ما أخرجه عبد بن حميد وابن أبي شيبة وغيرهما من طرق عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أنه قال: إني أنزلت نفسي من مال الله تعالى بمنزلة مال اليتيم إن استغنيت استعففت وإن احتجت أخذت منه بالمعروف فإذا أيسرت قضيت، وأخرج أبو داود والنحاس كلاهما في الناسخ. وابن المنذر من طريق عطاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: وَمَنْ كانَ فَقِيراً

Bunun bir ücret sayılıp sayılmayacağı konusunda iki görüş vardır. Cessâs'ın el-Ahkâm'da açıkça belirttiği üzere bizim mezhebimiz ikinci görüştür (ücret sayılmaz). Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Ebü'l-Âliye, Zührî, Ubeyde es-Selmânî, Bâkır radıyallâhu teâlâ anhüm ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre, fakir velinin yetimin malından borç (karz) yoluyla kifayet miktarınca yeme hakkı vardır; genişliğe ulaştığında borç aldığını geri öder. İşte 'maruf ile yemek' budur. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe ve başkalarının çeşitli tarîklerle Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettikleri şu söz de bunu desteklemektedir: 'Ben kendimi Allah Teâlâ'nın malı karşısında yetimin malı karşısındaki konumda tuttum; zenginsem iffetli davranır (el çekinir)im, muhtaç olursam maruf ile ondan alırım, genişliğe erdiğimde ise öderim.' Ebû Dâvûd ve Nehhas -her ikisi de en-Nâsih'te- ve İbnü'l-Münzir, Atâ tarîkiyle İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: { وَمَنْ كانَ فَقِيراً }

الآية نسختها إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً [النساء: ١٠] إلخ، وذهب قوم إلى إباحة الأكل دون الكسوة، ورواه عكرمة عن ابن عباس، وزعم آخرون أن الآية نزلت في حق اليتيم ينفق عليه من ماله بحسب حاله، وحكي ذلك عن يحيى بن سعيد- وهو مردود- لأن قوله سبحانه: فَلْيَسْتَعْفِفْ لا يعطي معنى ذلك، والتفكيك مما لا ينبغي أن يخرج عليه النظم الكريم فَإِذا دَفَعْتُمْ أيها الأولياء الأوصياء إِلَيْهِمْ أي اليتامى بعد رعاية ما ذكر لكم أَمْوالَهُمْ التي تحت أيديكم، وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريح للاهتمام به فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ بأن قبضوها وبرئت عنها ذممكم لما أن ذلك أبعد عن التهمة وأنفى للخصومة وأدخل في الأمانة وهو أمر ندب عندنا، وذهب الشافعية والمالكية إلى أنه أمر وجوب، واستدلوا بذلك على أن القيم لا يصدق بقوله في الدفع بدون بينة وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً أي شهيدا قاله السدي، وأخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير أن معنى وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً أنه لا شاهد أفضل من الله تعالى فيما بينكم وبينهم وهذا موافق لمذهبنا في عدم لزوم البينة، وقيل: إن المعنى وَكَفى به تعالى محاسبا لكم فلا تخالفوا ما أمرتم به ولا تجاوزوا ما حدّ لكم، ولا يخفى موقع المحاسب هنا لأن الوصي يحاسب على ما في يده، وفي فاعل كَفى كما قال أبو البقاء: وجهان، أحدهما أنه الاسم الجليل، والباء زائدة دخلت لتدل على معنى الأمر، فالتقدير اكتفوا بالله تعالى، والثاني أن الفاعل مضمر والتقدير كَفى الاكتفاء بالله تعالى، فبالله على هذا في موضع نصب على أنه مفعول به، وحَسِيباً حال، وقيل: تمييز، وَكَفى متعدية إلى مفعول واحد عند السمين، والتقدير وكفاكم الله حسيبا، وإلى مفعولين عند أبي البقاء والتقدير، وكفاكم الله شركم، ونحو ذلك.

ayetini { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” [en-Nisâ: 10] ayeti neshetmiştir. Bir topluluk giyecek hariç sadece yemenin mubah olduğu görüşüne varmıştır; bunu İkrime, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Diğerleri ise bu ayetin yetimin bizzat kendisi hakkında indiğini, durumuna göre kendi malından kendisine harcanacağını ileri sürmüşlerdir. Bu görüş Yahyâ b. Saîd'den nakledilmiştir; fakat bu merduttur, çünkü Yüce Allah'ın { فَلْيَسْتَعْفِفْ } buyruğu bu anlamı vermez ve bu tür bir tefrik/kopukluk, kerim nazmın hamledilmemesi gereken bir durumdur. { فَإِذا دَفَعْتُمْ } Ey veliler ve vasiler, teslim ettiğiniz zaman, { إِلَيْهِمْ } yani size zikredilen hususları gözettikten sonra o yetimlere, { أَمْوالَهُمْ } ellerinizin altında bulunan mallarını. Harf-i cer ve mecrûrunun sarih mef'ûlün önüne geçirilmesi ona verilen ehemmiyetten ötürüdür. { فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ } “onlara karşı şahit tutun.” Yani töhmetten daha uzak, çekişmeyi daha çok bertaraf edici ve emanete daha uygun olduğu için malları kabzettiklerine ve zimmetinizin bunlardan beri olduğuna dair [şahit tutun]. Bu emir bize göre mendupluk bildirir. Şâfiîler ve Mâlikîler ise bunun vücub ifade eden bir emir olduğu görüşüne gitmişler ve vasinin delilsiz olarak sadece kendi sözüyle teslim ettiğine dair iddiasının tasdik edilmeyeceğine bununla istidlal etmişlerdir. { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap sorucu olarak Allah yeter.” Yani şahit olarak; bunu Süddî söylemiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } ifadesinin anlamının 'Sizinle onlar arasında Allah Teâlâ'dan daha faziletli bir şahit yoktur' demek olduğunu rivayet etmiştir. Bu da şahidin zorunlu olmadığı hususundaki mezhebimize uygundur. Şöyle de denilmiştir: Mana, 'Size hesap sorucu olarak O Yüce Zat yeter; dolayısıyla emrolunduğunuz şeye muhalefet etmeyin ve sizin için belirlenen sınırları aşmayın' demektir. Burada 'muhâsib' (hesap sorucu) kelimesinin konumunun uygunluğu gizli değildir; zira vasi elindeki şeyden hesaba çekilir. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi { كَفى } fiilinin failinde iki vecih vardır: Birincisi failin lafza-i celâl olmasıdır, bâ harfi ise emir manasına delalet etmek üzere zâid olarak girmiştir; takdiri 'iktifâullâhi teâlâ' (Allah Teâlâ ile yetinin) şeklindedir. İkincisi ise failin gizli olmasıdır; takdiri 'Allah Teâlâ ile yetinmek kâfi geldi' demektir. Buna göre 'billâh' mef'ûlün bih olarak nasb mahallindedir, { حَسِيباً } ise haldir; temyiz olduğu da söylenmiştir. { كَفى } Semîn'e göre tek mef'ûle geçişlidir ve takdiri 'Allah hesap sorucu olarak size yeter' şeklindedir; Ebü'l-Bekâ'ya göre ise iki mef'ûle geçişlidir ve takdiri 'Allah şerrinize karşı size yeter' ve benzeri şekildedir.

هذا «ومن باب الإشارة» يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ أي احذروه من المخالفات والنظر إلى الأغيار والزموا عهد الأزل حين أشهدكم على أنفسكم الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وهي الحقيقة المحمدية ويعبر عنها أيضا بالنفس الناطقة الكلية التي هي قلب العالم وبآدم الحقيقي الذي هو الأب لآدم، وإلى ذلك أشار سلطان العاشقين ابن الفارض قدس سره بقوله على لسان تلك الحقيقة:

Bu [zahiri manadır]. 'İşarî tefsir kabilinden' ise: { يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ } “Ey insanlar! Rabbinizden sakının;” yani muhalefetlerden ve masivaya (başkalarına) bakmaktan O'ndan çekinin ve sizi nefislerinize şahit tuttuğu ezel ahdine sımsıkı bağlanın. { الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O ki sizi tek bir nefisten yarattı;” o da Hakîkat-i Muhammediyye'dir. Bu aynı zamanda âlemin kalbi olan Küllî Nâtık Nefis ve Âdem'in babası olan Hakikî Âdem olarak da ifade edilir. Âşıklar sultanı İbnü'l-Fârız kuddise sirruh o hakikatin diliyle söylediği şu beytinde buna işaret etmiştir:

وإني وإن كنت ابن آدم صورة ... فلي فيه معنى شاهد بأبوتي

Suret bakımından her ne kadar Âdemoğlu isem de ... Onda benim babalığıma şahitlik eden bir mana vardır.

وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها وهي الطبيعة أو النفس الحيوانية الناشئة منها، وقد خلقت من الجهة التي تلي عالم الكون وهو الضلع الأيسر المشار إليه في الخبر، وقد خصت بذلك لأنها أضعف من الجهة التي تلي الحق وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً أي كاملين يميلون إلى أبيهم وَنِساءً ناقصين يميلون إلى أمهم وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ فلا تثبتوا لأنفسكم وجودا مع وجوده لأنه الذي أظهر تعيناتكم بعد أن لم تكونوا شيئا مذكورا واتقوا الأرحام أي اجتنبوا مخالفة أوليائي وعدم محبتهم فإن من وصلهم وصلته ومن قطعهم قطعته فالأرحام الحقيقية هي قرابة المبادئ العالية إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً ناظرا إلى قلوبكم مطلعا على ما فيها فإذا رأى فيها الميل إلى السوي وسوء الظن بأهل حضرته ارتحلت مطايا أنواره منها فبقيت بلاقع تتجاوب في أرجائها اليوم وَآتُوا الْيَتامى وهم يتامى القوى الروحانية المنقطعين عن تربية الروح القدسي الذي هو أبوهم أَمْوالَهُمْ وهي حقوقهم من الكمالات وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ بأن تعطوا الطيب من الصفات وتذيلوه وتأخذوه بدله الخبيث منها وتتصفوا به وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ بأن تخلطوا الحق بالباطل إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً أي حجابا عظيما وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا أي تعدلوا في تربية يتامى القوى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ لتقل شهواتكم وتحفظوا فروجكم فتستعينوا بذلك على التربية لما يحصل لكم من التزكية عن الفاحشة فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا

{ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } “ve ondan da eşini yarattı;” o da tabiat yahut ondan neşet eden hayvanî nefistir. Bu da kevn âlemine bitişik olan cihetten yaratılmıştır ki o, haberde işaret edilen sol kaburga kemiğidir. Bu cihete tahsis edilmiştir çünkü Hakka bitişik olan cihetten daha zayıftır. { وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً } “ve ikisinden pek çok erkekler” yani babalarına meyleden kâmil kimseler, { وَنِساءً } “ve kadınlar” annelerine meyleden nâkıs kimseler { üretti. } { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ } “Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan sakının;” O'nun varlığı yanında kendi nefislerinize bir varlık nispet etmeyin; zira siz anılmaya değer bir şey değilken taayyünlerinizi (belirişlerinizi) ortaya çıkaran O'dur. { وَالأَرْحَامَ } “ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının;” yani dostlarıma (evliyama) muhalefet etmekten ve onları sevmemekten kaçının; zira kim onlara vasıl olursa ben de ona vasıl olurum, kim de onlarla bağını keserse ben de onunla bağımı keserim. Nitekim hakiki akrabalık, yüce mebdelere olan yakınlıktır. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً } “Şüphesiz Allah, üzerinizde tam bir gözetleyicidir;” kalplerinize bakmakta ve içlerindekine muttali olmaktadır. Kalplerde masivaya meyil ve huzur ehline karşı kötü zan gördüğünde, nurlarının binekleri oradan göçer ve o kalpler, köşelerinde baykuşların ötüştüğü ıssız harabeler olarak kalır. { وَآتُوا الْيَتامى } “Yetimlere verin;” onlar babaları olan Kudsî Ruh'un terbiyesinden mahrum kalmış ruhanî kuvvetlerin yetimleridir. { أَمْوالَهُمْ } “mallarını” yani kemâlâttan ibaret olan haklarını [verin]. { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “Temizi pis olanla değişmeyin;” yani sıfatların temiz olanını terk edip heder ederek yerine pis olanlarını alıp onlarla vasıflanmayın. { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin;” yani hakkı batıl ile karıştırmayın. { إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً } “Doğrusu bu, büyük bir günahtır;” yani büyük bir perdedir (hicaptır). { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا } “Eğer adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız” yani kuvvetler yetimlerinin terbiyesinde adil olamamaktan korkarsanız, { فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } “o kadınlardan size helal olanları ikişer, üçer, dörder nikâhlayın;” ta ki şehvetleriniz azalsın, iffetinizi koruyasınız ve fuhşiyattan arınma hasıl olduğu için bununla terbiyeye güç yetiresiniz. { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا } “Eğer adalet yapamayacağınızdan korkarsanız,”

بين النساء فتقعوا في نحو ما هربتم منه فَواحِدَةً تكفيكم في تحصيل غرضكم (١) وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ مهورهن نِحْلَةً عطية من الله وفضلا، وفيه إشارة إلى التخلية عن البخل والغدر والتحلية بالوفاء والكرم، وذلك من جملة ما يربى به القوى فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً ولا تأنفوا وتتكبروا عن ذلك وهذا أيضا نوع من التربية لما فيه من التخلية عن الكبر والأنفة والتحلية بالتواضع والشفقة وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ أي لا تودعوا الناقصين عن مراتب الكمال أسراركم وعلومكم الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً وَارْزُقُوهُمْ فِيها أي غذوهم بشيء منها وَاكْسُوهُمْ أي حلوهم وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً لينقادوا إليكم ويسلموا أنفسهم بأيديهم وَابْتَلُوا الْيَتامى

kadınlar arasında [adaleti sağlayamamaktan ve] kaçtığınız şeyin benzerine düşmekten [korkarsanız], { فَواحِدَةً } “o zaman bir tanesiyle [yetinin];” gayenizi elde etmede o size yeter. (1) { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ } “Kadınlara mehirlerini verin,” { نِحْلَةً } “bir hibe (gönül hoşluğu) olarak;” Allah'tan bir ihsan ve lütuf olarak. Bunda cimrilikten ve vefasızlıktan arınmaya, vefa ve cömertlikle bezenmeye bir işaret vardır; zira bu da kuvvetlerin kendisiyle terbiye edildiği şeylerdendir. { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } “Eğer ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle, rahatça yiyin.” Bundan gocunmayın ve kibirlenmeyin; bu da kibrin ve gururun tasfiyesi, tevazu ve şefkatle bezenmesi hasebiyle bir terbiye türüdür. { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Mallarınızı sefihlere vermeyin;” yani kemalat mertebelerinden noksan olan kimselere sırlarınızı ve ilimlerinizi emanet etmeyin; { الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } “ki Allah onları sizin için bir geçim kaynağı kılmıştır.” { وَارْزُقُوهُمْ فِيها } “Onları bunlardan rızıklandırın” yani onları bundan bir miktar besleyin, { وَاكْسُوهُمْ } “ve giydirin” yani onları süsleyin, { وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً } “onlara tatlı söz söyleyin” ki size itaat etsinler ve kendilerini ellerinize teslim etsinler. { وَابْتَلُوا الْيَتامى } “Yetimleri de deneyin;”

أي اختبروهم، ولعله إشارة إلى اختبار الناقصين من السائرين حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ وصلحوا للإرشاد والتربية فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً أي استقامة في الطريق وعدم تلون فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ التي يستحقونها من الأسرار التي لا تودع إلا عند الأحرار.

yani onları imtihan edin; bu da sâliklerin noksan olanlarını imtihan etmeye bir işarettir. { حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ } “Nihayet evlenme çağına geldiklerinde” ve irşad ile terbiyeye ehil olduklarında, { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً } “eğer onlarda bir rüşt görürseniz” yani yolda bir istikamet ve renkten renge girmeme hali görürseniz, { فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “mallarını hemen kendilerine verin;” yani hak ettikleri o sırları teslim edin ki bu sırlar ancak hür kimselere emanet edilir.

والمراد إيصاء الكمل من الشيوخ أن يخلفوا ويأذنوا بالإرشاد من يصلح لذلك من المريدين السالكين على أيديهم وَلا تَأْكُلُوها أي ننتفعوا بتلك الأموال دونهم إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا بالتصدي للإرشاد فإن ذلك من أعظم أدواء النفس والسموم القاتلة وَمَنْ كانَ منكم غَنِيًّا بالله لا يلتفت إلى ضرورات الحياة أصلا فَلْيَسْتَعْفِفْ عما للمريد وَمَنْ كانَ فَقِيراً لا يتحمل الضرورة فَلْيَأْكُلْ أي فلينتفع بما للمريد بِالْمَعْرُوفِ وهو ما كان بقدر الضرورة فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ الله تعالى وأرواح أهل الحضرة وخذوا العهد عليهم برعاية الحقوق مع الحق والخلق وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً لأنه الموجود الحقيقي والمطلع الذي يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور، وهو حسبنا ونعم الوكيل لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ شروع في بيان أحكام المواريث بعد بيان أموال اليتامى المنتقلة إليهم بالإرث، والمراد من الرجال الأولاد الذكور، أو الذكور أعم من أن يكون كبارا أو صغارا، ومن الأقربين الموروثون، ومن الوالدين ما لم يكن بواسطة، والجد والجدة داخلان تحت الأقربين، وذكر الولدان مع دخولهما أيضا اعتناء بشأنهما، وجوز أن يراد من الوالدين ما هو أعم من أن يكون بواسطة أو بغيرها فيشمل الجد والجدة، واعترض بأنه يلزم توريث أولاد الأولاد مع وجود الأولاد. وأجيب بأن عدم التوريث في هذه الصورة معلوم من أمر آخر لا يخفى، والنصيب الحظ كالنصب بالكسر ويجمع على أنصباء وأنصبة، ومن- في «مما» متعلقة بمحذوف وقع صفة للنكرة قبله أي نصيب كائن مِمَّا تَرَكَ وجوز تعلقه بنصيب.

Buradaki murat, kâmil şeyhlerin, ellerinde sülûk eden müritlerden buna ehil olanları kendilerine halef kılmalarını ve irşada izin vermelerini tavsiye etmektir. { وَلا تَأْكُلُوها } “Onları yemeyin” yani irşada soyunmak suretiyle o mallardan müritlerin aleyhine olacak şekilde { إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا } “büyüyecekler diye israfla ve aceleyle yararlanmayın;” zira bu, nefsin en büyük hastalıklarından ve öldürücü zehirlerdendir. { وَمَنْ كانَ } Sizden kim de { غَنِيًّا } Allah ile zengin olup hayatın zaruretlerine asla iltifat etmez durumda ise, { فَلْيَسْتَعْفِفْ } müridin hakkı olan şeyden sakınsın (iffetli davransın). { وَمَنْ كانَ فَقِيراً } Kim de zarurete tahammül edemeyecek kadar fakir ise, { فَلْيَأْكُلْ } yani müridin hakkından yararlansın, { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru surette;” o da zaruret miktarı olandır. { فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ } “Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman onlara karşı şahit tutun;” Allah Teâlâ'yı ve huzur ehlinin ruhlarını şahit tutun ve Hak ve halk ile olan hakları gözetmelerine dair onlardan ahit alın. { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap sorucu olarak Allah yeter;” çünkü O, hakiki mevcuttur, gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilen muttalî olandır. O bize yeter, O ne güzel vekildir! { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana babanın ve yakın akrabanın bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır;” miras yoluyla yetimlere intikal eden malların beyanından sonra miras hükümlerini beyana giriştir. 'Erkekler'den maksat erkek çocuklardır; yahut büyük veya küçük olsun genel anlamda erkeklerdir. 'Yakın akraba'dan maksat kendilerinden miras kalınanlardır. 'Ana baba'dan maksat vasıtasız olanlardır; dede ve nine ise 'yakın akraba' kapsamına girer. Ana babanın, bu kapsama dahil olmalarına rağmen ayrıca zikredilmesi şanlarına verilen ehemmiyetten ötürüdür. Ana babadan vasıtalı veya vasıtasız olsun daha genel bir mananın kastedildiği, dolayısıyla dede ve nineyi de kapsadığı caiz görülmüştür. Buna, çocukların varlığıyla birlikte torunların da mirasçı olmasını gerektireceği şeklinde itiraz edilmiştir. Buna ise, bu surette torunların mirasçı olamayacağının gizli olmayan başka bir delille bilindiği şeklinde cevap verilmiştir. Nasîb (النصيب), kesra ile 'nısb' (النصب) gibi pay/hisse demektir; çoğulu 'ensibâ' ve 'ensibe' gelir. { مِمَّا } ifadesindeki 'min', kendisinden önceki nekreye sıfat olan mahzufa mütealliktir; yani { مِمَّا تَرَكَ } 'bıraktığı şeyden olan bir pay' demektir. 'Nasîb' kelimesine müteallik olması da caiz görülmüştür.

وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ المراد من النساء البنات مطلقا، أو الإناث كذلك، وإيراد حكمهن على الاستقلال دون الدرج في تضاعيف أحكام السالفين بأن يقال للرجال والنساء نصيب إلخ للاعتناء- كما قال شيخ الإسلام- بأمرهن والإيذان بأصالتهن في استحقاق الإرث، والإشارة من أول الأمر إلى تفاوت ما بين نصيبي الفريقين والمبالغة في إبطال حكم الجاهلية فإنهم ما كانوا يورثون النساء والأطفال ويقولون: إنما يرث من يحارب ويذب عن الحوزة، وللرد عليهم نزلت هذه الآية- كما قال ابن جبير وغيره-

{ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “ana babanın ve yakın akrabanın bıraktıklarından kadınlara da bir pay vardır.” Kadınlardan maksat mutlak olarak kız çocuklarıdır veya aynı şekilde genel olarak kadınlardır. 'Erkekler ve kadınlar için pay vardır vb.' denilmeyip de kadınların hükmünün öncekilerin hükümlerine dahil edilmeksizin müstakil olarak getirilmesi -Şeyhülislam'ın dediği gibi- onların durumuna itina göstermek, mirasa müstahak oluşlarındaki asaletlerini bildirmek, işin başından itibaren iki tarafın payları arasındaki farka işaret etmek ve Cahiliye hükmünü iptal etmede mübalağa yapmak içindir. Zira onlar kadınları ve çocukları mirasçı yapmazlar ve: 'Ancak savaşan ve yurdu savunan kimse mirasçı olur' derlerdi. İbn Cübeyr ve başkalarının dediği gibi bu ayet onlara reddiye olarak inmiştir.

وروي أن أوس بن ثابت، وقيل: أوس بن مالك، وقيل: ثابت بن قيس، وقيل: أوس بن الصامت- وهو خطأ- لأنه توفي في زمن خلافة عثمان رضي الله تعالى عنه مات وترك ابنتين وابنا صغيرا، وزوجته أم كجة، وقيل: بنت كجة، وقيل: أم كحلة، وقيل: أم كلثوم فجاء أبناء عمه خالد، أو سويد وعرفطة، أو قتادة وعرفجة فأخذا ميراثه كله فقالت امرأته لهما: تزوجا بالابنتين وكانت بهما دمامة فأبيا

Rivayet edildiğine göre Evs b. Sâbit -Evs b. Mâlik olduğu, Sâbit b. Kays olduğu, Evs b. es-Sâmit olduğu da söylenmiştir ki bu bir hatadır; zira o, Osman radıyallâhu teâlâ anh’ın hilafeti döneminde vefat etmiştir- vefat etti ve geride iki kız çocuğu, küçük bir erkek çocuk ile zevcesi Ümmü Kucce’yi -Bint Kucce, Ümmü Kuhle veya Ümmü Gülsüm olduğu da söylenmiştir- bıraktı. Bunun üzerine amcasının oğulları Hâlid -veya Süveyd- ile Arfata -veya Katâde ile Arfece- gelip onun bütün mirasını aldılar. Hanımı o ikisine: “Bu iki kızla evlenin” dedi -oysa kızlarda bir çirkinlik vardı-, fakat onlar [buna] yanaşmadılar.

