Binûn

Nisâ Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

رواه طاوس مرسلا أنه ﵊ أعطى الإخوة السدس مع الأبوين.

Tâvûs'un mürsel olarak rivayet ettiği üzere, o aleyhisselâm anne-baba ile birlikte kardeşlere altıda bir vermiştir.

وللجمهور- كما قال الشريف- إن صدر الكلام يدل على أن لأمه الثلث والباقي للأب فكذا الحال في آخره كأنه قيل: فإن كان له إخوة وورثه أبواه فلأمه السدس ولأبيه الباقي، ثم إن شرط الحاجب أن يكون وارثا في حق من يحجبه، والأخ المسلم وارث في حق الأم بخلاف الرقيق والكافر، فالإخوة يحجبونها وهم يحجبون بالأب، ألا يرى أنهم لا يرثون مع الأب شيئا عند عدم الأم لأنهم كلالة فلا ميراث لهم مع الوالد، وليس حال الإخوة مع الأم بأقوى من حالهم مع عدمها،

Cumhur ulemaya göre ise —Şerîf'in dediği gibi— sözün baş tarafı annenin üçte bir, kalanın ise babaya ait olduğunu göstermektedir; sonundaki durum da böyledir. Sanki şöyle denilmiştir: Eğer onun kardeşleri varsa ve ona anne-babası mirasçı olmuşsa, annesine altıda bir, babasına da kalan verilir. Ayrıca hacbedenin (mirastan düşürenin/azaltanın) şartı, hacbettiği kimseye nispetle vâris olmasıdır; Müslüman kardeş ise köle ve kâfirin aksine anneye nispetle vâristir. Dolayısıyla kardeşler anneyi hacbederler, kendileri ise baba sebebiyle hacbedilirler. Görmez misin ki anne bulunmadığında kardeşler babayla birlikte hiçbir şey miras alamazlar; çünkü onlar kelâledir, anne-baba varken onlara miras yoktur. Kardeşlerin anne ile birlikteki durumu, o olmaksızın olan durumlarından daha güçlü değildir.

وقد روي عن طاوس أنه قال: لقيت ابن رجل من الإخوة الذين أعطاهم رسول الله ﷺ السدس مع الأبوين وسألته عن ذلك فقال: كان ذلك وصية

Nitekim Tâvûs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in anne-baba ile birlikte altıda bir verdiği kardeşlerden bir adamın oğluna rastladım ve ona bunu sordum; o da 'Bu bir vasiyetti' dedi.

وحينئذ صار الحديث دليلا للجمهور إذ لا وصية لوارث، والظاهر أنه لا صحة لهذه الرواية عن ابن عباس لأنه يوافق الصديق رضي الله تعالى عنه في حجب الجد للإخوة فكيف يقول بإرثهم مع الأب كذا في شرح الإمام السرخسي، وفي الدر المنثور أن ابن جرير، وعبد الرزاق والبيهقي عنه، وقرأ حمزة والكسائي «فلإمه» بكسر الهمزة اتباعا لكسرة اللام، وقيل: إنه اتباع لكسرة الميم، وضعف بأن فيه اتباع حركة أصلية لحركة عارضة وهي الإعرابية، وقيل: إنه لغة في الأم، وأنكرها الشهاب، وفي القاموس الأم- وقد تكسر- الوالدة، ويقال: أمة وأمهة وتجمع على أمات وأمهات، وهذه لمن يعقل، وأمات لما لا يعقل، وحكي ذلك في الصحاح عن

Bu takdirde hadis cumhur için delil olmuştur; zira vârise vasiyet yoktur. Zahir olan odur ki İbn Abbâs'tan gelen bu rivayet sahih değildir; çünkü o, dedenin kardeşleri hacbetmesi hususunda es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh ile aynı görüştedir, babayla birlikte kardeşlerin miras alacağını nasıl söyler? İmam Serahsî'nin Şerh'inde böyle geçmektedir. ed-Dürrü'l-Mensûr'da ise İbn Cerîr, Abdürrezzâk ve Beyhakî'nin ondan rivayet ettiği belirtilmiştir. Hamza ve Kisâî, lâmın kesresine uyarak hemzenin kesresiyle { فَلإُمِّهِ } şeklinde okumuşlardır. Bunun mîmin kesresine uyma olduğu da söylenmiştir; ancak irap harekesi olan arızî bir harekeye aslî bir harekenin tabi kılınmasını içerdiği gerekçesiyle zayıf görülmüştür. Bunun "ümm" kelimesinde bir lügat olduğu da söylenmiş, fakat Şihâb bunu inkâr etmiştir. el-Kāmûs'ta 'el-ümm' —bazen kesreli de okunur— anne demektir; 'eme' ve 'ümehe' de denir; 'ümmat' ve 'ümmehât' olarak çoğul yapılır; bu [ikincisi] akıl sahipleri için, 'ümmat' ise akıl sahibi olmayanlar içindir denilmiştir. Bu husus es-Sıhâh'ta

بعضهم مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ متعلق- بيوصيكم- والكلام على حذف مضاف بناء على أن المراد من الوصية المال الموصى به، والمعنى أن هذه الأنصباء للورثة من بعد إخراج وصية.

bazılarından nakledilmiştir. { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ } “bir vasiyetten sonra” ifadesi { يُوصِيكُمُ } kelimesine mütealliktir. Söz, vasiyetten kastın vasiyet edilen mal olduğu esasına dayalı olarak bir muzâfın hazfedilmesi üzeredir; mana ise şudur: Bu hisseler, vasiyet çıkarıldıktan sonra vârisler içindir.

وجوز أن يكون حالا من السدس، والتقدير مستحقا من بعد ذلك والعامل فيه الجار والمجرور الواقع خبرا لاعتماده، ويقدر لما قبله مثله كالتنازع، وقيل: إنه متعلق بكون عام محذوف أي استقر ذلك لهؤلاء مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها الميت.

[Bu ifadenin] 'südüs' (altıda bir) kelimesinden hâl olması da caiz görülmüştür; takdiri 'bundan sonra hak edilmiş olarak' şeklindedir ve onda amel eden, itimada dayandığı için haber konumunda olan câr-mecrûrdur; tenâzu' kabilinden kendisinden öncesi için de benzeri takdir edilir. Bunun mahzuf bir genel kevn'e müteallik olduğu, yani 'ölünün { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها } “vasiyet edeceği bir vasiyetten sonra” bunlar onlar için sabit oldu' manasında olduğu da söylenmiştir.

وقرأ ابن عامر وابن كثير وأبو بكر عن عاصم يُوصِي مبنيا للمفعول مخففا، وقرئ «يوصّي» مبنيا للفاعل مشددا، والجملة صفة وَصِيَّةٍ وفائدة الوصف الترغيب في الوصية والندب إليها، وقيل: التعميم لأن الوصية لا تكون إلا موصى بها أَوْ دَيْنٍ عطف على وصية إلا أنه غير مقيد بما قيدت به من الوصف السابق فلا يتوقف إخراج الدين على الإيصاء به بل هو مطلق يتناول ما ثبت بالبينة والإقرار في الصحة، وإيثار أَوْ على الواو للإيذان بتساويهما في الوجوب وتقدمهما على القسمة مجموعين أو مفردين، وتقديم الوصية على الدين ذكرا مع أن الدين مقدم عليها حكما كما قضى به رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فيما رواه علي كرم الله تعالى وجهه، وأخرجه عنه جماعة- لإظهار كمال العناية بتنفيذها لكونها مظنة للتفريط في أدائها حيث إنها تؤخذ كالميراث بلا عوض فكانت تشق عليهم ولأن الجميع مندوب إليها حيث لا عارض بخلاف الدين في المشهور مع ندرته أو ندرة تأخيره إلى الموت، وقال ابن المنير: إن الآية لم يخالف فيها الترتيب الواقع شرعا لأن أول ما يبدأ به إخراج الدين ثم الوصية، ثم اقتسام ذوي الميراث، فانظر كيف جاء إخراج الميراث آخرا تلو إخراج الوصية والوصية تلو الدين فوافق قولنا قسمة المواريث بعد الوصية، والدين صورة الواقع شرعا، ولو سقط ذكر بَعْدِ وكان الكلام أخرجوا الميراث والوصية والدين لأمكن ورود السؤال المذكور وهو من الحسن بمكان آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً الخطاب للورثة، وآباؤُكُمْ مبتدأ، ووَ أَبْناؤُكُمْ معطوف عليه، ولا تَدْرُونَ مع ما في حيزه خبر له، وأي- إما استفهامية مبتدأ، وأَقْرَبُ خبره، والفعل معلق عنها فهي سادة مسدّ المفعولين، وإما موصولة، وأَقْرَبُ خبر مبتدأ محذوف، والجملة صلة الموصول وهو مفعول أول مبني على الضم لإضافته، وحذف صدر صلته، والمفعول الثاني محذوف، ونَفْعاً نصب على التمييز، وهو منقول من الفاعلية، والجملة اعتراضية مؤكدة لوجوب تنفيذ الوصية.

İbn Âmir, İbn Kesîr ve Âsım'dan Ebû Bekir { يُوصِي } kelimesini meçhul sığada ve şeddesiz olarak [yûsâ] okumuşlardır; şeddeli ve fâil sığasında [yuvassî] olarak da okunmuştur. Cümle, { وَصِيَّةٍ } kelimesinin sıfatıdır; vasfın faydası ise vasiyete teşvik etmek ve onu mendup kılmaktır. [Vasfın faydasının] ta‘mim (genelleme) olduğu da söylenmiştir; çünkü vasiyet ancak kendisiyle vasiyet edilen şey olur. { أَوْ دَيْنٍ } “veya bir borçtan [sonra]” ifadesi { وَصِيَّةٍ } kelimesine matuftur; ancak önceki vasıfla kayıtlandığı şekilde kayıtlanmamıştır. Dolayısıyla borcun ödenmesi onun vasiyet edilmesine bağlı değildir; bilakis sıhhat halindeki beyyine ve ikrarla sabit olan şeyleri de kapsayacak şekilde mutlaktır. Vâv yerine { أَوْ } harfinin tercih edilmesi, vacip oluşta ve ister birlikte ister ayrı ayrı olsun taksimden önce gelmekte eşit olduklarını bildirmek içindir. Vasiyetin zikredilişte borçtan öne alınması —oysa Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edilen ve bir cemaatin tahric ettiği hadiste Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in hükmettiği üzere borç hükmen vasiyetten öncedir— onun ifasına gösterilen tam itinayı ortaya koymak içindir; zira vasiyet miras gibi ivazsız alındığı için ifasında kusur edilme zannı taşır ve bu sebeple onlara zor gelirdi; bir de meşhur görüşte borcun aksine, nadir olması veya ölüme tehirinin azlığıyla birlikte bir engel olmadığında herkes için vasiyet menduptur. İbnü'l-Münîr şöyle demiştir: Ayette şer‘an vâkî olan tertibe muhalefet edilmemiştir; zira ilk başlanacak olan borcun çıkarılması, sonra vasiyet, sonra da miras sahiplerinin taksimidir. Bakınız, mirasın çıkarılması vasiyetin hemen ardından sonraya gelmiş, vasiyet de borcun hemen ardından gelmiştir; böylece bizim 'Mirasın taksimi vasiyet ve borçtan sonradır' sözümüz şer‘an vâkî olan surete uygun düşmüştür. Şayet { بَعْدِ } lafzının zikri düşseydi ve söz 'Miras, vasiyet ve borcu çıkarın' şeklinde olsaydı, zikredilen sorunun gelmesi mümkün olurdu; bu ise son derece güzel bir izahtır. { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “Babalarınız ve oğullarınız... Hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilemezsiniz”. Hitap vârisleredir. { آباؤُكُمْ } mübteda, { وَأَبْناؤُكُمْ } ona matuf, { لا تَدْرُونَ } ve kapsamındakiler ise onun haberidir. { أَيُّ } ya istifhamiyye olup mübtedadır, { أَقْرَبُ } onun haberidir ve fiil ondan dolayı ta‘lik edilmiştir; böylece iki mef‘ûlün yerine geçmiştir. Ya da mevsûledir, { أَقْرَبُ } mahzuf mübtedanın haberidir; cümle sıla cümlesidir, izafetinden ve sılasının başı hazfedildiğinden dolayı damme üzere mebni birinci mef‘ûldür, ikinci mef‘ûl ise mahzuftur. { نَفْعاً } temyiz olarak mensuptur ve fâillikten nakledilmiştir. Cümle, vasiyetin yerine getirilmesinin vücubunu pekiştiren bir i‘tiraziyye (ara) cümlesidir.

والآباء والأبناء عبارة عن الورثة الأصول والفروع، فيشمل البنات والأمهات والأجداد والجدات، أي أصولكم وفروعكم الذين يموتون قبلكم لا تعلمون من أنفع لكم منهم أمن أوصى ببعض ماله فعرضكم لثواب الآخرة بإمضاء وصيته، أم من لم يوص فوفر عليكم عرض الدنيا، وليس المراد- كما قال شيخ الإسلام- بنفي الدراية عنهم بيان اشتباه الأمر عليهم، وكون أنفعية كل من الأول والثاني في حيز الاحتمال عندهم من غير رجحان لأحدهما على الآخر فإن ذلك بمعزل من إفادة التأكيد المذكور، والترغيب في تنفيذ الوصية بل تحقيق أنفعية الأول في ضمن التعريض بأن لهم اعتقادا بأنفعية الثاني مبنيا على عدم الدراية، وقد أشير إلى ذلك حيث عبر عن الأنفعية بأقربية النفع تذكيرا لمناط زعمهم وتعيينا لمنشأ خطئهم ومبالغة في الترغيب المذكور بتصوير الصواب الآجل بصورة العاجل لما أن الطباع مجبولة على حب الخير الحاضر كأنه قيل: لا تدرون أيهم أنفع لكم فتحكمون نظرا إلى ظاهر الحال وقرب المنال بأنفعية الثاني مع أن الأمر بخلافه فإن ما يترتب على الأول الثواب الدائم في الآخرة، وما يترتب على الثاني العرض الفاني في الحياة الدنيا، والأول لبقائه هو الأقرب الأدنى، والثاني لفنائه هو الأبعد الأقصى، واختار كثير من المحققين

Babalar ve oğullar, asıl ve fürû olan vârislerden ibarettir; dolayısıyla kızları, anneleri, dedeleri ve nineleri de kapsar. Yani sizden önce vefat eden asıllarınız ve fürûunuzdan hangisinin size daha faydalı olduğunu bilmezsiniz: Malının bir kısmını vasiyet edip vasiyetini yerine getirmekle sizi ahiret sevabına muhatap kılan kimse mi, yoksa vasiyet etmeyip dünya metaını size bırakan kimse mi? Şeyhülislâm'ın dediği gibi, onlardan bilginin nefyedilmesinden maksat, meselenin onlara kapalı olduğunu, birinci ve ikinciden her birinin daha faydalı oluşunun birini diğerine tercih etmeksizin onlar katında ihtimal dahilinde bulunduğunu beyan etmek değildir; zira bu, söz konusu tekit ve vasiyeti infaz etmeye teşvik faydasından uzaktır. Bilakis maksat, onların bilgi eksikliğine dayalı olarak ikincisinin daha faydalı olduğuna dair bir inançları olduğuna tarizde bulunmak suretiyle birincisinin daha faydalı olduğunu tahkik etmektir. Daha faydalı olmanın 'faydanın daha yakınlığı' şeklinde ifade edilmesiyle buna işaret edilmiştir; bu, onların zannının dayanağını hatırlatmak, hatalarının kaynağını tayin etmek ve fıtratların hazır hayrı sevmeye meyilli olması sebebiyle gelecekteki doğruyu peşin suretinde tasvir ederek söz konusu teşvikte mübalağa yapmak içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Hangisinin size daha faydalı olduğunu bilmezsiniz de halin zahirine ve elde edilmesinin yakınlığına bakarak ikincisinin daha faydalı olduğuna hükmedersiniz; oysa mesele bunun aksinedir. Zira birincisine terettüp eden şey ahiretteki ebedî sevaptır, ikincisine terettüp eden şey ise dünya hayatındaki fani metadır. Birincisi bekası sebebiyle en yakın ve en bitişik olan, ikincisi ise fenası sebebiyle en uzak olandır. Muhakkiklerin birçoğu ise

كون الجملة اعتراضا مؤكدا لأمر القسمة، وجعل الخطاب للمورثين، وتوجيه ذلك أنه تعالى بين أنصباء الأولاد والأبوين فيما قبل وكانت الأنصباء مختلفة، والعقول لا تهتدي إلى كمية ذلك. فربما يخطر للإنسان أن القسمة لو وقعت على غير هذا الوجه كانت أنفع وأصلح كما تعارفه أهل الجاهلية حيث كانوا يورثون الرجال الأقوياء، ولا يورثون الصبيان والنسوان الضعفاء فأنكر الله تعالى عليهم ما عسى أن يخطر ببالهم من هذا القبيل، وأشار إلى قصور أذهانهم فكأنه قال: إن عقولكم لا تحيط بمصالحكم فلا تعلمون من أنفع لكم ممن يرثكم من أصولكم وفروعكم في عاجلكم وآجلكم فاتركوا تقدير المواريث بالمقادير التي تستحسنونها بعقولكم ولا تعمدوا إلى تفضيل بعض وحرمانه، وكونوا مطيعين لأمر الله تعالى في هذه التقديرات التي قدرها سبحانه فإنه العالم بمغيبات الأمور وعواقبها، ووجه الحكمة فيما قدره ودبره وهو العليم الحكيم، والنفع على هذا أعم من الدنيوي والأخروي وانتفاع بعضهم ببعض في الدنيا يكون بالإنفاق عليه والتربية له والذب عنه مثلا، وانتفاعهم في الآخرة يكون بالشفاعة،

bu cümlenin taksim emrini tekit eden bir i‘tiraziyye (ara cümle) olmasını ve hitabın miras bırakanlara yönelik olmasını tercih etmiştir. Bunun izahı şudur: Allah Teâlâ bundan önce çocukların ve anne-babanın paylarını beyan etmiştir; bu paylar farklı farklıdır ve akıllar bunların miktarına kendi kendine erişemez. İnsanın aklına taksimatın bu şekilden başka türlü olmasının daha faydalı ve daha uygun olacağı gelebilirdi; nitekim Câhiliye ehli güçlü erkeklere miras verir, zayıf olan çocuklara ve kadınlara miras vermezlerdi. Allah Teâlâ onların akıllarına bu türden gelebilecek şeyleri inkâr etmiş ve zihinlerinin yetersizliğine işaret etmiştir. Sanki şöyle buyurmuştur: Şüphesiz akıllarınız menfaatlerinizi kuşatamaz; dolayısıyla dünya ve ahiretinizde asıllarınızdan ve fürûunuzdan size mirasçı olanlardan hangisinin daha faydalı olduğunu bilmezsiniz. O halde mirasların miktarını akıllarınızla güzel gördüğünüz ölçülerle takdir etmeyi bırakın, bazısını üstün kılıp bazısını mahrum etmeye kalkışmayın; Allah Teâlâ'nın takdir ettiği bu paylar hususunda O'nun emrine itaatkâr olun. Çünkü gayb olan hususları ve onların akıbetlerini, takdir ve tedbir ettiği şeylerdeki hikmet cihetini bilen O'dur; O Alîm'dir, Hakîm'dir. Buna göre fayda, dünyevî ve uhrevî olanı kapsayacak şekilde daha geneldir. Birbirlerinin dünyadaki faydalanması; örneğin ona infak etmek, onu terbiye edip yetiştirmek ve onu savunup korumakla olur; ahiretteki faydalanmaları ise şefaat ile olur.

فقد أخرج الطبراني، وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: إذا دخل الرجل الجنة سأل عن أبويه وزوجته وولده فيقال: إنهم لم يبلغوا درجتك فيقول: يا رب قد عملت لي ولهم فيؤمر بإلحاقهم به،

Nitekim Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kişi cennete girdiğinde anne-babasını, eşini ve çocuğunu sorar. Kendisine, 'Onlar senin derecene ulaşamadılar' denilir. Bunun üzerine o, 'Ey Rabbim! Ben hem kendim hem onlar için amel ettim' der ve onların da kendisine katılmaları emredilir.”

وإلى هذا ذهب الحسن رحمه الله تعالى، وخص مجاهد النفع بالدنيوي وخصه بعضهم بالأخروي.

Hasan [-ı Basrî] rahimehullâhu teâlâ bu görüşe gitmiştir; Mücâhid faydayı dünyevî olana hasretmiş, bazıları ise onu ahiret faydasına hasretmiştir.

وذكر أن المعنى لا تدرون أي الآباء من الوالدين والوالدات وأي الأبناء من البنين والبنات أقرب لكم نفعا لترفعوا إليهم في الدرجة في الآخرة، وإذا لم تدروا فادفعوا ما فرض الله تعالى وقسم ولا تقولوا: لماذا أخر الأب عن الابن ولأي شيء حاز الجميع دون الأم والبنت، واعترض بأن ذلك غير معلل بالنفع حتى يتم ما ذكر وأنه يدل على أن من قدم في الورثة، أو ضوعف نصيبه أنفع ولا كذلك، والجواب بأنه أريد أن المنافع لما كانت محجوبة عن درايتكم فاعتقدوا فيه نفعا لاتصل إليه عقولكم بعيد لعدم فهمه من السياق، ويرد نحو هذا على ما اختار الكثير، وربما يقال:

Zikredildiğine göre mana şudur: Ahirette derece bakımından kendilerine yükseltilmeniz için babalardan anne ve babanın, evlatlardan da erkek ve kız çocukların hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilemezsiniz. Bilemediğinize göre Allah Teâlâ'nın farz kıldığı ve paylaştırdığı şeyleri verin ve 'Niçin baba oğuldan sonraya bırakıldı ve niçin anne ile kız [kardeş] dururken her şeyi o aldı?' demeyin. Buna, zikredilen şeyin tamam olması için hükmün fayda ile illetlendirilmediği, ayrıca bunun vârisler arasında öne geçirilenin veya hissesi katlanan kimsenin daha faydalı olduğuna delalet edeceği, oysa durumun böyle olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. 'Menfaatler sizin bilginizden perdelendiğine göre onda aklınızın erişemeyeceği bir menfaat olduğuna inanın' şeklindeki cevabın ise siyakından bu anlaşılmadığı için uzak olduğu söylenmiştir. Çoğunluğun tercih ettiği görüşe de buna benzer bir itiraz gelir. Şöyle de denilebilir:

المعنى أنكم لا تدرون أي الأصول والفروع أقرب لكم نفعا فضلا عن النفع فكيف تحكمون بالقسمة حسب المنفعة وهي محجوبة عن درايتكم بالمرة، والكلام مسوق لردّ ما كان في الجاهلية فإن أهل الجاهلية كانوا- كما قال السدي- لا يورثون الجواري ولا الضعفاء من الغلمان ولا يرث الرجل من ولده إلا من أطاق القتال، وعن ابن عباس أنهم كانوا يعطون الميراث الأكبر فالأكبر، وهذا مشعر بأن مدار الإرث عندهم الأنفعية مع العلاقة النسبية فرد الله تعالى عليهم بأن الأنفعية لا تدرونها فكيف تعتبرونها والغرض من ذلك الإلزام لا بيان أن الأنفعية معتبرة في نفس الأمر إلا أنهم لا يدرونها، ولعله على هذا لا يرد ما تقدم من الاعتراض فتدبر، وقيل: إن المراد من الآية إنكم لا تدرون أي الوارثين والمورثين أسرع موتا فيرثه صاحبه فلا تتمنوا موت الموروث ولا تستعجلوه، ونسب إلى أبي مسلم، ولا يخفى مزيد بعده فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ مصدر مؤكد لنفسه على حدّ هذا ابني حقا لأنه واقع بعد جملة لا محتمل لها غيره فيكون فعله الناصب له محذوفا وجوبا أي فرض ذلك فريضة من الله: وقيل: إنه ليس بمصدر بل هو اسم مفعول وقع حالا، والتقدير لهؤلاء الورثة هذه السهام حال كونها مفروضة من الله تعالى، وقيل: بل هو مصدر إلا أنه مؤكد لفعله وهو يوصيكم السابق على غير لفظه إذ المعنى يفرض عليكم وأورد عليه عصام الملة أن المصدر إذا أضيف لفاعله أو مفعوله أو تعلقا به يجب حذف فعله كما صرح به الرضي إلا أن يفرق بين صريح المصدر وما تضمنه لكن لا بدّ لهذا من دليل ولم نطلع عليه إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً أي بالمصالح والرتب حَكِيماً في كل ما قضى وقدر فتدخل فيه أحكام المواريث دخولا أوليا، وموقع هذه الجملة هنا موقع قوله تعالى للملائكة: إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ [البقرة:

Mana şudur: Bırakın menfaati, asıl ve fürûdan hangisinin size fayda cihetinden daha yakın olduğunu dahi bilmezsiniz; bilgi ve idrakinizden tamamen perdelenmişken menfaate göre taksimata nasıl hükmedersiniz? Bu söz Câhiliye dönemindeki uygulamayı reddetmek üzere sevk edilmiştir; zira Câhiliye ehli —Süddî'nin dediği gibi— kız çocuklarına ve erkek çocuklardan zayıf olanlara miras vermez, adamın çocuğundan ancak savaşa gücü yeten kimseye miras verirlerdi. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre de mirası büyükten büyüğe verirlerdi. Bu durum, onlarda mirasın dayanağının nesep ilişkisiyle birlikte daha faydalı olmak olduğunu hissettirmektedir. Allah Teâlâ da onlara daha faydalı olanı bilmediklerini, bilmedikleri halde onu nasıl muteber saydıklarını beyan ederek reddetmiştir. Buradaki gaye ilzamdır (susturmaktır); yoksa işin hakikatinde daha faydalı olmanın muteber olduğunu ancak onların bunu bilmediğini beyan etmek değildir. Belki de bu izaha göre az önce geçen itiraz vârit olmaz; iyi düşün. Ayetten maksadın, mirasçılar ve miras bırakanlardan hangisinin daha çabuk öleceğini ve böylece arkadaşının ona mirasçı olacağını bilmediğiniz, dolayısıyla miras bırakanın ölümünü temenni etmeyip aceleye getirmemeniz gerektiği de söylenmiş ve Ebû Müslim'e nispet edilmiştir; bunun son derece uzak olduğu ise gizli değildir. { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak” ifadesi, kendisinden başka ihtimali olmayan bir cümlenin ardından geldiği için { هَذَا ابْنِي حَقّاً } kabilinden kendi manasını tekit eden bir mastardır; dolayısıyla onu nasbeden fiilin vücuben hazfedilmesi gerekir; yani 'Allah bunu bir farz olarak farz kıldı' demektir. Bunun mastar olmayıp hâl konumunda bir ism-i mef‘ûl olduğu da söylenmiştir; takdiri 'Bu vârisler için bu paylar Allah Teâlâ tarafından farz kılınmış halde' şeklindedir. Bunun mastar olduğu, fakat kendi lafzından başkasıyla önceki fiili olan { يُوصِيكُمُ } kelimesini tekit ettiği de söylenmiştir; zira mana 'size farz kılar' demektir. Isâmü'l-Mille buna şöyle itiraz etmiştir: Mastar fâiline, mef‘ûlüne izafe edildiğinde veya ona taalluk ettiğinde Razî'nin açıkça belirttiği üzere fiilinin hazfi vacip olur; meğerki sarîh mastar ile onun tazammun ettiği mana arasında bir ayrım yapılsın, fakat bunun için de bir delil lazımdır ve biz buna muttali olmadık. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”, yani maslahatları ve mertebeleri hakkıyla bilendir; { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir”, hükmettiği ve takdir ettiği her şeyde [hikmet sahibidir]; dolayısıyla miras hükümleri buna öncelikle dahil olur. Bu cümlenin buradaki konumu, Allah Teâlâ'nın meleklere: { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” [el-Bakara: 30]

٣٠] والخبر عن الله تعالى بمثل هذه الألفاظ- كما قال الخليل- كالخبر بالحال والاستقبال لأنه تعالى منزه عن

buyurması gibidir. Halîl'in dediği gibi, bu tür lafızlarla Allah Teâlâ'dan haber vermek, şimdiki ve gelecek zamandan haber vermek gibidir; çünkü O Teâlâ

الدخول تحت الزمان، وقال سيبويه: القوم لما شاهدوا علما وحكمة وفضلا وإحسانا تعجبوا فقيل لهم: إن الله تعالى كان كذلك أي لم يزل موصوفا بهذه الصفات فلا حاجة إلى القول بزيادة كان كما ذهب إليه البعض.

zamanın altına girmekten münezzehtir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Topluluk bir ilim, hikmet, lütuf ve ihsan gördüklerinde hayrete düştüler; onlara 'Şüphesiz Allah Teâlâ böyle idi', yani ezelden beri bu sıfatlarla mevsûftur denildi. Dolayısıyla bazılarının gittiği gibi kâne'nin zâit olduğunu söylemeye gerek yoktur.

وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إن دخلتم بهن أولا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ ذكرا كان أو أنثى واحدا كان أو متعددا منكم كان أو من غيركم، ولذا قال سبحانه: لَهُنَّ ولم يقل لكم، ولا فرق بين أن يكون الولد من بطن

{ وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ } “Eşlerinizin bıraktıklarının yarısı sizindir”, zifafa girmiş olun veya olmayın; { إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ } “eğer onların bir çocuğu yoksa”, erkek olsun kız olsun, bir olsun birden çok olsun, sizden olsun veya başkasından olsun. Bundan dolayı O Sübhânehu 'sizin' demeyip { لَهُنَّ } “onların” buyurmuştur. Çocuğun kadının kendi karnından olması ile

الزوجة، وأن يكون من صلب بنيها أو بني بنيها إلى حيث شاء الله تعالى فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ على ما ذكر من التفصيل، وروي عن ابن عباس أن ولد الولد لا يحجب والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن ذكر تقدير عدم الولد وبيان حكمه مستتبع لتقدير وجوده وبيان حكمه فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ من المال والباقي في الصورتين لبقية الورثة من أصحاب الفروض والعصبات أو ذوي الأرحام، أو لبيت المال إن لم يكن وارث آخر مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ متعلق بكلتا الصورتين لا بما يليه وحده، والكلام على فائدة الوصف وكذا على تقديم الوصية ذكرا قد مر آنفا فلا فائدة في ذكره وَلَهُنَّ أي الأزواج تعددن أو لا الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ عى التفصيل المتقدم.

o kadının oğullarının veya oğullarının oğullarının sulbünden —Allah Teâlâ'nın dilediği yere kadar— olması arasında bir fark yoktur. { فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ } “Eğer onların bir çocuğu varsa”, zikredilen tafsilat üzere. İbn Abbâs'tan oğulun çocuğunun hacbetmeyeceği rivayet edilmiştir. Fâ harfi, sonrasını öncesine tertip etmek içindir; zira çocuğun bulunmayışı takdirinin zikri ve hükmünün beyanı, bulunması takdirini ve hükmünün beyanını gerektirir. { فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ } “bıraktıklarının dörtte biri sizindir”, yani maldan [dörtte biri]; iki surette de geri kalan ise ashab-ı ferâiz ve asabelerden veya zevi'l-erhâmdan olan diğer vârislere, başka vâris yoksa beytülmâle aittir. { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ } “yaptıkları vasiyetten veya borçtan sonra”, sadece peşinden gelene değil, her iki surete de mütealliktir. Vasfın faydası ve vasiyetin zikredilişte öne alınması hususundaki açıklama az önce geçmişti, bu yüzden tekrar zikretmenin faydası yoktur. { وَلَهُنَّ } “Onların [kadınların] hakkıdır”, yani eşler birden fazla olsun veya olmasın; { الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ } “eğer sizin bir çocuğunuz yoksa, bıraktığınızın dörtte biri”, geçen tafsilat üzere.

فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ فرض للرجل بحق الزواج ضعف ما فرض للمرأة كما في النسب لمزية عليها ولذا اختص بتشريف الخطاب، وتقديم ذكر حكم ميراثه وهكذا قياس كل رجل وامرأة اشتركا في الجهة والقرب، ولا يستثنى من ذلك إلا أولاد الأم والمعتق والمعتقة لاستواء الذكر والأنثى منهم وَإِنْ كانَ رَجُلٌ المراد بالرجل الميت وهو اسم كان يُورَثُ على البناء للمفعول من ورث الثلاثي خبر كان، والمراد يورث منه فإن ورث تتعدى بمن وكثيرا ما تحذف كَلالَةً هي في الأصل مصدر بمعنى الكلال وهو الاعياء قال الأعشى:

{ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ } “Fakat eğer sizin bir çocuğunuz varsa, yapacağınız vasiyetten veya borçtan sonra bıraktığınızın sekizde biri onlarındır”. Evlilik hakkı sebebiyle erkeğe, kadına üstünlüğünden ötürü nesepte olduğu gibi kadına farz kılınanın iki katı farz kılınmıştır; bu sebeple hitap şerefiyle ve miras hükmünün zikrinin öne alınmasıyla erkeğe tahsis edilmiştir. Cihet ve yakınlıkta müşterek olan her erkek ve kadının kıyası böyledir; erkek ve dişileri eşit olduğu için anne bir kardeşler ile azat eden erkek ve kadın bundan müstesnadır. { وَإِنْ كانَ رَجُلٌ } “Eğer bir erkeğe...”, erkekten kasıt ölüdür ve kâne'nin ismidir. { يُورَثُ } “mirasçı olunursa”, sülâsî 'verise' fiilinden meçhul sığada olup kâne'nin haberidir; maksat kendisinden miras alınmasıdır, zira 'verise' fiili 'min' ile müteaddi olur ve çoğunlukla hazfedilir. { كَلالَةً } “kelâle olarak”, asılda 'el-kelâl' yani yorgunluk ve dermansızlık manasında bir mastardır. A‘şâ şöyle demiştir:

فآليت لا أرثي لها من (كلالة) ... ولا من حفي حتى ألاقي محمدا

«Yemin ettim ki ne bir (yorgunluktan) dolayı acırım ona... Ne de ayak yalınlığından, tâ ki Muhammed'e kavuşuncaya dek.»

ثم استعيرت واستعملت استعمال الحقائق للقرابة من غير جهة الوالد والولد بضعفها بالنسبة إلى قرابتهما، وتطلق على من لم يخلف والدا ولا ولدا، وعلى من ليس بوالد ولا ولد من المخلفين بمعنى ذي كلالة كما تطلق القرابة على ذوي القرابة وجعل ذلك بعضهم من باب التسمية بالمصدر وآخرون جوزوا كونها- صفة- كالهجاجة- للأحمق قال الشاعر:

Sonra istiare yoluyla ödünç alınmış ve hakikat gibi kullanılarak, anne-baba ve çocuk akrabalığına nispetle zayıflığı sebebiyle anne-baba ve çocuk dışındaki akrabalık için kullanılmıştır. Geride ne anne-baba ne de çocuk bırakan kimseye de, geride kalanlardan ne anne-baba ne de çocuk olmayan kimseye de 'zü'l-kelâle' (kelâle sahibi) manasında ıtlak edilir; nitekim 'karâbet' kelimesi 'zevi'l-karâbe' (akraba sahipleri) için de kullanılır. Bazıları bunu mastarla isimlendirme kabilinden saymış, diğerleri ise ahmağa 'hecâce' denmesi gibi bunun bir sıfat olmasını caiz görmüşlerdir. Şair şöyle demiştir:

«هجاجة» منتخب الفؤاد ... كأنه نعامة في واد

«Akılsız, ahmak biri... Vadideki deve kuşu gibi.»

وتستعمل في المال الموروث مما ليس بوالد ولا ولد إلا أنه استعمال غير شائع وهي في جميع ذلك لا تثنى ولا تجمع، واختار كثيرون كون أصلها من تكلله النسب إذ أحاط به، ومن ذلك الإكليل لإحاطته بالرأس، والكل لإحاطته بالعدد، وقال الحسين بن علي المغربي: أصل الكلالة عندي ما تركه الإنسان وراء ظهره آخذا من الكلّ وهو الظهر والقفا، ونصبها (٢) على أنها مفعول له أي يورث منه لأجل القرابة المذكورة، أو على أنها حال من ضمير يورث أي حال كونه ذا كلالة، واختاره الزجاج، أو على أنها خبر لكان ويُورَثُ صفة لرجل أي إِنْ كانَ رجل موروث ذا كلالة ليس بوالد ولا ولد، وذكر أبو البقاء احتمال كون كانَ تامة، ورَجُلٌ فاعلها، ويُورَثُ صفة له، وكَلالَةً حال من الضمير في يورث، واحتمال نصبها على هذا الاحتمال على أنها مفعول له أيضا ظاهر، وجوز فيها الرفع على أنها صفة، أو بدل من الضمير إلا أنه لم يعرف أحد قرأ به فلا يجوز القراءة به أصلا، وجعل نصبها على الاستعمال الغير الشائع على أنها مفعول ثان ليورث.

Anne-baba ve çocuk dışındakilerden miras kalan mal hakkında da kullanılır, ancak bu yaygın olmayan bir kullanımdır. Bütün bu durumlarda tesniye ve cemi yapılmaz. Çoğu âlim, bunun aslının 'nesebin onu kuşatması'ndan (tekellelehu'n-neseb) geldiğini tercih etmiştir; başı kuşattığı için taca 'iklîl', sayıyı kuşattığı için 'kül' denmesi de bundandır. Hüseyin b. Ali el-Mağribî şöyle demiştir: 'Bana göre kelâlenin aslı, sırt ve ense anlamına gelen el-kell kelimesinden alınarak insanın arkasında bıraktığı şeydir.' [Kelâle] kelimesinin nasbı mef‘ûlün leh olmasına göredir; yani zikredilen akrabalık sebebiyle kendisinden miras alınır. Yahut { يُورَثُ } fiilindeki zamirden hâl olmasına göredir; yani 'kelâle sahibi olduğu halde' demektir ki Zeccâc bunu tercih etmiştir. Veyahut kâne'nin haberi olmasına göredir; bu durumda { يُورَثُ } kelimesi { رَجُلٌ } için sıfat olur, yani 'eğer miras bırakılan erkek ne anne-baba ne çocuk olan bir kelâle sahibi ise' demektir. Ebü'l-Bekā, kâne'nin tâmme, { رَجُلٌ } kelimesinin onun fâili, { يُورَثُ } kelimesinin ona sıfat, { كَلالَةً } kelimesinin de { يُورَثُ } fiilindeki zamirden hâl olması ihtimalini zikretmiştir; bu ihtimale göre mef‘ûlün leh olarak nasbedilmesi ihtimali de açıktır. Sıfat veya zamirden bedel olarak merfû olması da caiz görülmüştür; ancak böyle okuyan hiç kimse bilinmemektedir, dolayısıyla onunla okumak asla caiz değildir. Yaygın olmayan kullanıma göre nasbedilmesi ise { يُورَثُ } fiilinin ikinci mef‘ûlü yapılması iledir.

وقرئ «يورث» ، و «يورّث» بالتخفيف والتشديد على البناء للفاعل، فانتصاب كَلالَةً إما على أنها حال من

[Bu fiil], malum (etken) çatı ile muhaffef (şeddesiz) olarak «يُورِثُ» ve müşedded (şeddeli) olarak «يُوَرِّثُ» şeklinde de okunmuştur. Bu durumda «kelâle» (كَلالَةً) kelimesinin mansub oluşu ya...

ضمير الفعل والمفعول محذوف أي يُورَثُ وارثه حال كونه ذا كَلالَةً، وإما على أنها مفعول به أي يُورَثُ ذا كلالة، وإما على أنها مفعول له أي يورث لأجل الكلالة كذا قالوا، ثم إن الذي عليه أهل الكوفة. وجماعة من الصحابة والتابعين هو أن الكلالة هنا بالمعنى الثالث، وروي عن آخرين، منهم ابن جبير وصح به خبر عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم- أنها بالمعنى الثاني، ولم نر نسبة القولين الآخرين لأحد من السلف، والأول منهما غير بعيد، والثاني سائغ إلا أن فيه بعدا كما لا يخفى أَوِ امْرَأَةٌ عطف على رجل مقيد بما قيد به، وكثيرا ما يستغني بتقييد المعطوف عليه عن تقييد المعطوف، ولعل فصل ذكرها عن ذكره فللإيذان بشرفه وأصالته في الأحكام، وقيل:

ya fiilin zamirinden hâl olup mef‘ûl hazfedilmiştir, yani 'onun vârisi kelâle sahibi olduğu halde mirasçı kılar' demektir; ya mef‘ûlün bih olup 'kelâle sahibine miras bırakır' demektir; ya da mef‘ûlün leh olup 'kelâle sebebiyle miras bırakır' demektir. Âlimler böyle demişlerdir. Sonra Kûfe ehlinin, sahâbe ve tâbiînden bir cemaatin benimsediği görüş; buradaki kelâlenin üçüncü manada olduğudur. İbn Cübeyr'in de aralarında bulunduğu diğer bazılarından rivayet edildiğine ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den gelen sahih bir haberde sabit olduğuna göre ise ikinci manadadır. Diğer iki görüşün selef ulemasından birine nispet edildiğini görmedik; bunlardan birincisi uzak değildir, ikincisi caiz olmakla birlikte gizli kalmayacağı üzere onda bir uzaklık vardır. { أَوِ امْرَأَةٌ } “veya bir kadına...” ifadesi, kayıtlandığı şeyle kayıtlı olarak 'adam' kelimesine matuftur; matufun aleyhin kaydıyla yetinilerek matufun kaydından ekseriyetle müstağni olunur. Kadının zikrinin erkeğin zikrinden ayrılması, hükümlerdeki şerefine ve asaletine dikkat çekmek içindir. Şöyle de denilmiştir:

لأن سبب النزول كان بيان حكمه بناء على ما

Çünkü nüzul sebebi,

روي عن جابر أنه قال: أتاني رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأنا مريض فقلت: كيف الميراث وإنما يرثني كلالة؟ فنزلت آية الفرائض لذلك

Câbir'den rivayet edilen şu söze dayalı olarak erkeğin hükmünün beyanı idi: 'Ben hasta iken Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bana geldi; ben de: Miras nasıldır, zira bana ancak kelâle mirasçı oluyor? dedim. Bunun üzerine ferâiz ayeti indi.'

وَلَهُ أي الرجل، وتوحيد الضمير لوجوبه فيما وقع بعد، أو حتى أن ما ورد على خلاف ذلك مؤول عند الجمهور كقوله تعالى: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما [النساء: ١٣٥] وأتى به مذكرا للخيار بين أن يراعي المعطوف أو المعطوف عليه في مثل ذلك، وقد روعي هنا المذكر لتقدمه ذكرا وشرافة، ويجوز أن يكون الضمير لواحد منهما، والتذكير للتغليب، وجوز أن يكون راجعا للميت، أو الموروث ولتقدم ما يدل عليه، وأبعد من جوز أن يكون عائدا للرجل، وضمير المرأة محذوف. والمراد وله أولها أَخٌ أَوْ أُخْتٌ أي من الأم فقط- وعلى ذلك عامة المفسرين- حتى أن بعضهم حكى الإجماع عليه.

{ وَلَهُ } “ve onun da bulunursa”, yani o erkeğin. Zamirin tekil getirilmesi, { أَوْ } harfinden sonra gelen şeyde vacip olduğu içindir; hatta buna muhalif olarak gelenler cumhur katında Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “İster zengin olsun ister fakir, Allah ikisine de daha yakındır” [en-Nisâ: 135] ayeti gibi tevil edilmiştir. Zamirin müzekker getirilmesi ise böyle bir durumda matufa veya matufun aleyhe riayet etme muhayyerliğinden ötürüdür; burada zikren ve şeref bakımından önde olduğu için müzekkere riayet edilmiştir. Zamirin ikisinden birine ait olması ve müzekkerliğin tağlib için olması da caizdir. Ölüye veya miras bırakılana dönmesi de delalet eden lafzın öne geçmesi sebebiyle caiz görülmüştür. Zamirin erkeğe ait olup kadının zamirinin hazfedildiğini caiz görenin görüşü ise en uzak olanıdır. Maksat: 'onun [erkeğin] veya onun [kadının] vardır'. { أَخٌ أَوْ أُخْتٌ } “bir erkek kardeşi yahut bir kız kardeşi”, yani sadece anne bir [kardeşi]; genel müfessirler bu görüştedir, hatta bazısı bunda icmâ olduğunu nakletmiştir.

وأخرج غير واحد عن سعيد أبي وقاص أنه كان يقرأ وله أخ أو أخت من أم، وعن أبي من الأم، وهذه القراءة وإن كانت شاذة إلا أن كثيرا من العلماء استند إليها بناء على أن الشاذ من القراءات إذا صح سنده كان كخبر الواحد في وجوب العمل به خلافا لبعضهم، ويرشد إلى هذا القيد أيضا أن أحكام بني الأعيان والعلات هي التي تأتي في آخر السورة الكريمة، وأيضا ما قدر هنا لكل واحد من الأخ والأخت، وللأكثر وهو السدس، والثلث هو فرض الأم، فالمناسب أن يكون ذلك لأولاد الأم، ويقال لهم إخوة أخياف، وبنو الأخياف، والإضافة بيانية، والجملة في محل النصب على أنها حال من ضمير يورث. أو من رجل على تقدر كون يورث صفة له ومساقها لتصوير المسألة، وذكر الكلالة لتحقيق جريان الحكم المذكور، وإن كان مع من ذكر ورثة أخرى بطريق الكلالة ولا يضر عند من لم يقل بالمفهوم جريانه في صورة الأم، أو الجدة مع أن قرابتهما ليس بطريق الكلالة، وكذا لا يضر عند القائل به أيضا للإجماع على ذلك فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا أي الأخت والأخ السُّدُسُ مما ترك من غير تفضيل للذكر على الأنثى، ولعله إنما عدل عن- فله السدس- إلى هذا دفعا لتوهم أن المذكور حكم الأخ، وترك حكم الأخت لأنه يعلم منه أن لها نصف الأخ بحكم الأنوثة والحكمة في تسوية الشارع بينهما تساويهما في الإدلاء إلى الميت بمحض الأنوثة فَإِنْ كانُوا أي الإخوة والأخوات من الأم المدلول عليهم بما تقدم والتذكير للتغليب أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ أي المذكور بواحد، أو بما فوقه والتعبير باسم الإشارة دون الواحد لأنه لا يقال أكثر من الواحد حتى لو قيل أول بأن المعنى زائدا عليه، وبعض المحققين التزم التأويل هنا أيضا إذ لا مفاضلة بعد انكشاف حال المشار إليه، ولعل التعبير باسم الإشارة حينئذ تأكيد الإشارة إلى أن المسألة فرضية، والفاء لما مر من أن ذكر احتمال الانفراد مستتبع لذكر احتمال العدد.

Pek çok kişi Sa‘d [b.] Ebî Vakkās'tan onun 've lehu ehun ev uhtun min ümmin' (onun anne bir erkek kardeşi yahut kız kardeşi varsa) şeklinde okuduğunu, Übeyy'den de 'mine'l-ümmi' şeklinde rivayet etmiştir. Bu kıraat şazz olsa bile âlimlerin çoğu —bazılarının muhalefetine rağmen— şazz kıraatin senedi sahih olduğunda kendisiyle amel etmenin vücubunda haber-i vâhid gibi olduğu esasına dayanarak buna istinat etmiştir. Öz ve baba bir kardeşlerin hükümlerinin bu yüce surenin sonunda gelecek olması da bu kayda işaret etmektedir. Ayrıca burada erkek ve kız kardeşin her biri için takdir edilen ile birden fazlası için takdir edilen altıda bir ve üçte bir payı, annenin farzıdır; dolayısıyla bunun anne bir çocuklara ait olması münasiptir. Onlara 'ihve-i ahyâf' ve 'benü'l-ahyâf' (anne bir kardeşler) denir; izafet beyaniyyedir. Cümle, { يُورَثُ } fiilindeki zamirden hâl olarak yahut { يُورَثُ } kelimesinin ona sıfat olması takdirine göre { رَجُلٌ } kelimesinden hâl olarak mahallen mensuptur; sevki ise meselenin tasviri içindir. Kelâlenin zikredilmesi, zikredilen kimse ile birlikte kelâle yoluyla başka vârisler bulunsa dahi söz konusu hükmün cereyanını tahkik etmek içindir. Mefhûmu hüccet saymayanlara göre, anne veya ninenin akrabalığı kelâle yoluyla olmamasına rağmen onların bulunduğu surette de bu hükmün cereyan etmesi zarar vermez; aynı şekilde mefhûmu kabul edenler katında da bu husustaki icmâ sebebiyle zarar vermez. { فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا } “o zaman bunlardan her birine vardır”, yani kız ve erkek kardeşten her birine; { السُّدُسُ } “altıda bir”, erkeği kadına üstün kılmaksızın bıraktığı maldan [altıda bir]. 'Ona altıda bir vardır' ifadesinden bu ifadeye dönülmesi; zikredilenin erkek kardeşin hükmü olduğu, kız kardeşin hükmünün ise kadınlık sebebiyle erkek kardeşin yarısını alacağı bilindiği için terk edildiği vehmini defetmek içindir. Şâri‘in ikisini eşit kılmasındaki hikmet ise ölüye sırf kadınlık yoluyla ulaşmakta eşit olmalarıdır. { فَإِنْ كانُوا } “Eğer onlar iseler”, yani daha önce geçen ifadenin delalet ettiği anne bir erkek ve kız kardeşler; müzekkerlik tağlib içindir; { أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ } “bundan daha çok”, yani zikredilenden bir kişi veya daha fazla fazlası ile. 'Biri aşarsa' denmeyeceği için 'vâhid' yerine işaret ismiyle ifade edilmiştir; dense bile 'ondan ziyade' manasına tevil edilirdi. Bazı muhakkikler burada da tevili gerekli görmüşlerdir; zira işaret edilenin durumu açığa çıktıktan sonra üstünlük kalmaz. O halde işaret ismiyle ifade edilmesi, meselenin farazî olduğuna işaretin tekit edilmesidir. Fâ harfi, tek olma ihtimalinin zikrinin sayı çokluğu ihtimalinin zikrini gerektirmesi sebebiyledir.

فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ يقتسمونه فيما بينهم بالسوية، وهذا مما لا خلاف فيه لأحد من الأمة، والباقي لباقي الورثة من أصحاب الفروض والعصبات، وفيه خلاف الشيعة، هذا ومن الناس من جوز أن يكون يُورَثُ في القراءة المشهورة مبنيا للمفعول من أورث على أن المراد به الوارث، والمعنى وإن كان رجل يجعل وارثا لأجل الكلالة أو ذا كلالة أي غير والد ولا ولد، ولذلك الوارث أخ أو أخت فلكل من ذلك الوارث، أو أخيه أو أخته السدس، فإن

{ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ } “o takdirde onlar üçte birde ortaktırlar”, onu kendi aralarında eşit olarak taksim ederler. Bu, ümmetten hiçbir kimsenin ihtilaf etmediği hususlardandır. Kalan ise ashab-ı ferâiz ve asabelerden diğer vârislerindir; bunda Şîa'nın muhalefeti vardır. İnsanlardan bazıları, meşhur kıraatte { يُورَثُ } kelimesinin 'evrese' fiilinden meçhul olmasını, bununla vârisin kastedilmiş olmasını caiz görmüşlerdir; buna göre mana: 'Eğer bir adam kelâle sebebiyle yahut kelâle sahibi —yani ne anne-baba ne çocuk— olarak vâris kılınırsa ve o vârisin bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa, o vâris veya onun erkek kardeşi yahut kız kardeşinden her birine altıda bir vardır; şayet

كانوا أكثر من ذلك أي من الاثنين بأن كانوا ثلاثة، أو أكثر فهم شركاء في الثلث الموزع للاثنين لا يزداد عليه شيء، ولا يخفى أن الكلام عليه قاصر عن بيان حكم صورة انفراد الوارث عن الأخ والأخت ومقتض أن يكون المعتبر في استحقاق الورثة للفرض المذكور إخوة بعضهم لبعض من جهة الأم فقط، وخارج على مخرج لا عهد به، وفيه أيضا ما فيه، وقد أوضح ذلك مولانا شيخ الإسلام قدس سره بما لا مزيد عليه. مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ أي من غير ضرار لورثته فلا يقر بحق ليس عليه، ولا يوصي بأكثر من الثلث. قاله ابن جبير فالدين هنا مقيد كالوصية وفي يُوصى قراءتان سبعيتان في البناء للمفعول، والبناء للفاعل، وغَيْرَ على القراءة الأولى حال من فاعل فعل مبني للفاعل مضمر يدل عليه المذكور، وما حذف من المعطوف اعتمادا عليه، ونظيره قوله تعالى: يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ [النور: ٣٦] على قراءة «يسبّح» بالبناء للمفعول، وقول الشاعر:

bundan yani ikiden çok olup üç veya daha fazla olurlarsa, iki kişiye paylaştırılan üçte birde ortaktırlar ve buna hiçbir şey ziyade edilmez' şeklindedir. Gizli kalmayacağı üzere söz bu takdire göre vârisin erkek ve kız kardeşten yalnız bulunması suretinin hükmünü beyandan yetersizdir; vârislerin söz konusu farzı hak etmelerinde muteber olan vasfın sadece anne cihetinden birbirlerine kardeş olmaları neticesini doğurur ve alışılmadık bir tarzda ortaya çıkmış olur; ayrıca onda daha başka kusurlar da vardır. Efendimiz Şeyhülislâm —kuddise sırruh— bunu ziyadesi olmayacak şekilde açıklamıştır. { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ } “yapılacak bir vasiyetten veya borçtan sonra; kimse zarara uğratılmaksızın”, yani vârislerine zarar vermeksizin; böylece üzerinde olmayan bir hakkı ikrar etmez ve üçte birden fazlasını vasiyet etmez. İbn Cübeyr böyle demiştir; dolayısıyla buradaki borç da vasiyet gibi kayıtlıdır. { يُوصى } kelimesinde yedi kıraatten meçhul ve mâlûm sığada iki okuyuş vardır. Birinci kıraate göre { غَيْرَ } kelimesi, mezkûr lafzın ve ona itimaden matuftan hazfedilenin delalet ettiği gizli bir mâlûm fiilin fâilinden hâldir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın meçhul sığada 'yüsebbehu' okunuşuna göre: { يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ } “Orada sabah akşam O'nu tesbih eder nice adamlar vardır” [en-Nûr: 36] ayeti ile şairin şu sözüdür:

«ليبك» يزيد ضارع لخصومة ... ومختبط مما تطيح الطوائح

«Ağlasın Yezîd'e husumet anında boyun büken... Ve felaketlerin düşürdüğü musibetlerden mustarip olan kimse.»

وعلى القراءة الثانية حال من فاعل الفعل المذكور والمحذوف اكتفاء به، ولا يلزم على هذا الفصل بين الحال وذيها بأجنبي كما لا يخفى، أي يوصي بما ذكر من الوصية والدين حال كونه غَيْرَ مُضَارٍّ، ولا يجوز أن يكون حالا من الفاعل المحذوف في المجهول لأنه ترك بحيث لا يلتفت إليه فلا يصح مجئ الحال منه، وجوز فيه أن يكون صفة مصدر أي إيصاء غَيْرَ مُضَارٍّ، واختار بعضهم جعله حالا من وَصِيَّةٍ أو دَيْنٍ أي من بعد أداء وصية أو دين غَيْرَ مُضَارٍّ ذلك الواحد وجعل التذكير للتغليب وليس بشيء، وجوز هذا البعض أن يكون المعنى على ما تقدم غير مضر نفسه بأن يكون مرتكبا خلاف الشرع بالزيادة على الثلث وهو صحيح في نفسه إلا أن المتبادر الأول وعليه مجاهد وغيره ويحتمل- كما قال جمع- أن يكون المعنى غير قاصد الإضرار بل القربة، وذكر عصام الملة أن المفهوم من الآية أن الإيصاء والإقرار بالدين لقصد الإضرار لا يستحق التنفيذ وهو كذلك إلا أن إثبات القصد مشكل إلا أن يعلم ذلك بإقراره، والظاهر أن قصد الإضرار لا القربة بالوصية بالثلث فما دونه لا يمنع من التنفيذ، فقد أخرج ابن أبي شيبة عن معاذ بن جبل قال: إن الله تعالى تصدق عليكم بثلث أموالكم زيادة في حياتكم، نعم ذاك محرم بلا شبهة وليس كل محرم غير منفذ فإن نحو العتق والوقف للرياء والسمعة محرم بالإجماع مع أنه نافذ، ومن ادعى تخصيص ذلك بالوصية فعليه البيان وإقامة البرهان.

İkinci kıraate göre ise, mezkûr fiilin ve onunla yetinilerek hazfedilenin fâilinden hâldir; bu durumda gizli kalmayacağı üzere hâl ile sahibi arasına ecnebi bir lafzın girmesi gerekmez. Yani sözü edilen vasiyet ve borcu { غَيْرَ مُضَارٍّ } 'zarar verici olmaksızın' vasiyet eder. Meçhul fiildeki hazfedilen fâilden hâl olması ise caiz değildir; çünkü o iltifat edilmeyecek şekilde terk edilmiştir, dolayısıyla ondan hâl gelmesi sahih olmaz. Bunda bir mastarın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani 'zarar verici olmayan bir vasiyet edişle' demektir. Bazıları onu { وَصِيَّةٍ } veya { دَيْنٍ } kelimesinden hâl yapmayı tercih etmiştir; yani 'o kimse zarar verici olmaksızın bir vasiyet veya borcun ödenmesinden sonra' demektir ve müzekkerliği tağlibe hamletmişlerdir; ancak bu bir şey değildir. Bu bazı âlimler, mananın yukarıda geçtiği üzere üçte birden fazlasını yaparak şeriata aykırı davranmak suretiyle 'kendisine zarar vermeksizin' şeklinde olmasını da caiz görmüşlerdir; bu kendi içinde sahih olmakla birlikte ilk akla gelen birincisidir ve Mücâhid ile diğerleri bu görüştedir. Bir topluluğun dediği gibi mananın 'zarar verme kastı gütmeksizin bilakis yakınlık (kurbet) kastıyla' olması da muhtemeldir. Isâmü'l-Mille ayetten anlaşılan mananın, zarar verme kastıyla yapılan vasiyet ve borç ikrarının infaz edilmeyi hak etmediği olduğunu zikretmiştir; bu böyledir, ancak ikrarıyla bilinmedikçe kastın ispatı zordur. Zahir olan odur ki üçte bir ve daha azı ile yapılan vasiyette kurbet değil de zarar verme kastı bulunması infaza engel olmaz. Nitekim İbn Ebî Şeybe'nin Muâz b. Cebel'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah Teâlâ hayatınızdaki bir ziyade olarak mallarınızın üçte birini size sadaka olarak verdi.' Evet, bu şüphesiz haramdır; fakat her haram olan şey infaz edilmez değildir. Nitekim riya ve gösteriş için yapılan azat etme ve vakıf icmâ ile haram olmakla birlikte geçerlidir. Bunun vasiyete has olduğunu iddia edenin bunu açıklaması ve delil getirmesi gerekir.

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الإضرار بالوصية من الكبائر،

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan vasiyette zarar vermenin büyük günahlardan olduğu rivayet edilmiştir.

وأخرج أحمد وأبو داود والترمذي عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه مرفوعا «إن الرجل ليعمل بعمل أهل الخير سبعين سنة فإذا أوصى حاف في وصيته فيختم له بشر عمله فيدخل النار، وإن الرجل ليعمل بعمل أهل الشر سبعين سنة فيعدل في وصيته فيختم له بخير عمله فيدخل الجنة»

Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan merfû olarak rivayet ettiklerine göre: «Kişi yetmiş yıl hayır ehlinin ameliyle amel eder; vasiyet edeceği zaman vasiyetinde haksızlık yapar da ameli şer ile mühürlenir ve cehenneme girer. Kişi yetmiş yıl şer ehlinin ameliyle amel eder; vasiyetinde adaletli davranır da ameli hayır ile mühürlenir ve cennete girer.»

وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ مصدر مؤكد أي يوصيكم الله بذلك وصية. والتنوين للتفخيم، و «من» متعلقة بمحذوف وقع صفة للنكرة مؤكدا لفخامتها، ونظير ذلك فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ [النساء: ١١، التوبة: ٦٠] ولعل السر في تخصيص كل منهما بمحله ما قاله الإمام من أن لفظ الفرض أقوى وآكد من لفظ الوصية، فختم شرح ميراث الأولاد بذكر الفرضية، وختم شرح ميراث الكلالة بالوصية ليدل بذلك على أن الكل وإن كان واجب الرعاية إلا أن القسم الأول وهو حال رعاية الأولاد أولى، وقيل إن الوصية أقوى من الفرض للدلالة على الرغبة وطلب سرعة الحصول، فختم شرح ميراث الكلالة بها لأنها لبعدها ربما لا يعتني بشأنها فحرض على الاعتناء بها بذكر الوصية ولا كذلك ما تقدم، أو منصوب بمضار على أنه مفعول به له إما بتقدير أي أهل وصية الله تعالى، أو على المبالغة لأن المضارة ليست للوصية بل لأهلها

{ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir vasiyet olarak” ifadesi müekkid bir mastardır; yani 'Allah size bunu bir vasiyet olarak vasiyet etmektedir'. Tenvin tazim içindir; { مِنَ } harf-i cerri ise nekrenin sıfatı konumunda olan ve onun azametini pekiştiren mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Bunun benzeri { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak” [en-Nisâ: 11, et-Tevbe: 60] ayetidir. Her birinin kendi makamına tahsis edilmesindeki sır, belki de İmam'ın dediği şu husustur: Farz lafzı vasiyet lafzından daha kuvvetli ve daha tekitlidir; bu sebeple çocukların mirasının beyanını farziyetin zikriyle bitirmiş, kelâlenin mirasının beyanını ise vasiyet ile bitirmiştir ki bununla hepsine riayet vacip olmakla birlikte birinci kısmın yani çocuklara riayet halinin daha evla olduğuna delalet etsin. Vasiyetin rağbeti ve süratle elde edilme talebini göstermesi bakımından farzdan daha kuvvetli olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla kelâle mirasının beyanı onunla bitirilmiştir; çünkü uzaklığı sebebiyle belki de onun şanına itina gösterilmezdi, bu sebeple vasiyet zikredilerek ona itinaya teşvik edilmiştir; önceki ise böyle değildir. Yahut { مُضَارٍّ } kelimesine mef‘ûlün bih olarak onunla mensuptur; bu da ya 'Allah Teâlâ'nın vasiyetinin ehline' takdiriyle ya da mübalağa iledir; zira zarar verme vasiyete değil onun ehline yöneliktir.

فهو على حدّ يا سارق الليلة أهل الدار ومضارتها الإخلال بحقوقهم ونقصها مما ذكر من الوصية بما زاد على الثلث، أو به مثلا لقصد الإضرار ودون القربة والإقرار بالدين كاذبا.

Bu durum 'Ey bu gece ev halkını soyan!' sözü gibidir. Onlara zarar verilmesi ise, üçte birden fazlasını vasiyet etmek yahut kurbet kastı olmaksızın sırf zarar verme kastıyla üçte bir vasiyet etmek ve yalandan borç ikrarında bulunmak suretiyle haklarının ihlal edilmesi ve eksiltilmesidir.

والمراد من الأهل الورثة المذكورة هاهنا ووقع في بعض العبارات أن المراد وصية الله تعالى بالأولاد، ولعل المراد بهم الورثة مطلقا بطريق التعبير عن الكلي بأشهر أفراده كما عبر عن مطلق الانتفاع بالمال بأكله وإلا فهو غير ملائم وإنما نصب مضار المفعول به لأنه اسم فاعل معتمد على ذي الحال، أو منفي معنى فيعمل في المفعول الصريح، ويشهد لهذا الاحتمال قراءة الحسن غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً بالإضافة، وذكر أبو البقاء في هذه القراءة وجهين:

Ehilden maksat, burada zikredilen vârislerdir. Bazı ibarelerde maksadın 'Allah Teâlâ'nın çocuklara dair vasiyeti' olduğu yer almıştır; muhtemelen onlardan kasıt, maldan mutlak faydalanmanın onu yemekle ifade edilmesi gibi tümelin en meşhur ferdiyle ifade edilmesi yoluyla mutlak anlamda vârislerdir; aksi takdirde bu münasip düşmez. { مُضَارٍّ } kelimesinin mef‘ûlün bihi nasbetmesi ise, onun hâl sahibine dayanan yahut mana bakımından menfî olan bir ism-i fâil olup sarih mef‘ûlde amel etmesindendir. Hasan'ın izafet ile { غَيْرَ مُضَارِّ وَصِيَّةٍ } şeklindeki kıraati bu ihtimale şahittir. Ebü'l-Bekā bu kıraatte iki vecih zikretmiştir:

الأول أن التقدير غَيْرَ مُضَارٍّ أهل وَصِيَّةٍ فحذف المضاف، والثاني أن التقدير غَيْرَ مُضَارٍّ وقت وَصِيَّةٍ فحذف وهو من إضافة الصفة إلى الزمان، والجمهور لا يثبتون الإضافة بمعنى في، ووقع في الدر المصون احتمال أنه منصوب على الخروج ولم يبين المراد من ذلك، ووقع في همع الهوامع في المفعول به: إن الكوفيين يجعلونه منصوبا على الخروج ولم يبينه أيضا، قال الشهاب: فكأن مرادهم أنه خارج عن طرفي الإسناد، فهو كقولهم: فضلة فلينظر وَاللَّهُ عَلِيمٌ بالمضار وغيره، وقيل: بما دبره بخلقه من الفرائض حَلِيمٌ لا يعاجل بالعقوبة فلا يغترن المضار بالإمهال أو لا يغترن من خالفه فيما بينه من الفرائض بذلك، والإضمار في مقام الإظهار لإدخال الروعة وتربية المهابة، ثم اعلم أن الله سبحانه أورد أقسام الورثة في هذه الآيات على أحسن الترتيبات، وذلك أن الوارث إما أن يتصل بالميت بنفسه من غير واسطة، أو يتصل به بواسطة فإن اتصل بغير واسطة فسبب الاتصال إما أن يكون النسب أو الزوجية، فحصل هنا ثلاثة أقسام أشرفها وأعلاها الاتصال الحاصل ابتداء من جهة النسب، وذلك هو قرابة الولادة، ويدخل فيها الأولاد. والوالدان، وثانيها الاتصال الحاصل ابتداء من جهة الزوجية وهذا القسم متأخر في الشرف عن القسم الأول لأن الأول ذاتي والثاني عرضي والذاتي أشرف من العرضي، وثالثها الاتصال الحاصل بواسطة الغير، وهو المسمى بالكلالة، وهذا القسم متأخر عن القسمين الأولين لوجوه: أحدها أن الأولاد والوالدين والأزواج والزوجات لا يعرض لهم السقوط بالكلية، وأما الكلالة فقد يعرض لها السقوط بالكلية، وثانيها أن القسمين الأولين ينتسب كل واحد منهما إلى الميت بغير واسطة، والكلالة ينتسب إلى الميت بواسطة، والثابت ابتداء أشرف من الثابت بواسطة، وثالثها أن مخالطة الإنسان بالوالدين والأولاد والأزواج والزوجات أكثر وأتم من مخالطته بالكلالة وكثرة المخالطة مظنة الألفة والشفقة وذلك يوجب شدة الاهتمام بأحوالهم، فلهذه الأسباب وأشباهها أخر الله سبحانه ذكر ميراث الكلالة عن ذكر القسمين الأولين فما أحسن هذا الترتيب وما أشدّ انطباقه على قوانين المعقولات- كما قاله الإمام تِلْكَ أي الأحكام المذكورة في شؤون اليتامى والمواريث وغيرها، واقتصر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما على المواريث حُدُودُ اللَّهِ أي شرائعه أو طاعته أو تفصيلاته أو شروطه، وأطلقت عليها الحدود لشبهها بها من حيث إن المكلف لا يجوز له أن يتجاوزها إلى غيرها.

Birincisi, takdirin 'vasiyet ehline zarar vermeksizin' şeklinde olup muzâfın hazfedilmiş olmasıdır. İkincisi ise takdirin 'vasiyet vaktinde zarar vermeksizin' şeklinde olup hazfedilmiş olmasıdır ki bu, sıfatın zamana izafetindendir; cumhur ise 'fî' manasındaki izafeti kabul etmez. ed-Dürrü'l-Masûn'da bunun 'hurûc' üzere mensup olma ihtimali yer almış, fakat bundan ne kastedildiği açıklanmamıştır. Hem‘u'l-Hevâmi‘de mef‘ûlün bih bahsinde Kûfelilerin onu 'hurûc' üzere mensup kıldıkları yer almış, o da bunu açıklamamıştır. Şihâb şöyle demiştir: Sanki onların maksadı isnadın iki tarafının dışında kalmasıdır, bu da onların 'fazlalık' (fadla) demeleri gibidir; bakılsın. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir”, zarar vereni de başkasını da; kullarına farzlardan takdir ettiği şeyleri de denilmiştir. { حَلِيمٌ } “Halîm'dir”, cezalandırmada acele etmez; dolayısıyla zarar veren kimse mühlet verilmesine aldanmasın yahut farzlardan beyan ettiği şeylerde O'na muhalefet eden kimse buna aldanmasın. Zamir makamında açık ismin gelmesi heybet uyandırmak ve saygı aşılamak içindir. Sonra bil ki Allah Sübhânehu bu ayetlerde vârislerin kısımlarını en güzel tertip üzere zikretmiştir. Şöyle ki: Vâris ya ölüye bizzat vasıtasız olarak bağlanır ya da bir vasıta ile bağlanır. Eğer vasıtasız bağlanırsa bağlanma sebebi ya nesep ya da evliliktir. Böylece burada üç kısım hâsıl olmuştur: Bunların en şereflisi ve en yücesi nesep cihetinden doğrudan hâsıl olan irtibattır ki o da doğum akrabalığıdır; çocuklar ve anne-baba buna dahildir. İkincisi, evlilik cihetinden doğrudan hâsıl olan irtibattır; bu kısım şeref bakımından birinci kısımdan sonradır, çünkü birincisi zâtî, ikincisi arazîdir; zâtî olan ise arazî olandan daha şereflidir. Üçüncüsü, başkası vasıtasıyla hâsıl olan irtibattır ki bu da kelâle diye isimlendirilen kısımdır. Bu kısım şu vecihlerden ötürü ilk iki kısımdan sonraya kalmıştır: Birincisi, çocuklar, anne-baba ve eşler bütünüyle mirastan düşmeye maruz kalmazlar; kelâle ise tamamen düşmeye maruz kalabilir. İkincisi, ilk iki kısımdan her biri ölüye vasıtasız intisap eder, kelâle ise ölüye vasıta ile intisap eder; doğrudan sabit olan vasıta ile sabit olandan daha şereflidir. Üçüncüsü, insanın anne-baba, çocuklar ve eşlerle olan birlikteliği kelâle ile olan birlikteliğinden daha çok ve daha tamdır; birlikteliğin çokluğu ise ülfet ve şefkatin kaynağıdır ve bu da onların hallerine ilginin şiddetli olmasını gerektirir. İşte bu ve benzeri sebeplerden ötürü Allah Sübhânehu kelâle mirasının zikrini ilk iki kısmın zikrinden sonraya bırakmıştır. İmam'ın dediği gibi bu tertip ne kadar güzeldir ve aklî kurallara uygunluğu ne kadar tamdır! { تِلْكَ } “İşte bunlar”, yetimlerin halleri, miraslar ve diğer hususlarda zikredilen hükümlerdir; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ bunu miraslarla sınırlandırmıştır. { حُدُودُ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarıdır”, yani O'nun şeriatları, itaati, tafsilatları veya şartlarıdır. Mükellefin bunları aşıp başkasına geçmesi caiz olmadığı cihetten sınırlara benzedikleri için bunlara hudut ıtlak edilmiştir.

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فيما أمر به من الأحكام أو فيما فرض من الفرائض، والإظهار في مقام الإضمار لما مرت الإشارة إليه يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ نصب على الظرفية عند الجمهور، وعلى المفعولية عند الأخفش.

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse”, emrettiği hükümlerde veya farz kıldığı paylarda. Zamir makamında açık ismin getirilmesi daha önce işaret edilen sebeptendir. { يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ } “[Allah] onu cennetlere girdirir”. [Cennât lafzı] cumhura göre zarfiyet üzere, Ahfeş'e göre ise mef‘ûliyet üzere mensuptur.

تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا أي من تحت أشجارها وأبنيتها، وقد مرّ الكلام في ذلك الْأَنْهارُ أي ماؤها خالِدِينَ فِيها حال مقدرة من مفعول يُدْخِلْهُ لأن الخلود بعد الدخول فهو نظير قولك: مررت برجل معه صقر يصيد به غدا، وصيغة الجمع لمراعاة معنى مَنْ كما أن إفراد الضمير لمراعاة لفظها وَذلِكَ أي دخول الجنات على الوجه المذكور الْفَوْزُ أي الفلاح والظفر بالخير الْعَظِيمُ في نفسه أو بالإضافة إلى حيازة التركة على ما قيل

{ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا } “altından akan”, yani ağaçlarının ve binalarının altından; buna dair açıklama daha önce geçmişti; { الْأَنْهارُ } “ırmaklar”, yani suları; { خالِدِينَ فِيها } “içinde ebedî kalıcılar olarak”. { يُدْخِلْهُ } kelimesinin mef‘ûlünden mukadder bir hâldir; çünkü ebedî kalış giriştikten sonradır, dolayısıyla 'Yarın kendisiyle avlanacağı bir doğanı olan adama uğradım' sözün gibidir. Zamirin tekil getirilmesi { مَنْ } lafzına riayet için olduğu gibi cemi sığası da onun manasına riayet içindir. { وَذلِكَ } “İşte bu”, yani cennetlere zikredilen şekilde giriş; { الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluştur”, yani bizatihi kendisinde veya denildiğine göre terekeyi elde etmeye nispetle büyük bir kurtuluş ve hayra nail oluştur.

والجملة اعتراض وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فيما أمر به من الأحكام أو فيما فرض من الفرائض، وقال ابن جريج: من لا يؤمن بما فصل سبحانه من المواريث، وحكي مثله عن ابن جبير. وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ التي جاء بها رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم، ومن جملتها ما قص لنا قبل، أو يتعد حدوده في القسمة المذكورة استحلالا كما حكي عن الكلبي يُدْخِلْهُ قرأ نافع وابن عامر بالنون في الموضعين ناراً أي عظيمة هائلة خالِداً فِيها حال كما سبق، وأفرد هنا وجمع هناك لأن أهل الطاعة أهل الشفاعة. وإذا شفع أحدهم في غيره دخلها معه، وأهل المعاصي لا يشفعون فلا يدخل بهم غيرهم فيبقون فرادى، أو للإيذان بأن الخلود في دار الثواب بصيغة الاجتماع الذي هو أجلب للأنس، والخلود في دار العقاب بصيغة الانفراد الذي هو أشد في استجلاب الوحشة، وجوز الزجاج، والتبريزي كون خالِدِينَ هناك وخالِداً هنا صفتين لجنات أو نار، واعترض بأنه لو كان كذلك لوجب إبراز الضمير لأنهما جريا على غير من هما له، وتعقبه أبو حيان بأن هذا على مذهب البصريين. ومذهب الكوفيين جواز الوصفية في مثل ذلك ولا يحتاج إلى إبراز الضمير إذ لا لبس وَلَهُ عَذابٌ أي عظيم لا يكتنه مُهِينٌ أي مذل له والجملة حالية، والمراد جمع أمرين للعصاة المعتدين عذاب جسماني وعذاب روحاني، نسأل الله تعالى العافية، واستدل بالآية من زعم أن المؤمن العاصي مخلد في النار، والجواب أنها لا تصدق عليه إما لأنها في الكافر على ما سمعت عن الكلبي وابن جبير وابن جريج وإما لأن المراد من حدود الله تعالى جميع حدوده لصحة الاستثناء والمؤمن العاصي واقف عند حد التوحيد، وإما لأن ذلك مشروط بعدم العفو كما أنه مشروط بعدم التوبة عند الزاعم، وفي ختم آيات المواريث بهذه الآية إشارة إلى عظم أمر الميراث ولزوم الاحتياط والتحري وعدم الظلم فيه،

Cümle i‘tiraziyyedir. { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan eder”, emrettiği hükümlerde veya farz kıldığı paylarda; İbn Cüreyc 'Sübhânehu'nun tafsil ettiği miraslara iman etmeyen kimsedir' demiş ve benzeri İbn Cübeyr'den de nakledilmiştir. { وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ } “ve O'nun sınırlarını aşarsa”, Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiği sınırları ki daha önce bize anlatılanlar da bunların cümlesindendir; yahut Kelbî'den nakledildiği üzere helal sayarak söz konusu taksimdeki sınırlarını aşarsa; { يُدْخِلْهُ } “[Allah] onu girdirir”. Nâfi‘ ve İbn Âmir her iki yerde de nûn ile [nüdhılhu] okumuşlardır; { ناراً } “bir ateşe”, yani büyük, korkunç bir ateşe; { خالِداً فِيها } “içinde ebedî kalıcı olarak”. Daha önce geçtiği gibi hâldir. Burada tekil, orada ise çoğul getirilmiştir; çünkü itaat ehli şefaat ehlidir, onlardan biri başkasına şefaat ettiğinde o da onunla birlikte oraya girer; masiyet ehli ise şefaat edemezler, dolayısıyla başkası onlarla birlikte girmez ve tek başlarına kalırlar. Yahut sevap yurdunda ebedî kalışın ülfeti celbeden topluluk sığasıyla, ceza yurdunda ebedî kalışın ise yalnızlığı ve ürperticiliği celbeden tekil sığasıyla olduğunu bildirmek içindir. Zeccâc ve Tebrîzî oradaki { خالِدِينَ } ile buradaki { خالِداً } kelimelerinin cennetler veya ateşe sıfat olmasını caiz görmüşlerdir; ancak böyle olsaydı kendisinin ait olmadığı şeye cereyan ettikleri için zamirin açığa çıkarılmasının vacip olacağı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Ebû Hayyân ise bunun Basralıların mezhebine göre olduğunu, Kûfelilerin mezhebine göre böyle durumlarda vasıf olmanın caiz olduğunu ve bir iltibas bulunmadığı için zamirin açığa çıkarılmasına gerek olmadığını söyleyerek itiraza karşı çıkmıştır. { وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ } “ve onun için alçaltıcı bir azap vardır”, yani künhüne erişilemeyecek büyük ve onu zelil kılıcı bir azap vardır. Cümle hâliyedir; maksat haddi aşan âsiler için iki şeyin cem edilmesidir: cismanî azap ve ruhanî azap. Allah Teâlâ'dan afiyet dileriz. Günahkâr müminin ateşte ebedî kalacağını iddia eden kimse bu ayetle istidlal etmiştir; buna verilecek cevap şudur: Ayet onun hakkında geçerli değildir; çünkü ya Kelbî, İbn Cübeyr ve İbn Cüreyc'den işittiğin üzere kâfir hakkındadır, ya Allah Teâlâ'nın sınırlarından maksat istisnanın sahih olması sebebiyle O'nun bütün sınırlarıdır ve günahkâr mümin ise tevhid sınırında durmaktadır, ya da bu durum o iddia sahibine göre tevbenin bulunmayışıyla şart kılındığı gibi affın bulunmayışıyla da şartlıdır. Miras ayetlerinin bu ayetle bitirilmesinde, miras işinin büyüklüğüne, onda ihtiyatlı ve titiz davranmanın ve haksızlık yapmamanın lüzumuna işaret vardır.

وقد أخرج ابن ماجه عن أنس عن رسول الله ﷺ أنه قال: «من قطع ميراثا فرضه الله ورسوله قطع الله ميراثه من الجنة» .

Nitekim İbn Mâce'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'ın ve Resûlü'nün farz kıldığı bir mirası keserse, Allah da onun cennetteki mirasını keser.»

وأخرج أبو منصور عن سليمان بن موسى، والبيهقي عن أبي هريرة نحو ذلك، وأخرج الحاكم عن ابن مسعود أن الساعة لا تقوم حتى لا يقسم ميراث ولا يفرح بغنيمة عدو، وكأن عدم القسمة إما للتهاون في الدين وعدم المبالاة وكثرة الظلم بين الناس، وإما لفشو الجهل وعدم من يعرف الفرائض،

Ebû Mansûr Süleyman b. Mûsâ'dan, Beyhakî de Ebû Hüreyre'den buna benzer bir rivayet tahric etmiştir. Hâkim'in İbn Mes‘ûd'dan tahric ettiğine göre ise: «Miras taksim edilmeyinceye ve düşman ganimetine sevinilmeyinceye kadar kıyamet kopmaz.» Taksimin yapılmayışı ya dinde gevşeklik göstermek, umursamamak ve insanlar arasında zulmün çoğalmasından ya da cehaletin yayılması ve ferâiz ilmini bilenin kalmamasındandır.

فقد ورد عن أبي هريرة مرفوعا إن علم الفرائض أول ما ينزع من الأمة،

Nitekim Ebû Hüreyre'den merfû olarak: «Ümmetten ilk kaldırılacak olan ferâiz ilmidir» şeklinde rivayet edilmiştir.

وأخرج البيهقي والحاكم عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ: «تعلموا الفرائض وعلموه الناس فإني امرؤ مقبوض وإن العلم سيقبض وتظهر الفتن حتى يختلف الاثنان في الفريضة لا يجدان من يقضي بها»

Beyhakî ve Hâkim'in İbn Mes‘ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan tahric ettiklerine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ferâizi öğrenin ve onu insanlara öğretin; zira ben kabzedilecek bir kulum, ilim de kabzedilecek ve fitneler zuhur edecek; öyle ki iki kişi bir farz pay hususunda ihtilaf edecekler de aralarında hüküm verecek kimse bulamayacaklar.»

ولعل الاحتمال الأول أظهر.

Belki de birinci ihtimal daha açıktır.

(هذا وقد سددنا باب الإشارة في الآيات) لما في فتحه من التكلف، وقد تركناه لأهله.

(Bununla birlikte, açılmasında külfet ve tekellüf bulunduğu için ayetlerdeki işarî mana kapısını kapattık ve onu ehline bıraktık.)

وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ شروع في بيان بعض الأحكام المتعلقة بالرجال والنساء إثر بيان أحكام المواريث، وَاللَّاتِي جمع التي على غير قياس، وقيل: هي صيغة موضوعة للجمع، وموضعها رفع على الابتداء، والفاحشة ما اشتد قبحه، واستعملت كثيرا في الزنا لأنه من أقبح القبائح، وهو المراد هنا على الصحيح، والإتيان في الأصل المجيء، وفي الصحاح يقال: أتيته أتيا قال الشاعر:

{ وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ } “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar...”. Miras hükümlerinin beyanının peşinden erkekler ve kadınlarla ilgili bazı hükümlerin beyanına başlanmaktadır. { اللَّاتِي } kıyasa aykırı olarak 'el-letî' kelimesinin çoğuludur; cem için vaz edilmiş müstakil bir sığa olduğu da söylenmiştir; iraptaki yeri ibtida sebebiyle ref'tir. Fahişe, çirkinliği şiddetli olan şeydir; en çirkin kötülüklerden olduğu için ekseriyetle zina hakkında kullanılmıştır ve sahih olan görüşe göre burada kastedilen de odur. İtiyân ise asılda gelmek demektir; es-Sıhâh'ta 'ona geldim' manasında 'eteytühû etyen' denir; şair şöyle demiştir:

فاختر لنفسك قبل «أتى» العسكر وأتوته أتوة لغة فيه، ومنه قول الهذلي:

«Kendin için seç, ordu gelmeden önce...» Onda bir lügat olarak 'eteve' kökünden 'etevtühû etveten' de denir; Hüzeylî'nin şu sözü bundandır:

كنت إذا «أتوته» من غيب

«Ben uzaktan ona geldiğim zaman...»

وفي القاموس أتوته أتوة (١) وأتيته أتيا وإتيانا وإتيانة بكسرهما، ومأتاة وإتيا كعتى، ويكسر جئته، وقد يعبر به كالمجيء والرهق والغشي عن الفعل، وشاع ذلك حتى صار حقيقة عرفية، وهو المراد هنا فالمعنى يفعلن الزنا أي يزنين، والتعبير بذلك لمزيد التهجين، وقرأ ابن مسعود يَأْتِينَ بالفاحشة- فالإتيان على أصله المشهور، ومِنْ متعلقة بمحذوف وقع حالا من فاعل يَأْتِينَ والمراد من النساء- كما قال السدي، وأخرجه عنه ابن جرير- النساء اللاتي قد أنكحن وأحصن، ومثله عن ابن جبير فَاسْتَشْهِدُوا أي فاطلبوا أن يشهد عَلَيْهِنَّ بإتيانهن الفاحشة أَرْبَعَةً مِنْكُمْ أي أربعة من رجال المؤمنين وأحرارهم قال الزهري: مضت السنة من رسول الله ﷺ والخليفتين بعده أن لا تقبل شهادة النساء في الحدود، واشترط الأربعة في الزنا تغليظا على المدعي وسترا على العباد، وقيل: ليقوم نصاب الشهادة كاملا على كل واحد من الزانيين كسائر الحقوق ولا يخفى ضعفه، والجملة خبر المبتدأ والفاء مزيدة فيه لتضمن معنى الشرط، وجاز الإخبار بذلك لأن الكلام صار في حكم الشرط حيث وصلت اللاتي بالفعل- قاله أبو البقاء- وذكر أنه إذا كان كذلك لم يحسن النصب على الاشتغال لأن تقدير الفعل قبل أداة الشرط لا يجوز، وتقديره بعد الصلة يحتاج إلى إضمار فعل غير فَاسْتَشْهِدُوا لأنه لا يصح أن يعمل النصب في اللاتي، وذلك لا يحتاج إليه مع صحة الابتداء (٢) وأجاز قوم النصب بفعل محذوف تقديره اقصدوا اللاتي أو تعمدوا، وقيل: الخبر محذوف والتقدير فيما يتلى عليكم حكم اللاتي، فالجار والمجرور هو الخبر وحكم هو المبتدأ فحذفا لدلالة فَاسْتَشْهِدُوا لأنه الحكم المتلو عليهم، والخطاب قيل: للحكام، وقيل: للأزواج فَإِنْ شَهِدُوا عليهن بالإتيان فَأَمْسِكُوهُنَّ أي فاحبسوهن عقوبة لهن فِي الْبُيُوتِ واجعلوها سجنا عليهن حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ المراد بالتوفي في أصل معناه أي الاستيفاء وهو القبض تقول: توفيت مالي على فلان واستوفيته إذا قبضته. وإسناده إلى الموت باعتبار تشبيه بشخص يفعل ذلك فهناك استعارة بالكناية والكلام على حذف مضاف، والمعنى حتى يقبض أرواحهن الموت ولا يجوز أن يراد من التوفي معناه المشهور إذ يصير الكلام بمنزلة حتى يميتهن الموت ولا معنى له إلا أن يقدر مضاف يسند إليه الفعل أي ملائكة الموت، أو يجعل الإسناد مجازا من إسناد ما للفاعل الحقيقي إلى أثر فعله أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا أي مخرجا من الحبس بما يشرعه من الحدّ لهن- قاله ابن جبير-

el-Kāmûs'ta ise 'ona geldim' anlamında [mazi-mastar olarak] etevtühû etveten (١) ile her ikisinin de ilk harfinin kesresiyle eteytühû etyen, ityânen, ityâneten ve me'tâtün ile 'utiyy vezninde -ve kesre ile de okunan- ityün şeklinde geçtiği belirtilmiştir. Tıpkı meci' (gelmek), rehak (kuşatmak/yaklaşmak) ve ğaşy (örtmek/bürüstürmek) kelimelerinde olduğu gibi, bununla da cinsel fiil mecazen ifade edilebilir. Bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki nihayet örfî hakikat haline gelmiştir; burada kastedilen de budur. Buna göre mana 'zina fiilini işlerler', yani 'zina ederler' demektir. Bu şekilde ifade edilmesi [çirkin fiili] daha fazla kınamak içindir. İbn Mes‘ûd ise { يَأْتِينَ بالفاحشة } şeklinde okumuştur; buna göre itiyân (gelmek), meşhur asıl manasındadır. { مِنْ } [harf-i ceri], { يَأْتِينَ } fiilinin failinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. es-Süddî'nin belirttiği -ve İbn Cerîr'in kendisinden tahric ettiği- üzere kadınlardan murat, evlenmiş ve muhsan kılınmış kadınlardır. İbn Cübeyr'den de benzeri rivayet edilmiştir. { فَاسْتَشْهِدُوا } 'Şahitlik etmelerini isteyin', { عَلَيْهِنَّ } 'onların bu fuhşu işlediklerine dair', { أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } 'yani mümin ve hür erkeklerinizden dört kişiyi'. ez-Zührî şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ondan sonraki iki halifenin uygulaması, had cezalarında kadınların şahitliğinin kabul edilmemesi şeklinde cereyan etmiştir." Zina isnadında dört şahidin şart koşulması, iddia sahibine zorluk çıkarmak ve kulların ayıplarını örtmek içindir. Bir görüşe göre de diğer haklarda olduğu gibi zina edenlerin her biri aleyhine şahitlik nisabının tam olarak gerçekleşmesi içindir; ancak bunun zayıflığı gizli değildir. Bu cümle mübtedanın haberidir; şart manasını içerdiği için başına zâid fâ harfi gelmiştir. Ebü'l-Bekā'nın belirttiğine göre, { اللاتي } ismi mevsulü fiile sıla yapıldığında kelam şart hükmünü aldığı için bu şekilde haber verilmesi caiz olmuştur. Ebü'l-Bekā ayrıca şunu zikretmiştir: Durum böyle olunca iştigal yoluyla mansub kılınması uygun olmaz; zira şart edatından önce fiil takdir etmek caiz değildir, sıladan sonra takdir etmek ise { فَاسْتَشْهِدُوا } dışında başka bir fiilin izmarını gerektirir; çünkü bu fiilin { اللاتي } üzerinde nasb ameli yapması sahih olmaz. Mübteda kılınmasının sahih olması durumunda ise buna ihtiyaç kalmaz (٢). Bir topluluk ise 'kastedin' veya 'yönelin' takdirinde mahzuf bir fiille nasbını caiz görmüştür. Bir diğer görüşe göre haber mahzuftur ve takdiri 'Size okunanlar arasında o kadınların hükmü şudur' şeklindedir; buna göre car-mecrur haber, 'hüküm' kelimesi ise mübtedadır; { فَاسْتَشْهِدُوا } ifadesi onlara okunan hükmü gösterdiği için her ikisi de hazfedilmiştir. Hitabın hâkimlere yönelik olduğu söylendiği gibi, kocalara yönelik olduğu da söylenmiştir. { فَإِنْ شَهِدُوا } 'Eğer onların bu fiili işlediklerine şahitlik ederlerse', { فَأَمْسِكُوهُنَّ } 'kendilerine bir ceza olarak onları alıkoyup hapsedin', { فِي الْبُيُوتِ } 'evlerde ve buraları onlar için bir zindan kılın', { حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ } 'ölüm onları alıp götürünceye kadar'. Teveffî kelimesiyle asıl manası yani istîfâ kastedilmiştir ki bu da 'kabzetmek/tahsil etmek' demektir. Nitekim alacağını tahsil ettiğinde 'falandaki malımı teveffî ettim / istîfâ ettim' dersin. Bunun ölüme isnat edilmesi, ölümün bunu yapan bir şahsa teşbih edilmesi itibarıyladır; dolayısıyla burada mekniyye istiaresi vardır ve söz konusu ifadede bir muzaf hazfedilmiştir. Mana ise 'ölüm onların ruhlarını kabzedinceye kadar' demektir. Teveffî kelimesinden meşhur manasının kastedilmesi caiz değildir; zira bu takdirde kelam 'ölüm onları öldürünceye kadar' konumuna gelir ki bir muzaf takdir edilip fiil ona isnat edilmedikçe -yani ölüm melekleri takdir edilmedikçe- veya isnat, hakiki failin fiilinin eserine isnadı türünden mecaz kılınmadıkça bunun bir manası olmaz. { أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا } 'Yahut Allah onlar için bir yol kılıncaya kadar', yani İbn Cübeyr'in belirttiğine göre, onlar hakkında teşri kılacağı had cezası ile bu hapisten bir çıkış yolu var edinceye kadar.

وأخرج الإمامان الشافعي وأحمد وغيرهما عن عبادة بن الصامت قال: كان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إذا نزل عليه الوحي كرب لذلك واربد وجهه، وفي لفظ لابن جرير يأخذه كهيئة الغشي لما يجد من ثقل ذلك فأنزل عليه ذات يوم فلما سري عنه قال: «خذوا عني قد جعل الله لهن سبيلا الثيب جلد مائة ورجم بالحجارة والبكر جلد مائة ثم نفي سنة»

İki imam Şâfiî ve Ahmed ile diğerleri Ubâde b. es-Sâmit'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e vahiy indiğinde bundan dolayı sıkıntı duyar ve yüzünün rengi kül gibi olurdu. İbn Cerîr'in bir lafzında ise, vahyolunan şeyin ağırlığından dolayı kendisini baygınlık gibi bir hal kaplardı. Bir gün yine kendisine vahiy indi; bu hal üzerinden kalkınca şöyle buyurdu: «Benden [hükmü] alın! Allah onlar için bir yol kıldı: Dul için yüz değnek ve taşla recm; bekâr için yüz değnek ve bir yıl sürgün.»

وروى ابن أبي حاتم عن ابن جبير أنه قال: كانت المرأة أول الإسلام إذا شهد عليها أربعة من المسلمين عدول بالزنا حبست في السجن فإن كان لها زوج أخذ المهر منها ولكنه ينفق عليها من غير طلاق وليس عليها حد ولا يجامعها.

İbn Ebî Hâtim, İbn Cübeyr'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İslam'ın ilk dönemlerinde bir kadının zina ettiğine Müslümanlardan adaletli dört kişi şahitlik ettiğinde kadın hapsedilirdi. Şayet bir kocası varsa mehrini kadından geri alırdı; ancak boşamaksızın onun nafakasını temin ederdi. Kadına herhangi bir had cezası uygulanmaz, kocası da onunla cinsel ilişkide bulunmazdı."

وروى ابن جرير عن السدي كانت المرأة في بدء الإسلام إذا زنت حبست في البيت وأخذ زوجها مهرها حتى جاءت الحدود فنسختها، وحكاية النسخ قد وردت في غير ما طريق عن ابن عباس ومجاهد وقتادة ورويت عن أبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما، والناسخ عند بعض آية الجلد على ما في سورة النور وعند آخرين إن آية الحبس نسخت بالحديث، والحديث منسوخ بآية الجلد، وآية الجلد بدلائل الرجم.

İbn Cerîr es-Süddî'den şöyle rivayet etmiştir: İslam'ın başlangıcında kadın zina ettiğinde evde hapsedilir ve had cezaları gelip bu hükmü neshedinceye kadar kocası mehrini [ondan geri] alırdı. Nesh rivayeti İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den birçok yolla gelmiş; ayrıca Ebû Ca‘fer ve Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da rivayet edilmiştir. Bazılarına göre nâsih (hükmü kaldıran), Nûr sûresindeki celde (kırbaç) ayetidir. Diğer bazılarına göre ise hapis ayeti hadis ile neshedilmiş, hadis celde ayeti ile neshedilmiş, celde ayeti de recm delilleriyle [tahsis edilmiş/neshedilmiş]tir.

وقال الزمخشري: من الجائز أن لا تكون الآية منسوخة بأن يترك ذكر الحدّ لكونه معلوما بالكتاب والسنة، ويوصي بإمساكهن في البيوت بعد أن يحددن صيانة لهن عن مثل ما جرى عليهن بسبب الخروج من البيوت والتعرض للرجال، ويكون السبيل على هذا النكاح المغني عن السفاح، وقال الشيخ أبو سليمان الخطابي في معالم السنن: إنه لم يحصل النسخ في الآية ولا في الحديث وذلك أن الآية تدل على أن إمساكهن في البيوت ممدود إلى غاية أن يجعل الله تعالى لهن سبيلا ثم إن ذلك السبيل كان مجملا فلما

Zemahşerî şöyle demiştir: Ayetin mensuh olmaması da mümkündür; şöyle ki, had cezası Kitap ve Sünnet ile bilindiği için zikri terk edilmiş ve had cezası uygulandıktan sonra, evden çıkıp erkeklerle muhatap olmaları sebebiyle başlarına gelen benzer durumlardan muhafaza edilmeleri gayesiyle evlerde tutulmaları tavsiye edilmiş olabilir. Bu takdirde 'sebil' (yol), zinadan müstağni kılan nikâh olur. Şeyh Ebû Süleyman el-Hattâbî ise Me‘âlimü's-sünen adlı eserinde şöyle demiştir: Ne ayette ne de hadiste nesh vaki olmamıştır. Şöyle ki; ayet, evlerde alıkonulmalarının Allah Teâlâ'nın onlar için bir yol kılması gayesine kadar uzandığına delalet etmektedir. Daha sonra bu sebil mücmel kalmıştı; ne zaman ki

قال ﷺ: «خذوا عني» ،

sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benden [hükmü] alın!» buyurdu,

إلى آخر ما في الحديث صار ذلك بيانا لما في تلك الآية لا ناسخا له، وصار مخصصا لعموم آية الجلد، وقد تقدم لك في سورة البقرة ما ينفعك في تحقيق هذا المقام فتذكره وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ هما الزاني والزانية بطريق التغليب. قاله السدي وابن زيد وابن جبير أراد بهما البكران اللذان لم يحصنا، ويؤيد ذلك كون عقوبتهما أخف من الحبس المخلد، وبذلك يندفع التكرار لكن يبقى حكم الزاني المحصن غير ظاهر.