فأتت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأخبرته الخبر فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ما أدري ما أقول؟ فنزلت لِلرِّجالِ نَصِيبٌ الآية فأرسل صلى الله تعالى عليه وسلم إلى ابني العم فقال: لا تحركا من الميراث شيئا فإنه قد أنزل علي فيه شيء أخبرت فيه أن للذكر والأنثى نصيبا ثم نزل بعد ذلك وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ إلى قوله: عَلِيماً ثم نزل يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ إلى قوله: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ [النساء: ١١] فدعا ﷺ بالميراث فأعطى المرأة الثمن وقسم ما بقي بين الأولاد للذكر مثل حظ الأنثيين ولم يعط ابني العم شيئا» ، وفي بعض طرقه- أن الميت خلف زوجة وبنتين وابني عم فأعطى ﷺ الزوجة الثمن، والبنتين الثلثين وابني العم الباقي.

Bunun üzerine kadın Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Ne diyeceğimi bilemiyorum” buyurdu. Derken { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ } ayeti indi. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem o iki amcaoğluna haber gönderip şöyle buyurdu: “Mirastan hiçbir şeye dokunmayın; çünkü bu hususta bana, erkeğin de kadının da bir payı olduğunu bildiren bir vahiy indirildi.” Daha sonra { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ } ayetinden { عَلِيماً } buyruğuna kadar olan kısım indi. Ardından { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } ayetinden { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } [en-Nisâ: 11] buyruğuna kadar olan kısım indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mirası getirtip kadına sekizde bir (sümun) verdi; geriye kalanı ise çocukları arasında bir erkeğe iki kadının payı kadar olacak şekilde paylaştırdı ve iki amcaoğluna hiçbir şey vermedi. Bazı rivayet yollarında ise: Ölen kimsenin geride bir eş, iki kız ve iki amcaoğlu bıraktığı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşe sekizde bir, iki kıza üçte iki ve iki amcaoğluna da kalanı verdiği zikredilmiştir.

وفي الخبر دليل على جواز تأخير البيان عن الخطاب، ومن عمم الرجال والنساء، وقال: إن الأقربين عام لذوي القرابة النسبية والسببية جعل الآية متضمنة لحكم الزوج والزوجة واستحقاق كل منهما الإرث من صاحبه، ومن لم يذهب إلى ذلك وقال: إن الأقربين خاص بذوي القربة النسبية جعل فهم الاستحقاق كفهم المقادر المستحق مما سيأتي من الآيات، وعلل الاقتصار على ذكر الأولاد والبنات هنا بمزيد الاهتمام بشأن اليتامى، واحتج الحنفية والإمامية بهذه الآية على توريث ذوي الأرحام قالوا: لأن العمات والخالات وأولاد البنات من الأقربين فوجب دخولهم تحت قوله سبحانه: لِلرِّجالِ إلخ غاية ما في الباب أن قدر ذلك النصيب غير مذكور في هذه الآية إلا أنا نثبت كونهم مستحقين لأصل النصيب بها، وأما المقدار فمستفاد من سائر الدلائل، والإمامية فقط على أن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام يورثون كغيرهم، وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا رده على أتم وجه.

Bu haberde, beyanın hitaptan sonraya bırakılmasının caiz olduğuna delil vardır. Erkekler ve kadınlar lafızlarını genel kılıp 'akrabalar' ifadesinin nesebe ve sebebe dayalı akrabalık sahiplerini kapsadığını söyleyen kimse, ayeti karı-kocanın hükmünü ve her birinin diğerinden mirasa hak kazanmasını ihtiva eder kılmıştır. Bu görüşe gitmeyip 'akrabalar' ifadesinin sadece nesebe dayalı hısımlara has olduğunu söyleyen kimse ise, müstahak oluşun anlaşılmasını, müstahak olunan miktarların anlaşılması gibi gelecek ayetlere bırakmıştır. Burada yalnızca erkek ve kız çocuklarının zikredilmesiyle yetinilmesini ise yetimlerin durumuna daha fazla itina gösterilmesiyle gerekçelendirmiştir. Hanefîler ve İmâmiyye, zevi'l-erhâmın (kan hısımlarının) mirasçı kılınmasına bu ayetle delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Çünkü halalar, teyzeler ve kızın çocukları da yakın akrabadandır; binaenaleyh Yüce Allah'ın { لِلرِّجالِ } vb. buyruğunun altına girmeleri vaciptir. İşin özü, o payın miktarı bu ayette zikredilmemiştir; ancak biz onların asıl paya müstahak olduklarını bu ayetle ispat ederiz, miktara gelince bu diğer delillerden anlaşılır. Sadece İmâmiyye, peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm tıpkı başkaları gibi kendilerine mirasçı olunacağı görüşündedir; inşâallahu teâlâ yakında bunun en mükemmel şekilde reddi gelecektir.

مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ بدل من ما الأخيرة بإعادة العامل قبل، ولعلهم إنما لم يعتبروا كون الجار والمجرور بدلا من الجار المجرور لاستلزامه إبدال من- من من- واتحاد اللفظ في البدل غير معهود.

{ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ } “ondan az veya çok;” önceki âmilin iadesiyle son 'mâ'dan bedeldir. Harf-i cer ve mecrûrunu diğer harf-i cer ve mecrûrundan bedel kılmamalarının sebebi, 'min' harfinin 'min' harfinden bedel yapılmasını gerektirmesidir ki bedelde lafzın aynen tekrarı alışılmış bir durum değildir.

وجوز أبو البقاء كون الجار والمجرور حالا من الضمير المحذوف في تَرَكَ أي مما تركه قليلا أو كثيرا أو مستقرا مما قل، ومثل هذا القيد معتبر في الجملة الأولى إلا أنه لم يصرح به هناك تعويلا على ذكره هنا، وفائدته دفع توهم اختصاص بعض الأموال ببعض الورثة كالخيل وآلات الحرب للرجال، وبهذا يرد على الإمامية لأنهم يخصون أكبر أبناء الميت من تركته بالسيف والمصحف والخاتم واللباس البدني بدون عوض عند أكثرهم وهذا من الغريب كعدم توريث الزوجة من العقار مع أن الآية مفيدة أن لكل من الفريقين حقا من كل ما جل ودق، وتقديم القليل على الكثير من باب لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الكهف: ٤٩] نَصِيباً مَفْرُوضاً نصب إما على أنه مصدر مؤكد بتأويله بعطاء ونحوه من المعاني المصدرية وإلا فهو اسم جامد، ونقل عن بعضهم أنه مصدر، وإما على الحالية من الضمير المستتر في قَلَّ وكَثُرَ أو في الجار والمجرور الواقع صفة، أو من نصيب لكون وصفه بالظرف سوغ مجيء الحال منه أو من الضمير المستتر في الجار والمجرور الواقع خبرا إذ المعنى ثبت لهم مفروضا نصيب، وهو حينئذ حال موطئة والحال في الحقيقة وصفه، وقيل: هو منصوب على أنه مفعول بفعل محذوف والتقدير أوجب لهم نصيبا، وقيل: منصوب على إضمار أعني ونصبه على الاختصاص بالمعنى المشهور مما أنكره أبو حيان لنصهم على اشتراط عدم التنكير في الاسم المنصوب عليه، والفرض- كالضرب- التوقيت ومنه فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ [البقرة: ١٩٧] والحز في الشيء كالتفريض وما أوجبه الله تعالى كالمفروض سمي بذلك لأن له معالم وحدودا، ويستعمل بمعنى القطع، منه قوله تعالى: لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً [النساء: ١١٨] أي مقتطعا محدودا كما في الصحاح، فمفروضا هنا إما بمعنى مقتطعا محدودا كما في تلك الآية، وإما بمعنى ما أوجبه الله تعالى أي نصيبا أوجبه الله تعالى لهم.

Ebü'l-Bekâ, harf-i cer ve mecrûrunun { تَرَكَ } fiilindeki mahzuf zamirden hal olmasını da caiz görmüştür; yani 'bıraktığı şeyden az veya çok olarak' ya da 'az olan şeyden müstakar olarak' demektir. Bu tür bir kayıt ilk cümlede de muteberdir; ancak burada zikredilmesine güvenildiği için orada açıkça zikredilmemiştir. Bunun faydası, atlar ve savaş aletlerinin erkeklere ait olması gibi, bazı malların bazı varislere tahsis edildiği vehmini defetmektir. Bununla İmâmiyye'ye de reddiye yapılır; çünkü onların çoğuna göre, ölenin terekesinden kılıç, mushaf, yüzük ve şahsî elbiseler bedelsiz olarak ölenin en büyük erkek çocuğuna tahsis edilir. Bu da ayetin, her iki zümrenin büyük-küçük her şeyden hakkı olduğunu ifade etmesine rağmen kadını gayrimenkulden mirasçı kılmamaları gibi garip bir durumdur. Az olanın çok olandan önce getirilmesi { لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!” [el-Kehf: 49] kabilindendir. { نَصِيباً مَفْرُوضاً } “farz kılınmış bir pay olarak.” İfade ya bağış (atâ) ve benzeri masdârî manalarla tevil edilmesi suretiyle tekid edici bir masdar olarak nasbedilmiştir; aksi takdirde o camid bir isimdir, bazılarından masdar olduğu da nakledilmiştir; ya da { قَلَّ } ve { كَثُرَ } içindeki müstetir zamirden yahut sıfat konumundaki harf-i cer ve mecrûrdan haldir; veya zarf ile vasıflanmasının kendisinden hal gelmesini caiz kıldığı 'nasîb' kelimesinden haldir; yahut haber konumundaki harf-i cer ve mecrûrdaki müstetir zamirden haldir, zira mana 'onlar için farz kılınmış bir pay sabit oldu' demektir. Bu durumda o, hâl-i muvattıadır (hazırlayıcı haldir) ve hal gerçekte onun sıfatıdır. Denildi ki: Mahzuf bir fiilin mef'ûlü olarak mansuptur ve takdiri 'onlara bir payı farz kıldı' şeklindedir. 'A'nî' (yani şunu kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle mansup olduğu da söylenmiştir; meşhur anlamıyla ihtisas üzere mansup olması ise Ebû Hayyân tarafından reddedilmiştir, çünkü nahivciler üzerine nasb yapılan ismin nekre olmamasını şart koşmuşlardır. Farz (الفرض) -darb gibi- vakit belirlemek/tayin etmektir; { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim o aylarda haccı ifa etmeyi gerekli kılarsa” [el-Bakara: 197] ayeti bundandır. Bir şeyi çentmek de tefrîz gibidir. Allah Teâlâ'nın farz kıldığı şeye 'mefruz' denmesi, onun belirli işaretleri ve sınırları olmasındandır. Kesip ayırmak anlamında da kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bundandır: { لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Kullarından belirli bir pay alacağım” [en-Nisâ: 118] yani Sıhâh'ta belirtildiği üzere kesilip ayrılmış, sınırlandırılmış [bir pay]. Dolayısıyla buradaki 'mefrûdan' ya o ayetteki gibi kesilip ayrılmış, sınırlandırılmış anlamındadır ya da Allah Teâlâ'nın vacip kıldığı, yani Allah Teâlâ'nın onlar için farz kıldığı bir pay manasındadır.

وفرق الحنفية بين الفرض والواجب بأن الفعل غير الكف المتعلق به خطاب بطلب فعل بحيث ينتهض تركه في جميع وقته سببا للعقاب إن ثبت بقطعي، ففرض كقراءة القرآن في الصلاة الثابتة بقوله تعالى: فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [المزمل: ٢٠] وإن ثبت بظني فهو الواجب نحو تعيين الفاتحة الثابت

Hanefîler farz ile vacip arasını şöyle ayırmışlardır: Bir fiilin terk edilmesi değil de yapılması talebiyle ilgili hitap, vaktinin tamamında terk edilmesi cezalandırma sebebi teşkil edecek biçimde kesin (kat'î) bir delille sabit olmuşsa bu farzdır; Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla sabit olan namazda Kur'an okumak gibi: { فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” [el-Müzzemmil: 20]. Şayet zannî bir delille sabit olmuşsa o vaciptir; Fâtiha'nın tayini gibi ki bu da sabit olmuştur

بقوله ﷺ: «لا صلاة إلا بفاتحة الكتاب»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu ile: “Fâtihasız namaz olmaz.”

وهو آحاد، ونفي الفضيلة محتمل ظاهر، وذهب الشافعية إلى ترادفهما، واحتج كل لمدعاه بما احتج به، والنزاع على ما حقق في الأصول لفظي قاله غير واحد، وقال بعض المحققين: لا نزاع للشافعي في تفاوت مفهومي الفرض والواجب في اللغة ولا في تفاوت ما ثبت بدليل قطعي- كحكم الكتاب- وما ثبت بدليل ظني- كحكم خبر الواحد في الشرع- فإن جاحد الأول كافر دون الثاني، وتارك العمل بالأول مؤولا فاسق دون الثاني، وإنما يزعم أن الفرض والواجب لفظان مترادفان منقولان عن معناهما اللغوي إلى معنى واحد هو ما يمدح فاعله ويذم تاركه شرعا سواء ثبت بدليل قطعي أو ظني، وهذا مجرد اصطلاح، فلا معنى للاحتجاج بأن التفاوت بين الكتاب وخبر الواحد موجب للتفاوت بين مدلوليهما، أو بأن الفرض في اللغة التقدير والوجوب هو السقوط، فالفرض علم قطعا أنه مقدر علينا، والواجب ما سقط علينا بطريق الظن ولا يكون المظنون مقدرا ولا المعلوم القطعي ساقطا علينا على أن للخصم أن يقول: لو سلم ملاحظة المفهوم اللغوي فلا نسلم امتناع أن يثبت كون الشيء مقدرا علينا بدليل ظني، وكونه ساقطا علينا بدليل قطعي، ألا ترى أن قولهم: الفرض أي المفروض المقدر في المسح هو الربع، وأيضا الحق أن الوجوب في اللغة هو الثبوت، وأما مصدر الواجب بمعنى الساقط والمضطرب إنما هو الوجبة والوجيب، ثم استعمال الفرض- فيما ثبت بظني، والواجب فيما ثبت بقطعي- شائع مستفيض كقولهم: الوتر فرض، وتعديل الأركان فرض ونحو ذلك، ويسمى فرضا عمليا، وكقولهم: الصلاة واجبة والزكاة واجبة، ونحو ذلك، ومن هنا يعلم سقوط كلام بعض الشافعية في ردّ استدلال الحنفية بما تقدم على توريث ذوي الأرحام بأن الواجب عند الحنفية ما علم ثبوته بدليل مظنون، والمفروض ما علم بدليل قاطع، وتوريث ذوي الأرحام ليس من هذا القبيل بالاتفاق، فعرفنا أنه غير مراد من الآية ووجه السقوط ظاهر غني عن البيان.

Bu ise âhâd bir hadistir ve faziletin nefyedilmiş olması muhtemel ve açıktır. Şâfiîler ise bu ikisinin eşanlamlı (müteradif) olduğu görüşüne varmışlar ve her iki taraf da kendi iddiasını kendi delilleriyle savunmuştur. Usulde tahkik edildiği üzere bu ihtilaf lafzîdir; bunu birden fazla âlim söylemiştir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: İmam Şâfiî'nin lügatte farz ve vacip mefhumlarının farklılığında da, şeriatta Kitap hükmü gibi kat'î delille sabit olan şey ile haber-i vâhid hükmü gibi zannî delille sabit olan şeyin farklılığında da bir ihtilafı yoktur; zira birincisini inkâr eden kâfir olur, ikincisini inkâr eden olmaz; birincisiyle tevil ederek amel etmeyen fasık olur, ikincisinde olmaz. O sadece farz ve vacibin lügat manalarından, kat'î veya zannî delille sabit olsun şer'an işleyeni övülen ve terk edeni yerilen tek bir manaya nakledilmiş eşanlamlı iki lafız olduğunu ileri sürmektedir. Bu ise sadece bir ıstılahtan ibarettir. Dolayısıyla Kitap ile haber-i vâhid arasındaki farkın onların medlulleri arasında da bir farkı gerektirdiğiyle ya da farzın lügatte takdir (belirleme), vücubun ise düşme (sakıt olma) olduğu; binaenaleyh farzın üzerimize takdir edildiğinin kesin olarak bilindiği, vacibin ise zann yoluyla üzerimize düştüğü, zannî olanın takdir edilmiş olamayacağı ve kat'î olarak bilinenin de üzerimize düşmüş olamayacağı gerekçesiyle istidlal etmenin bir anlamı yoktur. Kaldı ki hasım şöyle diyebilir: Lügat mefhumunun gözetildiği kabul edilse bile, bir şeyin üzerimize takdir edilmiş olmasının zannî delille, üzerimize düşmüş olmasının ise kat'î delille sabit olmasının imkânsızlığını kabul etmeyiz. Görmez misin ki onların 'Mest üzerine mesh etmede farz -yani takdir edilen miktar- dörtte birdir' sözünü! Ayrıca hakikat şudur ki vücub lügatte sübût (sabit olmak) demektir; vacibin düşen ve sarsılan anlamındaki masdarı ise ancak 'vecbe' ve 'vecîb'dir. Sonra farzın zannî delille sabit olan şeyde, vacibin ise kat'î delille sabit olan şeyde kullanılması yaygın ve müstefizdir; nitekim 'Vitir farzdır', 'Rükünlerin ta'dili farzdır' ve benzeri sözleri gibi -ki buna amelî farz denir- ve 'Namaz vaciptir', 'Zekât vaciptir' ve benzeri sözleri gibi. Buradan, bazı Şâfiîlerin Hanefîlerin zevi'l-erhâmın mirasçılığına yukarıda geçen şekilde istidlal etmelerini; 'Hanefîlere göre vacip zannî delille sabit olduğu bilinen şeydir, mefruz ise kat'î delille bilinen şeydir; zevi'l-erhâmın mirasçılığı ise ittifakla bu kabil (kat'î) değildir, dolayısıyla ayetten bunun kastedilmediğini anladık' diyerek reddetmelerinin geçersizliği anlaşılır. Bu reddin geçersizlik yönü izahtan varestedir.

واحتج بعضهم بالآية على أن الوارث لو أعرض عن نصيبه لم يسقط حقه وهو مذهب الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أي قسمة التركة بين أربابها وهي مفعول به، وقدمت لأنها المبحوث عنها ولأن في الفاعل تعددا فلو روعي الترتيب يفوت تجاذب أطراف الكلام، وقيل: قدمت لتكون أمام الحاضرين في اللفظ كما أنها أمامهم في الواقع، وهي نكتة للتقديم لم أر من ذكرها من علماء المعاني أُولُوا الْقُرْبى ممن لا يرث لكونه عاصبا محجوبا أو لكونه من ذوي الأرحام، والقرينة على إرادة ذلك ذكر الورثة قبله وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ من الأجانب فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ أي أعطوهم شيئا من المال، أو المقسوم المدلول عليه بالقسمة، وقيل: الضمير لما وهو أمر ندب كلف به البالغون من الورثة تطييبا لقلوب المذكورين وتصدقا عليهم، وقيل: أمر وجوب، واختلف في نسخه ففي بعض الروايات عن ابن عباس أنه لا نسخ والآية محكمة وروي ذلك عن عائشة رضي الله تعالى عنها.

Bazıları varisin payından feragat etmesi durumunda hakkının düşmeyeceğine bu ayetle delil getirmişlerdir ki bu, İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'ın mezhebidir. { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ } “Paylaşma sırasında hazır bulunursa;” yani terekenin hak sahipleri arasında taksimi sırasında hazır bulunursa. Bu kelime mef'ûlün bihtir; hakkında konuşulan konu olduğu için ve failde taaddüt (birden fazla olma) bulunup da sıra gözetilseydi sözün taraflarının birbiriyle irtibatı kaybolacağı için öne geçirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Vakıada hazır bulunanların önünde olduğu gibi lafızda da hazır bulunanların önünde olsun diye öne geçirilmiştir; bu, belagat âlimlerinden kimsenin zikrettiğini görmediğim ince bir takdim nüktesidir. { أُولُوا الْقُرْبى } “yakınlar,” asabe olup da perdelenen (mahcup olan) veya zevi'l-erhâmdan olduğu için mirasçı olamayan akrabalardır. Bunun kastedildiğine dair karine, bundan önce mirasçıların zikredilmiş olmasıdır. { وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ } “yetimler ve yoksullar” yani yabancılardan olanlar [hazır bulunursa], { فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ } “onları ondan rızıklandırın;” yani o maldan veya 'el-kısme' kelimesinin delalet ettiği taksim edilen şeyden onlara bir miktar verin. Zamirin 'mâ'ya ait olduğu da söylenmiştir. Bu, adı geçenlerin gönüllerini hoş etmek ve onlara bir sadaka olmak üzere mirasçıların baliğ olanlarına yüklenmiş mendup bir emirdir. Bunun vücub bildiren bir emir olduğu da söylenmiştir. Neshedilip edilmediği hususunda ihtilaf edilmiştir; İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlerde neshin olmadığı ve ayetin muhkem olduğu belirtilmiştir; bu görüş Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan da rivayet edilmiştir.

وأخرج أبو داود في ناسخه وابن أبي حاتم من طريق عطاء عن ابن عباس أنه قال: وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ الآية نسختها آية الميراث فجعل لكل إنسان نصيبه مما ترك مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ.

Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbn Ebî Hâtim, Atâ tarîkiyle İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ } ayetini miras ayeti neshetmiş ve her insana bıraktığı şeyden { مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ } az olsun çok olsun kendi payını belirlemiştir.

وحكي عن سعيد بن جبير أن المراد من أولي القربى هنا الوارثون، ومن الْيَتامى وَالْمَساكِينُ غير الوارثين وأن قوله سبحانه: فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ راجع إلى الأولين، وقوله تعالى: وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً راجع للآخرين وهو بعيد جدا، والمتبادر ما ذكر أولا وهذا القول للمرزوقين من أولئك المذكورين، والمراد من القول المعروف أن

Saîd b. Cübeyr'den, buradaki 'yakınlar'dan maksadın mirasçılar, 'yetimler ve yoksullar'dan maksadın ise mirasçı olmayanlar olduğu; Yüce Allah'ın { فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ } buyruğunun birincilere, { وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً } buyruğunun ise ikincilere râci olduğu nakledilmiştir; fakat bu oldukça uzaktır. Akla ilk gelen, başta zikredilen görüştür ve bu söz, kendilerine pay verilen o zikredilen kimseleredir. Maruf sözden maksat ise,

يدعوا لهم ويستقلوا ما أعطوهم ويعتذروا من ذلك ولا يمنوا عليهم، وقوله سبحانه: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فيه أقوال: أحدها أنه أمر للأوصياء بأن يخشوا الله تعالى أو يخافوا على أولادهم فيفعلوا مع اليتامى ما يحبون أن يفعل بذراريهم الضعاف بعد وفاتهم، وإلى ذلك يشير كلام ابن عباس، فقد أخرج ابن جرير عنه أنه قال في الآية: يعني بذلك الرجل يموت وله أولاد صغار ضعاف يخاف عليهم العيلة والضيعة ويخاف بعده أن لا يحسن إليهم من يليهم يقول: فإن ولى مثل ذريته ضعافا يتامى فليحسن إليهم ولا يأكل أموالهم إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا والآية على هذا مرتبطة بما قبلها لأن قوله تعالى: لِلرِّجالِ إلخ في معنى الأمر للورثة أي أعطوهم حقهم دفعا لأمر الجاهلية وليحفظ الأوصياء ما أعطوه ويخافوا عليهم كما يخافون على أولادهم، وقيل في وجه الارتباط: إن هذا وصية للأوصياء بحفظ الأيتام بعد ما ذكر الوارثين الشاملين للصغار والكبار على طريق التتميم، وقيل: إن الآية مرتبطة بقوله تعالى: وَابْتَلُوا الْيَتامى، وثانيها أنه أمر لمن حضر المريض من العواد عند الإيصاء بأن يخشوا ربهم أو يخشوا أولاد المريض ويشفقوا عليهم شفقتهم على أولادهم فلا يتركوه أن يضرّ بهم بصرف المال عنهم، ونسب نحو هذا إلى الحسن وقتادة ومجاهد وسعيد بن جبير.

onlara dua etmeleri, kendilerine verdikleri şeyi azımsayıp bundan dolayı özür dilemeleri ve başlarına kakmamalarıdır. Yüce Allah'ın { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ } “Arkalarında zayıf çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korksunlar...” buyruğu hakkında çeşitli görüşler vardır: Birincisi, bunun vasilere yönelik bir emir olduğudur; yani Allah Teâlâ'dan korksunlar veya kendi çocukları için endişe etsinler de vefatlarından sonra kendi zayıf çocuklarına nasıl davranılmasını istiyorlarsa yetimlere öyle davransınlar. İbn Abbâs'ın sözü de buna işaret etmektedir; nitekim İbn Cerîr onun bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bununla, arkasında yoksulluğa ve zayiata uğramalarından korktuğu, kendisinden sonra velayetlerini alacak kimselerin kendilerine iyi davranmayacağından endişe ettiği küçük ve zayıf çocukları varken vefat eden adam kastedilmektedir. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Bir kimse kendi zürriyeti gibi zayıf yetimlerin velayetini üstlenirse, onlara iyilikle muamele etsin; { إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا } büyüyecekler diye mallarını israfla ve alelacele yemesin.' Ayet bu yoruma göre kendisinden öncekine bağlıdır; zira Yüce Allah'ın { لِلرِّجالِ } vb. buyruğu, mirasçılara yönelik bir emir manasındadır; yani Cahiliye âdetini defetmek için onlara haklarını verin; vasiler de kendilerine verileni korusunlar ve kendi çocuklarına korktukları gibi onlar için de korksunlar. İrtibat vechi hakkında şöyle de denilmiştir: Bu, küçükleri ve büyükleri kapsayan mirasçıların zikredilmesinden sonra, tamamlayıcı mahiyette vasilere yetimleri korumaları için bir vasiyettir. Ayetin Yüce Allah'ın { وَابْتَلُوا الْيَتامى } buyruğuna bağlı olduğu da söylenmiştir. İkincisi: Bunun, vasiyet anında hastanın yanında bulunan ziyaretçilere yönelik bir emir olduğudur; yani Rablerinden korksunlar veya hastanın çocukları için korkup kendi çocuklarına duydukları şefkati onlara da göstersinler de malı onlardan başkasına harcatarak onlara zarar vermesine izin vermesinler. Bunun benzeri Hasan, Katâde, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'e nispet edilmiştir.

وروي عن ابن عباس أيضا ما يؤيده، فقد أخرج ابن أبي حاتم والبيهقي عنه أنه قال في الآية: يعني الرجل يحضره الموت فيقال له: تصدق من مالك وأعتق وأعط منه في سبيل الله فنهوا أن يأمروا بذلك يعني أن من حضر منكم مريضا عند الموت فلا يأمره أن ينفق من ماله في العتق أو في الصدقة أو في سبيل الله ولكن يأمره أن يبين ما له وما عليه من دين، ويوصي من ماله لذوي قرابته الذين لا يرثون يوصي لهم بالخمس، أو الربع، يقول: أليس أحدكم إذا مات وله ولد ضعاف- يعني صغار- لا يرضى أن يتركهم بغير مال فيكونوا عيالا على الناس؟ فلا ينبغي لكم أن تأمروه بما لا ترضون به لأنفسكم ولأولادكم ولكن قولوا الحق من ذلك، وعلى هذا يكون أول الكلام للأوصياء وما بعده للورثة، وهذا للأجانب بأن لا يتركوه يضرهم أو لا يأمروه بما يضر، فالآية مرتبطة بما قبلها أيضا، وثالثها أنه أمر للورثة بالشفقة على من حضر القسمة من ضعفاء الأقارب واليتامى والمساكين متصورين أنهم لو كانوا أولادهم بقوا خلفهم ضعافا مثلهم هل يجوزون حرمانهم، واتصال الكلام على هذا بما قبله ظاهر لأنه حث على الإيتاء لهم وأمرهم بأن يخافوا من حرمانهم كما يخافون من حرمان ضعاف ذريتهم، ورابعها أمر للمؤمنين أن ينظروا للورثة فلا يسرفوا في الوصية. وقد روي عن السلف أنهم كانوا يستحبون أن لا تبلغ الوصية الثلث ويقولون: إن الخمس أفضل من الربع والربع أفضل من الثلث، وورد في الخبر ما يؤيده، وعلى هذا فالمراد من الذين المرضى. وأصحاب الوصية أمرهم بعدم الإسراف في الوصية خوفا على ذريتهم الضعاف، والقرينة عليه أنهم المشارفون لذلك ويكون التخويف من أكل مال اليتامى بعده تخويفا عن أخذ ما زاد من الوصية فيرتبط به، ويكون متصلا بما قبله تتميما لأمر الأوصياء، والورثة بأمر مرضى المؤمنين، وهذا أبعد الوجوه وأبعد منه ما قيل: إنه أمر لمن حضر المريض بالشفقة على ذوي القربى بأن لا يقول للمريض لا توص لأقاربك ووفر على ذريتك، وأبعد من ذلك القول: بأنه أمر للقاسمين بالعدل بين الورثة في القسمة بأن لا يراعوا الكبير منهم فيعطوه الجيد من التركة ولا يلتفتوا إلى الصغير ولو بما في حيزه صلة الموصول كما قال غير واحد. ولما كانت الصلة يجب أن تكون قصة معلومة للخاطب ثابتة للموصول كالصفة قالوا: إنها هنا كذلك أيضا وأن المعنى وَلْيَخْشَ الَّذِينَ حالهم وصفتهم أنهم لو شارفوا أن يخلفوا ذرية ضعافا خافوا عليهم الضياع.

İbn Abbâs'tan da bunu destekleyen rivayet gelmiştir; nitekim İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî onun bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Yani ölüm döşeğindeki bir adama: Malından sadaka ver, köle azat et ve Allah yolunda harca denilirdi; işte bunu emretmeleri yasaklandı. Yani sizden kim ölüm anında bir hastanın yanında bulunursa, ona malını köle azat etmeye, sadakaya veya Allah yolunda sarf etmeye harcamasını emretmesin; bilakis ona malını ve üzerindeki borçları açıklamasını ve mirasçı olmayan akrabalarına beşte bir veya dörtte bir oranında vasiyet etmesini emretsin. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Biriniz vefat ettiğinde geride zayıf -yani küçük- çocukları olsa, onları malsız bırakıp insanlara muhtaç kılmaya razı olur mu? Öyleyse kendiniz ve çocuklarınız için razı olmayacağınız bir şeyi ona emretmeyiniz, bilakis bu hususta hak söz söyleyiniz.' Buna göre sözün başı vasilere, sonrası mirasçılara, burası ise hastanın çocuklarına zarar vermesine meydan vermemeleri veya ona zarar verecek şeyi emretmemeleri hususunda yabancılara ait olur; dolayısıyla ayet kendisinden öncekine de bağlanmış olur. Üçüncüsü: Bunun mirasçılara, taksimat anında hazır bulunan zayıf akrabalara, yetimlere ve yoksullara şefkat göstermeleri; arkalarında onlar gibi zayıf kalacak kendi çocukları olsaydı onların mahrum bırakılmasına razı olup olmayacaklarını tasavvur etmeleri yönünde bir emir olduğudur. Bu yoruma göre kelamın kendisinden öncekine irtibatı gayet açıktır; zira bu, onlara pay vermeye bir teşviktir ve kendi zayıf zürriyetlerinin mahrum kalmasından korktukları gibi onları da mahrum etmekten korkmalarını emretmektir. Dördüncüsü: Müminlere, mirasçıları gözetmeleri ve vasiyette israfa kaçmamaları yönünde bir emirdir. Nitekim Selef'ten, vasiyetin üçte bire ulaşmamasını müstehap gördükleri ve: 'Beşte bir dörtte birden, dörtte bir de üçte birden daha faziletlidir' dedikleri rivayet edilmiş olup haberde de bunu destekleyen rivayetler gelmiştir. Buna göre 'korkanlar'dan maksat hastalardır ve vasiyet sahiplerine, zayıf zürriyetlerinden endişe ederek vasiyette israf etmemeleri emredilmektedir. Buna karine, onların bu duruma maruz kalacak kimseler olmasıdır; bundan sonra yetimlerin mallarını yemekten sakındırma ise vasiyetin fazlasını almaktan sakındırma olur ve böylece ona bağlanır. Bu da hastalanan müminlerin durumuyla vasilerin ve mirasçıların durumunun tamamlanması kabilinden kendisinden öncekine bitişik olur. Bu görüş vecihlerin en uzak olanıdır. Bundan daha da uzak olanı: Bunun hastanın yanında bulunanlara, hastaya 'Akrabalarına vasiyette bulunma, zürriyetine bırak' demeyerek akrabalara şefkat göstermelerini emrettiği yönündeki görüştür. Bundan da daha uzak olanı ise: Bunun mirası paylaştıranlara, mirasçılar arasında adaleti gözetmelerini, büyük olanı kollayıp terekenin iyisini ona vererek küçüğe iltifat etmemezlik yapmamalarını emrettiği yönündeki sözdür. Birden fazla âlimin belirttiği gibi 'lev' ve dahili sıla cümlesidir. Sıla cümlesinin muhatapça bilinen ve sıfat gibi mevsufta sabit olan bir kıssa olması gerektiğinden şöyle demişlerdir: Buradaki de böyledir ve mana şudur: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ } 'Durumları ve sıfatları şu olan kimseler korksunlar ki; şayet arkalarında zayıf çocuklar bırakacak olsalardı, onların zayi olmasından korkarlardı.'

وذهب الأجهوري وغيره إلى أن لَوْ بمعنى إن فتقلب الماضي إلى الاستقبال، وأوجبوا حمل تَرَكُوا على المشارفة ليصح وقوع خافُوا جزاء له ضرورة أنه لا خوف بعد حقيقة الموت وترك الورثة، وفي ترتيب الأمر على الوصف المذكور في حيز الصلة المشعر بالعلية إشارة إلى أن المقصود من الأمر أن لا يضيعوا اليتامى حتى لا تضيع

Üchûrî ve başkaları 'lev' (لَوْ) edatının 'in' (إِنْ) manasında olup maziyi istikbale çevirdiği görüşüne gitmişler ve { خافُوا } fiilinin ona ceza (cevap) olarak vaki olmasının sahih olabilmesi için { تَرَكُوا } fiilini [bırakmaya] 'yaklaşmak/maruz kalmak' manasına hamletmeyi zorunlu görmüşlerdir; zira ölümün hakikati ve mirasçıların terk edilmesinden sonra artık bir korku söz konusu olamaz. Emrin, sıla dahilinde zikredilen ve illet bildiren vasıf üzerine tertip edilmesinde; emirden maksadın, kendi çocukları zayi olmasın diye yetimleri zayi etmemeleri olduğuna bir işaret vardır.

أولادهم، وفيه تهديد لهم بأنهم إن فعلوه أضاع الله أولادهم، ورمز إلى أنهم إن راعوا الأمر حفظ الله تعالى أولادهم، أخرج ابن جرير عن الشيباني قال: كنا في القسطنطينية أيام مسلمة بن عبد الملك وفينا ابن محيريز وابن الديلمي وهانىء بن كلثوم فجعلنا نتذاكر ما يكون في آخر الزمان فضقت ذرعا مما سمعت فقلت لابن الديلمي: يا أبا بشر يودني أنه لا يولد لي ولد أبدا فضرب بيده على منكبي وقال: يا ابن أخي لا تفعل فإنه ليست من نسمة كتب الله أن تخرج من صلب رجل إلا وهي خارجة إن شاء وإن أبى، ثم قال: ألا أدلك على أمر إن أنت أدركته نجاك الله تعالى منه وإن تركت ولدا من بعدك حفظهم الله تعالى فيك؟ قلت: بلى فتلا وَلْيَخْشَ الَّذِينَ الآية، وفي وصف الذرية بالضعاف بعث على الترحم والظاهر أن مِنْ خَلْفِهِمْ ظرف لتركوا، وفي التصريح به مبالغة في تهويل تلك الحالة، وجوز أن يكون حالا من ذُرِّيَّةً وضِعافاً كما قال أبو البقاء: يقرأ بالتفخيم على الأصل وبالإمالة لأجل الكسرة، وجاز ذلك مع حرف الاستعلاء لأنه مكسور مقدم ففيه انحدار، وكذلك «خافوا» يقرأ بالتفخيم على الأصل وبالإمالة لأن الخاء تنكسر في بعض الأحوال وهو خفت وقرئ- «ضعفاء» «وضعافى» و «ضعافى» ، نحو سكارى وسكارى فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ في ذلك والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها وإنما أمرهم سبحانه بالتقوى التي هي غاية الخشية بعد ما أمرهم بها مراعاة للمبدأ والمنتهى ولما لم ينفع الأول بدون الثاني لم يقتصر عليه مع استلزامه له عادة وَلْيَقُولُوا لليتامى، أو للمريض، أو لحاضري القسمة، أو ليقولوا في الوصية قَوْلًا سَدِيداً فيقول الوصي لليتيم ما يقول لولده من القول الجميل الهادي له إلى حسن الآداب ومحاسن الأفعال، ويقول عائد المريض ما يذكره التوبة والنطق بكلمة الشهادة وحسن الظن بالله، وما يصده عن الإسراف بالوصية وتضييع الورثة، ويقول الوارث لحاضر القسمة ما يزيل وحشته، أو يزيد مسرته ويقول الموصي في إيصائه ما لا يؤدي إلى تجاوز الثلث، والسديد- على ما قال الطبرسي- المصيب العدل الموافق للشرع. وقيل: ما لا خلل فيه، ويقال سدّ قوله يسدّ بالكسر إذا صار سديدا، وأنه ليسد في القول فهو مسدّ إذا كان يصيب السداد أي القصد، وأمر سديد وأسد أي قاصد، والسداد بالفتح الاستقامة والصواب، وكذلك السدد مقصور منه، وأما السداد بالكسر فالبلغة، وما يسد به، ومنه قولهم: فيه سداد من عوز- قاله غير واحد- وفي درّة الغواص في أوهام الخواص أنهم يقولون: سداد من عوز فيفتحون السين- وهو لحن- والصواب الكسر، وتعقبه ابن بري بأنه وهم فإن يعقوب بن السكيت سوى بين الفتح والكسر في إصلاح المنطق في باب فعال وفعال بمعنى واحد، فقال: يقال سداد من عوز وسداد، وكذا حكاه ابن قتيبة في أدب الكاتب وكذا في الصحاح إلا أنه زاد والكسر أفصح، نعم ذكر فيها أن سداد القارورة وسداد الثغر بالكسر لا غير، وأنشد قول العرجي:

Bunda, şayet böyle yaparlarsa Allah'ın onların çocuklarını zayi edeceğine dair bir tehdit ve eğer bu emri gözetirlerse Allah Teâlâ'nın onların çocuklarını koruyacağına dair bir remiz vardır. İbn Cerîr eş-Şeybânî'den şöyle rivayet etmiştir: Mesleme b. Abdilmelik günlerinde Kostantiniyye'de idik. Aramızda İbn Muhayrîz, İbnü'd-Deylemî ve Hânî b. Külsûm da vardı. Âhir zamanda olacak şeyleri müzakere etmeye başladık; duyduklarımdan ötürü içim daraldı ve İbnü'd-Deylemî'ye: 'Ey Ebû Bişr! Benim hiçbir zaman çocuğumun doğmamasını temenni ederdim' dedim. Bunun üzerine elini omzuma vurdu ve şöyle dedi: 'Ey kardeşimin oğlu! Öyle yapma; zira Allah'ın bir erkeğin sulbünden çıkmasını takdir ettiği hiçbir canlı yoktur ki, o istese de istemese de mutlaka çıkmasın.' Sonra şöyle dedi: 'Sana öyle bir şey göstereyim mi ki, eğer ona ulaşırsan Allah Teâlâ seni ondan kurtarır; arkanda bir çocuk bırakırsan da Allah Teâlâ senin hatırına onları korur?' Ben: 'Evet' dedim; bunun üzerine { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ } ayetini okudu. Zürriyetin 'zayıflar' olarak vasıflanmasında merhamete teşvik vardır. Zahir olan, { مِنْ خَلْفِهِمْ } ifadesinin 'terekû' fiilinin zarfı olduğudur ve bunun açıkça zikredilmesinde o durumun vahametini bildirmede mübalağa vardır. { ذُرِّيَّةً } kelimesinden hal olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi { ضِعافاً } kelimesi asıl üzere tefhim (kalın) ile ve kesradan ötürü imâle ile okunur; istilâ harfiyle birlikte buna cevaz verilmiştir çünkü harf kesralıdır ve öndedir, dolayısıyla onda bir iniş (inhidâr) vardır. Aynı şekilde 'hâfû' da asıl üzere tefhim ile ve hı harfi bazı durumlarda kesralı olduğu için -ki o da 'hıftü'dür- imâle ile okunur. 'Duafeâ', 'dıâfâ' ve 'düafâ' şeklinde -sekârâ ve sükârâ gibi- da okunmuştur. { فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakınsınlar;” bu hususta [sakınsınlar]. Fâ harfi kendisinden sonrakini kendisinden öncekine tertip etmek içindir. Yüce Allah, başlangıcı ve sonucu gözetmek amacıyla haşyeti (korkuyu) emrettikten sonra, korkunun nihai gayesi olan takvayı emretmiştir. Birincisi ikincisi olmadan fayda vermediği için, âdette onu gerektirmesine rağmen yalnızca onunla yetinmemiştir. { وَلْيَقُولُوا } Yetimlere veya hastaya yahut taksimatta hazır bulunanlara söylesinler veya vasiyette bulunsunlar: { قَوْلًا سَدِيداً } “doğru söz söylesinler.” Vasi yetime, kendi çocuğuna söylediği gibi onu güzel edebe ve güzel amellere yönlendiren tatlı söz söyler; hastayı ziyaret eden kimse ona tövbeyi, kelime-i şehadeti getirmeyi ve Allah'a hüsnüzan beslemeyi hatırlatacak, onu vasiyette israftan ve mirasçıları zayi etmekten alıkoyacak söz söyler; mirasçı taksimatta hazır bulunana onun hüznünü giderecek veya sevincini artıracak söz söyler; vasiyet eden de vasiyetinde üçte biri aşmaya yol açmayacak söz söyler. Sedîd (السديد) -Tabersî'nin dediğine göre- isabetli, adil ve şeriata uygun olan sözdür. Kendisinde hiçbir bozukluk bulunmayan söz olduğu da söylenmiştir. Söz doğru ve yerinde olduğunda kesra ile 'sedde kavlühû yesiddü' (سد قوله يسد) denir. Sözünde isabet ettiğinde 'innehû leyessiddü fil-kavli fe-hüve müseddedün' (إنه ليسد في القول فهو مسدد) denir ki bu doğruyu ve itidali buldu demektir. 'Emrun sedîdün ve eseddü' (أمر سديد وأسد) doğru ve maksada uygun iş demektir. Fetha ile 'sedâd' (السداد) istikamet ve doğruluktur; aynı şekilde 'seded' (السدد) de onun maksûrudur. Kesra ile 'sidâd' (السداد) ise kifayet miktarı geçimlik ve kendisiyle gedik kapatılan şeydir. Nitekim 'fîhi sidâdün min avezin' (onda ihtiyacı kapatacak bir şey vardır) sözleri bundandır; bunu birden fazla âlim söylemiştir. Dürretü'l-Gavvâs fî Evhâmi'l-Havâss adlı eserde, onların 'sidâdün min avez' derken sîn harfini fethalı söyledikleri ve bunun bir galat olduğu, doğrusunun ise kesra olduğu zikredilmiştir. İbn Berrî buna itiraz ederek bunun bir vehim olduğunu, zira Ya'kûb b. es-Sikkît'in Islahu'l-Mantık'ta aynı manaya gelen fa'âl ve fi'âl bâbında fetha ile kesrayı eşit sayarak 'sedâdün min avez ve sidâd' denileceğini belirttiğini; aynı şekilde İbn Kuteybe'nin Edebü'l-Kâtib'de, keza Sıhâh'ta da böyle nakledildiğini, ancak Sıhâh'ın kesranın daha fasih olduğunu eklediğini belirtmiştir. Evet, Sıhâh'ta şişe tıkacı (sidâdü'l-kârûre) ve sınır gediğini kapatma (sidâdü's-sagr) için sadece kesranın geçerli olduğu zikredilmiş ve Urcî'nin şu beyti inşad edilmiştir:

أضاعوني وأي فتى أضاعوا ... ليوم كريهة «وسداد» ثغر

Beni zayi ettiler, hem de nasıl bir yiğidi zayi ettiler ... Korkunç bir savaş günü ve sınır gediğini kapatmak için!

فليحفظ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً استئناف جيء به لتقرير ما فصل من الأوامر والنواهي وظُلْماً إما حال أي ظالمين، أو مفعول لأجله وقيل: منصوب على المصدرية أي أكل ظلم على معنى أكلا على وجهه، وقيل: على التمييز وإنما علق الوعيد على الأكل بذلك لأنه قد يأكل مال اليتيم على وجه الاستحقاق كالأجرة والقرض مثلا فلا يكون ظلما، ولا الآكل ظالما. وقيل: ذكر الظلم للتأكيد والبيان لأن أكل مال اليتيم لا يكون إلا ظلما ومن أخذ مال اليتيم قرضا أو أجرة فقد أكل مال نفسه ولم يأكل مال اليتيم. وفيه منع ظاهر. إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ أي ملء بطونهم، وشاع هذا التعبير في ذلك، وكأنه مبني على أن حقيقة الظرفية المتبادر منها الإحاطة بحيث لا يفضل الظرف عن المظروف فيكون الأكل في البطن ملء البطن، وفي بعض البطن دونه، وهو المراد في قوله:

Bu hıfzedilmelidir. { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” Detaylandırılan emir ve yasakları teyit etmek için getirilmiş bir istînâftır. { ظُلْماً } lafzı ya 'haksızlık ederek/zalimler olarak' manasında haldir ya da mef'ûlün lehtir; masdar üzere mansup olduğu da söylenmiştir; yani 'zulüm üzere bir yiyişle' manasında kendi tarzında bir yemedir; temyiz üzere olduğu da söylenmiştir. Tehdidin bu şekildeki bir yemeye bağlanması, yetimin malını ücret ve borç gibi hak edilen bir yolla yiyebileceği ve bunun zulüm, yiyenin de zalim olmayacağı içindir. Zulmün tekit ve beyan için zikredildiği de söylenmiştir; çünkü yetim malını yemek ancak zulümle olur; yetimin malını borç veya ücret olarak alan kimse ise kendi malını yemiştir, yetimin malını yememiştir. Ancak bunda açık bir tutarsızlık vardır. { إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ } “karınlarına ancak [ateş] doldururlar;” yani karınları dolusunca yerler. Bu ifade bu anlamda yaygınlaşmıştır. Bu, zarfiyet hakikatinin zarfın mazruftan artmayacak şekilde kuşatmayı gerektirmesi esasına dayanır gibidir; dolayısıyla karında yemek karnın dolusu kadar, karnın bir kısmında yemek ise ondan daha azı kadardır. Şairin şu sözünde kastedilen de budur:

كلوا في «بعض بطنكم» تعفوا ... فإن زمانكم زمن خميص

Karnınızın bir kısmıyla yiyin ki iffetli ve zinde kalasınız ... Zira zamanınız kıtlık zamanıdır.

ولا ينافي هذا قول الأصوليين: إن الظرف إذا جر بفي لا يكون بتمامه ظرفا بخلاف المقدرة فيه، فنحو سرت يوم الخميس لتمامه وفي يوم الخميس لغيره، فقد قال عصام الملة: إن هذا مذهب الكوفيين، والبصريون لا يفرقون بينهما كما بين في النحو، وقال شهاب الدين: الظاهر أن ما ذكره أهل الأصول فيما يصح جره بفي ونصبه على الظرفية، وهذا ليس كذلك لأنه لا يقال: أكل بطنه بمعنى في بطنه فليس مما ذكره أهل الأصول في شيء، وهو مثل جعلت المتاع في البيت فهو صادق بملئه وبعدمه لكن الأصل الأول كما ذكروه.