-hadisin devamına kadar- bu ifade, o ayetteki hükmün nâsihi değil, beyanı oldu ve celde ayetinin umumunu tahsis etti. Bakara sûresinde bu makamın tahkikinde sana fayda sağlayacak açıklamalar geçmişti, onu hatırla. { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ } “Sizlerden onu işleyenlerin ikisine de...”. Tağlîb yoluyla bunlar zina eden erkek ve zina eden kadındır. es-Süddî, İbn Zeyd ve İbn Cübeyr böyle demiştir; yani bunlarla henüz ihsan bağı altına girmemiş iki bekâr kastedilmiştir. Cezalarının ebedî hapisten daha hafif olması da bunu desteklemektedir. Böylece tekrar da ortadan kalkmış olur; fakat bu durumda muhsan zânînin hükmü açıkta kalmaktadır.

وقرأ ابن كثير «واللذان» بتشديد النون وهي لغة وليس مخصوصا بالألف كما قيل بل يكون مع الياء أيضا وهو عوض عن ياء الذي المحذوف إذ قياسه اللذيان والتقاء الساكنين هنا على حده كما في دابة وشابة فَآذُوهُما أي بعد استشهاد أربعة شهود عليهما بالإتيان، وترك ذكر ذلك تعويلا على ما ذكر آنفا، واختلف في الإيذاء على قولين:

İbn Kesîr, { وَالَّذانِ } kelimesini nûn harfinin şeddesiyle [ellezzânni şeklinde] okumuştur. Bu bir lehçedir ve iddia edildiği gibi sadece elif ile sınırlı olmayıp yâ ile de kullanılır; bu şedde, { الَّذِي } kelimesinin hazfedilen yâ'sına bedeldir; zira bunun kıyası elleziyâni şeklindedir. Burada iki sakinin yan yana gelmesi (iltikā-i sâkineyn) ise, tıpkı dâbbe ve şâbbe kelimelerinde olduğu gibi kendi kuralı dairesindedir. { فَآذُوهُما } 'Onlara eziyet edin', yani bu fiili işlediklerine dair aleyhlerinde dört şahit gösterildikten sonra [eziyet edin]. Az önce zikredilen hususa güvenilerek bunun zikri terk edilmiştir. Eziyetin mahiyeti hususunda iki görüşle ihtilaf edilmiştir:

فعن ابن عباس أنه بالتعيير والضرب بالنعال، وعن السدي وقتادة ومجاهد أنه بالتعيير والتوبيخ فقط فَإِنْ تابا عما فعلا من الفاحشة بسبب الإيذاء كما ينبئ عنه الفاء وَأَصْلَحا أي العمل فَأَعْرِضُوا عَنْهُما أي اصفحوا عنهما وكفوا عن أذاهما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً مبالغا في قبول التوبة رَحِيماً واسع الرحمة، والجملة في معرض التعليل للأمر بالإعراض، والخطاب هنا للحكام، وجوز أن يكون للشهود الواقفين على فعلتهما، ويراد بالإيذاء ذمهما وتعنيفهما وتهديدهما بالرفع إلى القضاة والجر إلى الولاة وفتح باب الشر عليهما، وبالإعراض عنهما ترك التعرض لهما بذلك، والوجه الأول هو المشهور، والحكم عليه منسوخ بالحد المفروض في سورة النور أيضا عند الحسن وقتادة والسدي والضحاك وابن جبير وغيرهم. وإلى ذلك ذهب البلخي والجبائي والطبري، وقال الفراء إن هذه الآية نسخت الآية التي قبلها، وهذا مما لا يتمشى على القول بأن المراد بالموصول البكران كما لا يخفى، وذهب أبو مسلم إلى أنه لا نسخ لحكم الآيتين بل الآية الأولى في السحاقات وهن النساء اللاتي يستمتع بعضهن ببعض وحدهن الحبس، والآية الثانية في اللائطين وحدهما الإيذاء، وأما حكم الزناة فسيأتي في سورة النور، وزيف هذا القول بأنه لم يقل به أحد، وبأن الصحابة رضي الله تعالى عنهم اختلفوا في حكم اللوطي ولم يتمسك أحد منهم بهذه الآية، وعدم تمسكهم بها مع شدة احتياجهم إلى نص يدل على الحكم دليل على أن الآية ليست في ذلك، وأيضا جعل الحبس في البيت عقوبة السحاق مما لا معنى له لأنه مما لا يتوقف على الخروج كالزنا، فلو كان المراد السحاقات لكانت العقوبة لهن عدم اختلاط بعضهم ببعض لا الحبس والمنع من الخروج، فحيث جعل هو عقوبة دل ذلك على أن المراد- باللاتي يأتين الفاحشة- الزانيات، وأجاب أبو مسلم بأنه قول مجاهد- وهو من أكابر المفسرين المتقدمين- وقد قال غير واحد: إذا جاءك التفسير عن مجاهد فحسبك على أنه تبين في الأصول أن استنباط تأويل جديد في الآية لم يذكره المتقدمون جائز، وبأن مطلوب الصحابة رضي الله تعالى عنهم معرفة حد اللوطي وكمية ذلك، وليس في الآية دلالة عليه بالنفي والإثبات، ومطلق الإيذاء لا يصلح حدا ولا بيانا للكمية فلذا اختلفوا، وبأن المراد من إمساكهن في البيوت حبسهن فيها واتخاذها سجنا عليهن ومن حال المسجون منع من يريد الدخول عليه وعدم تمكينه من الاختلاط، فكان الكلام في قوة فامنعوهن عن اختلاط بعضهن ببعض على أن الحبس المذكور حد، وليس المقصود منه إلا الزجر والتنكيل،

İbn Abbâs'tan bunun ayıplama ve pabuçlarla dövme şeklinde olduğu; es-Süddî, Katâde ve Mücâhid'den ise sadece ayıplama ve kınama şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. { فَإِنْ تابا } 'Eğer fâ harfinin hissettirdiği üzere gördükleri eziyet sebebiyle işledikleri bu fuhuş fiilinden tevbe eder', { وَأَصْلَحا } 've amellerini ıslah ederlerse', { فَأَعْرِضُوا عَنْهُما } 'onlardan vazgeçin', yani onları bağışlayın ve onlara eziyet etmekten el çekin. { إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً } 'Şüphesiz Allah tevbeleri ziyadesiyle kabul edendir', { رَحِيماً } 'rahmeti pek geniş olandır'. Cümle, yüz çevirme (vazgeçme) emrinin gerekçelendirilmesi sadedindedir. Buradaki hitap hâkimleredir; işledikleri fiile muttali olan şahitlere yönelik olduğu da caiz görülmüştür. Eziyetten murat onları kınamak, azarlamak, kadılara götürmekle ve valilerin önüne çekmekle tehdit etmek ve başlarına musibet kapısı açmaktır; yüz çevirmekten murat ise onlara bu yolla müdahale etmeyi bırakmaktır. Birinci vecih ise meşhur olandır. Bu hüküm de Hasan, Katâde, es-Süddî, Dahhâk, İbn Cübeyr ve diğerlerine göre Nûr sûresinde farz kılınan had ile mensuhtur. Belhî, Cübbâî ve Taberî de bu görüşe gitmiştir. Ferrâ ise bu ayetin kendisinden önceki ayeti neshettiğini söylemiştir; ancak ism-i mevsul ile iki bekârın kastedildiği görüşüne göre bu izahın tutarlı olmadığı açıktır. Ebû Müslim ise her iki ayetin hükmünde de nesh bulunmadığı; bilakis birinci ayetin kadınlar arası eşcinsellik (sevâhık) yapan kadınlar hakkında olup cezalarının hapis olduğu, ikinci ayetin ise erkekler arası eşcinsellik (lûtîlik) yapanlar hakkında olup cezalarının eziyet olduğu, zina edenlerin hükmünün ise Nûr sûresinde geleceği görüşüne varmıştır. Ancak bu görüş, hiç kimsenin bunu söylememiş olmasıyla ve sahâbe-i kirâmın radıyallâhu teâlâ anhüm lûtînin hükmü hususunda ihtilaf edip hiçbirinin bu ayete tutunmamış olmasıyla çürütülmüştür; zira hükmü gösteren bir nassa şiddetle ihtiyaç duymalarına rağmen bu ayete tutunmamış olmaları, ayetin bu hususta olmadığının delilidir. Ayrıca, eve hapsetmenin kadın eşcinselliğinin cezası kılınmasının bir anlamı yoktur; çünkü bu fiil, zina gibi dışarı çıkmaya bağlı olan bir fiil değildir. Şayet kastedilen eşcinsel kadınlar olsaydı, onlar için ceza eve kapatılıp dışarı çıkmaktan menedilmek değil, birbirleriyle bir araya gelmelerinin engellenmesi olurdu. Dolayısıyla bunun ceza kılınmış olması, { بِاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ } ifadesiyle zânî kadınların kastedildiğini gösterir. Ebû Müslim buna şöyle cevap vermiştir: Bu görüş, Mücâhid'in -ki o ilk dönem müfessirlerinin büyüklerindendir- görüşüdür. Nitekim birden fazla âlim 'Mücâhid'den sana tefsir geldiğinde o sana yeter' demiştir. Kaldı ki usul ilminde ilk dönem âlimlerinin zikretmediği yeni bir tevilin istinbat edilmesinin caiz olduğu ortaya konmuştur. Ayrıca sahâbenin radıyallâhu teâlâ anhüm aradığı şey lûtînin had cezasını ve miktarını bilmekti; ayette ise olumlu veya olumsuz olarak buna dair bir delalet yoktur. Mutlak eziyet ise ne had cezası olmaya ne de miktarı beyan etmeye elverişlidir; bu yüzden ihtilaf etmişlerdir. Yine onların evlerde tutulmasından murat, orada hapsedilmeleri ve buraların kendilerine zindan kılınmasıdır; mahpusun durumu ise yanına girmek isteyenin engellenmesi ve başkalarıyla bir araya gelmesine imkân verilmemesidir. Dolayısıyla kelam 'onları birbirleriyle bir araya gelmekten engelleyin' kuvvetindedir; ayrıca mezkûr hapis bir had cezasıdır ve bundan maksat sadece caydırma ve ibret kılmadır.

وأيد مذهبه بتمحيض التأنيث في الآية الأولى والتذكير في الآية الثانية، والتغليب خلاف الأصل، ويبعده أيضا لفظ مِنْكُمْ فإن المتبادر منه من رجالكم كما في قوله تعالى: أَرْبَعَةً مِنْكُمْ وأيضا لو كان كل واحد من الآيتين واردا في الزنا يلزم أن يذكر الشيء الواحد في الموضع الواحد مرتين وأنه تكرير لا وجه له، وأيضا على هذا التقدير لا يحتاج إلى التزام النسخ في شيء من الآيتين بل يكون حكم كل واحدة منهما مقررا على حاله، وعلى ما قاله الغير يحتاج إلى التزام القول بالنسخ وهو خلاف الأصل، وأيضا على ما قالوه يكون الكتاب خاليا عن بيان حكم السحاق واللواطة، وعلى ما قلناه يكون متضمنا لذلك وهو الأنسب بحاله، فقد قال سبحانه: ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام:

[Ebû Müslim] mezhebini birinci ayette müennesliğin, ikinci ayette ise müzekkerliğin sırf kılınmasıyla desteklemiştir; tağlîb ise asla aykırıdır. Yine { مِنْكُمْ } lafzı da [tağlîbi] uzak kılmaktadır; zira bundan ilk akla gelen, Allah Teâlâ'nın { أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } buyruğunda olduğu gibi 'erkeklerinizden' manasıdır. Ayrıca iki ayetten her biri zina hakkında inmiş olsaydı, tek bir şeyin tek bir yerde iki defa zikredilmesi gerekirdi ki bu da anlamsız bir tekrar olurdu. Yine bu takdire göre iki ayetten hiçbirinde nesh iltizamına ihtiyaç kalmaz, bilakis her birinin hükmü kendi halinde sabit kalır. Başkalarının söylediğine göre ise asla aykırı olan nesh görüşünü iltizam etmek gerekir. Yine onların söylediğine göre Kitap, kadın eşcinselliği ve lûtîliğin hükmünün beyanından hâlî kalmış olur; bizim söylediğimize göre ise bunu içermiş olur ki onun şanına en uygun olan da budur. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” [el-En‘âm 6:38],

٣٨] ، تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النحل: ٨٩] ، وأجيب بأنا لا نسلم أن هذا قول لمجاهد، ففي مجمع البيان أنه حمل الَّذانِ يَأْتِيانِها على الرجلين الزانيين، وأخرج عبد بن حميد وابن جرير، وابن المنذر وابن أبي حاتم عنه أنهما الفاعلان وهو ليس بنص على أنهما اللائطان على أن حمل اللَّاتِي في الآية الأولى على السحاقات لم نجد فيه عنه رواية صحيحة بل قد أخرجوا عنه ما هو ظاهر في خلافه، فقد أخرج آدم والبيهقي في سننه عنه في تلك الآية أنه كان أمر أن يحبس ثم نسختها الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا [النور: ٢] وما ذكر من العلاوة مسلم لكن يبعد هذا التأويل أنه لا معنى للتثنية في الآية الثانية لأن الوعد والوعيد إنما عهدا بلفظ الجمع ليعم الآحاد أو بلفظ الواحد لدلالته على الجنس ولا نكتة للعدول عن ذلك هنا على تقرير أبي مسلم بل كان المناسب عليه الجمع لتكون آية اللواطة كآية السحاق، ولا يرد هذا على ما قرره الجمهور لأن الآية الأولى عندهم للإناث الثيبات إذا زنين، والآية الثانية للذكر البكر والأنثى البكر إذا زنيا فغوير بين التعبيرين لقوة المغايرة بين الموردين، ويحتمل أيضا أن تكون المغايرة على رأيهم للإيذان بعزة وقوع زنا البكر بالنسبة إلى وقوع زنا الثيب لأن البكر من النساء تخشى الفضيحة أكثر من غيرها من جهة ظهور أثر الزنا، وهو زوال البكارة فيها ولا كذلك الثيب، ولا يمكن اعتبار مثل هذه النكتة في المغايرة على رأي أبي مسلم إذ لا نسلم أن وقوع اللواطة من الرجال أقل من وقوع السحاق من النساء بل لعل الأمر بالعكس، وكون مطلوب الصحابة رضي الله تعالى عنهم معرفة حد اللوطي وكمية ذلك والإيذاء لا يصلح حدا ولا بيانا للكمية- ليس بشيء- كما يرشد إلى ذلك أن منهم من لم يوجب عليه شيئا، وقال: تؤخر عقوبته إلى الآخرة، وبه أخذ الأئمة رضي الله تعالى عنهم على أنه أي مانع من أن يعتبر الإيذاء حدا بعد أن ذكر في معرض الحدّ وتفوض كيفيته إلى رأي الإمام فيفعل مع اللوطي ما ينزجر به مما لم يصل إلى حد القتل وكون الكلام في قوة فامنعوهن عن اختلاط بعضهن ببعض في غاية الخفاء كما لا يخفى.

[ve şöyle buyurmuştur:] { تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “...her şeyi açıklayan...” [en-Nahl 16:89]. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun Mücâhid'e ait bir görüş olduğunu kabul etmiyoruz. Nitekim Mecma‘u'l-beyân'da onun { الَّذانِ يَأْتِيانِها } ifadesini zina eden iki erkeğe hamlettiği yer almaktadır. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan tahric ettiklerine göre ise o 'fiili işleyen iki kişidir' demiştir ki bu, onların lûtîlik yapan iki erkek olduğuna dair açık bir nass değildir. Kaldı ki birinci ayetteki { اللَّاتِي } lafzının eşcinsel kadınlara hamledilmesine dair kendisinden sahih bir rivayet bulamadığımız gibi, bilakis onun bunun hilafına olduğu zahir olan rivayetlerini tahric etmişlerdir. Nitekim Âdem ve Beyhakî es-Sünen'inde o ayet hakkında ondan 'kadının hapsedilmesi emredilmişti, sonra bunu { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا } “Zina eden kadın ve zina eden erkekten her birine yüz değnek vurun...” [en-Nûr 24:2] ayeti neshetti' rivayetini tahric etmişlerdir. Zikredilen ziyade kabul edilmekle birlikte, şu husus bu tevili uzaklaştırmaktadır: İkinci ayetteki tesniyenin (ikil sığanın) bir anlamı kalmaz; zira vaad ve vaîd ifadeleri fertleri kuşatması için cemi sığasıyla yahut cinsi göstermesi için müfred sığasıyla gelmesi âdet olmuştur; Ebû Müslim'in takririne göre burada bundan udûl edilmesinin hiçbir nüktei belâğatı yoktur. Bilakis onun takririne göre lûtîlik ayetinin sevâhık ayeti gibi olması için cemi sığasının gelmesi uygun düşerdi. Cumhurun takririne göre ise bu itiraz vârid olmaz; çünkü birinci ayet onlara göre zina ettiklerinde dul kadınlar içindir; ikinci ayet ise zina ettiklerinde bekâr erkek ve bekâr kadın içindir. İki kaynak arasındaki kuvvetli farklılıktan dolayı iki ifade birbirinden farklı kılınmıştır. Yine cumhurun görüşüne göre bu farklılığın, dulun zinasının vuku bulmasına nispetle bekârın zinasının vuku bulmasının azlığına işaret etmek için olması da muhtemeldir; zira bekâr kadın, zinanın eserinin ortaya çıkması yani bekâretin zevali yönünden diğerlerine göre rezil olmaktan daha çok korkar, dul kadın ise böyle değildir. Ebû Müslim'in görüşünde ise bu tür bir nükteyi farklılık gerekçesi saymak mümkün değildir; zira erkeklerden lûtîliğin vuku bulmasının kadınlardan sevâhıkın vuku bulmasından daha az olduğunu kabul etmiyoruz, bilakis durum belki de tam aksinedir. Sahâbenin radıyallâhu teâlâ anhüm maksadının lûtînin had cezasını ve miktarını bilmek olduğu, eziyetin ise had olmaya ve miktarı beyana elverişli olmadığı iddiası ise bir değer taşımaz. Nitekim içlerinden ona hiçbir ceza öngörmeyip 'cezası ahirete tehir edilir' diyenlerin bulunması da buna işaret etmektedir ki imamlar radıyallâhu teâlâ anhüm bu görüşü almıştır. Kaldı ki, had cezası sadedinde zikredildikten sonra eziyetin had kabul edilmesine ve keyfiyetinin imamın ictihadına bırakılıp lûtîye öldürme derecesine varmayacak şekilde caydırıcı bir muamele yapılmasına ne engel vardır? İfadenin 'onları birbirleriyle bir araya gelmekten menedin' kuvvetinde olması ise gizli olmadığı üzere son derece zorlamadır.

نعم ما في حيز العلاوة مما لا بأس به، وما ذكر من أن التغليب خلاف الأصل مسلم لكنه في القرآن العظيم أكثر من أن يحصى، واعتباره في مِنْكُمْ تبع لاعتباره في الَّذانِ وذكر مثله قبل بلا تغليب فيه ربما يؤيد اعتبار التغليب فيه ليغاير الأول فيكون لذكره بعده أتم فائدة ألا ترى كيف أسقط من الآية الثانية الاستشهاد مع اشتراطه إجماعا اكتفاء بما ذكر في الآية الأولى لاتحاد الاستشهادين في المسألتين، ودعوى لزوم التكرار في الموضع الواحد على رأي الجمهور ليست في محلها على ما أشرنا إليه في تفسير الآية، ودعوى الاحتياج إلى التزام القول بالنسخ لا تضر لأن النسخ أمر مألوف في كثير من الأحكام، وقد نص عليه هنا جماعة من الصحابة والتابعين على أن في كون فرضية الحد نسخا في الآية الأولى مقالا يعلم مما قدمناه في البقرة، وإذا جعل «أو يجعل» إلخ معتبرا في الآية الثانية إلا أنه حذف منها اكتفاء بما في الأولى كما يشير إلى ذلك خبر عبادة بن الصامت. جرى المقال في الآيتين ولزوم خلو الكتاب عن بيان حكم السحاق واللواطة على رأي الجمهور دون رأيه في حيز المنع أما على تقدير تسمية السحاق

Evet, ziyade çerçevesinde zikredilen hususlarda bir beis yoktur. Tağlîbin asla muhalif olduğu zikri doğrudur; ancak Kur'ân-ı Azîm'de sayılamayacak kadar çoktur. { مِنْكُمْ } lafzında bunun dikkate alınması, { الَّذانِ } lafzında dikkate alınmasına tâbidir. Öncesinde tağlîb olmaksızın bir benzerinin zikredilmiş olması, birincisinden farklı olması için bunda tağlîbin dikkate alınmasını destekler; böylece sonradan zikredilmesinin faydası daha tam olur. Görmez misin, icmâen şart koşulmuş olmasına rağmen, her iki meselede şahit tutma keyfiyeti bir olduğu için birinci ayette zikredilenle yetinilerek ikinci ayetten şahit tutma hükmü nasıl düşürülmüştür! Cumhurun görüşüne göre tek bir yerde tekrarın lüzumu iddiası ise ayetin tefsirinde işaret ettiğimiz üzere yerinde değildir. Nesh görüşünü iltizam etme ihtiyacı iddiası da bir zarar vermez; çünkü nesh birçok hükümde alışılageldik bir durumdur. Nitekim sahâbe ve tâbiînden bir cemaat burada neshin varlığını açıkça belirtmiştir; kaldı ki had cezasının farz kılınmasının birinci ayette nesh olup olmadığı hususundaki tartışma Bakara sûresinde sunduğumuz açıklamalardan bilinmektedir. Şayet { أو يجعل } vb. kısım Ubâde b. es-Sâmit hadisinin işaret ettiği üzere birincideki ile yetinilerek oradan hazfedilmiş olmakla birlikte ikinci ayette de muteber kılınırsa, söz konusu tartışma her iki ayette de cereyan eder. Kitabın kadın eşcinselliği ve lûtîliğin hükmünün beyanından hâlî kalmasının cumhurun görüşüne göre zorunlu olup Ebû Müslim'in görüşüne göre zorunlu olmadığı iddiası ise men makamındadır. Kadın eşcinselliği

واللواطة زنا فظاهر، وأما على تقدير عدم التسمية فلأن ذكر ما يمكن قياسهما عليه في حكم البيان لحكمهما، وكم حكم ترك التصريح به في الكتاب اعتمادا على القياس- كحكم النبيذ، وكحكم الجد وغيرهما- اعتمادا على بيان ما يمكن القياس عليه وذلك لا ينافي كونه تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النحل: ٨٩] وأنه ما فرط فيه من شيء، ومن ادعى أن جميع الأحكام الدينية مذكورة في القرآن صريحا من غير اعتبار قياس، فقد ارتكب شططا وقال غلطا، وبالجملة المعول عليه ما ذهب إليه الجمهور، ويد الله تعالى مع الجماعة، ومذهب أبي مسلم وإن لم يكن من الفساد بمحل إلا أنه لم يعوّل عليه ولم تحط رحال القبول لديه، وهذا ما عندي في تحقيق المقام وبالله سبحانه الاعتصام.

ve lûtîliğin zina olarak isimlendirilmesi takdirinde durum zaten açıktır. Zina olarak isimlendirilmemesi takdirinde ise, kendilerine kıyas edilebilecek şeyin zikredilmiş olması, onların hükmünün beyanı hükmündedir. Nitekim Kitap'ta kıyasa dayanılarak açıkça zikredilmesi terk edilen nice hüküm vardır; nebîzin hükmü ve dedenin hükmü gibi hususların, üzerlerine kıyas yapılabilecek şeylerin beyanına dayanılarak bırakılması bundandır. Bu durum ise Kur'an'ın { تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “...her şeyi açıklayan...” [en-Nahl 16:89] ve onda hiçbir şeyin eksik bırakılmamış olması vasfına aykırı değildir. Kıyası dikkate almaksızın bütün dinî hükümlerin Kur'an'da sarih olarak zikredildiğini iddia eden kimse aşırılığa kaçmış ve yanlış söylemiştir. Hâsılı, itimada şayan olan cumhurun gittiği görüştür; Allah Teâlâ'nın eli cemaatle beraberdir. Ebû Müslim'in mezhebi ise her ne kadar büsbütün bâtıl olmasa da itimada mazhar olmamış ve katında kabul görmemiştir. Bu makamın tahkikinde bence ulaşılan netice budur; sığınılacak merci yalnız Sübhân olan Allah'tır.