Bu durum, usulcülerin: 'Zarf fî harf-i cerriyle mecrur olduğunda, takdir edilen zarfın aksine bütünüyle zarf olmaz; nitekim 'sirte yevme'l-hamîsi' (perşembe gününün tamamında yürüdüm) ifadesi tamamı için, 'fî yevmi'l-hamîsi' (perşembe gününde yürüdüm) ise bir kısmı içindir' sözlerine aykırı değildir. Nitekim Isâmü'l-Mille şöyle demiştir: 'Bu Kûfelilerin mezhebidir; Basralılar ise nahivde açıklandığı üzere ikisi arasında fark gözetmezler.' Şihâbüddîn de şöyle demiştir: 'Zahir olan odur ki usulcülerin zikrettiği husus, fî ile mecrur kılınması da zarfiyet üzere nasbedilmesi de sahih olan yerlerdedir. Burası ise öyle değildir; zira 'karnında' manasında 'karnını yedi' denilmez. Dolayısıyla bu, usulcülerin zikrettiği şeylerden kesinlikle değildir. Bu, 'eşyayı eve koydum' sözü gibidir ki evin dolmasıyla da dolmamasıyla da sadık olur; lakin asıl olan onların zikrettiği birinci manadır.'

وجوز أن يكون ذكر البطون للتأكيد والمبالغة كما في قوله تعالى: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ [آل عمران: ١٦٧] والقول لا يكون إلا بالفم، وقوله تعالى: وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الحج: ٤٦] والقلب لا يكون إلا في الصدر، وقوله سبحانه: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الأنعام: ٣٨] والطير لا يطير إلا بجناح، فقد قالوا:

Karınların zikredilmesinin tekit ve mübalağa için olması da caiz görülmüştür; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar” [Âl-i İmrân: 167] -oysa söz ancak ağızla söylenir-; { وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” [el-Hac: 46] -oysa kalp ancak göğüste olur-; ve Yüce Allah'ın: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” [el-En'âm: 38] -oysa kuş ancak iki kanadıyla uçar-. Nitekim âlimler şöyle demişlerdir:

إن الغرض من ذلك كله التأكيد والمبالغة، ثم المظروف هنا المفعول أي المأكول لا الفاعل، وتحقيق ذلك على ما نقل عن التمرتاشي في الإيمان أنه إذا ذكر ظرف بعد فعل له فاعل ومفعول كما إذا قلت: إن ضربت زيدا في الدار، أو في المسجد فكذا فإن كانا معا فيه فالأمر ظاهر، وإن كان الفاعل فيه دون المفعول، أو بالعكس فإن كان الفعل مما يظهر أثره في المفعول كالضرب والقتل والجرح فالمعتبر كون المفعول فيه وإن كان مما لا يظهر أثره فيه كالشتم فالمعتبر كون الفاعل فيه، ولذا قال بعض الفقهاء: لو قال: إن شتمته في المسجد أو رميت إليه فشرط حنثه كون الفاعل فيه، ولو قال: إن ضربته، أو جرحته، أو قتلته، أو رميته فشرطه كون المفعول فيه، وإنما كان الرمي في الأول مما لا يظهر له أثر لأنه أريد به إرسال السهم من القوس بنيته، وذلك مما لا يظهر له أثر في المحل ولا يتوقف على وصول فعل الفاعل، وفي الثاني مما يظهر له أثر لأنه أريد به إرسال السهم، أو ما يضاهيه على وجه يصل إلى المرمى إليه فيجرحه أو يوجعه ويؤلمه، ولا شك أن ما نحن فيه من قبيل هذا القسم، وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة الكلام على ذلك، والجار والمجرور متعلق- بيأكلون- وهو الظاهر، وقيل: إنه حال من قوله تعالى: ناراً أي ما يجرّ إليها فالنار مجاز مرسل من ذكر المسبب وإرادة السبب، وجوز في ذلك الاستعارة على تشبيه ما أكل من أموال اليتامى بالنار لمحق ما معه، واستبعده بعض المحققين، وذهب بعضهم إلى جواز حمله على ظاهره، فعن عبيد الله بن جعفر أنه قال: من أكل مال اليتيم فإنه يؤخذ بمشفره يوم القيامة فيملأ فمه جمرا ويقال له كل ما أكلته في الدنيا ثم يدخل السعير الكبرى.

Bütün bunlardan maksat tekit ve mübalağadır. Sonra buradaki mazruf, fail değil mef'ûldür yani yenilen şeydir. Bunun tahkiki -et-Temürtâşî'den yeminler bahsinde nakledildiğine göre- şöyledir: Faili ve mef'ûlü bulunan bir fiilden sonra bir zarf zikredildiğinde; mesela 'Eğer Zeyd'i evde veya mescitte döversem şöyle olsun' dediğinde, şayet ikisi birlikte oradaysa durum açıktır. Eğer fail orada olup mef'ûl orada değilse veya bunun aksi ise; şayet fiil vurma, öldürme ve yaralama gibi mef'ûlde eseri açıkça görünen cinsten ise muteber olan mef'ûlün orada bulunmasıdır; şayet sövme gibi mef'ûlde eseri görünmeyen cinsten ise muteber olan failin orada bulunmasıdır. Bundan ötürü bazı fakihler şöyle demiştir: Şayet 'Eğer ona mescitte söversem veya ona [mescitten] ok atarsam' derse, yeminini bozmasının şartı failin mescitte olmasıdır. Şayet 'Eğer onu [mescitte] döversem, yaralarsam, öldürürsem veya ona ok atıp isabet ettirirsem' derse, bunun şartı mef'ûlün mescitte olmasıdır. Birincisinde ok atmanın eseri görünmeyen cinsten sayılması, bununla yayın niyet edilerek hedefe doğru fırlatılmasının kastedilmiş olmasındandır ki bu, mahalde eseri görünmeyen ve failin fiilinin ulaşmasına bağlı olmayan bir durumdur. İkincisinde eseri görünen cinsten sayılması ise, bununla okun veya benzeri bir şeyin hedefe ulaşacak ve onu yaralayacak veya acıtıp elem verecek şekilde fırlatılmasının kastedilmiş olmasındandır. Şüphe yok ki konumuz bu kısımdandır; inşâallahu teâlâ buna dair sözün tamamı gelecektir. Harf-i cer ve mecrûr { يَأْكُلُونَ } fiiline mütealliktir ve zahir olan da budur. Yüce Allah'ın { ناراً } “ateş” buyruğundan hal olduğu da söylenmiştir; yani ateşe sürükleyen şey demektir. Dolayısıyla ateş kelimesi, müsebbebin zikredilip sebebin kastedilmesi yoluyla mecâz-ı mürseldir. Yetimlerin mallarından yenilen şeyin, beraberindeki bereketi yok etmesi hasebiyle ateşe teşbih edilmesi yoluyla istiare olması da caiz görülmüştür; bazı muhakkikler bunu uzak görmüştür. Bazıları ise bunun zahirine hamledilmesinin caiz olduğu görüşüne varmışlardır. Nitekim Ubeydullah b. Ca'fer'den onun şöyle dediği nakledilmiştir: 'Yetim malı yiyen kimsenin kıyamet gününde dudağından tutulur ve ağzı korla doldurulup kendisine: Dünyada yediğini şimdi ye denilir, sonra da büyük çılgın ateşe sokulur.'

وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن أبي سعيد الخدري قال: «حدثني النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم عن ليلة أسري به قال: نظرت فإذا أنا بقوم لهم مشافر كمشافر الإبل وقد وكل بهم من يأخذ بمشافرهم ثم يجعل في أفواههم صخرا من نار فيقذف في أجوافهم حتى تخرج من أسافلهم ولهم خوار وصراخ فقلت: يا جبريل من هؤلاء؟ قال: الذين يأكلون أموال اليتامى ظلما»

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmişlerdir: “Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bana İsrâ gecesini anlattı ve şöyle buyurdu: Bir de baktım ki deve dudakları gibi dudakları olan birtakım adamlar var; başlarına dudaklarından yakalayan kimseler görevlendirilmiş, sonra ağızlarına ateşten taşlar koyuyorlar, bu taşlar karınlarına atılıyor ve altlarından çıkıyor; onlar da feryat ve figan ediyorlar. 'Ey Cibrîl! Bunlar kimdir?' dedim. 'Bunlar haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenlerdir' dedi.”

وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً أي سيدخلون نارا هائلة مبهمة الوصف، وقرأ ابن عامر وأبو بكر عن عاصم بضم ياء المضارعة، والباقون بفتحها، وقرئ وَسَيَصْلَوْنَ بتشديد اللام، وفي الصحاح يقال: صليت اللحم، وغيره أصليه صليا مثل رميته رميا إذا شويته، وصليت الرجل نارا إذا أدخلته وجعلته يصلاها فإن ألقيته فيها إلقاء- كأنك تريد الإحراق- قلت: أصليته بالألف وصليته تصلية، ويقال: صلى بالأمر إذا قاسى حره وشدته، قال الطهوي:

{ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً } “ve onlar alevli bir ateşe gireceklerdir.” Yani vasfı dehşet verici, tarif edilemez korkunç bir ateşe gireceklerdir. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir muzâri yâ harfinin dammesiyle [ve seyuslevne] okumuşlar, diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır. Lâm harfinin şeddesiyle [ve seyusallavne] şeklinde de okunmuştur. Sıhâh'ta şöyle denir: Eti ve başkasını kebap ettiğinde 'rameytühû remyen' gibi 'saleytü'l-lahme ve gayrahû asleyhi salyen' (صليت اللحم وغيره أصليه صليا) denir. Adamı ateşe sokup onu ona maruz bıraktığında 'saleytü'r-racüle nâran' (صليت الرجل نارا) denir. Şayet onu -yakmak istercesine- ateşe fırlatıp atarsan hemze ile 'asleytühû' (أصليته) ve 'salleytühû tasliyeteten' (صليته تصلية) dersin. Bir işin sıcağına ve şiddetine katlandığında 'salâ bi'l-emri' (صلى بالأمر) denir. et-Tahevî şöyle demiştir:

ولا تبلى بسالتهم وإن هم ... صلوا بالحرب حينا بعد حين

Onların cesareti asla yıpranmaz ... Zaman zaman savaşın çetin ateşine maruz kalsalar bile.

وقال بعض المحققين: إن أصل الصلي القرب من النار وقد استعمل هنا في الدخول مجازا، وظاهر كلام البعض أنه متعد بنفسه، وقيل: إنه يتعدي بالباء فيقال: صلي بالنار، وذكر الراغب أنه يتعدى بالباء تارة أو بنفسه أخرى ولعله

Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Saly (ateşe maruz kalmak) fiilinin aslı ateşe yakın olmaktır; burada ise mecaz yoluyla [ateşe] girmek anlamında kullanılmıştır. Bazılarının sözünün zahiri, fiilin bizzat geçişli olduğu yönündedir; bâ harfiyle geçişli olduğu da söylenmiş ve 'salâ bi'n-nâri' denilmiştir. Râgıb, fiilin bazen bâ ile bazen de bizzat geçişli olduğunu zikretmiştir; muhtemelen bu,

بمعنيين كما يشير إليه ما في الصحاح، والسعير فعيل بمعنى مفعول من سعرت النار إذا أوقدتها وألهبتها.

Sıhâh'taki ifadelerin de işaret ettiği üzere iki farklı manadadır. Saîr (السعير) kelimesi, ateşi yaktığında ve alevlendirdiğinde söylenen 'saartü'n-nâra' fiilinden mef'ûl anlamında faîl veznindedir.

وأخرج ابن أبي شيبة عن ابن جبير أن السعير واد من فيح جهنم، وظاهر الآية أن هذا الحكم عام لكل من يأكل مال اليتيم مؤمنا كان أو مشركا، وأخرج ابن جرير عن زيد بن أسلم أنه قال: هذه الآية لأهل الشرك حين كانوا لا يورثونهم أي اليتامى ويأكلون أموالهم، ولا يخفى أنه إن أراد حكم الآية خاص بأهل الشرك فقط فغير مسلم، وإن أراد أنها نزلت فيهم فلا بأس به إذ العبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب، وفي بعض الأخبار أنه لما نزلت هذه الآية ثقل ذلك على الناس واحترزوا عن مخالطة اليتامى بالكلية فصعب الأمر على اليتامى فنزل قوله تعالى: وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ [البقرة: ٢٢٠] الآية يُوصِيكُمُ اللَّهُ شروع في بيان ما أجمل في قوله ﷿ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ إلخ، والوصية كما قال الراغب: أن يقدم إلى الغير ما يعمل فيه مقترنا بوعظ من قولهم: أرض واصية متصلة النبات وهي في الحقيقة أمر له بعمل ما عهد إليه، فالمراد يأمركم الله ويفرض عليكم، وبالثاني فسره في القاموس وعدل عن الأمر إلى الإيصاء لأنه أبلغ وأدل على الاهتمام وطلب الحصول بسرعة فِي أَوْلادِكُمْ أي في توريث أولادكم، أو في شأنهم وقدر ذلك ليصح معنى الظرفية، وقيل: فِي بمعنى اللام كما

İbn Ebî Şeybe, İbn Cübeyr'den Saîr'in cehennemin alevli vadilerinden bir vadi olduğunu rivayet etmiştir. Ayetin zahiri, bu hükmün mümin olsun müşrik olsun yetim malı yiyen herkes için genel olduğudur. İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu ayet, yetimleri mirasçı yapmayıp mallarını yedikleri sırada şirk ehli hakkında inmiştir.' Gizli değildir ki eğer ayetin hükmünün sadece şirk ehline has olduğunu kastetmişse bu kabul edilemez; şayet onlar hakkında indiğini kastetmişse bunda bir beis yoktur, zira muteber olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre bu ayet indiğinde bu durum insanlara çok ağır geldi ve yetimlerle bir arada bulunmaktan tamamen sakındılar; bu da yetimlere zor gelince Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız...” [el-Bakara: 220] ayeti indi. { يُوصِيكُمُ اللَّهُ } “Allah size tavsiye eder;” Aziz ve Celil olan Allah'ın { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ } vb. buyruğunda mücmel bıraktığı hususları beyana giriştir. Râgıb'ın belirttiği gibi vasiyet (الوصية), 'nebatları birbirine bitişmiş arazi' anlamındaki 'ardun vâsiyetün' sözünden hareketle, başkasına vaaz ile birlikte amel edeceği bir şey sunmaktır; hakikatte ise kendisine ısmarlanan işle amel etmesi için ona verilen bir emirdir. Dolayısıyla murat, 'Allah size emreder ve farz kılar' demektir. Kâmûs'ta da ikinci manayla (farz kılmakla) tefsir edilmiştir. Emirden vasiyete geçilmesi daha beliğ olduğu, ehemmiyete ve süratle yerine getirilmesi talebine daha çok delalet ettiği içindir. { فِي أَوْلادِكُمْ } “çocuklarınız hakkında;” yani çocuklarınızın mirasçılığı veya onların durumu hakkında. Zarfiyet manasının sahih olması için bu takdir edilmiştir. Buradaki 'fî' (فِي) harfinin lâm manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim

في خبر «إن امرأة دخلت النار في هرة»

“Bir kadın bir kedi yüzünden (fî hirretin) cehenneme girdi” hadisinde olduğu gibi.

أي لها كما صرح به النحاة، والخطاب قيل: للمؤمنين وبين المتضايفين مضاف محذوف أي يوصيكم في أولاد موتاكم لأنه لا يجوز أن يخاطب الحي بقسمة الميراث في أولاده، وقيل: الخطاب لذوي الأولاد على معنى يوصيكم في توريثهم إذا متم وحينئذ لا حاجة إلى تقدير المضاف كما لو فسر يوصيكم يبين لكم، وبدأ سبحانه بالأولاد لأنهم أقرب الورثة إلى الميت وأكثرهم بقاء بعد المورث، وسبب نزول الآية ما أشرنا إليه فيما مر.

Yani nahivcilerin açıkça belirttiği gibi 'kedi için/kediden ötürü' demektir. Hitabın müminlere olduğu söylenmiştir ve iki tamlama arasına mahzuf bir muzâf takdir edilmiştir; yani 'ölenlerinizin çocukları hakkında size tavsiye eder' demektir; çünkü diriye çocukları arasındaki mirası paylaştırması hitap edilemez. Şöyle de denilmiştir: Hitap çocuk sahiplerinedir; yani 'öldüğünüz takdirde onların mirası hakkında size tavsiye eder' manasındadır; bu takdirde 'yûsîküm' kelimesi 'size açıklar' şeklinde tefsir edildiğindeki gibi muzâf takdirine gerek kalmaz. Yüce Allah çocuklarla başlamıştır; çünkü onlar ölene en yakın varislerdir ve muristen sonra hayatta kalmaları en çok olandır. Ayetin nüzul sebebi ise daha önce işaret ettiğimiz husustur.

وأخرج عبد بن حميد عن جابر قال: كان رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم يعودني وأنا مريض فقلت كيف أقسم مالي بين ولدي؟ فلم يرد عليّ شيئا فنزلت لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ

Abd b. Humeyd Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: Ben hasta iken Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem beni ziyarete gelmişti. Ben: 'Malımı çocuklarım arasında nasıl taksim edeyim?' dedim; bana hiçbir cevap vermedi. Bunun üzerine { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe, iki dişinin payı kadar pay vardır” [ayeti] indi.

في موضع التفصيل والبيان للوصية فلا محل للجملة من الإعراب وجعلها أبو البقاء في موضع نصب على المفعولية ليوصي باعتبار كونه في معنى القول، أو الفرض أو الشرع وفيه تكلف، والمراد أنه يعدّ كل ذكر بأنثيين حيث اجتمع الصنفان من الذكور والإناث واتحدت جهة إرثهما فيضعف للذكر نصيبه كذا قيل، والظاهر أن المراد بيان حكم اجتماع الابن والبنت على الإطلاق. ولا بد في الجملة من ضمير عائد إلى الأولاد محذوف ثقة بظهوره كما في قولهم: السمن منوان بدرهم، والتقدير هنا للذكر منهم فتدبر، وتخصيص الذكر بالتنصيص على حظه- مع أن مقتضى كون الآية نزلت في المشهور لبيان المواريث- ردا لما كانوا عليه من توريث الذكور دون الإناث الاهتمام بالإناث، وأن يقال: للأنثيين مثل حظ الذكر لأن الذكر أفضل، ولأن ذكر المحاسن أليق بالحكيم من غيره، ولذا قال سبحانه: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الإسراء: ٧] فقدم ذكر الإحسان وكرره دون الإساءة، ولأن في ذلك تنبيها على أن التضعيف كاف في التفضيل فكأنه حيث كانوا يورثون الذكور دون الإناث قيل لهم: كفى الذكور أن ضوعف لهم نصيب الإناث فلا يحرمن عن الميراث بالكلية مع تساويهما في جهة الإرث. وإيثار اسمي الذكر والأنثى على ما ذكر أولا من الرجال والنساء للتنصيص على استواء الكبار والصغار من الفريقين في الاستحقاق من غير دخل للبلوغ والكبر في ذلك أصلا- كما هو زعم أهل الجاهلية- حيث كانوا لا يورثون الأطفال كالنساء، والحكمة في أنه تعالى جعل نصيب الإناث من المال أقل من نصيب الذكور نقصان عقلهن ودينهن كما جاء في الخبر مع أن احتياجهن إلى المال أقل لأن أزواجهن ينفقون عليهن وشهوتهنّ أكثر فقد يصير المال سببا لكثرة فجورهنّ، ومما اشتهر.

ifadesi vasiyetin tafsili ve beyanı konumundadır; dolayısıyla cümlenin iraptan mahalli yoktur. Ebü'l-Bekâ ise 'yûsî' fiilinin kavil, farz veya şer' manasında olmasını dikkate alarak cümleyi mef'ûliyet üzere nasb mahallinde kılmıştır ki bunda tekellüf vardır. Muradı şudur: Erkek ve dişi iki sınıf bir araya geldiğinde ve miras cihetleri bir olduğunda her bir erkek iki dişi sayılır; dolayısıyla erkeğin hissesi iki katına çıkarılır; böyle denilmiştir. Zahir olan ise maksadın, mutlak olarak erkek çocuk ile kız çocuğunun bir arada bulunması halinin hükmünü beyan etmek olduğudur. Cümlede, 'es-semnü menavâni bi-dirhemin' (yağın iki mennası bir dirhemedir) sözlerinde olduğu gibi, açıklığına güvenilerek hazfedilmiş, çocuklara râci bir zamirin bulunması zorunludur; buradaki takdir de 'onlardan erkek olana' şeklindedir; bunu iyi düşün! Ayetin meşhur nüzul sebebinin -Cahiliye ehlinin kadınları dışlayıp sadece erkekleri mirasçı yapma âdetlerini reddetmek üzere- miras hükümlerini beyan etmek olması hasebiyle kadınlara ehemmiyet verilmesi ve 'iki kadına erkeğin payı kadar pay vardır' denilmesi iktiza ettiği halde, payı sarihçe belirtilerek erkeğin tahsis edilmesi; erkeğin daha faziletli olmasındandır ve güzel olan hususları zikretmenin Hakîm Teâlâ'ya başkasından daha layık olmasındandır. Nitekim Cenâb-ı Hak: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz ve eğer kötülük ederseniz o da kendinizedir” [el-İsrâ: 7] buyurmuş, iyiliği öne alıp tekrarlamış, kötülüğü ise böyle yapmamıştır. Bir diğer sebep de iki kat verilmenin üstün kılmada kâfi geldiğine dikkat çekmektir. Sanki onlar erkekleri mirasçı yapıp kadınları yapmazken kendilerine şöyle denilmiştir: Kadınların miras cihetinde eşit olmalarına rağmen mirastan tamamen mahrum bırakılmamaları için, erkeklere kadınların payının iki katının verilmesi onlara yeter! İlk başta zikredilen 'ricâl ve nisâ' lafızları yerine 'zeker ve ünsâ' isimlerinin tercih edilmesi; Cahiliye ehlinin tıpkı kadınlar gibi çocukları da mirasçı yapmayarak iddia ettikleri gibi, bülûğ ve büyüklüğün bunda hiçbir tesiri olmaksızın her iki zümreden büyüklerin ve küçüklerin müstahak oluşta eşit olduklarını açıkça bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın maldan dişilerin payını erkeklerin payından daha az kılmasındaki hikmet; haberde de geldiği üzere akıllarının ve dinlerinin noksanlığıdır; bununla birlikte kocaları kendilerine nafaka sağladığı için mala olan ihtiyaçları daha azdır; şehvetleri ise daha çoktur, bu sebeple mal onların fısk ve fücurunun artmasına sebep olabilir. Nitekim şu beyit meşhurdur:

إن الشباب والفراغ والجده ... مفسدة للمرء أي مفسده

Şüphesiz gençlik, boş vakit ve zenginlik ... İnsan için nasıl bir bozulmadır, tam bir bozulma!

وروي عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه- أن حواء ﵍ أخذت حفنة من الحنطة وأكلت وأخذت أخرى وخبأتها ثم أخرى ودفعتها إلى آدم ﵇ فلما جعلت نصيب نفسها ضعف نصيب الرجل قلب الأمر عليها فجعل نصيب المرأة نصف نصيب الرجل-

Câfer es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Havvâ aleyhasselâm bir avuç buğday alıp yedi; bir avuç daha alıp sakladı; bir avuç daha alıp Âdem aleyhisselâm'a verdi. Kendi hissesini erkeğin hissesinin iki katı kılınca, iş onun aleyhine döndü ve kadının payı erkeğin payının yarısı kılındı.

ذكره بعضهم ولم أقف على صحته، ثم محل الإرث إن لم يقم مانع كالرق والقتل واختلاف الدين كما لا يخفى، واستثني من العموم الميراث من النبي ﷺ بناء على القول بدخوله ﷺ في العمومات الواردة على لسانه ﵊ المتناولة له لغة، والدليل على الاستثناء

Bunu bazıları zikretmiştir, ancak sahihliğine vâkıf olamadım. Sonra mirasın geçerlilik mahalli, gizli olmadığı üzere kölelik, katil ve din ayrılığı gibi bir engelin bulunmaması durumudur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi dilinden sâdır olan ve lügat bakımından kendisini de kapsayan umumi lafızlara dahil olduğu görüşüne binaen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den miras kalınması bu umumi hükümden istisna edilmiştir. Bu istisnanın delili ise

قوله ﷺ: «نحن معاشر الأنبياء لا نورث»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız» buyruğudur.

وأخذ الشيعة بالعموم وعدم الاستثناء وطعنوا بذلك على أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه حيث لم يورث الزهراء رضي الله تعالى عنها من تركة أبيها ﷺ حتى قالت له بزعمهم:

Şia ise umumi hükmü esas alıp istisnayı kabul etmemiş ve bu sebeple, babası sallallâhu aleyhi ve sellem'in terekesinden Zehrâ [Fâtıma] radıyallâhu teâlâ anhâ'ya miras vermediği için Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'a taanda bulunmuşlardır. Hatta iddialarına göre Fâtıma ona şöyle demiştir:

يا ابن أبي قحافة أنت ترث أباك وأنا لا أرث أبي أي إنصاف هذا،

«Ey Ebû Kuhâfe'nin oğlu! Sen babana mirasçı oluyorsun da ben babama mirasçı olamıyorum, bu nasıl bir adalettir!»

وقالوا: إن الخبر لم يروه غيره وبتسليم أنه رواه غيره أيضا فهو غير متواتر بل آحاد، ولا يجوز تخصيص الكتاب بخبر الآحاد بدليل أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه رد خبر فاطمة بنت قيس أنه لم يجعل لها سكنى ولا نفقة لما كان مخصصا لقوله تعالى: أَسْكِنُوهُنَّ [الطلاق: ٦] فقال: كيف نترك كتاب ربنا وسنة نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم بقول امرأة. فلو جاز تخصيص الكتاب بخبر الآحاد لخصص به ولم يرده ولم يجعل كونه خبر امرأة مع مخالفته للكتاب مانعا من قبوله، وأيضا العام- وهو الكتاب- قطعي، والخاص- وهو خبر الآحاد- ظني فيلزم ترك القطعي بالظني.

Yine onlar şöyle demişlerdir: Bu haberi ondan başkası rivayet etmemiştir. Başkasının da rivayet ettiği kabul edilse bile, bu mütevatir değil ahad haberdir. Ahad haberle Kitap'ın [Kur'an'ın] tahsis edilmesi caiz değildir; nitekim Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh, Fâtıma bnt. Kays'ın, kendisine [boşandığı eşi tarafından] ne mesken ne de nafaka tayin edilmediğine dair haberini, Allah Teâlâ'nın: { أَسْكِنُوهُنَّ } “Onları oturtun” [et-Talâk: 6] buyruğunu tahsis edici nitelikte olduğu için reddetmiş ve: «Bir kadının sözüyle Rabbimizin Kitabı'nı ve Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sünnetini nasıl terk ederiz!» demiştir. Şayet ahad haberle Kitap'ın tahsisi caiz olsaydı, [ayet] onunla tahsis edilir, haber reddedilmez ve Kitap'a muhalefetiyle birlikte bir kadının haberi olması onun kabulüne engel sayılmazdı. Ayrıca âm olan Kitap katidir; has olan ahad haber ise zannîdir, dolayısıyla zannî olan ile katî olanı terk etmek gerekir.

وقالوا أيضا: إن مما يدل على كذب الخبر قوله تعالى: وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ [النمل: ١٦] وقوله سبحانه حكاية عن زكريا ﵇: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ [مريم: ٦] فإن ذلك صريح في أن الأنبياء يرثون ويورثون، والجواب أن هذا الخبر قد رواه أيضا حذيفة بن اليمان والزبير بن العوام وأبو الدرداء وأبو هريرة والعباس وعلي وعثمان وعبد الرحمن بن عوف وسعد بن أبي وقاص،

Yine onlar şöyle demişlerdir: Bu haberin yalan olduğuna delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ } “Süleyman Dâvûd'a vâris oldu” [en-Neml: 16] buyruğu ile Zekeriyyâ aleyhisselâm'dan naklen buyurduğu: { فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ } “Bana katından öyle bir veli [oğul] lütfet ki, hem bana vâris olsun hem de Ya‘kūb hanedanına vâris olsun” [Meryem: 5-6] buyruğudur. Zira bu [ayetler], peygamberlerin vâris olduklarını ve kendilerine vâris olunduğunu açıkça göstermektedir. Cevap şudur ki: Bu haberi Huzeyfe b. el-Yemân, Zübeyr b. el-Avvâm, Ebü'd-Derdâ, Ebû Hüreyre, Abbâs, Ali, Osman, Abdurrahman b. Avf ve Sa‘d b. Ebî Vakkâs da rivayet etmiştir.

وقد أخرج البخاري عن مالك بن أوس ابن الحدثان أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال بمحضر من الصحابة فيهم علي والعباس وعثمان وعبد الرحمن ابن عوف والزبير بن العوام وسعد بن أبي وقاص: أنشدكم بالله الذي بإذنه تقوم السماء والأرض أتعلمون أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: لا نورث ما تركناه صدقة؟ قالوا: اللهم نعم، ثم أقبل على عليّ والعباس فقال:

Nitekim Buhârî, Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan şöyle tahric etmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh, aralarında Ali, Abbâs, Osman, Abdurrahman b. Avf, Zübeyr b. el-Avvâm ve Sa‘d b. Ebî Vakkâs'ın da bulunduğu sahabe topluluğu huzurunda şöyle dedi: «İzniyle göğün ve yerin ayakta durduğu Allah adına size soruyorum; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: ‘Biz miras bırakmayız, bıraktığımız sadakadır’ dediğini biliyor musunuz?» Onlar: «Allah için evet» dediler. Sonra Ali ve Abbâs'a yönelip şöyle dedi:

أنشدكما بالله تعالى هل تعلمان أن رسول الله ﷺ قد قال ذلك؟ قالا: اللهم نعم،

«Allah Teâlâ adına size soruyorum; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu söylediğini biliyor musunuz?» İkisi de: «Allah için evet» dediler.

فالقول بأن الخبر لم يروه إلا أبو بكر رضي الله تعالى عنه لا يلتفت إليه، وفي كتب الشيعة ما يؤيده،

Dolayısıyla bu haberi sadece Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'ın rivayet ettiği iddiasına itibar edilmez. Şia'nın kendi kitaplarında da bunu destekleyen rivayetler mevcuttur.

فقد روى الكليني في الكافي عن أبي البختري في الكافي عن أبي عبد الله جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه أنه قال: «إن العلماء ورثة الأنبياء وذلك أن الأنبياء لم يورثوا درهما ولا دينارا وإنما ورثوا أحاديث فمن أخذ بشيء منها فقد أخذ بحظ وافر»

Nitekim el-Kuleynî, el-Kâfî'de Ebü'l-Bahterî'den, o da Ebû Abdillâh Câfer es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan Resûlullah'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Âlimler peygamberlerin vârisleridir; zira peygamberler ne bir dirhem ne de bir dinar miras bırakmışlardır, onlar ancak hadisleri miras bırakmışlardır; kim onlardan bir şey alırsa çok büyük bir pay almış olur.»

وكلمة إنما مفيدة للحصر قطعا باعتراف الشيعة فيعلم أن الأنبياء لا يورثون غير العلم والأحاديث.

Şia'nın da itirafıyla 'innemâ' kelimesi kesin olarak hasr (sınırlandırma) ifade eder. Böylece peygamberlerin ilim ve hadislerden başka bir şey miras bırakmadıkları anlaşılmış olur.

وقد ثبت أيضا بإجماع أهل السير والتواريخ وعلماء الحديث أن جماعة من المعصومين عند الشيعة والمحفوظين عند أهل السنة عملوا بموجبه فإن تركة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لما وقعت في أيديهم لم يعطوا منها العباس ولا بنيه ولا الأزواج المطهرات شيئا ولو كان الميراث جاريا في تلك التركة لشاركوهم فيها قطعا، فإذا ثبت من مجموع ما ذكرنا التواتر فحبذا ذلك لأن تخصيص القرآن بالخبر المتواتر جائز اتفاقا وإن لم يثبت وبقي الخبر

Ayrıca siyer ve tarih ehlinin ve hadis âlimlerinin icmâı ile sabittir ki, Şia nezdinde masum, Ehl-i Sünnet nezdinde ise mahfuz sayılan bir topluluk bunun gereğince amel etmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in terekesi onların ellerine geçtiğinde, ondan ne Abbâs'a ne onun çocuklarına ne de tertemiz zevcelerine hiçbir şey vermemişlerdir. Şayet o terekede miras geçerli olsaydı, kesinlikle onları da buna ortak ederlerdi. Zikrettiğimiz şeylerin toplamından tevâtür sabit olduysa ne âlâ; çünkü Kur'an'ın mütevâtir haberle tahsis edilmesi ittifakla caizdir. Eğer [tevâtür] sabit olmayıp haber

من الآحاد فنقول: إن تخصيص القرآن بخبر الآحاد جائز على الصحيح وبجوازه قال الأئمة الأربعة، ويدل على جوازه أن الصحابة رضي الله تعالى عنهم خصصوا به من غير نكير فكان إجماعا، ومنه قوله تعالى: وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ [النساء: ٢٤] ويدخل فيه نكاح المرأة على عمتها وخالتها فخص

ahad olarak kalsa bile deriz ki: Sahih olan görüşe göre Kur'an'ın ahad haberle tahsis edilmesi caizdir; dört mezhep imamı da bunun cevazına hükmetmiştir. Bunun caiz olduğuna delil, sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm'ün hiçbir inkâr olmaksızın Kur'an'ı ahad haberle tahsis etmeleridir ki bu bir icmâdır. Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” [en-Nisâ: 24] buyruğu buna bir örnektir. Bir kadının halası veya teyzesi üzerine nikâhlanması da bu ayetin umumi kapsamına girmekteyken,

بقوله ﷺ: «لا تنكحوا المرأة على عمتها ولا على خالتها»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bir kadın halasının yahut teyzesinin üzerine nikâhlanamaz» hadisiyle tahsis edilmiştir.

والشيعة أيضا قد خصصوا عمومات كثيرة من القرآن بخبر الآحاد فإنهم لا يورثون الزوجة من العقار ويخصون أكبر أبناء الميت من تركته بالسيف والمصحف والخاتم واللباس بدون بدل كما أشرنا إليه فيما مر، ويستندون في ذلك إلى آحاد تفردوا بروايتها مع أن عموم الآيات على خلاف ذلك، والاحتجاج على عدم جواز التخصيص بخبر عمر رضي الله تعالى عنه مجاب عنه بأن عمر إنما رد خبر ابنة قيس لتردده في صدقها وكذبها، ولذلك قال بقول امرأة لا ندري أصدقت أم كذبت، فعلل الرد بالتردد في صدقها وكذبها لا بكونه خبر واحد وكون التخصيص يلزم منه ترك القطعي بالظني مردود بأن التخصيص وقع في الدلالة لأنه دفع للدلالة في بعض الموارد فلم يلزم ترك القطعي بالظني بل هو ترك للظني بالظني وما زعموه من دلالة الآيتين اللتين ذكروهما على كذب الخبر في غاية الوهن لأن الوراثة فيهما وراثة العلم والنبوة والكمالات النفسانية لا وراثة العروض والأموال، ومما يدل على أن الوراثة في الآية الأولى منهما كذلك ما

Şia da Kur'an'ın birçok umumi hükmünü ahad haberlerle tahsis etmiştir; zira onlar daha önce işaret ettiğimiz gibi zevceye gayrimenkulden miras vermemekte ve ölünün terekesinden kılıcı, mushafı, yüzüğü ve elbiseyi bir bedel olmaksızın en büyük oğluna tahsis etmektedirler. Bu hususta, ayetlerin umumunun buna muhalif olmasına rağmen, yalnızca kendilerinin rivayet ettiği ahad haberlere dayanmaktadırlar. Tahsisin caiz olmadığına dair Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın haberiyle yapılan istidlale gelince; Ömer'in İbnt Kays'ın haberini reddetmesi, onun doğruluğu ve yalancılığı hususundaki tereddüdünden kaynaklanmıştır. Nitekim: «Doğru mu söyledi yoksa yalan mı söyledi bilemediğimiz bir kadının sözüyle...» diyerek reddi, haberin ahad oluşuyla değil, kadının doğruluğu ve yalancılığındaki tereddüt ile gerekçelendirmiştir. Tahsisin, katî olanın zannî olan sebebiyle terk edilmesini gerektireceği iddiası ise şöyle reddedilir: Tahsis delalette vaki olmuştur; zira tahsis bazı durumlarda delaleti menetmektir, dolayısıyla katî olanın zannî olanla terki gerekmez, bilakis bu zannînin zannî ile terkidir. Zikrettikleri iki ayetin haberin yalan olduğuna delalet ettiği iddiası ise son derece çürüktür; çünkü bu iki ayetteki veraset, mal ve mülk veraseti değil, ilim, nübüvvet ve nefsanî kemalât verasetidir. Bu iki ayetten birincisindeki verasetin böyle olduğuna delil,

رواه الكليني عن أبي عبد الله أن سليمان ورث داود وأن محمدا ورث سليمان فإن وراثة المال بين نبينا ﷺ وسليمان ﵇ غير متصورة بوجه،

el-Kuleynî'nin Ebû Abdillâh'tan rivayet ettiği şu hadistir: Süleyman Dâvûd'a vâris olmuş, Muhammed de Süleyman'a vâris olmuştur. Oysa Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ile Süleyman aleyhisselâm arasında mal veraseti hiçbir şekilde düşünülemez.

وأيضا إن داود ﵇ على ما ذكره أهل التاريخ- كان له تسعة عشر ابنا وكلهم كانوا ورثة بالمعنى الذي يزعمه الخصم فلا معنى لتخصيص بعضهم بالذكر دون بعض في وراثة المال لاشتراكهم فيها من غير خصوصية لسليمان ﵇ بها بخلاف وراثة العلم والنبوة.

Ayrıca tarihçilerin zikrettiğine göre Dâvûd aleyhisselâm'ın on dokuz oğlu vardı ve hepsi de muhalifin iddia ettiği anlamda vâristiler. Mal verasetinde Süleyman aleyhisselâm'a has bir durum olmayıp hepsi ortak olduğuna göre, bazılarının zikredilmeyip bazısının zikredilmesinin bir anlamı olmazdı. İlim ve nübüvvet veraseti ise böyle değildir.

وأيضا توصيف سليمان ﵇ بتلك الوراثة مما لا يوجب كمالا ولا يستدعي امتيازا لأن البر والفاجر يرث أباه فأي داع لذكر هذه الوراثة العامة في بيان فضائل هذا النبي ومناقبه ﵇، ومما يدل على أن الوراثة في الآية الثانية كذلك أيضا أنه لو كان المراد بالوراثة فيها وراثة المال كان الكلام أشبه شيء بالسفسطة لأن المراد بآل يعقوب حينئذ إن كان نفسه الشريفة يلزم أن مال يعقوب ﵇ كان باقيا غير مقسوم إلى عهد زكريا وبينهما نحو من ألفي سنة وهو كما ترى، وإن كان المراد جميع أولاده يلزم أن يكون يحيى وارثا جميع بني إسرائيل أحياء وأمواتا، وهذا أفحش من الأول، وإن كان المراد بعض الأولاد، أو أريد من يعقوب غير المتبادر، وهو ابن إسحاق ﵉ يقال: أي فائدة في وصف هذا الولي عند طلبه من الله تعالى بأنه يرث أباه ويرث بعض ذوي قرابته، والابن وارث الأب ومن يقرب منه في جميع الشرائع مع أن هذه الوراثة تفهم من لفظ الولي بلا تكلف وليس المقام مقام تأكيد، وأيضا ليس في الأنظار العالية وهمم النفوس القدسية التي انقطعت من تعلقات هذا العالم الفاني واتصلت بحضائر القدس الحقاني ميل للمتاع الدنيوي قدر جناح بعوضة حتى يسأل حضرة زكريا ﵇ ولدا ينتهي إليه ماله ويصل إلى يده متاعه، ويظهر لفوات ذلك الحزن والخوف، فإن ذلك يقتضي صريحا كمال المحبة وتعلق القلب بالدنيا وما فيها، وذلك بعيد عن ساحته العلية وهمته القدسية، وأيضا لا معنى لخوف زكريا ﵇ من صرف بني أعمامه ماله بعد موته أما إن كان الصرف في طاعة فظاهر، وأما إن كان في معصية فلأن الرجل إذا مات وانتقل المال إلى الوارث وصرفه في المعاصي لا مؤاخذة على الميت ولا عتاب على أن دفع هذا الخوف كان متيسرا له بأن يصرفه ويتصدق به في سبيل الله تعالى قبل وفاته ويترك ورثته على أنقى من الراحة واحتمال موت الفجأة.

Ayrıca Süleyman aleyhisselâm'ın bu verasetle vasıflanması bir kemal gerektirmez ve bir üstünlük sağlamaz; çünkü iyi kimse de kötü kimse de babasına vâris olur. Öyleyse bu peygamberin aleyhisselâm faziletleri ve menkıbeleri beyan edilirken bu umumi verasetin zikredilmesinin ne anlamı vardır? İkinci ayetteki verasetin de böyle olduğuna delil şudur: Eğer oradaki verasetle mal veraseti kastedilmiş olsaydı, söz safsataya çok benzerdi. Çünkü o takdirde 'Âl-i Ya‘kūb' ile kastedilen bizzat kendisi ise, Ya‘kūb aleyhisselâm'ın malının Zekeriyyâ dönemine kadar yaklaşık iki bin yıl boyunca taksim edilmeden kalmış olması gerekir ki bunun durumu ortadadır. Eğer kastedilen onun bütün çocukları ise, Yahyâ'nın ölüsüyle dirisiyle bütün İsrâiloğulları'na vâris olması gerekir ki bu birincisinden daha çirkindir. Şayet kastedilen bazı çocuklar ise yahut Ya‘kūb'dan kastedilen akla ilk gelen İshak'ın oğlu [Ya‘kūb] aleyhimesselâm değilse şöyle denilir: Bu veli [çocuk] Allah Teâlâ'dan istenirken, onun babasına ve bazı akrabalarına vâris olacağı vasfıyla nitelenmesinde ne fayda vardır? Oysa evlat bütün şeriatlarda babanın ve yakınlarının vârisidir; üstelik bu veraset külfetsizce 'veli' lafzından anlaşılmaktadır ve makam da tekit makamı değildir. Ayrıca bu fâni âlemin bağlarından kopmuş ve hakiki kudsiyet âlemine bağlanmış olan yüce bakışlarda ve kudsî nefislerin himmetlerinde, dünya metâına bir sivrisinek kanadı kadar dahi meyil yoktur ki Hazreti Zekeriyyâ aleyhisselâm malının intikal edeceği ve eşyasına sahip çıkacak bir evlat istesin, bunun elden gitmesinden dolayı hüzün ve korku göstersin! Zira bu durum, dünyaya ve içindekilere tam bir sevgi beslemeyi ve kalbin ona bağlanmasını açıkça gerektirir; bu ise onun yüce makamından ve kudsî himmetinden uzaktır. Ayrıca Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın amcaoğullarının kendisinden sonra malını harcamalarından korkmasının da bir anlamı yoktur. Şayet bu harcama bir taat uğrunda olacaksa bu zaten açıktır; şayet bir masiyet uğrunda olacaksa, kişi öldüğünde mal vârise intikal edip de onu günahlarda harcarsa ölüye bundan dolayı bir sorumluluk ve kınama gelmez. Kaldı ki bu korkuyu defetmek, vefatından önce o malı harcayıp Allah Teâlâ yolunda sadaka vermek ve vârislerini avuç içi gibi tertemiz bırakmak suretiyle onun için son derece kolaydı.

وعدم التمكن من ذلك لا ينتهض عند الشيعة لأن الأنبياء عندهم يعلمون وقت موتهم فما مراد ذلك النبي ﵇ بالوراثة إلا وراثة الكمالات النفسانية والعلم والنبوة المرشحة لمنصب الحبورة فإنه ﵇ خشي من أشرار

Buna imkân bulamama ve ani ölüm ihtimali ise Şia nezdinde geçerli bir mazeret olamaz; çünkü onlara göre peygamberler ne zaman öleceklerini bilirler. Dolayısıyla o peygamberin aleyhisselâm verasetten kastı, dinî liderlik makamına ehil kılan nefsanî kemalâtın, ilmin ve nübüvvetin verasetinden başka bir şey değildir. Zira o aleyhisselâm, kötü niyetli kimselerden korkmuştur;

بني إسرائيل أن يحرفوا الأحكام الإلهية والشرائع الربانية ولا يحفظوا علمه ولا يعملوا به ويكون ذلك سببا للفساد العظيم، فطلب الولد ليجري أحكام الله تعالى بعده ويروج الشريعة ويكون محط رحال النبوة وذلك موجب لتضاعيف الأجر واتصال الثواب، والرغبة في مثله من شأن ذوي النفوس القدسية والقلوب الطاهرة الزكية، فإن قيل: الوراثة في وراثة العلم مجاز وفي وراثة المال حقيقة، وصرف اللفظ عن الحقيقة إلى المجاز لا يجوز بلا ضرورة، فما الضرورة هنا؟ أجيب بأن الضرورة هنا حفظ كلام المعصوم من التكذيب، وأيضا لا نسلم كون الوراثة حقيقة في المال فقط بل صار لغلبة الاستعمال في العرف مختصا بالمال، وفي أصل الوضع إطلاقه على وراثة العلم والمال والمنصب صحيح، وهذا الإطلاق هو حقيقته اللغوية سلمنا أنه مجاز ولكن هذا المجاز متعارف ومشهور بحيث يساوي الحقيقة خصوصا في استعمال القرآن المجيد، ومن ذلك قوله تعالى: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ [فاطر: ٣٢] وأورثوا الكتاب إلى غير ما آية، ومن الشيعة من أورد هنا بحثا، وهو أن النبي ﷺ إذا لم يورث أحدا فلم أعطيت أزواجه الطاهرات حجراتهن؟

İsrâiloğulları'nın ilahî hükümleri ve rabbânî şeriatları tahrif etmelerinden, onun ilmini korumayıp onunla amel etmemelerinden ve bunun da büyük bir fesada sebep olmasından çekinmiştir. Bu yüzden kendisinden sonra Allah Teâlâ'nın hükümlerini icra edecek, şeriatı yayacak ve nübüvvetin konaklama yeri olacak bir evlat istemiştir. Bu ise kat kat ecre ve kesintisiz sevaba vesiledir; böylesi bir şeye rağbet etmek de kudsî nefislerin ve tertemiz, pâk kalplerin şanındandır. Eğer: «İlim verasetinde 'veraset' mecazdır, mal verasetinde ise hakikattir; bir zaruret olmaksızın lafzı hakikatten mecaza çevirmek caiz değildir, buradaki zaruret nedir?» denilirse; buna şöyle cevap verilir: Buradaki zaruret, masum olanın sözünü yalanlanmaktan korumaktır. Ayrıca verasetin sadece malda hakikat olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis örfte kullanımın galip gelmesi sebebiyle mala has kılınmıştır. Asıl vazedilişinde ise ilim, mal ve makam verasetine ıtlakı sahihtir ve bu ıtlak onun lügat bakımından hakikatidir. Bunun mecaz olduğunu kabul etsek bile, bu mecaz özellikle Kur'ân-ı Mecîd'in kullanımında hakikat derecesine varacak kadar yaygın ve meşhurdur. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } “Sonra Kitab'ı miras bıraktık” [Fâtır: 32] ve «Kitab'a vâris kılındılar» gibi diğer birçok ayet bunlardandır. Şia'dan bazıları burada bir itiraz ileri sürmüş ve: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hiç kimseye miras bırakmadıysa, tertemiz hanımlarına odaları niçin verildi?» demişlerdir.