ولما وصف سبحانه نفسه بالتواب الرحيم عقب ذلك ببيان شرط قبول التوبة بقوله جل شأنه: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ أي إن قبول التوبة، وعَلَى وإن استعملت للوجوب حتى استدل بذلك الواجبة عليه، فالمراد أنه لازم متحقق الثبوت البتة بحكم سبق الوعد حتى كأنه من الواجبات كما يقال: واجب الوجود، وقيل: عَلَى بمعنى من، وقيل: هي بمعنى عند، وعليه الطبرسي أي إنما التوبة عند الله لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ أي المعصية صغيرة كانت أو كبيرة، والتوبة مبتدأ، ولِلَّذِينَ خبره، وعَلَى اللَّهِ متعلق بما تعلق به الخبر من الاستقرار، أو بمحذوف وقع حالا من ضمير المبتدأ المستكن في متعلق الجار الواقع خبرا على رأي من يجوز تقديم الحال على عاملها المعنوي عند كونها ظرفا، وجعله بعضهم على حد هذا بسرا أطيب من رطبا، وجوز أن يكون عَلَى اللَّهِ متعلقا بمحذوف وقع صفة للتوبة أي إِنَّمَا التَّوْبَةُ الكائنة عَلَى اللَّهِ ولِلَّذِينَ هو الخبر، وهو ظاهر على رأي من جوز حذف الموصول مع بعض صلته، وذكر أبو البقاء احتمال أن يكون عَلَى اللَّهِ الخبر، ولِلَّذِينَ متعلقا بمحذوف وقع حالا من الضمير المستكن في متعلق الخبر، ويحتمل أن يكون متعلقا بما تعلق به الخبر، ولا يخفى أن سوق الآية يؤيد جعل لِلَّذِينَ خبرا كما لا يخفى على من لم يتعسف بِجَهالَةٍ حال من فاعل يَعْمَلُونَ أي يَعْمَلُونَ السُّوءَ متلبسين بها، أو متعلق يَعْمَلُونَ والباء للسببية، والمراد من الجهالة الجهل والسفه بارتكاب ما لا يليق بالعاقل لا عدم العلم خلافا للجبائي فإن من لا يعلم لا يحتاج إلى التوبة، والجهل بهذا المعنى حقيقة واردة في كلام العرب كقوله:

Allah Sübhânehu ve Teâlâ kendisini Tevvâb ve Rahîm olarak niteleyince, hemen ardından şânı yüce olan şu buyruğuyla tevbenin kabul edilme şartını beyan etmiştir: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } “Allah'ın kabulünü üzerine aldığı tevbe...”, yani tevbenin kabulü [Allah'a aittir]. { عَلَى } [harf-i ceri] her ne kadar vucûb için kullanılsa ve hatta Allah'a tevbeyi kabulün vacip olduğunu savunanlar bununla delil getirse de, buradaki murat, tıpkı 'Vâcibü'l-vücûd' denilmesi gibi, vaadin önceden geçmiş olması hükmüyle adeta vaciplerden biriymişçesine kesin olarak tahakkuk edip sabit olmasının lüzumudur. { عَلَى }'nın 'min' manasında olduğu söylendiği gibi 'ınde' (katında) manasında olduğu da söylenmiştir; Tabersî'nin tercihi de budur; yani 'Tevbe ancak Allah katındadır'. { لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ } “...kötülüğü işleyenler içindir”, yani ister küçük ister büyük olsun günahı [işleyenler içindir]. { التَّوْبَةُ } mübteda, { لِلَّذِينَ } ise onun haberidir. { عَلَى اللَّهِ } car-mecruru ise haberin taalluk ettiği istikrara yahut zarf olduğunda hâlin manevî amilinin önüne geçirilmesini caiz görenlerin re'yine göre, haber konumundaki car-mecrurun müteallakında müstetir olan mübtedanın zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. Bazıları bunu hâzâ büsran atyebü minhü rutaben kuralı dairesinde değerlendirmiştir. { عَلَى اللَّهِ } ibaresinin tevbenin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani 'Allah üzerine düşen tevbe ancak...' takdirindedir ve { لِلَّذِينَ } haberdir. Bu izah, ism-i mevsulün sılasının bir kısmıyla birlikte hazfini caiz görenlerin görüşüne göre açıktır. Ebü'l-Bekā, { عَلَى اللَّهِ } ifadesinin haber, { لِلَّذِينَ } ifadesinin ise haberin müteallakında müstetir zamirden hâl olan mahzufe taalluk etmesi yahut bizzat haberin taalluk ettiği şeye taalluk etmesi ihtimalini zikretmiştir. Ayetin gelişinin, tekellüfe kaçmayan kimse için gizli kalmayacağı üzere { لِلَّذِينَ } ifadesini haber kılmayı desteklediği açıktır. { بِجَهالَةٍ } “...bilmeyerek...”, { يَعْمَلُونَ } fiilinin failinden hâldir; yani kötülüğü onunla muttasıf olarak işlerler; yahut { يَعْمَلُونَ } fiilinin müteallakıdır ve ba harfi sebebiyet içindir. Buradaki cehaletten murat, Cübbâî'nin hilafına, ilimsizlik (bilgisizlik) değil; akıllıya yakışmayan şeyi işlemek suretiyle ortaya çıkan cehalet ve sefihliktir; zira bilmeyen kimsenin tevbeye ihtiyacı yoktur. Bu anlamdaki cehl, Arapların kelamında şu beyitte olduğu gibi hakikat olarak vârid olmuştur:

ألا (لا يجهلن) أحد علينا ... فنجهل فوق جهل الجاهلينا

«Sakın ha! Kimse bize karşı cahillik etmesin... / Yoksa cahillerin cehaletinden daha üstün bir cehaletle karşılık veririz!»

ومن هنا قال مجاهد فيما أخرجه عنه البيهقي في الشعب، وغيره: كل من عصى ربه فهو جاهل حتى ينزع عن معصيته، وأخرج عبد الرزاق وابن جرير عن قتادة قال: اجتمع أصحاب محمد صلى الله تعالى عليه وسلم فرأوا أن كل شيء عصي به فهو جهالة عمدا كان أو غيره، وروي مثل ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما،

Bundan dolayı Mücâhid, Beyhakî'nin Şu‘abü'l-îmân'da ve diğerlerinin kendisinden tahric ettiği rivayette şöyle demiştir: "Rabbine isyan eden herkes, o isyanından vazgeçinceye kadar cahildir." Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde'den tahric ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabı icmâ etti ve gördüler ki Allah'a karşı isyan edilen her şey, ister kasten ister kastsız olsun, bir cehalettir." İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da benzeri rivayet edilmiştir.

وقال أبو عبد الله رضي الله تعالى عنه: كل ذنب عمله العبد وإن كان عالما فهو جاهل فيه حين خاطر بنفسه في معصية ربه، فقد حكى الله تعالى قول يوسف ﵇ لإخوته: هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ [يوسف: ٨٩] فنسبهم إلى الجهل لمخاطرتهم بأنفسهم في معصية الله تعالى،

Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: "Kulun işlediği her günah, kendisi [hükmü] bilse bile, Rabbine isyanda nefsini tehlikeye attığı anda onda bir cehalet içindedir. Nitekim Allah Teâlâ, Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşlerine söylediği şu sözü nakletmiştir: { هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ } “Sizler cahillik ederken Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?” [Yûsuf 12:89]; Allah Teâlâ'ya isyanda nefislerini tehlikeye attıkları için onları cehalete nispet etmiştir."

وقال الفراء: معنى قوله سبحانه: بِجَهالَةٍ أنهم لا يعلمون كنه ما في المعصية من العقوبة.

Ferrâ şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { بِجَهالَةٍ } buyruğunun manası, günahta bulunan cezanın mahiyetini tam olarak bilmemeleridir.

وقال الزجاج: معنى ذلك اختيارهم اللذة الفانية على اللذة الباقية ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ أي من زمان قريب وهو ما قبل حضور الموت كما ينبئ عنه ما سيأتي من قوله تعالى: حَتَّى إِذا حَضَرَ إلخ

Zeccâc ise bunun manasının, geçici lezzeti kalıcı lezzete tercih etmeleri olduğunu söylemiştir. { ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ } “...sonra çok geçmeden tevbe edenler...”, yani yakın bir zaman içinde tevbe edenlerdir ki bu da Allah Teâlâ'nın gelecekteki { حَتَّى إِذا حَضَرَ } vb. buyruğunun hissettirdiği üzere ölüm gelip çatmadan önceki vakittir.

يروى أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال في آخر خطبة خطبها: «من تاب قبل موته بسنة تاب الله تعالى عليه» ثم قال: «وإن السنة لكثيرة من تاب قبل موته بشهر تاب الله تعالى عليه» ثم قال: «وإن الشهر لكثير من تاب قبل موته بيوم تاب الله تعالى

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem irad ettiği son hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Kim ölümünden bir yıl önce tevbe ederse Allah Teâlâ onun tevbesini kabul eder.» Sonra şöyle buyurdu: «Bir yıl elbette çoktur; kim ölümünden bir ay önce tevbe ederse Allah Teâlâ onun tevbesini kabul eder.» Sonra şöyle buyurdu: «Bir ay elbette çoktur; kim ölümünden bir gün önce tevbe ederse Allah Teâlâ

عليه» ثم قال: «وإن اليوم لكثير من تاب قبل موته بساعة تاب الله تعالى عليه» ثم قال «وإن الساعة لكثيرة من تاب قبل موته وقد بلغت نفسه هذه- وأهوى بيده الشريفة إلى حلقه- تاب الله تعالى عليه» .

onun tevbesini kabul eder.» Sonra şöyle buyurdu: «Bir gün elbette çoktur; kim ölümünden bir saat önce tevbe ederse Allah Teâlâ onun tevbesini kabul eder.» Sonra buyurdu ki: «Bir saat elbette çoktur; kim ölümünden önce, canı şuraya gelmişken -mübarek eliyle boğazına işaret etti- tevbe ederse Allah Teâlâ onun tevbesini kabul eder.»

وأخرج أحمد والترمذي عن ابن عمر عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم إن الله يقبل توبة العبد ما لم يغرغر.

Ahmed ve Tirmizî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, kulun tevbesini can boğaza gelip hırıldamadığı sürece kabul eder.»

وأخرج ابن أبي شيبة عن قتادة قال: كنا عند أنس بن مالك وثمّ أبو قلابة فحدث أبو قلابة قال: إن الله تعالى لما لعن إبليس سأله النظرة فأنظره إلى يوم الدين فقال وعزتك لا أخرج من قلب ابن آدم ما دام فيه الروح قال: وعزتي لا أحجب عنه التوبة ما دام فيه الروح،

İbn Ebî Şeybe'nin Katâde'den tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Enes b. Mâlik'in yanındaydık, Ebû Kılâbe de oradaydı. Ebû Kılâbe şöyle anlattı: Allah Teâlâ İblis'i lânetlediğinde o mühlet istedi, Allah da onu din gününe kadar mühlet verdi. Bunun üzerine İblis 'İzzetine andolsun ki, ruhu bedeninde olduğu müddetçe Âdemoğlunun kalbinden çıkmayacağım' dedi. Allah Teâlâ da buyurdu ki: 'İzzetime andolsun ki, ruhu bedeninde olduğu müddetçe ondan tevbeyi perdelemeyeceğim.'

وأخرج ابن جرير عن ابن عباس قال- القريب- ما بينه وبين أن ينظر إلى ملك الموت، وروي مثله عن الضحاك، وعن عكرمة الدنيا كلها قريب وعن الإمام القشيري- القريب- على لسان أهل العلم قبل الموت، وعلى لسان أهل المعاملة قبل أن تعتاد النفس السوء ويصير لها كالطبيعة، ولعل مرادهم أنه إذا كان كذلك يبعد عن القبول، وإن لم يمتنع قبول توبته، ومِنْ تبعيضية كأنه جعل ما بين وجود المعصية وحضور الموت زمانا قريبا، ففي أي جزء من أجزاء هذا الزمان تاب فهو تائب في بعض أجزاء زمان قريب، وجعلها بعضهم لابتداء الغاية، ورجح الأول بأن مِنْ إذا كانت لابتداء الغاية لا تدخل على الزمان على القول المشهور، والذي لابتدائيته مذ ومنذ، وفي الإتيان بثم إيذان بسعة عفوه تعالى فَأُولئِكَ أي المتصفون بما ذكر وما فيه من معنى البعد باعتبار كونهم بانقضاء ذكرهم في حكم البعيد، وجوز أن يكون ذلك إيذانا ببعد مرتبتهم ورفعة شأنهم من حيث إنهم تائبون، والخطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم أو لكل أحد ممن يصلح للخطاب، والفاء للدلالة على السببية، واسم الإشارة مبتدأ خبره قوله تعالى: يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وما فيه من تكرير الإسناد لتقوية الحكم، وهذا وعد بالوفاء بما وعد به سبحانه أولا فلا تكرار، وضمن يَتُوبُ معنى يعطف فلذا عدي بعلى.

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan tahric ettiğine göre o: 'Karîb (yakın), ölüm meleğine bakmasıyla arasındaki süredir' demiştir. Benzeri Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. İkrime'den ise 'Bütün dünya yakındır' dediği nakledilmiştir. İmam Kuşeyrî'den ise şöyle nakledilmiştir: 'İlim ehlinin lisanında karîb, ölümden öncedir; amel ve muamele ehlinin lisanında ise nefsin kötülüğe alışıp onun kendisine tabiat haline gelmesinden öncedir.' Belki de onların muradı, bu hale gelindiğinde tevbenin kabulü imkânsız olmasa bile kabulden uzaklaşacağıdır. { مِنْ } harf-i ceri teb‘îz içindir; sanki günahın işlenmesi ile ölümün hazır bulunması arasındaki vakti yakın bir zaman kılmıştır; dolayısıyla bu zamanın hangi cüzünde tevbe ederse etsin, yakın bir zamanın bazı cüzlerinde tevbe etmiş olur. Bazıları ise onu ibtidâ-i gāye için kılmıştır. Birincisi tercih edilmiştir; zira meşhur kavle göre { مِنْ } ibtidâ-i gāye için olduğunda zaman üzerine dahil olmaz; zamanın başlangıcı için kullanılan edatlar müz ve münzü'dür. { ثُمَّ } ile getirilmesinde Allah Teâlâ'nın affının genişliğine bir işaret vardır. { فَأُولئِكَ } 'İşte onlar', yani zikredilen sıfatlarla muttasıf olanlardır. Bundaki uzaklık manası, zikirlerinin sona ermesiyle uzak hükmünde olmaları itibarıyladır; tevbe eden kimseler olmaları bakımından mertebelerinin uzaklığına ve şanlarının yüceliğine işaret olması da caiz görülmüştür. Hitap Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e yahut hitaba elverişli olan herkese yöneliktir. Fâ harfi sebebiyet bildirmektedir. İsmi işaret mübteda olup haberi Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğudur: { يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “...Allah onların tevbelerini kabul eder”. Bundaki isnad tekrarı hükmü kuvvetlendirmek içindir. Bu, Allah Sübhânehu'nun başlangıçta vaat ettiği şeyi yerine getireceğine dair bir vaaddir, dolayısıyla tekrar yoktur. { يَتُوبُ } fiili 'şefkat ve lütufla yönelir' manasını içerdiği için { عَلَى } ile geçişli kılınmıştır.

وجوز أن يكون ذلك من المذهب الكلامي كأنه قيل: التوبة كالواجب على الله تعالى، وكل ما هو كالواجب عليه تعالى كائن لا محالة فالتوبة أمر كائن لا محالة فالآية الأولى واقعة موقع الصغرى والكبرى مطوية، والآية الثانية واقعة موقع النتيجة وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً فيعلم بإخلاص من يتوب حَكِيماً فلا يعاقب التائب، والجملة اعتراض مقرر لمضمون ما قبلها، والإظهار في مقام الإضمار للإشعار بعلة الحكم وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ على الله لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أي المعاصي وجمعت باعتبار تكرر وقوعها في الزمان المديد لا لأن المراد بها جميع أنواعها وبما مر من السُّوءَ نوع منها حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ بأن شاهد الأحوال التي لا يمكن معها الرجوع إلى الدنيا بحال وعاين ملك الموت وانقطع حبل الرجاء قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ أي هذا الوقت الحاضر، وذكر لمزيد تعيين الوقت، وإيثار قالَ على تاب لإسقاط ذلك عن درجة الاعتبار والتحاشي عن تسميته توبة، ولو أكده ورغب فيه، ولعل ذلك كون تلك الحالة أشبه شيء بالآخرة بل هي أول منزل من منازلها، والدنيا دار عمل ولا جزاء، والآخرة دار جزاء ولا عمل، وحَتَّى حرف ابتداء، والجملة الشرطية بعدها غاية لما قبلها أي لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لقوم يعملون السيئات إلى حضور موتهم، وقولهم: كيت وكيت وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ عطف على الموصول قبله أي ليس قبول التوبة لهؤلاء ولا لهؤلاء، والمراد من ذكر هؤلاء مع أنه لا توبة لهم رأسا المبالغة في عدم قبول توبة المسوفين والإيذان بأن وجودها كالعدم بل في تكرير حرف النفي في المعطوف كما قيل: إشعار خفي يكون حال المسوّفين في عدم استتباع الجدوى أقوى من حال الذين يموتون على الكفر. والكثير من أهل العلم على أن المراد ب الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ ما يشمل الفسقة والكفرة، ومن الَّذِينَ يَمُوتُونَ إلخ الكفار فقط، وجوز أن يراد بالموصولين الكفار خاصة، وأن يراد بهما الفسقة وحدهم، وتسميتهم في الجملة الحالية كفارا للتغليظ، وأن يراد بهما ما يعم الفريقين

Bunun kelâmî üsluptan olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: Tevbe Allah Teâlâ üzerine vacip gibidir ve O'nun üzerine vacip gibi olan her şey şüphesiz vaki olacaktır; dolayısıyla tevbe mutlaka gerçekleşecek bir husustur. Böylece birinci ayet küçük önerme makamında, büyük önerme zımnında dürülü, ikinci ayet ise netice makamında yer almıştır. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } “Allah hakkıyla bilendir”, yani tevbe edenin ihlasını bilir; { حَكِيماً } “...hüküm ve hikmet sahibidir”, tevbe edene azap etmez. Bu cümle kendisinden öncekilerin mazmununu pekiştiren bir itiraziyedir. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (ızhâr), hükmün illetini hissettirmek içindir. { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ } “Yoksa tevbe [kabul edilecek] değildir...”, yani Allah üzerine [kabulü gerekli olan bir tevbe değildir], { لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “...kötülükleri yapıp duranlar için...”, yani günahları işleyenler için. Günahların cemi kılınması, uzun zaman boyunca mükerreren vuku bulması itibarıyladır; yoksa bütün türlerinin kastedilmesinden ötürü değildir; nitekim daha önce geçen { السُّوءَ } da onun bir türüdür. { حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “...nihayet onlardan birine ölüm gelip çattığı zaman...”, öyle ki hiçbir surette dünyaya dönmenin mümkün olmadığı ahvali müşahede ettiği, ölüm meleğini ayan beyan gördüğü ve ümit ipinin koptuğu anda, { قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } “'İşte şimdi tevbe ettim' der”, yani şu hazır vakitte [der]. Vakti daha fazla tayin etmek için bu zikredilmiştir. 'Tevbe etti' yerine { قالَ } 'dedi' fiilinin tercih edilmesi, bunu itibar derecesinden düşürmek ve -her ne kadar pekiştirse ve arzulasa da- tevbe olarak isimlendirilmesinden çekinmek içindir. Bunun sebebi belki de söz konusu halin ahirete en çok benzeyen hal, hatta onun menzillerinin ilki olmasıdır; dünya amel yurdudur, ceza yurdu değildir; ahiret ise ceza yurdudur, amel yurdu değildir. { حَتَّى } ibtidâ harfidir, kendisinden sonraki şart cümlesi ise öncesinin gayesidir; yani tevbe, ölümleri hazır bulununcaya ve şöyle şöyle deyinceye kadar kötülükleri işleyen bir topluluk için değildir. { وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } “...kâfir olarak ölenler için de [değildir]”. Kendisinden önceki mevsule matuftur; yani tevbenin kabulü ne bunlar içindir ne de onlar içindir. Bunların -esas itibariyle hiçbir tevbeleri olmadığı halde- zikredilmesinden murat, tehir edip duranların tevbesinin kabul edilmeyeceğinde mübalağa yapmak ve onların tevbesinin varlığının adeta yokluk gibi olduğunu bildirmektir. Hatta matufta nefy harfinin tekrar edilmesinde, denildiği gibi, tehir edenlerin durumunun fayda sağlamama hususunda küfür üzere ölenlerin durumundan daha kuvvetli olduğuna dair ince bir işaret vardır. İlim ehlinin ekserisine göre { الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } ifadesinden murat fâsıkları ve kâfirleri içine alan kısımdır; { الَّذِينَ يَمُوتُونَ } vb. ifadeden murat ise sadece kâfirlerdir. Her iki ism-i mevsul ile özellikle kâfirlerin kastedilmiş olması da, sadece fâsıkların kastedilip hâl cümlesinde [durumu] ağırlaştırmak için kâfirler olarak tesmiye edilmiş olması da, her iki fırkayı birden şamil kılması da

جميعا فالتسمية حينئذ للتغليب، وأخرج ابن جرير عن الربيع، وابن المنذر عن أبي العالية أن الآية الأولى نزلت في المؤمنين والثانية في المنافقين، والثالثة في المشركين، وفي جعل الوسطى في المنافقين مزيد ذم لهم حيث جعل عمل السيئات من غيرهم في جنب عملهم بمنزلة العدم، فكأنهم عملوها دون غيرهم، وعلى هذا لا يخفى لطف التعبير بالجمع في أعمالهم، وبالمفرد في المؤمنين لكن ضعف هذا القول بأن المراد بالمنافقين إن كان المصرين على النفاق فلا توبة لهم يحتاج إلى نفيها، وإلا فهم وغيرهم سواء، هذا واستدل بالآية على أن توبة اليائس كإيمانه غير مقبول، وفي المسألة خلاف فقد قيل: إن توبة اليائس مقبولة دون إيمانه لأن الرجاء باق ويصح معه الندم، والعزم على الترك، وأيضا التوبة تجديد عهد مع الرب سبحانه، والإيمان إنشاء عهد لم يكن وفرق بين الأمرين، وفي البزازية أن الصحيح أنها تقبل بخلاف إيمان اليائس، وإذا قبلت الشفاعة في القيامة وهي حالة يائس فهذا أولى، وصرح القاضي عبد الصمد الحنفي في تفسيره أن مذهب الصوفية أن الإيمان أيضا ينتفع به عند معاينة العذاب ويؤيده أن مولانا الشيخ الأكبر قدس سره صرح في فتوحاته بصحة الإيمان عند الاضطرار، وعن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما لو غرغر المشرك بالإسلام لرجوت له خيرا كثيرا.

caizdir; bu durumda tesmiye tağlîb içindir. İbn Cerîr'in er-Rebî‘'den, İbnü'l-Münzir'in Ebi'l-Âliye'den tahric ettiklerine göre birinci ayet müminler hakkında, ikincisi münafıklar hakkında, üçüncüsü ise müşrikler hakkında inmiştir. Ortadaki ayetin münafıklar hakkında kılınmasında onlar için fazladan bir yergi vardır; zira başkalarının kötülük işlemesi onların işledikleri yanında yok mesabesinde kılınmış, sanki başkaları değil de sadece onlar işlemiş gibi sayılmıştır. Buna göre onların amellerinde cemi, müminlerde ise müfred sığasıyla ifade edilmesindeki incelik gizli değildir. Ancak bu görüş şu gerekçeyle zayıf bulunmuştur: Şayet münafıklardan murat nifakta ısrar edenler ise, onların zaten reddedilmesi gereken bir tevbeleri yoktur; şayet böyle değilse onlar da diğerleriyle eşittir. Öte yandan bu ayetle, yeis halindeki kimsenin tevbesinin tıpkı imanı gibi makbul olmadığına delil getirilmiştir. Bu meselede ihtilaf vardır; nitekim yeis halindekinin tevbesinin -imanının aksine- kabul edileceği söylenmiştir; çünkü ümit devam etmektedir ve bu halde pişmanlık ile terk etme azmi sahih olur. Ayrıca tevbe, Sübhân olan Rab ile ahdi yenilemektir; iman ise daha önce var olmayan bir ahdi başlatmaktır ve bu iki durum arasında fark vardır. el-Bezzâziyye'de yeis halindeki imanın aksine tevbenin kabul edileceğinin sahih olduğu belirtilmiş ve kıyamette -ki o da bir yeis halidir- şefaat kabul ediliyorsa bunun evleviyetle kabul edileceği ifade edilmiştir. Kādî Abdüssamed el-Hanefî tefsirinde, sûfiyye mezhebine göre azabı ayan beyan görme anında imanın da fayda vereceğini tasrih etmiştir; bunu Mevlânâ Şeyh-i Ekber'in kuddise sirruhû el-Fütûhât'ında muztar kalındığı andaki imanın sıhhatini tasrih etmesi de desteklemektedir. İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da: "Şayet müşrik can boğaza geldiğinde İslam'ı hırıldasa, onun için pek çok hayır umardım" rivayeti nakledilmiştir.