والجواب أن ذلك مغلطة لأن إفراز الحجرات للأزواج إنما كان لأجل كونها مملوكة لهن لا من جهة الميراث بل لأن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بنى كل حجرة لواحدة منهن فصارت الهبة مع القبض متحققة وهي موجبة للملك وقد بنى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم مثل ذلك لفاطمة رضي الله تعالى عنها. وأمامة وسلمه إليهما، وكان كل من بيده شيء ما بناه له رسول الله ﷺ يتصرف فيه تصرف المالك على عهده ﵊، ويدل على ما ذكر ما ثبت بإجماع أهل السنة، والشيعة أن الإمام الحسن رضي الله تعالى عنه لما حضرته الوفاة استأذن من عائشة الصديقة رضي الله تعالى عنها وسألها أن تعطيه موضعا للدفن جوار جده المصطفى ﷺ فإنه إن لم تكن الحجرة ملك أم المؤمنين لم يكن للاستئذان والسؤال معنى وفي القرآن نوع إشارة إلى كون الأزواج المطهرات مالكات لتلك الحجر حيث قال سبحانه: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ [الأحزاب: ٣٣] فأضاف البيوت إليهنّ ولم يقل في بيوت الرسول، ومن أهل السنة من أجاب عن أصل البحث بأن المال بعد وفاة النبي ﷺ صار في حكم الوقف على جميع المسلمين فيجوز لخليفة الوقت أن يخص من شاء بما شاء كما خص الصديق جناب الأمير رضي الله تعالى عنهما بسيف ودرع وبغلة شهباء تسمى الدلدل. إن الأمير كرم الله تعالى وجهه لم يرث النبي ﷺ بوجه، وقد صح أيضا أن الصديق أعطى الزبير بن العوام ومحمد بن مسلمة بعضا من متروكاته ﷺ وإنما لم يعط رضي الله تعالى عنه فاطمة صلى الله تعالى على أبيها وعليها وسلم فدكا مع أنها طلبتها إرثا وانحرف مزاج رضاها رضي الله تعالى عنها بالمنع إجماعا وعدلت عن ذلك إلى دعوى الهبة، وأتت بعلي والحسنين وأم أيمن للشهادة فلم تقم على ساق بزعم الشيعة، ولم تمكن لمصلحة دينية ودنيوية رآهما الخليفة إذ ذاك كما ذكره الأسلمي في الترجمة العبقرية والصولة الحيدرية وأطال فيه.

Cevap şudur ki bu bir yanıltmacadır; çünkü odaların hanımlara tahsisi miras cihetiyle değil, onların mülkü olması sebebiyledir. Zira Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem her bir odayı onlardan biri için inşa etmiş, böylece kabz ile birlikte hibe gerçekleşmiş ve mülkiyet doğurmuştur. Nitekim Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem benzerini Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ ve Ümâme için de inşa etmiş ve kendilerine teslim etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisi için bir şey inşa ettiği herkes, onun sağlığında o şeyde malik tasarrufu gibi tasarruf etmekteydi. Zikredilen bu hususa, Ehl-i Sünnet ve Şia'nın icmâıyla sabit olan şu delil de işaret etmektedir: İmam Hasan radıyallâhu teâlâ anh vefatı yaklaştığında Âişe es-Sıddîka radıyallâhu teâlâ anhâ'dan izin istemiş ve dedesi el-Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına defnedilmek için kendisine bir yer vermesini talep etmiştir. Şayet o oda müminlerin annesinin mülkü olmasaydı, izin istemenin ve talepte bulunmanın bir anlamı olmazdı. Kur'an'da da Allah Teâlâ'nın: { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde vakarla oturun” [el-Ahzâb: 33] buyurup evleri 'Peygamber'in evlerinde' demeyip onlara izafe etmesinde, tertemiz hanımların o odaların maliki olduklarına bir tür işaret vardır. Ehl-i Sünnet'ten bazıları ise asıl itiraza şöyle cevap vermiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra mal bütün Müslümanlara vakıf hükmüne geçmiştir; bu sebeple vaktin halifesinin dilediği kimseye dilediği şeyi tahsis etmesi caizdir. Nitekim es-Sıddîk, Emîr radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya bir kılıç, bir zırh ve 'Düldül' adı verilen boz bir katır tahsis etmiştir; oysa Emîr kerremallâhu teâlâ vecheh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hiçbir şekilde vâris olmamıştır. Yine es-Sıddîk'ın Zübeyr b. el-Avvâm'a ve Muhammed b. Mesleme'ye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bıraktığı mallardan bir miktar verdiği de sahih olarak sabittir. Babasına ve kendisine Allah'ın salât ve selâmı olsun Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'ya gelince; o, Fedek'i miras olarak talep etmesine, menedilmesi sebebiyle icmâ ile rızasının incinmesine, sonra bundan dönüp hibe davasında bulunmasına, Ali'yi, Hasan ve Hüseyin'i ve Ümmü Eymen'i şahit getirmesine rağmen, Şia'nın zannettiği gibi bu gerçekleşmemiş; el-Eslemî'nin et-Tercemetü'l-Abkariyye ve's-Savletü'l-Hayderiyye'de zikredip tafsilat verdiği üzere, o gün halifenin gördüğü dinî ve dünyevî bir maslahattan ötürü buna imkân tanınmamıştır.

وتحقيق الكلام في هذا المقام أن أبا بكر رضي الله تعالى عنه خص آية المواريث بما سمعه من رسول الله ﷺ وخبره ﵊ في حق من سمعه منه بلا واسطة مفيد للعلم اليقيني بلا شبهة والعمل بسماعة واجب عليه سوء سمعه غيره أو لم يسمع، وقد أجمع أهل الأصول من أهل السنة والشيعة على أن تقسيم الخبر إلى المتواتر وغيره بالنسبة إلى من لم يشاهدوا النبي ﷺ وسمعوا خبره بواسطة الرواة لا في حق من شاهد النبي ﷺ وسمع منه بلا واسطة،

Bu makamdaki sözün tahkiki şudur: Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh, miras ayetini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işittiği şeyle tahsis etmiştir. Onun aleyhisselâm haberi, kendisinden vasıtasız olarak işiten kimse hakkında şüphesiz kesin bilgi ifade eder ve başkası işitsin veya işitmesin bizzat işitmesi sebebiyle onunla amel etmek kendisine vaciptir. Ehl-i Sünnet ve Şia'dan usul âlimleri icmâ etmişlerdir ki haberin mütevatir ve gayrimütevatir diye kısımlara ayrılması, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görmeyen ve onun haberini raviler vasıtasıyla işiten kimselere göredir; yoksa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bizzat gören ve ondan vasıtasız işiten kimse hakkında değildir.

فخبر «نحن معاشر الأنبياء لا نورث»

Dolayısıyla «Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız» haberi,

عند أبي بكر قطعي لأنه في حقه كالمتواتر بل أعلى كعبا منه، والقطعي يخصص القطعي اتفاقا، ولا تعارض بين هذا الخبر والآيات التي فيها نسبة الوراثة إلى الأنبياء ﵈ لما علمت، ودعوى الزهراء رضي الله تعالى عنها فدكا بحسب الوراثة لا تدل على كذب الخبر بل على عدم سماعه وهو

Ebû Bekir nezdinde katîdir; çünkü onun hakkında mütevatir gibi, hatta ondan daha üstün bir mertebededir. Katî olan da ittifakla katî olanı tahsis eder. Bildiğin üzere bu haber ile peygamberlere aleyhimüsselâm veraset nispet eden ayetler arasında da bir çelişki yoktur. Zehrâ radıyallâhu teâlâ anhâ'nın miras yoluyla Fedek'i talep etmesi haberin yalan olduğuna değil, onun bu haberi işitmediğine delalet eder ki bu da,

غير مخل بقدرها ورفعة شأنها ومزيد علمها، وكذا أخذ الأزواج المطهرات حجراتهن لا يدل على ذلك لما مر وحلا، وعدولها إلى دعوى الهبة غير متحقق عندنا بل المتحقق دعوى الإرث، ولئن سلمنا أنه وقع منها دعوى الهبة فلا نسلم أنها أتت بأولئك الأطهار شهودا، وذلك لأن المجمع عليه أن الهبة لا تتم إلا بالقبض ولم تكن فدك في قبضة الزهراء رضي الله تعالى عنها في وقت فلم تكن الحاجة ماسة لطلب الشهود، ولئن سلمنا أن أولئك الأطهار شهدوا فلا نسلم أن الصديق ردّ شهادتهم بل لم يقض بها، وفرق بين عدم القضاء هنا والرد، فإن الثاني عبارة عن عدم القبول لتهمة كذب مثلا، والأول عبارة عن عدم الإمضاء لفقد بعض الشروط المعتبر بعد العدالة، وانحراف مزاج رضا الزهراء كان من مقتضيات البشرية، وقد غضب موسى ﵇ على أخيه الأكبر هارون حتى أخذ بلحيته ورأسه ولم ينقص ذلك من قدريهما شيئا على أن أبا بكر استرضاها رضي الله تعالى عنها مستشفعا إليها بعلي كرم الله تعالى وجهه فرضيت عنه- كما في مدارج النبوة وكتاب الوفاء وشرح المشكاة للدهلوي- وغيرها، وفي محاج السالكين. وغيره من كتب الإمامية المعتبرة ما يؤيد هذا الفصل حيث

onun kadrine, şanının yüceliğine ve ilminin çokluğuna halel getirmez. Aynı şekilde tertemiz hanımların odalarını almaları da daha önce geçtiği ve çözüldüğü üzere buna delalet etmez. Onun hibe davasına dönmesi ise bize göre tahakkuk etmemiştir, bilakis tahakkuk eden miras davasıdır. Ondan hibe davasının vaki olduğunu kabul etsek bile, o pâk şahsiyetleri şahit getirdiğini kabul etmeyiz; çünkü icmâ ile sabittir ki hibe ancak kabz (teslim alma) ile tamam olur, Fedek ise hiçbir vakit Zehrâ radıyallâhu teâlâ anhâ'nın kabzında olmamıştır, dolayısıyla şahit istemeye zaruri bir ihtiyaç yoktur. O pâk şahsiyetlerin şahitlik ettiğini kabul etsek bile, es-Sıddîk'ın onların şahitliğini reddettiğini kabul etmeyiz; sadece onunla hüküm vermemiştir. Burada hüküm vermemek ile reddetmek arasında fark vardır: İkincisi yalan isnadı gibi bir töhmetten ötürü kabul etmemekten ibarettir; birincisi ise adaletten sonra aranan bazı şartların bulunmaması sebebiyle infaz etmemekten ibarettir. Zehrâ'nın rızasının incinmesi ise beşeriyetin muktezasıdır; nitekim Mûsâ aleyhisselâm da büyük kardeşi Hârûn'a öfkelenmiş, hatta sakalından ve başından tutmuştur da bu durum ikisinin kadrinden hiçbir şey eksiltmemiştir. Kaldı ki Ebû Bekir, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'i aracı kılarak onun radıyallâhu teâlâ anhâ rızasını talep etmiş ve o da kendisinden razı olmuştur; nitekim bu Medâricü'n-Nübüvve, Kitâbü'l-Vefâ, Dihlevî'nin Şerhu'l-Mişkât'ı ve diğer eserlerde yer almaktadır. Mehâccü's-Sâlikîn ve İmâmiyye'nin diğer muteber kitaplarında da bu hususu destekleyen rivayetler mevcuttur; nitekim,

رووا أن أبا بكر لما رأى فاطمة رضي الله تعالى عنها انقبضت عنه وهجرته ولم تتكلم بعد ذلك في أمر فدك كبر ذلك عنده فأراد استرضاءها فأتاها فقال: صدقت يا بنت رسول الله ﷺ فيما ادعيت ولكن رأيت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقسمها فيعطي الفقراء والمساكين وابن السبيل بعد أن يؤتى منها قوتكم فما أنتم صانعون بها؟ فقالت: افعل فيها كما كان أبي صلى الله تعالى عليه وسلم يفعل فيها فقال:

şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir, Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'nın kendisine kırıldığını, onunla irtibatı kestiğini ve bundan sonra Fedek konusunda hiç konuşmadığını görünce bu durum ona çok ağır geldi. Onun rızasını almak istedi ve yanına varıp şöyle dedi: «İddia ettiğin şeyde doğru söyledin ey Resûlullah'ın kızı! Ancak ben Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in orayı taksim ettiğini, sizin nafakanız oradan verildikten sonra fakirlere, yoksullara ve yolda kalmışlara verdiğini gördüm; siz onunla ne yapacaksınız?» Bunun üzerine o: «Babam sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem orada ne yapıyorsa sen de öyle yap» dedi. Ebû Bekir de:

لك الله تعالى أن أفعل فيها ما كان يفعل أبوك، فقالت: والله لتفعلن؟ فقال: والله لأفعلن ذلك، فقالت: اللهم اشهد، ورضيت بذلك، وأخذت العهد عليه فكان أبو بكر يعطيهم منها قوتهم ويقسم الباقي بين الفقراء والمساكين وابن السبيل،

«Babanın onda yaptığını yapacağıma dair sana Allah adına söz veriyorum» dedi. Fâtıma: «Vallahi yapacak mısın?» deyince, o: «Vallahi bunu yapacağım» dedi. Fâtıma: «Allahım şahit ol!» dedi ve buna razı oldu, ondan söz aldı. Ebû Bekir de onlara oradan nafakalarını veriyor, kalanını ise fakirler, yoksullar ve yolda kalmışlar arasında paylaştırıyordu.

وبقي الكلام في سبب عدم تمكينها رضي الله تعالى عنها من التصرف فيها، وقد كان دفع الالتباس وسد باب الطلب المنجر إلى كسر كثير من القلوب، أو تضييق الأمر على المسلمين.

Geriye onun radıyallâhu teâlâ anhâ onda tasarruf etmesine imkân tanınmamasının sebebi hakkındaki söz kalmaktadır ki bu; karışıklığı önlemek, birçok kalbin kırılmasına yol açacak talep kapısını kapatmak yahut Müslümanlara zorluk çıkarmamak içindi.

وقد ورد «المؤمن إذا ابتلي ببليتين اختار أهونهما»

Nitekim: «Mümin iki musibetle karşılaştığında daha hafif olanını seçer» hadisi varid olmuştur.

على أن رضا الزهراء رضي الله تعالى عنها بعد على الصديق سد باب الطعن عليه أصاب في المنع أم لم يصب، وسبحان الموفق للصواب والعاصم أنبياءه عن الخطأ في فصل الخطاب فَإِنْ كُنَّ نِساءً الضمير للأولاد مطلقا والخبر مفيد بلا تأويل، ولزوم تغليب الإناث على الذكور لا يضر لأن ذلك مما صرحوا بجوازه مراعاة للخبر ومشاكلة له، ويجوز أن يعود الى المولودات أو البنات التي في ضمن مطلق الأولاد، والمعنى فإن كانت المولودات أو البنات نساء خلصا ليس معهن ذكر، وبهذا يفيد الحمل وإلا لاتحد الاسم والخبر فلا يفيد على أن قوله تعالى: فَوْقَ اثْنَتَيْنِ إذا جعل صفة- لنساء- فهو محل الفائدة، وأوجب ذلك أبو حيان فلم يجز ما أجازه غير واحد من كونه خبرا ثانيا ظنا منه عدم إفادة الحمل حينئذ وهو من بعض الظن كما علمت، وجوز الزمخشري أن تكون كان تامة، والضمير مبهم مفسر بالمنصوب على أنه تمييز ولم يرتضه النحاة لأن- كان- ليست من الأفعال التي يكون فاعلها مضمرا يفسره ما بعده لاختصاصه بباب نعم، والتنازع- كما قاله الشهاب- والمراد من الفوقية زيادة العدد لا الفوقية الحقيقية، وفائدة ذكر ذلك التصريح بعدم اختصاص المراد بعدد دون عدد أي فَإِنْ كُنَّ نِساءً زائدات على اثنتين بالغات ما بلغن.

Kaldı ki Zehrâ radıyallâhu teâlâ anhâ'nın daha sonra es-Sıddîk'tan razı olması, men etmesinde isabet etmiş olsun veya olmasın, ona taanda bulunma kapısını kapatmıştır. Doğruya muvaffak kılan ve kesin hükümde peygamberlerini hatadan koruyan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. { فَإِنْ كُنَّ نِساءً } [ifadesindeki] zamir mutlak olarak çocuklara aittir ve haber tevil gerektirmeksizin fayda ifade eder; dişilerin erkeklere tağlib edilmesi bir zarar vermez, zira habere riayet etmek ve onunla uyum sağlamak için bunun caiz olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Zamirin, mutlak çocukların zımnında bulunan doğan kız çocuklarına yahut kızlara raci olması da caizdir. Anlam şudur: Eğer doğan çocuklar veya kızlar, yanlarında hiç erkek bulunmayan sırf kadınlarsa. Bu sayede حمل (yüklem yapma) fayda ifade eder; aksi takdirde isim ve haber aynı şey olur ve fayda vermez. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } buyruğu 'nisâ' için sıfat kılındığında faydanın asıl mahalli orası olur. Ebû Hayyân bunu zorunlu görmüş ve o takdirde حمل'in fayda vermeyeceğini zannederek birden fazla âlimin caiz gördüğü ikinci haber olma ihtimalini caiz görmemiştir; bu ise bildiğin gibi bir zandan ibarettir. Zemahşerî, kâne'nin tam fiil, zamirin de mansub ile temyiz olarak açıklanan mübhem bir zamir olmasını caiz görmüştür; ancak nahivciler bunu uygun görmemişlerdir, zira kâne fâili kendisinden sonraki lafızla açıklanan bir zamir olan fiillerden değildir; Şihâb'ın da belirttiği gibi bu durum ni'me ve tenâzü' babına mahsustur. Fevkiyetten (üstünde olmaktan) murat ise hakiki üstünlük değil sayıca fazlalıktır. Bunun zikredilmesinin faydası, muradın belirli bir sayıya has olmadığını açıkça belirtmektir; yani: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً } [Eğer çocuklar] sayıları kaça ulaşırsa ulaşsın ikiden fazla kadın iseler.

فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ أي المتوفى منكم وأضمر لدلالة الكلام عليه، ومثله شائع سائغ وَإِنْ كانَتْ أي المولودة المفهومة من الكلام واحِدَةً أي امرأة واحدة ليس معها أخ ولا أخت.

{ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ } Yani sizden vefat edenin bıraktığı şeyin üçte ikisi onlarındır; sözün delaletinden ötürü gizlenmiştir, böylesi yaygın ve caizdir. { وَإِنْ كانَتْ } Yani sözden anlaşılan doğan çocuk, { واحِدَةً } yanında ne bir erkek ne de bir kız kardeş bulunan tek bir kadın olursa.

وقرأ نافع وأهل المدينة واحِدَةً بالرفع على أن كان تامة والمرفوع فاعل لها، ورجحت قراءة النصب بأنها أوفق بما قبل، وقال ابن تمجيد: القراءة بالرفع أولى وأنسب للنظم لتفكك النظم في قراءة النصب بحسب الظاهر، فإنه إن

Nâfi‘ ve Medine ehli kâne'nin tam fiil, merfû lafzın da onun fâili olması üzere { واحِدَةً } kelimesini ref ile okumuştur. Nasb kıraati ise önceki kısma daha uygun olmasıyla tercih edilmiştir. İbn Temcîd şöyle demiştir: Ref ile kıraat, nazma göre daha evlâ ve daha uygundur; çünkü nasb kıraatinde zahiren nazımda bir kopukluk olmaktadır; zira

كان ضمير كان راجعا إلى الأولاد فسد المعنى كما هو ظاهر، وإن كان راجعا إلى المولودة كما قالوه يلزم الإضمار قبل الذكر، وكلا الأمرين مرتفع على قراءة الرفع إذ المعنى وإن وجدت بنت واحدة من تلك الأولاد، والمحققون لا ينكرون مثل هذا الإضمار كما علمت آنفا فَلَهَا النِّصْفُ أي مِمَّا تَرَكَ وترك اكتفاء بالأول والنِّصْفُ مثلث كما في القاموس أحد شقي الشيء، وقرأ زيد بن ثابت النِّصْفُ بضم النون وهي لغة أهل الحجاز، وذكر أنها أقيس لأنك تقول: الثلث والربع والخمس وهكذا وكلها مضمومة الأوائل. وأخذ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بظاهر الآية فجعل الثلثين لما زاد على البنتين كالثلاث فأكثر، وجعل نصيب الاثنتين النصف كنصيب الواحدة، وجمهور الصحابة والأئمة والإمامية على خلافه حيث حكموا بأن للاثنتين وما فوقهما الثلثين، وأن النصف إنما هو للواحدة فقط، ووجه ذلك- على ما قاله القطب- أنه لما تبين أن للذكر مع الأنثى ثلثين إذ للذكر مثل حظ الأنثيين فلا بد أن يكون للبنتين الثلثان في صورة وإلا لم يكن للذكر مثل حظ الأنثيين لأن الثلثين ليس بحظ لهما أصلا لكن تلك الصورة ليست صورة الاجتماع إذ ما من صورة يجتمع فيها الاثنتان مع الذكر ويكون لهما الثلثان فتعين أن تكون صورة الانفراد، وإلى هذا أشار السيد السند في شرح السراجية، وأورد أن الاستدلال دوري لأن معرفة أن للذكر الثلثين في الصورة المذكورة موقوفة على معرفة حظ الأنثيين لأنه ما علم من الآية إلا أن للذكر مثل حظ الأنثيين، فلو كانت معرفة حظ الأنثيين مستخرجة من حظ الذكر لزم الدور، وأجيب بأن المستخرج هو حظ المعين للأنثيين وهو الثلثان، والذي يتوقف عليه معرفة حظ الذكر هو معرفة حظ الأنثيين مطلقا فلا دور، ولما في هذا الوجه من التكلف عدل عنه بعض المحققين، وذكر أن حكم البنتين مفهوم من النص بطريق الدلالة، أو الإشارة، وذلك لما

kâne'nin zamiri çocuklara raci olursa açık olduğu üzere anlam bozulur; eğer onların dediği gibi doğan kız çocuğuna raci olursa zikirden önce zamir getirilmesi gerekir. Ref kıraatinde ise her iki durum da ortadan kalkar; zira anlam: 'Eğer o çocuklardan tek bir kız bulunursa' şeklindedir. Muhakkik âlimler az önce bildiğin gibi böyle bir zamiri inkâr etmezler. { فَلَهَا النِّصْفُ } Yani bıraktığı şeyin yarısı onundur; ilkiyle yetinilerek { مِمَّا تَرَكَ } hazfedilmiştir. Kâmûs'ta geçtiği üzere nısf (النِّصْفُ) kelimesi üç harekeyle de okunur ve bir şeyin iki parçasından biridir. Zeyd b. Sâbit nûn'un zammesiyle { النُّصْفُ } şeklinde okumuştur ki bu Hicaz ehlinin lügatidir; bunun kıyasa daha uygun olduğunu belirtmiştir, zira sülüs (üçte bir), rubu‘ (dörtte bir), humus (beşte bir) dersin ve bunların hepsinin ilk harfi zammelidir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ayetin zahirini esas alarak üç ve daha fazlası gibi iki kızdan fazlasına üçte iki pay vermiş, iki kızın payını ise tek kızın payı gibi yarım kılmıştır. Sahabenin cumhuru, mezhep imamları ve İmâmiyye ise iki kız ve yukarısına üçte iki olduğuna, yarımın ise sadece tek kıza ait olduğuna hükmederek ona muhalefet etmişlerdir. Kutub'un belirttiğine göre bunun gerekçesi şudur: Erkekle beraber dişi olduğunda erkeğe üçte iki düştüğü zira erkeğe iki dişinin payı kadar verildiği açıklığa kavuştuğuna göre, iki kız için de bir durumda mutlaka üçte iki pay bulunmalıdır; aksi takdirde erkeğe iki dişinin payı verilmiş olmazdı; zira üçte iki onlar için asla bir hisse olamazdı. Fakat bu durum birlikte bulunma durumu değildir; çünkü iki kızın erkekle birlikte bulunup da üçte iki aldığı hiçbir durum yoktur. O halde bunun tek başlarına kaldıkları durum olması zorunlu hale gelir. es-Seyyidü's-Sened, Şerhu's-Sirâciyye'de buna işaret etmiş ve bu istidlalin devir (kısır döngü) içerdiği itirazını getirmiştir; zira zikredilen durumda erkeğe üçte iki düştüğünün bilinmesi, iki dişinin hissesinin bilinmesine bağlıdır; çünkü ayetten ancak erkeğe iki dişinin payı kadar verileceği bilinmiştir. Dolayısıyla iki dişinin hissesinin bilinmesi erkeğin hissesinden çıkarılacak olursa devir gerekir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Çıkarılan şey, iki dişi için muayyen olan hissedir ki o da üçte ikidir; erkeğin hissesinin bilinmesinin bağlı olduğu şey ise mutlak olarak iki dişinin hissesinin bilinmesidir, dolayısıyla devir yoktur. Bu gerekçedeki tekellüften ötürü bazı muhakkikler bundan vazgeçmiş ve iki kızın hükmünün nassdan delalet veya işaret yoluyla anlaşıldığını zikretmişlerdir. Bu da,

رواه أحمد والترمذي وأبو داود وابن ماجة عن جابر رضي الله تعالى عنه قال: جاءت امرأة سعد بن الربيع إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقالت: يا رسول الله هاتان ابنتا سعد قتل أبوهما يوم أحد وأن عمهما أخذ مالهما ولم يدع لهما مالا ولا ينكحان إلا ولهما مال، فقال صلى الله تعالى عليه وسلم: «يقضي الله تعالى في ذلك فنزلت آية الميراث فبعث رسول الله ﷺ إلى عمهما فقال: أعط لابنتي سعد الثلثين، وأعط أمهما الثمن وما بقي فهو لك» .