وأيد بعضهم القول بقبول توبة الكافر عند المعاينة بما

Bazıları kâfirin ölüm anını müşahede sırasındaki tevbesinin kabul edileceği görüşünü şu rivayetle teyit etmişlerdir:

أخرجه أحمد والبخاري في التاريخ والحاكم وابن مردويه عن أبي ذر أن رسول الله ﷺ قال: «إن الله يقبل توبة عبده- أو يغفر لعبده- ما لم يقع الحجاب قيل: وما وقوع الحجاب؟ قال: تخرج النفس وهي مشركة»

Ahmed, et-Târîh'te Buhârî, Hâkim ve İbn Merdûye'nin Ebû Zerr'den tahric ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hicap vaki olmadığı sürece şüphesiz Allah kulunun tevbesini kabul eder -veya kulunu bağışlar-. 'Hicabın vuku bulması nedir?' diye soruldu. Buyurdu ki: 'Nefsin müşrik olarak çıkmasıdır.'»

ولا يخفى أن الآية ظاهرة فيما ذهب إليه أهل القول الأول، وأجاب بعض المحققين عنها بأن مفادها أن قبول توبة المسوّف والمصر غير متحقق، ونفي التحقيق غير تحقق النفي فيبقى الأمر بالنسبة إليهما بين بين، وأنه تعالى إن شاء عفا عنهما وإن شاء لم يعف وآية إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨، ١١٦] تبين أنه سبحانه لا يشاء المغفرة للكافر المصر ويبقى التائب عند الموت من أي ذنب كان تحت المشيئة، وزعم بعضهم أنه ليس في الآية الوسطى توبة حقيقية لتقبل بل غاية ما فيها قول، إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وهو إشارة إلى عدم وجود توبة صادقة، ولذا لم يقل وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ تاب- وعلى تسليم أن التعبير بالقول لنكتة غير ذلك يلتزم القول بأن التقييد بالآن مشعر بعدم استيفاء التوبة للشروط لأن فيه رمزا إلى عدم العزم على عدم العود إلى ما كان عليه من الذنب فيما يأتي من الأزمنة إن أمكن البقاء، ومن شروط التوبة الصحيحة ذلك فتدبر.

Ayetin, birinci görüş sahiplerinin vardığı neticeye delaletinin açık olduğu gizli değildir. Bazı muhakkikler buna şöyle cevap vermiştir: Ayetin ifade ettiği husus, tevbeyi erteleyip duranın ve günahta ısrar edenin tevbesinin kabulünün muhakkak olmadığıdır; tahakkukun nefyi ise nefiyin tahakkuku demek değildir. Dolayısıyla bu iki zümre hakkındaki durum ortada kalır; Cenâb-ı Hak dilerse onları affeder, dilerse affetmez. { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ 4:48, 116] ayeti, Sübhânehu'nun küfürde ısrar eden kâfir için mağfiret dilemeyeceğini beyan etmektedir; ölüm anında her ne günahtan olursa olsun tevbe eden kimse ise meşiet altında kalır. Bazıları da ortadaki ayette kabul edilecek hakiki bir tevbenin bulunmadığını, bilakis oradaki ifadenin en fazla { إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } 'İşte şimdi tevbe ettim' sözünden ibaret olduğunu, bunun da sâdık bir tevbenin bulunmadığına işaret ettiğini iddia etmişlerdir. Bundan dolayı { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ تاب } 'kötülükleri işleyip de nihayet kendilerine ölüm gelip çatınca tevbe edenler için değildir' denilmemiştir. 'Söz' ile ifade edilmesinin bundan başka bir nükteye dayandığı kabul edilse bile, 'el-ân' (şimdi) kaydıyla kayıtlanmasının tevbenin şartları taşımadığına işaret ettiğini iltizam etmek gerekir; zira bunda, şayet hayatta kalmak mümkün olsaydı gelecekte o günaha dönmeme azminin bulunmadığına bir remiz vardır. Sahih tevbenin şartlarından biri ise budur; iyi düşün.

أُولئِكَ أي المذكورون من الفريقين المترامي حالهم إلى الغاية القصوى في الفظاعة أَعْتَدْنا لَهُمْ أي هيأنا لهم، وقيل: أعددنا فأبدلت الدال تاء عَذاباً أَلِيماً أي مؤلما موجعا، وتقديم الجار على المفعول الصريح لإظهار الاعتناء بكون العذاب مهيأ لهم، والتنكير للتفخيم، وتكرير الإسناد لما مر، واستدل المعتزلة بالآية على وجوب العقاب لمن مات من مرتكبي الكبائر من المؤمنين قبل التوبة، وأجيب بأن تهيئة العذاب هو خلق النار التي يعذب بها، وليس في الآية أن الله تعالى يدخلهم فيها البتة، وكونه تعالى يدخل من مات كافرا فيها معلوم من غير هذه الآية، ويحتمل أيضا أن يكون المراد أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً إن لم نعف كما تدل على ذلك النصوص، ويروى عن الربيع أن الآية منسوخة بقوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨، ١١٦] .

{ أُولئِكَ } 'İşte onlar', yani iki fırkadan zikredilen ve halleri çirkinliğin son noktasına varan kimselerdir. { أَعْتَدْنا لَهُمْ } 'Onlar için hazırladık'; a'dednâ kökünden gelip dâl harfinin tâ'ya tebdil edildiği de söylenmiştir. { عَذاباً أَلِيماً } “...elem verici bir azap hazırladık”, yani can yakıcı ve sızlatıcı bir azap. Car-mecrurun sarih mef‘ûlün önüne geçirilmesi, azabın onlar için hazırlanmış olduğuna ihtimamı göstermek içindir. Nekre kılınması tazim/korkunçlaştırma içindir; isnadın tekrarı ise daha önce geçen sebepledir. Mu‘tezile bu ayeti, tevbe etmeden ölen büyük günah sahibi müminlerin cezalandırılmasının vacip olduğuna delil getirmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Azabın hazırlanması, kendisiyle azap olunacak ateşin yaratılması demektir; ayette Allah Teâlâ'nın onları kesinlikle oraya sokacağına dair bir hüküm yoktur. Kâfir olarak ölen kimseyi oraya sokacağı ise bu ayetin dışındaki delillerden bilinmektedir. Yine muradın nassların delalet ettiği üzere 'Eğer affetmezsek onlar için elem verici bir azap hazırladık' şeklinde olması da muhtemeldir. er-Rebî‘den ayetin Cenâb-ı Hakk'ın { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “...bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ 4:48, 116] kavliyle mensuh olduğu rivayet edilmiştir.

واعترض بأن أَعْتَدْنا خبر ولا نسخ في الأخبار، وقيل: إن «أولئك» إشارة إلى الذين يموتون وهم كفار فلا إشكال كما لو جعل إشارة إلى الفريقين وأريد بالأول المنافقون، وبالثاني المشركون.

Buna, { أَعْتَدْنا } ifadesinin bir haber olduğu ve haberlerde neshin cereyan etmeyeceği itirazı getirilmiştir. Bir görüşe göre 'İşte onlar' işareti, kâfir olarak ölenlere racidir, dolayısıyla hiçbir müşkillik yoktur; nitekim iki fırkaya birden işaret kılınıp birincisiyle münafıklar, ikincisiyle müşrikler kastedildiğinde de durum böyledir.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً لما نهى الله سبحانه فيما تقدم عن عادات أهل

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir”. Allah Sübhânehu daha önce yetimler ve mallar hususundaki Câhiliye ehlinin âdetlerini nehyedince,

الجاهلية في أمر اليتامى والأموال عقبه بالنهي عن الاستنان بنوع من سننهم في النساء أنفسهن أو أموالهن فقد أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم من طريق علي عن ابن عباس قال: كان الرجل إذا مات وترك جارية ألقى عليها حميمه ثوبه فمنعها من الناس فإن كانت جميلة تزوجها وإن كانت دميمة حبسها حتى تموت فيرثها، وفي رواية البخاري وأبي داود كانوا إذا مات الرجل كان أولياؤه أحق بامرأته إن شاء بعضهم تزوجها وإن شاؤوا زوجوها وإن شاؤوا لم يزوجوها فهم أحق بها من أهلها فنزلت هذه الآية في ذلك،

hemen arkasından bizzat kadınlar yahut onların malları hususunda o Câhiliye ehline ait birtakım adetlerin benimsenmesini nehyetmiştir. Nitekim İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ali tarikinden İbn Abbâs'tan tahric ettiklerine göre o şöyle demiştir: Bir adam ölüp geride bir câriye (kadın) bıraktığında, yakını onun üzerine elbisesini atar ve onu insanlardan menederdi. Şayet kadın güzelse onunla evlenir, çirkinse ölüp de ona vâris oluncaya kadar kadını hapsederdi. Buhârî ve Ebû Dâvûd'un rivayetinde ise: Bir adam öldüğünde onun velileri karısı üzerinde en çok hak sahibi olurlardı; dilerlerse içlerinden biri onunla evlenir, dilerlerse onu başkasıyla evlendirir, dilerlerse hiç evlendirmezlerdi; dolayısıyla kadın üzerinde kendi ailesinden daha çok hak sahibi idiler. İşte bu ayet bu hususta inmiştir.

وأخرج ابن المنذر عن عكرمة قال: نزلت هذه الآية في كبيشة ابنة معن بن عاصم من الأوس كانت عند أبي قيس بن الأسلت فتوفي عنها فجنح عليها ابنه فجاءت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: لا أنا ورثت زوجي ولا أنا تركت فأنكح فنزلت، وروي مثله عن أبي جعفر.

İbnü'l-Münzir'in İkrime'den tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Evs kabilesinden Ma‘n b. Âsım'ın kızı Kebîşe hakkında inmiştir. O, Ebû Kays b. el-Eslet'in nikâhı altındaydı. Adam vefat edince oğlu kadına meyledip ona el koydu. Bunun üzerine kadın Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ne kocama vâris kılındım ne de serbest bırakıldım ki evleneyim" dedi; bunun üzerine bu ayet indi. Benzeri Ebû Ca‘fer'den de rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم قال: كان أهل يثرب إذا مات الرجل منهم في الجاهلية ورث امرأته من يرث ماله فكان يعضلها حتى يتزوجها أو يزوجها من أراد فنهى الله تعالى المؤمنين عن ذلك.

İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Câhiliye devrinde Yesrib halkından bir adam öldüğünde, malına vâris olan kimse onun karısına da vâris olurdu; kadınla bizzat evleninceye yahut onu dilediği kimseyle evlendirinceye kadar ona baskı kurardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ müminleri bundan nehyetti.

وروي عن الزهري أنها نزلت في الرجل يحبس المرأة عنده لا حاجة له بها وينتظر موتها حتى يرثها- فالنساء- إما مفعول ثان- لترثوا- على أن يكنّ هنّ الموروثات، كَرْهاً مصدر منصوب على أنه حال من النِّساءَ وقيل:

ez-Zührî'den ayetin, kadına hiçbir ihtiyacı olmadığı halde onu yanında hapsedip kendisine vâris olmak için ölümünü bekleyen adam hakkında indiği rivayet edilmiştir. Buna göre { النِّساءَ } kelimesi, kadınların bizzat vâris olunanlar olması esasına göre { تَرِثُوا } fiilinin ya ikinci mef‘ûlüdür; { كَرْهاً } kelimesi de { النِّساءَ } lafzından hâl olarak mansub bir mastardır. Bir görüşe göre de

من ضمير تَرِثُوا والمعنى لا يحل لكم أن تأخذوا نساء موتاكم بطريق الإرث على زعمكم كما حل لكم أخذ الأموال وهنّ كارهات لذلك أو مكرهات عليه، أو أنتم مكروهون لهن، وإما مفعول أول له، والمعنى لا يَحِلُّ لَكُمْ أن تأخذوا من النساء المال بطريق الإرث كَرْهاً والمراد من ذلك أمر الزوج أن يطلق من كره صحبتها ولا يمسكها كرها حتى تموت فيرث منها مالها، وقرأ حمزة والكسائي كَرْهاً بالضم في مواضعه، ووافقهما عاصم وابن عامر ويعقوب في الأحقاف، وقرأ الباقون بالفتح في جميع ذلك وهما بمعنى كالضعف والضعف، وقيل: الكره بالضم الإكراه وبالفتح الكراهية، وقرئ- لا تحل- بالتاء الفوقانية لأن أَنْ تَرِثُوا بمعنى الوراثة كما قرئ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا [الأنعام: ٢٣] لأنه بمعنى المقالة، وهذا عكس تذكير المصدر المؤنث لتأويله بأن والفعل، فكل منهما جار في اللسان الفصيح وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ أصل العضل التضييق والحبس، ومنه عضلت المرأة بولدها عسر عليها كأعضلت فهي معضل ومعضل، ويقال: عضل المرأة يعضلها مثلثة عضلا وعضلا وعضلانا بكسرهما، وعضلها منعها الزوج ظلما، وعضلت الأرض بأهلها غضت قال أوس:

{ تَرِثُوا } fiilinin zamirinden [hâldir]. Mana ise şöyledir: Kadınlar bundan hoşlanmadıkları veya buna zorlandıkları halde -yahut siz onlara sevimsiz geldiğiniz halde- sanki malları almak size helal olduğu gibi ölülerinizin kadınlarını da zannınızca miras yoluyla almanız size helal değildir. Ya da onun birinci mef‘ûlüdür; buna göre mana 'Kadınların malını zorla miras yoluyla almanız size helal değildir' şeklinde olur. Bundan murat, kocanın beraberliğini istemediği kadını boşaması ve ölüp de malına vâris olmak gayesiyle onu zorla nikâhında tutmaması emridir. Hamza ve Kisâî geçtiği yerlerde { كَرْهاً } kelimesini ötre ile [kürhen] okumuşlar; Âsım, İbn Âmir ve Ya‘kūb da el-Ahkāf sûresinde onlara muvafakat etmiştir. Diğer kurrâ ise bütün bu yerlerde fetha ile [kerhen] okumuştur; her ikisi de za'f ve zu'f gibi aynı manadadır. Bir görüşe göre ötre ile kürh zorlama (ikrah), fetha ile kerh ise hoşnutsuzluk ve kerahattir. { أَنْ تَرِثُوا } ifadesi 'el-virâse' (miras almak) mastarı anlamında olduğu için yukarıdan tâ ile { لا تَحِلُّ } şeklinde de okunmuştur; nitekim { لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا } “Onların fitneleri... 'demelerinden' başka bir şey olmadı” [el-En‘âm 6:23] ayeti de 'el-makāle' (söz) anlamında olduğu için tâ ile okunmuştur. Bu durum, müennes mastarın 'en' ve muzari fiil teviliyle müzekker kılınmasının tam tersidir; her ikisi de fasih Arapçada caridir. { وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ } “...Onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın”. Adl (عضل) kelimesinin aslı daraltmak ve hapsetmektir. Nitekim kadının doğumunun zorlaşması durumunda 'kadının doğumu güçleşti' anlamında adaletil-mer'etü bi-veledihâ veya a'dalet denir; böylesi kadına mu'dıl ve mu'dıle denir. Yine kadına haksızlık ederek evlenmesine engel olunduğunda adalahâ ya'duluhâ / ya'dılühâ / ya'dülühâ adlen veya kesre ile ıdlen yahut adalenân / ıdlenân denir. Yeryüzünün ahalisine dar gelmesi halinde de bu kök kullanılır; şair Evs şöyle demiştir:

ترى الأرض منا بالفضاء مريضة ... «معضلة» منا بجيش عرمرم

«Görürsün yeryüzünü genişliğine rağmen bizden ötürü hasta düşmüş / Kalabalık ordumuzla bizden dolayı adeta daralmış»

وَلا إما ناهية على ما قيل، والفعل مجزوم بها، والجملة مستأنفة- كما قال أبو البقاء- أو معطوفة على الجملة التي قبلها بناء على جواز عطف جملة النهي على جملة خبرية كما نسب إلى سيبويه، أو بناء على أن الجملة الأولى في معنى النهي إذ معناها لا ترثوا النساء كرها فإنه غير حلال لكم، وإما نافية مزيدة لتأكيد النفي، والفعل منصوب بالعطف على تَرِثُوا كأنه قيل: لا يحل ميراث النساء كَرْهاً ولا عضلهن، ويؤيد ذلك قراءة ابن مسعود، ولا أن تعضلوهن،- وأما جعل لا نافية غير مزيدة والفعل معطوف على المنصوب قبله- فقد ردّه بعضهم بأنه إذا عطف فعل منفي- بلا- على مثبت وكانا منصوبين فالقاعدة أن الناصب يقدر بعد حرف العطف لا بعد لا ولو قدرته هنا بعد العاطف على ذلك التقدير فسد المعنى كما لا يخفى، والخطاب في المتعاطفين إما للورثة غير الأزواج فقد كانوا يمنعون المرأة المتوفى عنها زوجها من التزوج لتفتدي بما ورثت من زوجها، أو تعطيهم صداقا أخذته كما كانوا يرثونهن كرها، والمراد- بما آتيتموهن- على هذا ما أتاه جنسكم وإلا لم يلتئم الكلام لأن الورثة ما آتوهن شيئا، وإلا للأزواج فإنهم كما كانوا يفعلون ما تقدم كانوا يمسكون النساء من غير حاجة لهم إليهم فيضاروهن ويضيقوا عليهن

{ وَلا } edatı, denildiği üzere ya nehiy içindir ve fiil onunla meczumdur; Ebü'l-Bekā'nın belirttiği gibi cümle istînâfiyyedir yahut Sîbeveyh'e nispet edildiği üzere nehiy cümlesinin haberî bir cümleye atfının caiz olmasına binaen veya ilk cümlenin nehiy manasında olmasına -çünkü onun manası 'kadınlara zorla vâris olmayın, zira bu size helal değildir' demektir- binaen kendisinden önceki cümleye matuftur. Ya da nefyi pekiştirmek için gelen zâid nâfiyedir ve fiil { تَرِثُوا } üzerine atıf sebebiyle mansubdur; sanki 'Kadınlara zorla vâris olmak da onları sıkıştırmak da helal değildir' denilmiştir. İbn Mes‘ûd'un { ولا أن تعضلوهن } kıraati de bunu desteklemektedir. Lâ edatının zâid olmayan nâfiye kılınması ve fiilin kendisinden önceki mansuba matuf olması görüşünü ise bazıları şöyle reddetmiştir: Lâ ile menfi kılınmış bir fiil müspet bir fiile atfedildiğinde ve her ikisi de mansub olduğunda kural, nâsıbın lâ'dan sonra değil, atıf harfinden sonra takdir edilmesidir; şayet bu takdire göre onu burada atıf harfinden sonra takdir edersen gizli kalmayacağı üzere mana bozulur. İki matuftaki hitap ya koca dışındaki vârisleredir; zira onlar, ölenin karısını kocasından tevarüs ettiği şeyle kendini kurtarsın yahut aldığı mehri kendilerine versin diye evlenmekten menederlerdi; nitekim onlara zorla vâris de olurlardı. Bu durumda { بما آتيتموهن } 'onlara verdikleriniz' ifadesinden murat, cinsinizin/topluluğunuzun verdiği şeylerdir; aksi takdirde söz birbiriyle uyuşmaz, zira vârisler kadınlara bir şey vermemişlerdir. Ya da hitap kocalara yöneliktir; çünkü onlar da daha önce geçen fiilleri yaptıkları gibi, kadınlara ihtiyaçları olmadığı halde onları nikâhlarında tutar, onlara zarar verir ve onları sıkıştırırlardı;

ليذهبوا ببعض ما آتوهن بأن يختلعن بمهورهن، وإلى هذا ذهب الكثير من المفسرين- وهو المروي عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه- والالتئام عليه ظاهر، وجوز أن يكون الخطاب الأول للورثة، وهذا الخطاب للأزواج، والكلام قد تم بقوله سبحانه: كَرْهاً فلا يرد عليه بعد تسليم القاعدة أنه لا يخاطب في كلام واحد اثنان من غير نداء، فلا يقال: قم واقعد خطابا لزيد وعمرو، بل يقال: قم يا زيد، واقعد يا عمرو، وقيل: هذا خطاب للأزواج ولكن بعد مفارقتهم منكوحاتهم، فقد أخرج ابن جرير عن ابن زيد قال: كانت قريش بمكة ينكح الرجل منهم المرأة الشريفة فلعلها ما توافقه فيفارقها على أن لا تتزوج إلا بإذنه فيأتي بالشهود فيكتب ذلك عليها فإذا خطبها خاطب فإن أعطته وأرضته أذن لها وإلا عضلها.

mehirlerini feda ederek kendilerini kurtarsınlar diye onlara verdiklerinin bir kısmını alıp götürmek isterlerdi. Müfessirlerin birçoğu bu görüşe meyletmiştir -ki Ebû Ca‘fer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen de budur- ve ifadenin intizamı buna göre gayet açıktır. Birinci hitabın vârislere, bu hitabın ise kocalara yönelik olması da caiz görülmüştür. Kelam Cenâb-ı Hakk'ın { كَرْهاً } buyruğu ile tamamlanmış olduğundan, nidasız olarak tek bir kelamda iki ayrı muhataba hitap edilmeyeceği kuralı kabul edilse bile buna bir itiraz gelmez; nitekim Zeyd ve Amr'a hitaben 'Kalk ve otur' denilmez, bilakis 'Ey Zeyd kalk, ey Amr otur' denilir. Bir görüşe göre bu hitap kocalara yöneliktir ancak nikâhladıkları kadınları boşadıktan sonraki duruma dairdir. Nitekim İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş'ten bir adam Mekke'de şerefli bir kadınla evlenir, kadından hoşnut kalmayabilir ve 'ancak benim iznimle evleneceksin' şartıyla onu boşardı. Şahitler getirip bunu kadının aleyhine yazdırırdı. Kadına bir talip çıktığında kadın adama bir pay verip onu razı ederse izin verir, aksi takdirde evlenmesine mani olurdu.

والمراد من قوله سبحانه: لِتَذْهَبُوا إلخ أن يدفعن إليكم بعض ما آتيتموهن وتأخذوه منهن، وإنما لم يتعرض لفعلهن لكونه لصدوره عن اضطرار منهن بمنزلة العدم، وعبر عن ذلك بالذهاب به لا بالأخذ، والاذهاب للمبالغة في تقبيحه ببيان تضمنه لأمرين كل منهما محظور شنيع الأخذ والإذهاب لأنه عبارة عن الذهاب مصطحبا به، وذكر- البعض- ليعلم منه أن الذهاب بالكل أشنع شنيع إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ على صيغة الفاعل من بين اللازم بمعنى تبين أو المتعدي، والمفعول محذوف أي مبينة حال صاحبها.