Ahmed, Tirmizî, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin Câbir radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiği şu hadisten ötürüdür: Sa‘d b. er-Rebî‘in hanımı Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar Sa‘d'ın iki kızıdır, babaları Uhud günü şehit edildi. Amcaları onların mallarını aldı ve kendilerine hiçbir mal bırakmadı; malları olmadıkça da evlendirilemezler» dedi. Bunun üzerine sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Allah Teâlâ bu konuda hüküm verecektir» buyurdu. Derken miras ayeti indi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem amcalarına haber gönderip: «Sa‘d'ın iki kızına üçte iki, annelerine sekizde bir ver, kalan da senindir» buyurdu.

فدل ذلك على أن انفهام الحكم من النص بأحد الطريقين لأنه حكم به بعد نزول الآية، ووجهه أن البنتين لما استحقتا مع الذكر النصف علم أنهما إذا انفردا عنه استحقتا أكثر من ذلك لأن الواحدة إذا انفردت أخذت النصف بعد ما كانت معه تأخذ الثلث ولا بد أن يكون نصيبهما كما يأخذه الذكر في الجملة وهو الثلثان لأنه يأخذه مع البنت فيكون قوله سبحانه: فَإِنْ كُنَّ نِساءً إلخ بيانا لحظ الواحدة، وما فوق الثنتين بعد ما بين حظهما ولذا فرعه عليه إذ لو لم يكن فيما قبله ما يدل على سهم الإناث لم تقع الفاء موقعها، وهذا مما لا غبار عليه، وقيل: إن حكم البنتين ثبت بالقياس على البنت مع أخيها أو على الأختين.

Bu durum, hükmün iki yoldan biriyle nassdan anlaşıldığına delalet etmiştir; çünkü Peygamber ayetin inişinden sonra bununla hükmetmiştir. Bunun izahı şudur: İki kız erkekle birlikte olduklarında yarım hisseye müstahak olduklarına göre, erkekten ayrı kaldıklarında bundan daha fazlasına müstahak olacakları anlaşılır; çünkü tek kız erkekten ayrıldığında, onunla beraberken üçte bir almaktayken tek başına yarım almaktadır. İkisinin hissesinin de erkeğin genel olarak aldığı miktar kadar yani üçte iki olması gerekir; zira erkek kızla beraberken üçte iki almaktadır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً } ila âhirihî buyruğu, iki kızın hissesini beyan ettikten sonra tek kızın ve ikiden fazlasının hissesinin beyanı olur; bu sebeple onu fâ harfi ile önceki hükme bağlamıştır. Çünkü şayet öncesinde kadınların payına delalet eden bir husus olmasaydı, fâ harfi yerli yerine oturmazdı. Bu ise üzerinde hiçbir şüphe olmayan bir durumdur. Denildi ki: İki kızın hükmü, kız kardeşleriyle beraber olan kıza yahut iki kız kardeşe kıyasla sabit olmuştur.

أما الأول فلأنها لما استحقت البنت الثلث مع الأخ فمع البنت بالطريق الأولى، وأما الثاني فلأنه ذكر حكم الواحدة والثلاث فما فوقها من البنات ولم يذكر حكم البنتين، وذكر في ميراث الأخوات حكم الأخت الواحدة والأختين ولم يذكر حكم الأخوات الكثيرة فيعلم حكم البنتين من ميراث الأخوات وحكم الأخوات من ميراث البنات لأنه لما كان نصيب الأختين الثلثين كانت البنتان أولى بهما، ولما كان نصيب البنات الكثيرة لا يزيد على الثلثين فبالأولى أن لا يزداد نصيب الأخوات على ذلك، وقد ذهب إلى هذا غير واحد من المتأخرين، وجعله العلامة ناصر

Birincisine gelince; kız çocuğu erkek kardeş ile birlikte olduğunda üçte bire hak kazandığına göre, [diğer bir] kız çocuğu ile birlikte olduğunda evleviyetle hak kazanır. İkincisine gelince; zira [Allah Teâlâ] kız çocuklarından tek olanın ve üç ile daha fazlasının hükmünü zikretmiş, iki kızın hükmünü zikretmemiştir. Kız kardeşlerin miras payında ise tek kız kardeş ile iki kız kardeşin hükmünü zikretmiş, çok sayıdaki kız kardeşlerin hükmünü zikretmemiştir. Dolayısıyla iki kızın hükmü kız kardeşlerin mirasından, [çok sayıdaki] kız kardeşlerin hükmü de kız çocuklarının mirasından anlaşılır. Çünkü iki kız kardeşin payı üçte iki olunca, iki kız çocuğu buna evleviyetle layık olur; çok sayıdaki kız çocuklarının payı üçte ikiyi aşmadığına göre, kız kardeşlerin payının da bundan fazla olmaması evleviyetle gerekir. Müteahhirîn [âlimlerinden] birden fazla kişi bu görüşe gitmiştir; Allâme Nâsır

الدين مؤيدا ولم يجعله دليلا للاستغناء عنه بما تقدم، ولأنه قيل: إن القياس لا يجري في الفرائض والمقادير، ونظر بعضهم في الأول بأن البنت الواحدة لم تستحق الثلث مع الأخ بل تستحق نصف حظه وكونه ثلثا على سبيل الاتفاق ولا يخفى ضعفه، وقيل: يمكن أن يقال: ألحق البنتان بالجماعة لأن وصف النساء يفوق اثنتين للتنبيه على عدم التفاوت بين عدد وعدد، والبنتان تشارك الجماعة في التعدد، وقد علم عدم تأثير القلة والكثرة، فالظاهر إلحاقهما بالجماعة بجامع التعدد، وعدم اعتبار القلة والكثرة دون الواحدة لعدم الجامع بينهما.

daha önce geçen delillerle yetinildiği için bir delil olarak değil, bir destekleyici olarak zikretmiştir; ayrıca feraiz ve takdir edilmiş miktarlarda kıyasın geçerli olmadığı da söylenmiştir. Bazıları birinci kıyasa şöyle itiraz etmiştir: Tek kız erkek kardeşle birlikteyken üçte bire müstahak olmaz, bilakis onun hissesinin yarısına müstahak olur ve bunun üçte bir olması tesadüfîdir; bu itirazın zayıflığı ise gizli değildir. Şöyle de denilmiştir: İki kız çoğunluğa ilhak edilmiştir; zira kadınların 'ikinin üzerinde' şeklinde vasıflanması, sayılar arasındaki farkın önemsizliğine dikkat çekmek içindir. İki kız da çokluk bakımından çoğunlukla müşterektir; azlık ve çokluğun tesirsiz olduğu ise bilinmektedir. O halde aralarında ortak bir vasıf bulunmayan tek kız yerine, taaddüt (birden fazla olma) ve azlık-çokluğun dikkate alınmaması ortak paydasında iki kızın çoğunluğa ilhak edilmesi zahir olan görüştür.

وقيل: إن معنى الآية فَإِنْ كُنَّ نِساءً اثنتين فما فوقهما إلا أنه قدم ذكر الفوق على الاثنتين كما

Yine denildi ki: Ayetin anlamı { فَإِنْ كُنَّ نِساءً } «Eğer kadınlar iki ve daha fazla iseler» şeklindedir; ancak tıpkı,

روي عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «لا تسافر المرأة سفرا فوق ثلاثة أيام إلا ومعها زوجها أو ذو محرم لها»

Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den: «Kadın, yanında kocası veya bir mahremi bulunmaksızın üç günün üzerinde bir yolculuğa çıkamaz» şeklinde rivayet edilen hadiste olduğu gibi,

فإن معناه لا تسافر سفرا ثلاثة أيام فما فوقها، وإلى ذلك ذهب من قال: إن أقل الجمع اثنان، واعترض على ابن عباس رضي الله تعالى عنه بأنه لو استفيد من قوله سبحانه: فَوْقَ اثْنَتَيْنِ أن حال الاثنتين ليس حال الجماعة بناء على مفهوم الصفة فهو معارض بأنه يستفاد من واحدة أن حالهما ليس حال الواحدة لمفهوم العدد، وقد قيل به، وأجيب بالفرق بينهما فإن النساء ظاهر فيما فوقهما فلما أكد به صار محكما في التخصيص بخلاف وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً وأورد عليه بأن هذا إنما يتم على تقدير كون الظرف صفة مؤكدة لا خبرا بعد خبر، وأجيب بأن قوله سبحانه: نِساءً ظاهر في كونها فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فعدم الاكتفاء به والإتيان بخبر بعده يدل دلالة صريحة على أن الحكم مقيد به لا يتجاوزه، وأيضا مما ينصر الحبر أن الدليلين لما تعارضا دار أمر البنتين بين الثلثين والنصف، والمتيقن هو النصف، والزائد مشكوك غير ثابت، فتعين المصير إليه، ولا يخفى أن الحديث الصحيح الذي سلف يهدم أمر التمسك بمثل هذه العرى، ولعله لم يبلغه رضي الله تعالى عنه ذلك- كما قيل- فقال ما قال، وفي شرح الينبوع نقلا عن الشريف شمس الدين الأرموني أنه قال في شرح فرائض الوسيط: صح رجوع ابن عباس رضي الله تعالى عنه عن ذلك فصار إجماعا وعليه فيحتمل أنه بلغه الحديث، أو أنه أمعن النظر في الآية ففهم منها ما عليه الجمهور فرجع إلى وفاقهم.

'fevk' lafzı ikinin önüne geçirilmiştir. Zira bunun anlamı: «Üç gün ve daha fazla bir yolculuğa çıkamaz» demektir. Çoğulun en azının iki olduğunu söyleyenler bu görüşe varmışlardır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'a şöyle itiraz edilmiştir: Şayet Allah Teâlâ'nın: { فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } buyruğundan, sıfat mefhumuna binaen ikinin durumunun çoğunluğun durumu gibi olmadığı anlaşılıyorsa, bu durum { واحِدَةً } buyruğundan sayı mefhumu gereğince ikisinin durumunun tek kızın durumu gibi olmadığının anlaşılmasıyla çelişir; nitekim bu da söylenmiştir. Buna ikisinin arasındaki farkla cevap verilmiştir; zira 'nisâ' kelimesi ikiden fazlasında zahirdir; onunla tekit edilince tahsiste muhkem hale gelmiştir, { وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً } buyruğu ise böyle değildir. Buna karşı, bu durumun zarfın haberden sonra bir haber değil de müekkid bir sıfat olması takdirinde geçerli olacağı itirazı getirilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ'nın { نِساءً } buyruğu { فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } olmasında zahirdir; dolayısıyla bununla yetinilmeyip arkasından bir haber getirilmesi, hükmün bununla kayıtlı olduğuna ve onu aşmadığına açıkça delalet eder. Ayrıca İbn Abbâs'ı destekleyen bir diğer husus şudur: İki delil teâruz ettiğinde iki kızın durumu üçte iki ile yarım arasında dönüp durur; kesin olan yarımdır, fazlası ise şüpheli olup sabit değildir; dolayısıyla ona yönelmek zorunlu olmuştur. Gizli değildir ki yukarıda geçen sahih hadis bu tür tutamaklara sarılmayı kökünden yıkmaktadır. Muhtemelen söylendiği gibi bu hadis ona radıyallâhu teâlâ anh ulaşmamıştı da o yüzden bu sözü söylemişti. Şerhu'l-Yenbû‘da Şerîf Şemsüddîn el-Ermûnî'den nakledildiğine göre o, Şerhu Ferâizi'l-Vasît'te şöyle demiştir: İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'ın bu görüşten döndüğü sahih olarak sabittir, böylece icmâ hasıl olmuştur. Buna göre hadisin kendisine ulaştığı yahut ayet üzerinde derinlemesine düşünüp cumhurun anladığını anlayarak onların muvafakatine döndüğü ihtimal dahilindedir.

وحكاية النظام عنه رضي الله تعالى عنه في كتاب النكت أنه قال: للبنتين نصف وقيراط لأن للواحدة النصف ولما فوق الاثنتين الثلثين فينبغي أن يكون للبنتين ما بينهما مما لا تكاد تصح فافهم وَلِأَبَوَيْهِ أي الميت ذكرا كان أو أنثى غير النظم الكريم لعدم اختصاص حكمه بما قبله من الصور بل هو في الحقيقة شروع في إرث الأصول بعد ذكر إرث الفروع، والمراد من الأبوين الأب والأم تغليبا للفظ الأب، ولا يجوز أن يقال في ابن وبنت ابنان للإيهام فإن لم يوهم جاز ذلك كما قاله الزجاج لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا بدل من لِأَبَوَيْهِ بتكرير العامل، وسط بين المبتدأ وهو قوله تعالى: السُّدُسُ والخبر، وهو لأبويه- وزعم ابن المنير أن في إعرابه بدلا نظرا، وذلك أنه يكون على هذا التقدير من بدل الشيء من الشيء وهما لعين واحدة، ويكون أصل الكلام- والسدس- لأبويه لكل واحد منهما ومقتضى الاقتصار على المبدل منه التشريك بينهما في السدس كما قال سبحانه: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ فاقتضى اشتراكهن فيه، ومقتضى البدل لو قدر إهدار الأول إفراد كل واحد منهما بالسدس وعدم التشريك، وهذا يناقض حقيقة هذا النوع من البدل إذ يلزم فيه أن يكون مؤدى المبدل منه والبدل واحدا، وإنما فائدته التأكيد بمجموع الاسمين لا غير بلا زيادة معنى فإذا تحقق ما بينهما من التباين تعذرت البدلية المذكورة وليس من بدل التقسيم أيضا على هذا الإعراب، وإلا لزم زيادة معنى في البدل، فالوجه أن يقدر مبتدأ محذوف كأنه قيل: ولأبويه الثلث ثم لما ذكر نصيبهما مجملا فصله بقوله: لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ وساغ حذف المبتدأ لدلالة التفصيل عليه ضرورة إذ يلزم من استحقاق كل واحد منهما السدس استحقاقهما معا للثلث، ورده أبو حيان بأن هذا بدل بعض من كل، ولذلك أتى

en-Nazzâm'ın Kitâbü'n-Nüket'te ondan radıyallâhu teâlâ anh naklettiği: «İki kıza yarım ve bir kırat verilir; çünkü tek kıza yarım, ikiden fazlasına üçte iki düşmektedir, o halde iki kıza ikisi arasında bir miktar düşmelidir» şeklindeki rivayet ise asla sahih olmayacak şeylerdendir, iyi anla! { وَلِأَبَوَيْهِ } Yani erkek olsun kadın olsun ölünün ana-babasına. Yüce nazım, hükmü kendisinden önceki suretlere has olmadığı için değiştirilmiştir; bilakis bu, furûun mirasından bahsedildikten sonra usûlün mirasına hakikatte bir başlangıçtır. Ebeveynden murat, baba lafzı tağlib edilerek baba ve annedir. Bir erkek bir kız çocuk için 'iki erkek çocuk' denilmesi karışıklığa yol açacağı için caiz değildir; karışıklık olmadığında ise Zeccâc'ın belirttiği gibi caizdir. { لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا } İfadesi âmilin tekrarıyla { لِأَبَوَيْهِ } ifadesinden bedeldir; mübteda olan { السُّدُسُ } ile haber olan { لِأَبَوَيْهِ } arasına girmiştir. İbnü'l-Münîr bunun bedel olarak irab edilmesinde bir problem olduğunu ileri sürmüş ve şöyle demiştir: Bu takdirde aynı varlığa ait olan bir şeyin diğer şeyden bedeli olur ve sözün aslı 've's-südüsü li-ebeveyhi li-külli vâhidin minhumâ' şeklinde olur. Mübdelün minh ile yetinmenin gereği ikisinin altıda birde ortak olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ } buyurmuş ve onların bunda ortak olmasını gerektirmiştir. Birincinin iptal edildiği varsayıldığında ise bedelin gereği, her birine müstakil olarak altıda bir verilmesi ve ortaklığın olmamasıdır. Bu ise bu tür bedelin hakikatiyle çelişir; zira onda mübdelün minh ile bedelin ifade ettiği mananın aynı olması gerekir ve bunun faydası bir mana fazlalığı olmaksızın sadece iki ismin toplamıyla tekit yapmaktır. İkisi arasındaki zıtlık tahakkuk edince zikredilen bedeliyyet imkânsızlaşır. Bu iraba göre bu taksim bedeli de değildir; aksi takdirde bedelde mana fazlalığı gerekirdi. Doğru olan, mahzuf bir mübtedanın takdir edilmesidir; sanki 've li-ebeveyhi's-sülüsü' denilmiş, sonra onların hissesi mücmel olarak zikredilince { لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ } buyruğu ile tafsil edilmiştir. Tafsilin ona zaruri olarak delalet etmesi sebebiyle mübtedanın hazfi caiz olmuştur; zira her birinin altıda bire müstahak olmasından, ikisinin birlikte üçte bire müstahak olması gerekir. Ebû Hayyân ise bunu, bu ifadenin bütünden parça bedeli (bedel-i ba‘z mine'l-küll) olduğunu söyleyerek reddetmiş ve bu yüzden

بالضمير، ولا يتوهم أنه بدل شيء من شيء وهما لعين واحدة لجواز أبواك يصنعان كذا، وامتناع أبواك كل واحد منهما يصنعان كذا، بل تقول: يصنع كذا إلا أنه اعترض على جعل لِأَبَوَيْهِ خبر المبتدأ بأن البدل هو الذي يكون خبر المبتدأ في أمثال ذلك دون المبدل منه كما في المثال، وتعقبه الحلبي بأن في هذه المناقشة نظرا لأنه إذا قيل لك: ما محل لِأَبَوَيْهِ من الإعراب؟ تضطر إلى أن تقول: إنه في محل رفع على أنه خبر مقدم.

zamir getirildiğini belirtmiştir. Bunun aynı varlığa ait bir şeyin diğer bir şeyden bedeli olduğu vehmedilmemelidir; nitekim 'ebevâke yesne‘âni kezâ' (ana-baban şöyle yapar) denilmesi caiz iken, 'ebevâke küllü vâhidin minhumâ yesne‘âni kezâ' denilmesi caiz değildir, bilakis 'yesna‘u kezâ' denilir. Ancak o, { لِأَبَوَيْهِ } ifadesinin mübtedanın haberi kılınmasına karşı çıkmış ve bu gibi durumlarda mübdelün minhin değil, örnekte olduğu gibi bedelin mübtedanın haberi olacağını söylemiştir. el-Halebî ise bu tartışmada bir problem olduğunu belirterek onu takip etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü sana '{ لِأَبَوَيْهِ } ifadesinin iraptaki yeri nedir?' diye sorulduğunda, mukaddem haber olarak merfû mahalde olduğunu söylemek zorunda kalırsın.

ولكنه نقل نسبة الخبرية إلى كل واحد منهما دون لِأَبَوَيْهِ واختير هذا التركيب دون أن يقال: ولكل واحد من أبويه السُّدُسُ لما في الأول من الإجمال، والتفصيل الذي هو أوقع في الذهن دون الثاني، ودون أن يقال:

Fakat o, haberlik nispetini { لِأَبَوَيْهِ } ifadesine değil, ikisinden her birine aktarmıştır. 'Ve li-külli vâhidin min ebeveyhi's-südüs' denilmeyip bu terkibin tercih edilmesi; birincide zihne daha iyi yerleşen icmal ve tafsilin bulunması, ikincide ise bulunmaması sebebiyledir. Şöyle de denilmemiştir:

لِأَبَوَيْهِ السدسان للتنصيص على تساوي الأبوين في الأول وعدم التنصيص على ذلك في الثاني لاحتماله التفاضل، وكونه خلاف الظاهر لا يضر لأنه يكفي نكتة للعدول.

«Ana-babasına iki tane altıda bir vardır» denilmemiştir; çünkü birincide ana-babanın eşitliği açıkça belirtilmişken, ikincide farklılık ihtimali sebebiyle bu eşitlik açıkça belirtilmemiştir. Bunun zahire muhalif olması zarar vermez; zira ifadeden dönmek için bir nükteli mana olarak yeterlidir.

وقرأ الحسن ونعيم بن ميسرة السُّدُسُ بالتخفيف وكذلك الثلث والربع والثمن مِمَّا تَرَكَ متعلق بمحذوف وقع حالا من الضمير المستكن في الظرف الراجع إلى المبتدأ، والعامل الاستقرار أي كائنا مِمَّا تَرَكَ المتوفى إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ ذكرا كان أو أنثى واحدا كان أو أكثر، وولد الابن كذلك، ثم إن كان الولد ذكرا كان الباقي له وإن كانوا ذكورا فالباقي لهم بالسوية، وإن كانوا ذكورا وإناثا فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وإن كانت بنتا فلها النصف ولأحد الأبوين السدس، أولهما السدسان والباقي يعود للأب إن كان لكن بطريق العصوبة وتعدد الجهات منزل منزلة تعدد الذوات، وإن كان هناك أم وبنت فقط فالباقي بعد فرض الأم والبنت يرد عليهما، وزعمت الإمامية في صورة أبوين أو أب أو أم وبنت أن الباقي بعد أخذ كل فرضه يرد على البنت، وعلى أحد الأبوين أو عليهما بقدر سهامهم فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ ولا ولد ابن وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فقط وهو مأخوذ من التخصيص الذكرى كما تدل عليه الفحوى فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ مِمَّا تَرَكَ والباقي للأب وإنما لم يذكر لعدم الحاجة إليه لأنه لما فرض انحصار الوارث في أبويه، وعين نصيب الأم علم أن الباقي للأب وهو مما أجمع عليه المسلمون، وقيل: إنما لم يذكر لأن المقصود تغيير السهم، وفي هذه الصورة لم يتغير إلا سهم الأم وسهم الأب بحاله، وإنما يأخذ الباقي بعد سهمه وسهم الأم بالعصوبة فليس المقام مقام حصة الأب- وفيه تأمل- لأن الظاهر أن أخذ الأب الباقي بعد فرض الأم بطريق العصوبة وبه صرح الفرضيون، وتخصيص جانب الأم بالذكر وإحالة جانب الأب على دلالة الحال مع حصول البيان بالعكس أيضا لذلك، ولما أن حظها أخصر واستحقاقه أتم وأوفر هذا إذا لم يكن معهما أحد الزوجين أما إذا كان معهما ذلك وتسمى المسألتان بالغراوين وبالغريبتين وبالعمريتين، فللأم ثلث ما بقي بعد فرض أحدهما عند جمهور الصحابة والفقهاء لا ثلث الكل خلافا لابن عباس رضي الله تعالى عنهما مستدلا بأنه تعالى جعل لها أولا سدس التركة مع الولد بقوله سبحانه: وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ ثم ذكر أن لها مع عدمه الثلث بقوله ﷿: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فيفهم منه أن المراد ثلث أصل التركة أيضا.