Cenâb-ı Hakk'ın { لِتَذْهَبُوا } vb. buyruğundan murat, onlara verdiklerinizin bir kısmını size ödemeleri ve sizin de bunu onlardan almanızdır. Kadınların bu fiiline temas edilmemesi, onların bunu çaresizlik ve mecburiyetten yapmaları sebebiyle yok hükmünde olmasındandır. Bunun 'alma' veya 'götürme' yerine 'onunla alıp gitme' (el-izhab bih) şeklinde ifade edilmesi, her ikisi de yasak ve çirkin olan iki hususu -yani hem almayı hem de alıp götürmeyi- içermesi bakımından bu fiilin çirkinliğini mübalağalı kılmak içindir; zira bu, o malı beraberinde alarak çekip gitmek demektir. 'Bir kısmı' ifadesinin zikredilmesi ise, tamamını alıp götürmenin en çirkin kötülük olduğunu bildirmek içindir. { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “...Açık bir hayâsızlık yapmış olmaları müstesna”. 'Mübeyyine' kelimesi, tebeyyene (açık olmak) manasında lâzım veya müteaddi olan beyyene kökünden ism-i fail kalıbındadır; mef‘ûlü mahzuftur, yani 'sahibinin durumunu açıkça ortaya koyan' demektir.

وقرأ ابن كثير وأبو بكر عن عاصم «مبيّنة» على صيغة المفعول، وعن ابن عباس أنه قرأ «مبيّنة» على صيغة الفاعل من أبان اللازم بمعنى تبين أو المتعدي، والمراد بالفاحشة هنا النشوز وسوء الخلق- قاله قتادة والضحاك وابن عباس وآخرون- ويؤيده قراءة أبيّ إلا أن يفحشن عليكم، وفي الدر المنثور نسبة هذه القراءة- لكن بدون عليكم- إلى أبيّ وابن مسعود، وأخرج ابن جرير عن الحسن أن المراد بها الزنا.

İbn Kesîr ile Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, ism-i mef‘ûl kalıbında 'mübeyyeneh' şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs'tan ise tebeyyene manasında lâzım veya müteaddi olan ebâne fiilinden ism-i fail kalıbında 'mubîne' okuduğu rivayet edilmiştir. Katâde, Dahhâk, İbn Abbâs ve diğerlerinin belirttiğine göre buradaki fahişeden murat nüşûz (itaatsizlik) ve ahlak bozukluğudur; Übeyy'in { إلا أن يفحشن عليكم } kıraati de bunu desteklemektedir. ed-Dürrü'l-mensûr'da bu kıraat -ancak 'aleyküm' lafzı olmaksızın- Übeyy ve İbn Mes‘ûd'a nispet edilmiştir. İbn Cerîr'in Hasan'dan tahric ettiğine göre ise bundan murat zinadır.

وحكي ذلك عن أبي قلابة وابن سيرين، والاستثناء قيل: منقطع، وقيل: متصل وهو من ظرف زمان عام أي لا تعضلوهن في وقت من الأوقات إلا وقت إيتائهن إلخ، أو من حال عامة أي في حال من الأحوال إلا في هذه الحال، أو من علة عامة أي لا تعضلوهن لعلة من العلل إلا لإيتائهن ولا يأبى هذا ذكر العلة المخصوصة لجواز أن يكون المراد العموم أي للذهاب وغيره، وذكر فرد منه لنكتة أو لأن العلة المذكورة غائية والعامة المقدرة باعثة على الفعل متقدمة عليه في الوجود، وفي الآية إباحة الخلع عند النشوز لقيام العذر بوجود السبب من جهتهن.

Bu görüş Ebû Kılâbe ve İbn Sîrîn'den de nakledilmiştir. Buradaki istisnanın munkatı olduğu söylendiği gibi muttasıl olduğu da söylenmiştir. Bu istisna ya genel bir zaman zarfından yapılmıştır; yani 'onların açık bir hayâsızlık işledikleri vakit müstesna hiçbir vakitte onları sıkıştırmayın' demektir; yahut genel bir hâlden yapılmıştır; yani 'bu hâl müstesna hiçbir hâlde' demektir; yahut da genel bir illetten yapılmıştır; yani 'onların açık bir hayâsızlık işlemeleri müstesna hiçbir illet/sebep sebebiyle onları sıkıştırmayın' demektir. Özel bir illetin zikredilmiş olması buna engel teşkil etmez; zira muradın genel olması -yani alıp gitmek veya başka bir sebep için olması- ve bir nükteden ötürü o fertlerden birinin zikredilmiş olması yahut mezkûr illetin gāî (nihai maksat), takdir edilen genel illetin ise fiile sevk eden ve varlıkta fiilden önce gelen bâis illet olması mümkündür. Ayette, nüşûz (geçimsizlik) durumunda mazeretin onların tarafından kaynaklanan bir sebeple sabit olması dolayısıyla hul‘ün (bedel karşılığı boşanmanın) mübah olduğuna delil vardır.

وحكي عن الأصم أن إباحة أخذ المال منهن كان قبل الحدود عقوبة لهن.

el-Esamm'dan, kadınlardan mal almanın mübahlığının onlara bir ceza olarak had cezalarından önce olduğu nakledilmiştir.

وروي مثل ذلك عن عطاء، فقد أخرج عبد الرزاق وغيره عنه كان الرجل إذا أصابت امرأته فاحشة أخذ ما ساق إليها وأخرجها فنسخ ذلك الحدود، وذهب أبو علي الجبائي وأبو مسلم أن هذا متعلق بالعضل بمعنى الحبس والإمساك، ولا تعرض له بأخذ المال ففيه إباحة الحبس لهن إذا أتين بفاحشة- وهي الزنا عند الأول- والسحاق عند الثاني، فالآية على نحو ما تقدم من قوله تعالى: فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ وَعاشِرُوهُنَّ أي خالقوهن بِالْمَعْرُوفِ وهو ما لا ينكره الشرع والمروءة، والمراد هاهنا النصفة في القسم والنفقة، والإجمال في القول والفعل.

Atâ'dan da benzeri rivayet edilmiştir. Nitekim Abdürrezzâk ve diğerlerinin kendisinden tahric ettiklerine göre: Bir adamın karısı fuhuş işlediğinde adam kadına mehir olarak verdiği şeyleri geri alır ve onu kapı dışarı ederdi; nihayet had cezaları bunu neshetti. Ebû Ali el-Cübbâî ve Ebû Müslim ise bunun mal almaya hiç temas etmeksizin hapis ve alıkoyma manasındaki 'adl' fiiline taalluk ettiği; dolayısıyla fahişe fiilini işlediklerinde kadınların hapsedilmesinin mübahlığını içerdiği görüşüne varmışlardır ki bu fahişe birincisine göre zina, ikincisine göre ise kadın eşcinselliğidir. Dolayısıyla bu ayet, daha önce geçen Cenâb-ı Hakk'ın { فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ } kavli kabilindendir. { وَعاشِرُوهُنَّ } 'Onlarla güzelce geçinin', { بِالْمَعْرُوفِ } “...Onlarla iyi ve güzel geçinin”, yani şeriatın ve mürüvvetin yadırgamayacağı meşru tarzda muamele edin. Buradaki murat, nöbetleşe kalmada (kasem) ve nafakada adaletli davranmak, söz ve fiilde letafeti gözetmektir.

وقيل: المعروف أن لا يضربها ولا يسيء الكلام معها ويكون منبسط الوجه لها، وقيل: هو أن يتصنع لها كما تتصنع له، واستدل بعمومه من أوجب لهن الخدمة إذا كنّ ممن لا يخدمن أنفسهن، والخطاب للذين يسيئون العشرة مع أزواجهم، وجعله بعضهم مرتبطا بما سبق أول السورة من قوله سبحانه: وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً وفيه بعد فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ أي كرهتم صحبتهن وإمساكهن بمقتضى الطبيعة من غير أن يكون من قبلهن ما يوجب ذلك فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً كالصحبة والإمساك.

Bir görüşe göre ma‘rûf; kadını dövmemek, onunla çirkin konuşmamak ve ona karşı güler yüzlü olmaktır. Bir görüşe göre de kadının kendisi için süslendiği gibi erkeğin de onun için süslenmesidir. Kendilerine bizzat hizmet etmeyecek statüdeki kadınlara hizmetçi tutmayı vacip görenler bu ayetin umumuna tutunmuşlardır. Hitap hanımlarıyla kötü geçinenleredir. Bazıları bu ayeti sûrenin başındaki Cenâb-ı Hakk'ın { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً } kavliyle irtibatlandırmıştır; ancak bunda uzaklık vardır. { فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ } “Eğer onlardan hoşlanmazsanız...”, yani onların tarafından bunu gerektiren bir durum olmaksızın sırf fıtrat ve tabiat gereği onlarla birlikte yaşamaktan ve onları nikâhta tutmaktan hoşlanmazsanız, { فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً } “...olabilir ki siz bir şeyi çirkin görürsünüz...”, beraberlik ve nikâhta tutmak gibi bir şeyi.

وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً كالولد أو الألفة التي تقع بعد الكراهة، وبذلك قال ابن عباس ومجاهد، وهذه الجملة علة للجزاء وقد أقيمت مقامه إيذانا بقوة استلزامها إياه فإن- عسى- لكونها لإنشاء الترجي لا تصلح للجوابية وهي تامة رافعة لما بعدها مستغنية عن الخبر، والمعنى فإن كرهتموهن فاصبروا عليهن، ولا تفارقوهن لكراهة الأنفس وحدها، فلعل لكم فيما تكرهونه خَيْراً كَثِيراً فإن النفس ربما تكره ما يحمد وتحب ما هو بخلافه فليكن مطمح النظر ما فيه خير وصلاح، دون ما تهوى الأنفس، ونكر شَيْئاً وخَيْراً ووصفه بما وصفه مبالغة في الحمل على ترك المفارقة وتعميما للإرشاد، ولذا استدل بالآية على أن الطلاق مكروه، وقرئ «ويجعل» بالرفع على أنه خبر لمبتدأ محذوف، والجملة حال أي- وهو- أي ذلك الشيء يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً وقيل: تقديره والله يجعل الله بوضع المظهر موضع المضمر فالواو حينئذ حالية. وفي دخولها على المضارع ثلاثة مذاهب: الأول منع دخولها عليه إلا بتقدير مبتدأ، والثاني جوازه مطلقا. والثالث التفصيل بأنه إن تضمن نكتة كدفع إيهام الوصفية حسن وإلا فلا، ولا يخفى أن تقدير المبتدأ هنا خلاف الظاهر وَإِنْ أَرَدْتُمُ أيها الأزواج اسْتِبْدالَ زَوْجٍ إقامة امرأة ترغبون فيها مَكانَ زَوْجٍ أي امرأة ترغبون عنها بأن تطلقوها وَآتَيْتُمْ أي أعطى أحدكم إِحْداهُنَّ أي إحدى الزوجات، فإن المراد من الزوج هو الجنس الصادق مع المتعدد المناسب لخطاب الجمع، والمراد من الإيتاء كما قال الكرخي:

{ وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً } “...ve Allah onda pek çok hayır var eder”. Hayırlı bir çocuk yahut hoşnutsuzluktan sonra meydana gelen sevgi ve ülfet gibi. İbn Abbâs ve Mücâhid bu görüşü belirtmiştir. Bu cümle şartın cezasının (cevabının) illetidir; gerektirdiği neticeye kuvvetli delaletinden dolayı ceza makamına ikame edilmiştir. Zira { عسى } edatı temenni ve teracci inşası için olduğundan doğrudan cevap olmaya elverişli değildir; tam bir fiil olup sonrasını ref eder ve habere ihtiyaç duymaz. Mana şudur: Şayet onlardan hoşlanmazsanız onlara sabredin; sırf nefsin hoşnutsuzluğundan ötürü onlardan ayrılmayın; zira hoşlanmadığınız şeyde sizin için çok hayır bulunabilir. Çünkü nefis bazen sonu övülecek şeyden hoşlanmaz, tam tersi olan şeyi ise sever; o halde nefislerin arzuladığına değil, içinde hayır ve salah bulunana göz dikilmelidir. { شَيْئاً } ve { خَيْراً } kelimelerinin nekre kılınması ve vasıflandırılması, ayrılığı terk etmeye sevk etmede mübalağa ve irşadı umumileştirmek içindir. Bundan dolayı ayetle talâkın mekruh olduğuna delil getirilmiştir. { وَيَجْعَلَ } fiili, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile [ve-yec‘alü şeklinde] de okunmuştur; cümle hâl konumundadır; yani 'halbuki o şey öyle bir şeydir ki Allah onda pek çok hayır var eder' takdirindedir. 'Vav' harfinin hâliyye olması hasebiyle takdirin açık ismin zamir makamına konulması suretiyle vAllāhu yec‘alullāhu şeklinde olduğu da söylenmiştir. Hâl vavının muzari fiil üzerine dahil olması hususunda üç mezhep vardır: Birincisi bir mübteda takdiri olmaksızın dahil olmasının caiz görülmemesi, ikincisi mutlak olarak caiz görülmesi, üçüncüsü ise sıfat vehmini bertaraf etmek gibi bir nükte içeriyorsa güzel görülüp aksi halde görülmemesi şeklindeki tafsildir. Mübtedanın takdir edilmesinin burada zâhire muhalif olduğu gizli değildir. { وَإِنْ أَرَدْتُمُ } 'Eğer siz kocalar isterseniz', { اسْتِبْدالَ زَوْجٍ } 'arzu ettiğiniz bir kadını ikame etmeyi', { مَكانَ زَوْجٍ } “...Bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz...”, yani boşamak suretiyle terk etmek istediğiniz bir kadının yerine, { وَآتَيْتُمْ } 've her biriniz vermişseniz', { إِحْداهُنَّ } 'o eşlerden birine'. Zira 'zevç' kelimesinden murat, çoğul hitaba uygun olarak birden fazlası için de geçerli olan cinstir. İtâ (vermek) lafzından murat ise Kerhî'nin belirttiği gibi:

الالتزام والضمان كما في قوله تعالى: إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ [البقرة: ٢٣٣] أي ما التزمتم وضمنتم، ومفهوم الشرط غير مراد على ما نص عليه بعض المحققين، وإنما ذكر لأن تلك الحالة قد يتوهم فيها الأخذ فنبهوا على حكم ذلك، والجملة حالية بتقدير قد لا معطوفة على الشرط أي وقد آتيتم التي تريدون أن تطلقوها وتجعلوا مكانها غيرها قِنْطاراً أي مالا كثيرا، وقد تقدمت الأقوال فيه فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ أي من القنطار المؤتى شَيْئاً يسيرا أي فضلا عن الكثير أَتَأْخُذُونَهُ أي الشيء بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً استئناف مسوق لتقرير النهي والاستفهام للإنكار والتوبيخ، والمصدران منصوبان على الحالية بتأويل الوصف أي أتأخذونه باهتين وآثمين، ويحتمل أن يكون منصوبين على العلة ولا فرق في هذا الباب بين أن تكون علة غائية وأن تكون علة باعثة- وما نحن فيه من الثاني- نحو قعدت عن الحرب جبنا لأن الأخذ بسبب بهتانهم واقترافهم المآثم فقد قيل: كان الرجل منهم إذا أراد جديدة بهت التي تحته بفاحشة حتى يلجئها إلى الافتداء منه بما أعطاها ليصرفه إلى تزوج الجديدة فنهوا عن ذلك، والبهتان الكذب الذي يبهت المكذوب عليه، وقال الزجاج: الباطل الذي يتحير من بطلانه، وفسر هنا بالظلم، وعن مجاهد أنه الإثم فعطف الإثم عليه للتفسير كما في قوله: وألفي قولها كذبا ومينا وقيل: المراد به هنا إنكار التمليك والمبين البين الظاهر وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ إنكار بعد إنكار، وقد بولغ فيه على ما تقدم في كَيْفَ تَكْفُرُونَ، وقيل: تعجيب منه ﷾ أي إن أخذكم له لعجيب وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ كناية عن الجماع على ما روي عن ابن عباس ومجاهد والسدي.

Allah Teâlâ'nın { إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ } “...vereceğinizi güzelce teslim ettiğiniz takdirde...” [el-Bakara 2:233] kavlinde olduğu gibi iltizam ve taahhüttür; yani 'taahhüt edip borçlandığınız şeyi' demektir. Şartın mefhumu, bazı muhakkiklerin tasrih ettiği üzere murat değildir; bu durum sadece o halde malı geri almanın akla gelebileceği vehmedildiği için zikredilmiş ve bu hükme dikkat çekilmiştir. Cümle, şarta matuf olmayıp 'kad' takdiriyle hâl cümlesidir; yani 'boşayıp yerine bir başkasını koymak istediğiniz kadına vermiş olduğunuz halde', { قِنْطاراً } “...kantarla [mehir] vermiş olsanız bile...”, yani çok mal [vermiş olsanız bile] -buna dair görüşler daha önce geçmişti-, { فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ } “...ondan hiçbir şeyi geri almayın”, yani verilen bu kantardan, { شَيْئاً } 'en ufak bir şeyi bile', yani çok olan şöyle dursun az bir şeyi dahi. { أَتَأْخُذُونَهُ } 'Onu alacak mısınız?', { بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Bunu bir iftira ve apaçık bir günah olarak mı alacaksınız?”. Bu nehyi teyit etmek için sevk edilmiş bir istînâftır; istifham ise inkâr ve kınama içindir. İki mastar vasıf teviliyle hâl olarak mansubdur; yani 'iftira eden ve günaha giren kimseler olarak mı alacaksınız?' demektir. İllet olarak mansub olmaları da muhtemeldir; bu babda illetin gāî (nihai maksat) olması ile bâis (sevk edici) olması arasında bir fark yoktur -buradaki durum ikincisindendir-; tıpkı korkaklığımdan dolayı savaştan geri durdum manasındaki ka‘adtü anil-harbi cüben cümlesinde olduğu gibidir; zira onların geri almaları iftiraları ve günah işlemeleri sebebiyledir. Nitekim rivayet edildiğine göre onlardan biri yeni bir kadınla evlenmek istediğinde, altındaki kadına fuhuş iftirasında bulunur ve kadını, yeni kadınla evlenmek üzere kendisine verdiği mehri feda ederek ayrılmaya mecbur bırakırdı; işte bundan nehyedildiler. Bühtân, aleyhine yalan söylenen kimseyi dehşet ve şaşkınlık içinde bırakan yalandır. Zeccâc ise: 'Bâtıllığından ötürü insanı hayrete düşüren şeydir' demiştir. Burada zulüm olarak da tefsir edilmiştir. Mücâhid'den ise bunun günah olduğu rivayet edilmiştir; bu takdirde günah kelimesinin ona atfedilmesi, şairin ve-ülfiye kavlühâ keziben ve meynâ (onun sözünü yalan ve uydurma buldum) beytinde olduğu gibi tefsir içindir. Buradaki bühtandan muradın mülkiyeti inkâr etmek olduğu da söylenmiştir; 'mübîn' ise açık ve zâhir olan demektir. { وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ } “Nasıl alırsınız onu...”, inkâr üstüne inkârdır; { كَيْفَ تَكْفُرُونَ } ayetinde geçtiği üzere bunda mübalağa yapılmıştır. Cenâb-ı Hak tarafından bir taaccüp olduğu da söylenmiştir; yani 'Onu almanız gerçekten şaşılacak şeydir!', { وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ } “...halbuki birbirinizle kaynaşmıştınız...”. İbn Abbâs, Mücâhid ve es-Süddî'den rivayet edildiğine göre bu cima için bir kinayedir.

وقيل: المراد به الخلوة الصحيحة وإن لم يجامع واختاره الفراء- وبه قال أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه- وهو أحد قولين للإمامية، وفي تفسير الكلبي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- الإفضاء- الحصول معها في لحاف واحد جامعها أو لم يجامعها، ورجح القول الأول بأن الكلام كناية بلا شبهة، والعرب إنما تستعملها فيما يستحى من ذكره كالجماع، والخلوة لا يستحى من ذكرها فلا تحتاج إلى الكناية، وأيضا في تعدية الإفضاء بإلى ما يدل على معنى الوصول والاتصال، وذلك أنسب بالجماع، ومن ذهب إلى الثاني قال: إنما سميت الخلوة إفضاء لوصول الرجل بها إلى مكان الوطء ولا يسلم أن الخلوة لا يستحى من ذكرها، والجملة حال من فاعل تَأْخُذُونَهُ مفيدة لتأكيد النكير وتقرير الاستبعاد أي على أي حال أو في أي تأخذونه، والحال أنه قد وقع منكم ما وقع وقد أَخَذْنَ مِنْكُمْ

Cima etmese bile bundan muradın sahih halvet olduğu da söylenmiştir; Ferrâ bunu tercih etmiştir -Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh da bu görüştedir- ve bu, İmâmiyye'nin iki görüşünden biridir. el-Kelbî Tefsiri'nde İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan nakledildiğine göre ifdâ; ister cima etsin ister etmesin kadınla aynı örtü altında bir araya gelmektir. Birinci görüş şu gerekçeyle tercih edilmiştir: Söz şüphesiz kinayedir; Araplar ise kinayeyi ancak cima gibi anılmasından hayâ edilen hususlarda kullanırlar, halvet ise anılmasından hayâ edilecek bir şey değildir, dolayısıyla kinayeye ihtiyaç duymaz. Ayrıca ifdâ fiilinin 'ilâ' ile müteaddi kılınmasında ulaşma ve bitişme manasını gösteren bir yön vardır ki bu da cimaya daha uygundur. İkinci görüşe gidenler ise şöyle demiştir: Halvete ifdâ denilmesi, erkeğin bu sayede cinsel ilişki mahalline vasıl olmasından ötürüdür; ayrıca halvetin anılmasından hayâ edilmeyeceği iddiası da kabul edilemez. Bu cümle, { تَأْخُذُونَهُ } fiilinin failinden hâl olup inkârı teyit ve uzak görmeyi takrir ifade eder; yani 'Aranızda geçen bunca şey vaki olmuşken hangi halde veya ne cüretle onu alırsınız?' demektir. { وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ }

مِيثاقاً أي عهدا غَلِيظاً أي شديدا قال قتادة: هو ما أخذ الله تعالى للنساء على الرجال فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ [البقرة: ٢٢٩] ثم قال: وقد كان ذلك يؤخذ عند عقد النكاح فيقال: الله عليك لتمسكن بمعروف أو لتسرحن بإحسان، وروي ذلك عن الضحاك ويحيى بن أبي كثير. وكثير، وعن مجاهد- الميثاق الغليظ- كلمة النكاح التي استحل بها فروجهن، واستدل بالآية من منع الخلع مطلقا وقال: إنها ناسخة لآية البقرة، وقال آخر: إنها منسوخة بها، وروي ذلك عن أبي زيد. وقال جماعة: لا ناسخة ولا منسوخة، والحكم فيها هو الأخذ بغير طيب نفس، واستدل بها- كما قال ابن الفرس- قوم على جواز المغالاة في المهور.

{ مِيثاقاً غَلِيظاً } “...ve onlar sizden kuvvetli bir teminat da almışlardı”, yani pek sağlam ve ağır bir ahit almışlardı. Katâde şöyle demiştir: "O, Allah Teâlâ'nın kadınlar lehine erkeklerden aldığı { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “...Artık ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir...” [el-Bakara 2:229] ahdidir." Sonra şöyle devam etmiştir: "Bu ahit nikâh akdi esnasında alınır ve 'Allah adına söz ver ki kadını ya iyilikle tutacaksın yahut güzellikle salıvereceksin' denilirdi." Bu görüş Dahhâk, Yahyâ b. Ebî Kesîr ve pek çok kimseden rivayet edilmiştir. Mücâhid'den ise sağlam teminatın, kadınların fercini helal kılan 'nikâh kelimesi' olduğu rivayet edilmiştir. Hul‘ü (bedel karşılığı boşanmayı) mutlak olarak menedenler bu ayetle istidlal etmişler ve bu ayetin Bakara sûresindeki ayeti neshettiğini söylemişlerdir. Bir başkası ise onun bu ayetle mensuh olduğunu söylemiştir; bu görüş Ebû Zeyd'den rivayet edilmiştir. Bir topluluk ise 'Ne nâsihtir ne de mensuhtur; buradaki hüküm gönül rızası olmaksızın malı almaktır' demiştir. İbnü'l-Feres'in belirttiği gibi bir topluluk da mehirlerde aşırıya kaçmanın (yüksek mehir belirlemenin) caiz olduğuna bu ayetle delil getirmiştir.