Hasan ve Nuaym b. Meysere { السُّدُسُ } kelimesini hafifleterek [dâl'ın sükûnu ile] okumuşlardır; sülüs, rubu‘ ve sümün de böyledir. { مِمَّا تَرَكَ } ifadesi mübtedaya raci olan zarftaki müstetir zamirden hal olarak mahzuf bir lafza müteallıktır; âmil ise istikrârdır, yani vefat edenin bıraktığı şeyden olmak üzere. { إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ } Erkek veya dişi, bir veya daha fazla çocuğu varsa; oğlun çocuğu da böyledir. Sonra eğer çocuk erkekse kalan mal onundur; eğer birden fazla erkek iseler kalan mal aralarında eşittir; eğer erkek ve kız iseler { فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } erkeğe iki dişinin payı kadar verilir. Eğer çocuk tek bir kız ise ona yarım, ebeveynden birine altıda bir yahut ikisine iki tane altıda bir düşer; geriye kalan ise şayet varsa asabe yoluyla babaya döner. Cihetlerin birden fazla olması, şahısların birden fazla olması makamındadır. Eğer orada sadece anne ve kız varsa, anne ve kızın farz paylarından sonra kalan miktar ikisine payları oranında reddedilir. İmâmiyye; ebeveyn yahut sadece baba veya sadece anne ile birlikte kızın bulunduğu durumda, herkes farz payını aldıktan sonra kalanın kız ile ebeveynden birine yahut hisseleri nispetinde ikisine birden reddedileceğini iddia etmiştir. { فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ } Çocuğu ve oğlunun çocuğu yoksa, { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ } ve sadece ana-babası vâris olmuşsa -ki bu, sözün gelişinin delalet ettiği gibi zikrin tahsis edilmesinden anlaşılmaktadır-, { فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ مِمَّا تَرَكَ } bıraktığı şeyin üçte biri annesinindir; geriye kalan da babanındır. İhtiyaç olmadığından babanın payı zikredilmemiştir; çünkü vârisin ana-babaya münhasır olduğu varsayılıp annenin hissesi tayin edilince, kalanın babaya ait olduğu anlaşılmıştır ki bu da Müslümanların icmâ ettiği hususlardandır. Denildi ki: Zikredilmeyişinin sebebi maksadın hissenin değişimini bildirmek olmasıdır; bu surette ise sadece annenin hissesi değişmiş, babanın hissesi olduğu gibi kalmıştır ve o, kendi hissesi ile annenin hissesinden sonra kalanı asabe yoluyla almaktadır; dolayısıyla makam babanın hissesini zikretme makamı değildir. -Fakat bu izah düşündürücüdür- çünkü zahir olan, annenin farz payından sonra kalanı babanın asabe yoluyla almasıdır ve feraiz âlimleri de bunu açıkça ifade etmişlerdir. Zikrin anne tarafına tahsis edilmesi ve tersiyle de beyan hasıl olabilecekken baba tarafının halin delaletine bırakılması bundandır; ayrıca onun payının daha az, istihkakının ise daha tam ve bol olmasından ötürüdür. Bu durum, onlarla beraber eşlerden biri bulunmadığı takdirdedir. Onlarla birlikte eşlerden biri bulunursa -ki bu iki meseleye Garraveyn, Garîbeteyn ve Umeriyyeteyn adı verilir- sahabenin ve fakihlerin cumhuruna göre İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın hilafına anneye malın tamamının üçte biri değil, eşlerden birinin farz payından sonra kalanın üçte biri verilir. İbn Abbâs, Allah Teâlâ'nın önce çocukla birlikte: { وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ } buyruğu ile ona terekenin altıda birini verdiğini, sonra çocuk bulunmadığında: { فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } buyruğu ile ona üçte bir verdiğini belirterek buradan kastedilenin asıl terekenin üçte biri olduğunun anlaşılacağını delil getirmiştir.

ويؤيده أن السهام المقدرة كلها بالنسبة إلى أصلها بعد الوصية والدين، وإلى ذلك ذهبت الإمامية وكان أبو بكر الأصم يقول: بأن لها مع الزوج ثلث ما يبقى من فرضه ومع الزوجة ثلث الأصل، ونسب إلى ابن سيرين لأنه لو جعل لها مع الزوج ثلث جميع المال لزم زيادة نصيبها على نصيب الأب لأن المسألة حينئذ من ستة لاجتماع النصف والثلث فللزوج ثلاثة وللأم اثنان على ذلك التقدير فيبقى للأب واحد، وفي ذلك تفضيل الأنثى على الذكر، وإذا جعل لها ثلث ما بقي من فرض الزوج كان لها واحد وللأب اثنان ولو جعل لها مع الزوجة ثلث الأصل لم يلزم ذلك التفضيل لأن

Bütün takdir edilmiş hisselerin vasiyet ve borçtan sonra asıl terekeye nispetle olması da bunu desteklemektedir. İmâmiyye de bu görüşe varmıştır. Ebû Bekir el-Esam ise koca ile birlikte olduğunda kocanın farz payından kalanın üçte birinin, zevce ile birlikte olduğunda ise asıl malın üçte birinin anneye ait olduğunu söylemekteydi ve bu görüş İbn Sîrîn'e de nispet edilmiştir; çünkü koca ile beraber olduğunda ona bütün malın üçte biri verilirse hissesi babanın hissesinden fazla olur. Zira o takdirde mesele yarım ile üçte birin bir araya gelmesinden dolayı altıdan kurulur; bu takdire göre kocaya üç, anneye iki düşer, babaya ise bir kalır. Bunda ise dişinin erkeğe üstün kılınması vardır. Kocanın farz payından kalanın üçte biri anneye verildiğinde ise anneye bir, babaya iki düşer. Zevce ile birlikte olduğunda anneye asıl malın üçte biri verilirse bu üstün kılma gerekmez; çünkü

المسألة من اثني عشر لاجتماع الثلث والربع، فإذا أخذت الأم أربعة بقي للأب خمسة فلا تفضيل لها عليه، ورجح مذهب الجمهور على مذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بخلوه عن الإفضاء إلى تفضيل الأنثى على الذكر المساوي لها في الجهة والقرب بل الأقوى منها في الإرث بدليل إضعافه عليها عند انفرادهما عن أحد الزوجين، وكونه صاحب فرض وعصبة وذلك خلاف وضع الشرع، وهذا الإفضاء ظاهر في المسألة الأولى، وبذلك علل زيد بن ثابت حكمه فيها مخالفا لابن عباس، فقد أخرج عبد الرزاق والبيهقي عن عكرمة قال: أرسلني ابن عباس إلى زيد بن ثابت أسأله عن زوج وأبوين. فقال زيد: للزوج النصف، وللأم ثلث ما بقي، وللأب بقية المال فأرسل إليه ابن عباس أفي كتاب الله تعالى تجد هذا؟ قال: لا ولكن أكره أن أفضل أما على أب، ولا يخفى أن هذا لا ينتهض مرجحا لمذهب الجمهور على مذهب الأصم، ومن هنا قال السيد السند وغيره في نصرة مذهبهم عادلين عن المسلك الذي سلكناه: إن معنى قوله تعالى: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ هو أن لها ثلث ما ورثاه سواء كان جميع المال أو بعضه، وذلك لأنه لو أريد ثلث الأصل لكفى في البيان فإن لم يكن له ولد فلأمه الثلث كما قال تعالى في حق البنات: وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ بعد قوله سبحانه: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ فيلزم أن يكون قوله تعالى: وَوَرِثَهُ أَبَواهُ خاليا عن الفائدة، فإن قيل: نحمله على أن الوراثة لهما فقط قلنا: ليس في العبارة دلالة على حصر الإرث فيهما وإن سلم فلا دلالة في الآية حينئذ على صورة النزاع لا نفيا ولا إثباتا، فيرجع فيهما إلى أن الأبوين في الأصول كالابن والبنت في الفروع لأن السبب في وراثة الذكر والأنثى واحد وكل منهما يتصل بالميت بلا واسطة فيجعل ما بقي من فرض أحد الزوجين بينهما أثلاثا كما في حق الابن والبنت وكما في حق الأبوين إذا انفردا بالإرث فلا يزيد نصيب الأم على نصف نصيب الأب كما يقتضيه القياس فلا مجال لما ذهب إليه الأصم أيضا على هذا، وليته سمع ذلك فليفهم.

üçte bir ile dörtte birin bir araya gelmesinden dolayı mesele on ikiden kurulur. Anne dört hisse aldığında babaya beş hisse kalır, böylece annenin babaya bir üstünlüğü olmaz. Cumhurun mezhebi, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın mezhebine tercih edilmiştir; zira cumhurun görüşü, cihet ve yakınlıkta eşit, hatta eşlerden biri bulunmadığında onun iki katını alması, hem farz hem asabe sahibi olması deliliyle mirasta ondan daha güçlü olan erkeğe dişinin üstün kılınmasına yol açmaktan uzaktır; bu ise şeriatın vazına aykırıdır. Bu üstün kılma ilk meselede açıkça görülmektedir. Zeyd b. Sâbit de İbn Abbâs'a muhalefet ederek bu meseledeki hükmünü bununla gerekçelendirmiştir. Nitekim Abdürrezzâk ve Beyhakî, İkrime'den şöyle tahric etmişlerdir: İbn Abbâs beni Zeyd b. Sâbit'e koca ve ana-baba hakkındaki hükmü sormam için gönderdi. Zeyd: «Kocaya yarım, anneye kalanın üçte biri, babaya ise malın kalanı düşer» dedi. İbn Abbâs ona: «Bunu Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda buluyor musun?» diye haber gönderdi. Zeyd: «Hayır, fakat anneyi babaya üstün kılmayı uygun görmüyorum» dedi. Gizli değildir ki bu gerekçe, cumhurun mezhebini el-Esam'ın mezhebine tercih ettirecek güçte değildir. Bundan dolayı es-Seyyidü's-Sened ve diğerleri bizim tuttuğumuz yoldan ayrılarak kendi mezheplerini savunurken şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } buyruğunun manası, malın tamamı olsun veya bir kısmı olsun ikisinin miras aldıkları şeyin üçte birinin anneye ait olduğudur. Çünkü şayet asıl malın üçte biri kastedilseydi, Allah Teâlâ'nın kızlar hakkında: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ } buyurduktan sonra { وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ } buyurduğu gibi, burada da 'çocuğu yoksa annesine üçte bir vardır' denilmesi beyan için yeterli olurdu. [Aksi takdirde] Allah Teâlâ'nın { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ } buyruğunun faidesiz olması gerekirdi. Şayet: «Bunu mirasın sadece ikisine ait olduğuna hamlederiz» denilirse, deriz ki: İfadede mirasın sadece ikisine hasredildiğine dair bir delalet yoktur; bu kabul edilse bile ayette o takdirde ihtilaflı surete dair ne olumlu ne de olumsuz bir delalet bulunmaz. O halde bu iki surette, usûldeki ebeveynin furûdaki oğul ve kız gibi olduğu esasına dönülür; çünkü erkek ve dişinin vâris olma sebebi birdir ve her biri ölüye vasıtasız olarak bağlanmaktadır. Dolayısıyla eşlerden birinin farz payından geriye kalan miktar, tıpkı oğul ve kız hakkında ve tıpkı mirasta yalnız kaldıklarında ebeveyn hakkında olduğu gibi aralarında üçe bölünür; böylece kıyasın gerektirdiği üzere annenin hissesi babanın hissesinin yarısını aşmaz. Bu duruma göre el-Esam'ın vardığı görüşün de bir geçerliliği kalmaz; keşke o bunu işitmiş olsaydı da anlasaydı!

وقد اختلفوا أيضا في حظ الأم فيما إذا كان مكان الأب جد وباقي المسألة على حالها، فمذهب ابن عباس وإحدى الروايتين عن الصديق، وروى ذلك أهل الكوفة عن ابن مسعود في صورة الزوج وحده أن للأم ثلث جميع المال. وقول أبي يوسف- وهو الرواية الأخرى- عن الصديق رضي الله تعالى عنه: إن لها ثلث الباقي كما مع الأب فعلى هذه الرواية جعل الجد كالأب فيعصب الأم كما يعصبها الأب، والوجه على الرواية الأولى على ما ذكره الفرضيون هو أنه ترك ظاهر قوله تعالى: فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ في حق الأب، وأول بما مر لئلا يلزم تفضيلها عليه مع تساويهما في القرب في الرتبة، وأيد التأويل بقول أكثر الصحابة، وأما في حق الجد فأجرى على ظاهره لعدم التساوي في القرب وقوة الاختلاف فيما بين الصحابة ولا استحالة في تفضيل الأنثى على الذكر مع التفاوت في الدرجة كما إذا ترك امرأة وأختا لأم وأب وأخا للأب، فإن للمرأة الربع، وللأخت النصف وللأخ لأب الباقي، فقد فضلت هاهنا الأنثى لزيادة قربها على الذكر، وأيضا للأم حقيقة الولاد كما للأب فيعصبها والجد له حكم الولاد لا حقيقته فلا يعصبها إذ لا تعصيب مع الاختلاف في السبب بل مع الاتفاق فيه فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ الجمهور على أن المراد بالإخوة عدد ممن له إخوة من غير اعتبار التثليث سواء كانوا من الإخوة أو الأخوات، وسواء كانوا من جهة الأبوين، أو من جهة أحدهما.

Babanın yerine dede bulunup meselenin geri kalanı aynı olduğunda da annenin hissesi hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs'ın mezhebi, es-Sıddîk'tan gelen iki rivayetten biri ve Kûfe ehlinin yalnız koca suretinde İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiği görüş; bütün malın üçte birinin anneye ait olduğu şeklindedir. Ebû Yûsuf'un görüşü -ki es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'tan gelen diğer rivayettir- tıpkı baba ile beraber olduğu gibi kalanın üçte birinin ona ait olduğu yönündedir. Bu rivayete göre dede baba gibi kılınmıştır; dolayısıyla baba anneyi asabe kıldığı gibi dede de onu asabe kılar. Feraiz âlimlerinin zikrettiğine göre birinci rivayetin gerekçesi şudur: Baba hakkında Allah Teâlâ'nın: { فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } buyruğunun zahiri terk edilmiş ve yakınlık derecesinde eşit olmalarına rağmen kadının erkeğe üstün kılınması gerekmesin diye yukarıda geçen şekilde tevil edilmiştir; bu tevil de sahabenin çoğunluğunun sözüyle desteklenmiştir. Dede hakkında ise yakınlıkta eşitlik bulunmadığı ve sahabe arasındaki ihtilafın güçlü olması sebebiyle ayet zahiri üzere yürütülmüştür. Derecede farklılık varken dişinin erkeğe üstün kılınmasında bir imkânsızlık yoktur; nitekim bir kimse geride bir zevce, bir öz kız kardeş ve bir baba bir erkek kardeş bıraktığında zevceye dörtte bir, kız kardeşe yarım ve baba bir erkek kardeşe de kalan verilir; burada kız kardeş erkeğe nispetle yakınlığının fazlalığından dolayı üstün kılınmıştır. Ayrıca anne için babada olduğu gibi hakiki doğum irtibatı vardır ve baba onu asabe kılar; dede için ise hakiki doğum değil doğum hükmü vardır, dolayısıyla onu asabe kılamaz; zira sebepte ihtilaf varken ta‘sîb olmaz, ta‘sîb ancak sebepte ittifak varken olur. { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ } Cumhur ulemaya göre 'ihve'den murat, erkek kardeşler olsun kız kardeşler olsun, ana-baba bir olsun veya sadece birinden olsun, üç şartı aranmaksızın kardeşi olan kimseden ibaret bir sayıdır.

وخالف ابن عباس في ذلك فإنه جعل الثلاثة من الإخوة والأخوات حاجبة للأم دون الاثنين فلها معهما الثلث عنده بناء على أن الإخوة صيغة الجمع فلا يتناول المثنى، وبهذا حاج عثمان بن عباس رضي الله تعالى عنهما، فقد أخرج ابن جرير والحاكم والبيهقي في سننه عن ابن عباس أنه دخل على عثمان فقال: إن الأخوين لا يردان الأم عن

İbn Abbâs bu konuda muhalefet etmiş; 'ihve' çoğul kalıbı olduğu ve tesniyeyi kapsamadığı esasına dayanarak anneyi hacbedenin iki değil, üç erkek veya kız kardeş olduğunu kabul etmiştir; dolayısıyla ona göre iki kardeş ile birlikte anneye üçte bir düşer. Osman radıyallâhu teâlâ anhümâ İbn Abbâs ile bu hususta münazara etmiştir. Nitekim İbn Cerîr, Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle tahric etmişlerdir: O, Osman'ın yanına girip: «İki kardeş anneyi,

الثلث وتلا الآية. والأخوان ليسا بلسان قومك إخوة فقال عثمان: لا أستطيع أن أرد ما كان قبلي ومضى في الأمصار وتوارث به الناس، وقال الجمهور: إن حكم الاثنين في باب الميراث حكم الجماعة، ألا يرى أن البنتين كالبنات، والأختين كالأخوات في استحقاق الثلثين فكذا في الحجب وأيضا معنى الجمع المطلق مشترك بين الاثنين وما فوقهما، وهذا المقام يناسب الدلالة على الجمع المطلق فدل بلفظ الإخوة عليه بل قال: جمع إن صيغة الجمع حقيقة في الاثنين كما فيما فوقهما في كلام العرب، فقد أخرج الحاكم والبيهقي في سننه عن زيد بن ثابت أنه كان يحجب الأم بالأخوين فقالوا له: يا أبا سعيد إن الله تعالى يقول: فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ وأنت تحجبها بأخوين فقال: إن العرب تسمي الأخوين إخوة، وهذا يعارض الخبر السابق عن ابن عباس فإنه صريح في أن صيغة الجمع لا تقال على اثنين في لغة العرب، وعثمان رضي الله تعالى عنه سلم ذلك إلا أنه احتج بأن إطلاق الإخوة على الأعم كان إجماعا.

üçte birden döndüremez» dedi ve ayeti okudu. «İki kardeş senin kavminin lisanında çoğul (ihve) değildir» deyince Osman: «Benden önce uygulanan, şehirlerde yürürlükte olan ve insanların birbirine mirasçı kılındığı bir hükmü geri çeviremem» dedi. Cumhur ulema şöyle demiştir: Miras bahsinde iki kişinin hükmü çoğunluğun hükmüdür. Görmez misin ki iki kız çocuğu üçte bire hak kazanmada çok sayıdaki kız çocukları gibi, iki kız kardeş de çok sayıdaki kız kardeşler gibidir; hacb konusunda da böyledir. Ayrıca mutlak cem‘ manası iki ve daha fazlası arasında müşterektir; bu makam da mutlak çoğula delalet etmeye uygundur, dolayısıyla 'ihve' lafzıyla ona delalet edilmiştir. Hatta bir topluluk, Arap kelamında cem‘ sığasının ikiden fazlasında olduğu gibi ikide de hakikat olduğunu söylemiştir. Nitekim Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, Zeyd b. Sâbit'in anneyi iki kardeşle hacbettiğini tahric etmişlerdir; kendisine: «Ey Ebû Saîd! Allah Teâlâ: { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ } buyurmaktadır, sen ise onu iki kardeşle hacbediyorsun» dediklerinde o: «Araplar iki kardeşe de ihve derler» demiştir. Bu durum, İbn Abbâs'tan geçen önceki haberle çelişmektedir; zira o haber, cem‘ sığasının Arap dilinde ikiye denilemeyeceğinde açıktır. Osman radıyallâhu teâlâ anh bunu kabul etmiş, ancak ihve lafzının daha genele ıtlak edilmesinin icmâ olduğunu delil getirmiştir.

ومن هنا اختلف الناس في مدلول صيغة الجمع حقيقة، وصرح بعض الأصوليين أنها في الاثنين في المواريث والوصايا ملحقة بالحقيقة، والنحاة على خلاف ذلك وخالف ابن عباس أيضا في توريث الأم السدس مع الإناث الخلص لأن الإخوة جمع أخ فلا يشمل الأخت إلا بطريق التغليب، والخلص لا ذكور معهم فيغلبون، وهو كلام متين إلا أن العمل على اختلافه اعتبارا لوصف الإخوة في الآية للإجماع على ذلك قبل ظهور خلاف ابن عباس وخرق الإجماع إنما يحرم على من لم يكن موجودا عنده، وذهب الزيدية والإمامية إلى أن الإخوة لأم لا يحجبونها بخلاف غيرهم فإن الحجب هاهنا بمعنى معقول كما يشير إليه كلام قتادة، وهو أنه إن كان هناك إخوة لأب وأم أو لأب فقد كثر عيال الأب فيحتاج إلى زيادة مال للإنفاق، وهذا المعنى لا يوجد فيما إذا كان الإخوة لأم إذ ليس نفقتهم على الأب، والجمهور ذهبوا إلى عدم الفرق لأن الاسم حقيقة في الأصناف الثلاثة، وهذا حكم غير معقول المعنى ثبت بالنص، ألا يرى أنهم يحجبون الأم بعد موت الأب ولا نفقة عليه بعد موته ويحجبونها كبارا أيضا وليست عليه نفقتهم، ثم الشائع المعلوم من خارج أو من الآية في رأي أن الإخوة يحجبون الأم حجب نقصان، وإن كانوا محجوبين بالأب حجب حرمان، ويعود السدس الذي حجبوها عنه للأب- وهو مذهب جمهور الصحابة أيضا- ويروى عن ابن عباس أنه للإخوة لأنهم إنما حجبوها عنه ليأخذوه فإن غير الوارث لا يحجب كما إذا كانت الإخوة كفارا أو أرقاء، وقد يستدل عليه بما

Bundan dolayı insanlar cem‘ sığasının hakiki medlûlü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı usul âlimleri miras ve vasiyetlerde ikide hakikate mülhak olduğunu açıkça belirtmişlerdir; nahivciler ise bunun hilafınadır. İbn Abbâs, sırf kadın kardeşler olduğunda annenin altıda bir miras alması hususunda da muhalefet etmiştir; zira 'ihve' kelimesi 'ah' lafzının çoğuludur ve kız kardeşi ancak tağlib yoluyla kapsar, sırf kadın kardeşlerin yanında ise erkek bulunmadığından tağlib yapılamaz. Bu kuvvetli bir sözdür; ancak İbn Abbâs'ın hilafı ortaya çıkmadan önce bu husustaki icmâ sebebiyle ayetteki ihve vasfı dikkate alınarak uygulama bunun aksine olmuştur ve icmâyı bozmak ancak onun vaktinde bulunmayan kimseye haramdır. Zeydiyye ve İmâmiyye ise anne bir kardeşlerin anneyi hacbetmeyeceği görüşüne varmışlardır; diğer kardeşler ise böyle değildir. Çünkü Katâde'nin sözünün de işaret ettiği üzere buradaki hacb makul bir anlama dayanmaktadır; o da şudur: Eğer ana-baba bir veya baba bir kardeşler varsa babanın bakmakla yükümlü olduğu nüfus çoğalmıştır ve harcama için daha fazla mala ihtiyacı vardır. Bu anlam ise anne bir kardeşlerde bulunmaz; çünkü onların nafakası babanın üzerinde değildir. Cumhur ulema ise fark olmadığı görüşüne gitmiştir; zira bu isim her üç sınıf hakkında da hakikattir ve bu, nass ile sabit olmuş gayrimakulü'l-ma‘nâ bir hükümdür. Görmez misin ki babanın ölümünden sonra da anneyi hacbetmektedirler, oysa ölümünden sonra onun nafakası babanın üzerinde değildir; yine büyük olduklarında da anneyi hacbetmektedirler, oysa onların nafakası babanın üzerinde değildir. Sonra haricen yahut bir görüşe göre ayetten bilinen yaygın hüküm şudur: Kardeşler baba sebebiyle tamamen mirastan mahrum bırakılsalar (hacb-i hırmân) dahi, anneyi noksanlaştırma yoluyla hacbederler (hacb-i nüksân) ve anneyi mahrum bıraktıkları altıda bir babaya döner ki bu sahabe cumhurunun da mezhebidir. İbn Abbâs'tan ise o altıda birin kardeşlere ait olduğu rivayet edilmiştir; çünkü onlar o payı kendileri almak için anneyi ondan menetmişlerdir; nitekim kardeşler kâfir veya köle olduklarında olduğu gibi vâris olmayan kimse hacb yapamaz. Buna şununla da istidlal edilebilir: