Binûn

Nisâ Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأخرج أبو يعلى عن مسروق أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه نهى أن يزاد في الصداق على أربعمائة درهم فاعترضته امرأة من قريش فقالت: أما سمعت ما أنزل الله تعالى وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فقال: اللهم غفرا كل الناس أفقه من عمر ثم رجع فركب المنبر، فقال: إني كنت نهيتكم أن تزيدوا النساء في صدقاتهن على أربعمائة درهم فمن شاء أن يعطي من ماله ما أحب، وطعن الشيعة بهذا الخبر على عمر رضي الله تعالى عنه لجهله بهذه المسألة وإلزام امرأة له وقالوا: إن الجهل مناف للإمامة، وأجيب بأن الآية ليست نصا في جواز إيتاء القنطار فإنها على حدّ قولك: إن جاءك زيد وقد قتل أخاك فاعف عنه، وهو لا يدل على جواز قتل الأخ. سلمنا أنها تدل على جواز إيتائه إلا أنا لا نسلم جواز إيتائه مهرا بل يحتمل أن يكون المراد بذلك إعطاء الحلي وغيره لا بطريق المهر بل بطريق الهبة، والزوج لا يصح له الرجوع عن هبته لزوجته خصوصا إذا أوحشها بالفراق، وقوله تعالى: وَقَدْ أَفْضى لا يعين كون المؤتى مهرا سلمنا كونه مهرا لكن لا نسلم كون عدم المغالاة أفضل منه.

Ebû Ya‘lâ, Mesrûk'tan rivayet ettiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh mehirde dört yüz dirhemden fazlasının verilmesini yasakladı. Bunun üzerine Kureyş'ten bir kadın ona itiraz edip şöyle dedi: "Allah Teâlâ'nın indirdiği { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً } “...onlardan birine kantarla mehir vermiş olsanız bile...” ayetini işitmedin mi?" Ömer: "Allah'ım, bağışla! Herkes Ömer'den daha fakih!" dedi. Sonra geri dönüp minbere çıktı ve: "Ben size kadınlara mehirlerinde dört yüz dirhemden fazla vermenizi yasaklamıştım; artık kim malından dilediği kadar vermek isterse versin" dedi. Şia bu meseleyi bilmemesi ve bir kadının kendisini ilzam etmesi sebebiyle Ömer radıyallâhu teâlâ anh'a bu haberle ta'nda bulunmuş ve "Cahillik imamete aykırıdır" demişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayet, kantar vermenin caiz olduğuna dair bir nass değildir; zira bu ifade senin "Zeyd sana kardeşini öldürmüş olarak gelse bile onu affet" demen gibidir ki bu söz kardeş katlinin caiz olduğuna delalet etmez. Ayetin kantar vermenin caiz olduğuna delalet ettiğini kabul etsek bile, bunun mehir olarak verilmesinin caiz olduğunu kabul etmeyiz; bilakis bundan muradın mehir yoluyla değil de hibe yoluyla ziynet eşyası ve benzeri şeylerin verilmesi olması muhtemeldir; zira koca, özellikle ayrılıkla kadını yalnız ve kederli bıraktığında karısına yaptığı hibeden dönemez. Allah Teâlâ'nın { وَقَدْ أَفْضى } buyruğu da verilen şeyin mehir olmasını tayin etmez. Bunun mehir olduğunu kabul etsek dahi mehirde aşırıya gitmemenin ondan daha faziletli olduğunu kabul etmeyiz.

فقد روى ابن حبان في صحيحه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن من خير النساء أيسرهن صداقا»

Nitekim İbn Hibbân Sahîh'inde İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: "Kadınların en hayırlısı, mehri en kolay olandır" buyurdu.»

وعن عائشة رضي الله تعالى عنها عنه صلى الله تعالى عليه وسلم «يمن المرأة تسهيل أمرها في صداقها» .

Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Kadının uğuru, mehrinde işinin kolaylaştırılmasıdır» buyurduğu rivayet edilmiştir.

وأخرج أحمد والبيهقي مرفوعا أعظم النساء بركة أيسرهن صداقا،

Ahmed ve Beyhakî merfû olarak: «Kadınların bereketçe en büyüğü, mehri en kolay olanıdır» hadisini tahric etmişlerdir.

فنهي أمير المؤمنين عن التغالي يحتمل أنه كان للتيسير ميلا لما هو الأفضل ورغبة فيما أشار إليه رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قولا وفعلا، وعدوله عن ذلك وعدم رده على القرشية كان من باب الترغيب في تتبع معاني القرآن واستنباط الدقائق منه، وفي إظهار الكبير العالم المغلوبية للصغير الجاهل تنشيط للصغير وإدخال للسرور عليه وحث له ولأمثاله على الاشتغال بالعلم وتحصيل ما يغلب به، فقوله رضي الله تعالى عنه: اللهم غفرا كل الناس أفقه من عمر كان من باب هضم النفس والتواضع وحسن الخلق وقد دعاه إليه ما دعاه، ومع هذا لم يأمرهم بالمغالاة بل قصارى أمره أنه رفع النهي عنهم وتركهم واختيارهم بين فاضل ومفضول ولا إثم عليهم في ارتكاب أي الأمرين شاؤوا، سلمنا أن هذه المسألة قد غابت عن أفق ذهنه الشريف لكن لا نسلم أن ذلك جهل يضر بمنصب الإمامة فقد وقع لأمير المؤمنين عليّ كرم الله تعالى وجهه مثل ذلك وهو إمام الفريقين،

Müminlerin emîrinin mehirde aşırıya kaçmayı yasaklamasının, kolaylaştırma adına, daha faziletli olana meyletmekten ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sözlü ve fiilî olarak işaret ettiği şeye rağbet etmekten kaynaklanmış olması muhtemeldir. Bu kararından dönmesi ve Kureyşli kadına karşı çıkmaması ise, Kur'an'ın manalarını tetkik etmeye ve ondan incelikler çıkarmaya teşvik kabilindendir. Büyük ve âlim bir kimsenin küçük ve cahil kimseye karşı mağlup olduğunu izhar etmesinde küçük olanı şevklendirme, onu sevindirme; onu ve benzerlerini ilimle meşgul olmaya ve galip geleceği şeyleri tahsil etmeye teşvik vardır. Dolayısıyla onun "Allah'ım, bağışla! Herkes Ömer'den daha fakih!" sözü nefsini kırma, tevazu ve güzel ahlak kabilindendir ve kendisini buna sevk eden saik sevk etmiştir. Bununla birlikte o, insanlara aşırı mehir belirlemelerini emretmemiş, nihayetinde onlar üzerindeki yasağı kaldırmış ve onları faziletli olanla daha az faziletli olan arasında muhayyer bırakmıştır; onlar da diledikleri iki husustan birini irtikâp etmelerinde günahkâr olmazlar. Bu meselenin onun şerefli zihninin ufkundan uzak kalmış olduğunu kabul etsek bile, bunun imamet makamına zarar veren bir cehalet olduğunu kabul etmeyiz; nitekim her iki fırkanın da imamı olan Müminlerin emîri Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in başına da benzer bir durum gelmiştir.

فقد أخرج ابن جرير وابن عبد البر عن محمد بن كعب قال: سأل رجل عليّا كرم الله تعالى وجهه عن مسألة فقال فيها، فقال الرجل: ليس هكذا ولكن كذا وكذا، فقال الأمير: أصبت وأخطأنا وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ [يوسف: ٧٦] ،

Nitekim İbn Cerîr ve İbn Abdilberr, Muhammed b. Kâ‘b'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Bir adam Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e bir mesele sordu, o da bu hususta bir görüş bildirdi. Adam: "Öyle değil, bilakis şöyle şöyledir" deyince Emîr: "İsabet ettin, biz yanıldık; { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “...Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” [Yûsuf 12:76]" buyurdu.

وقد وقع لداود ﵇ ما قص الله تعالى لنا في كتابه من قوله سبحانه: وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ [الأنبياء: ٨٧] إلى أن قال عز من قائل: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ [الأنبياء: ٧٩] فحيث لم ينقص ذلك من منصب النبوة والخلافة المشار إليها بقوله تعالى: يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ [ص: ٢٦] لا ينقص من منصب الإمامة كما لا يخفى، فمن أنصف جعل هذه الواقعة من فضائل عمر رضي الله تعالى عنه لا من مطاعنه، ولكن لا علاج لداء البغض والعناد وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الرعد: ٣٣] . وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ

Dâvûd aleyhisselâm'ın başına da Allah Teâlâ'nın kitabında bize kıssa ettiği { وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd ile Süleyman’ı da [an]! Hani onlar bir ekin hakkında hüküm veriyorlardı...” [el-Enbiyâ 21:78] ayetinden, kavli yüce olanın { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu Süleyman’a kavrattık...” [el-Enbiyâ 21:79] buyruğuna kadar geçen hadise gelmiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde bir halife yaptık...” [Sâd 38:26] buyruğuyla işaret edilen nübüvvet ve hilafet makamına bir noksanlık getirmediğine göre, imamet makamına da bir noksanlık getirmeyeceği açıktır. Dolayısıyla insaflı olan kimse bu hadiseyi Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın ayıplarından değil, faziletlerinden sayar. Ancak kin ve inat hastalığının tedavisi yoktur; { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “...Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur” [er-Ra‘d 13:33]. { وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ }

آباؤُكُمْ شروع في بيان من يحرم نكاحها من النساء ومن لا يحرم بعد بيان كيفية معاشرة الأزواج، وهو عند بعض مرتبط بقوله سبحانه: لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وإنما خص هذا النكاح بالنهي ولم ينظم في سلك نكاح المحرمات الآتية مبالغة في الزجر عنه حيث كان ذلك ديدنا لهم في الجاهلية.

{ آباؤُكُمْ } “Babalarınızın nikâhladıklarını nikâhlamayın” [ifadesi], eşlerle muaşeret şekli beyan edildikten sonra kadınlardan nikâhlanması haram olan ve olmayanların beyanına bir giriştir. Bazılarına göre bu ayet, Cenâb-ı Hakk'ın { لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “...kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir...” kavliyle irtibatlıdır. Bu nikâhın özellikle yasaklanıp daha sonra gelecek haram kadınlar dizisine dahil edilmemesi, Câhiliye döneminde bunun onların âdeti olması sebebiyle bundan men etmede mübalağa gayesiyledir.

وأخرج ابن سعد عن محمد بن كعب قال: كان الرجل إذا توفي عن امرأته كان ابنه أحق أن ينكحها إن شاء إن لم تكن أمه، أو ينكحها من شاء. فلما مات أبو قيس بن الأسلت قام ابنه حصن فورث نكاح امرأته ولم ينفق عليها ولم يورثها من المال شيئا فأتت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فذكرت ذلك له فقال: ارجعي لعل الله تعالى ينزل فيك شيئا فنزلت وَلا تَنْكِحُوا الآية، ونزلت أيضا لا يَحِلُّ لَكُمْ إلخ»

İbn Sa‘d, Muhammed b. Kâ‘b'dan şöyle rivayet etmiştir: Bir adam öldüğünde, şayet annesi değilse, oğlu dilerse onun karısını nikâhlamaya veya dilediği kimseyle nikâhlamaya daha hak sahibi idi. Ebû Kays b. el-Eslet vefat edince oğlu Hısn kalkıp babasının karısının nikâhına vâris oldu; kadına ne nafaka verdi ne de maldan bir şey miras bıraktı. Bunun üzerine kadın Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı. [Allah Resûlü]: «Dön, umulur ki Allah Teâlâ senin hakkında bir şey indirir» buyurdu ve { وَلا تَنْكِحُوا } ayeti indi; ayrıca { لا يَحِلُّ لَكُمْ } vb. ayeti de indi.

وذكر الواحدي وغيره أنها نزلت في حصن المذكور، وفي الأسود بن خلف تزوج امرأة أبيه، وفي صفوان بن أمية بن خلف تزوج امرأة أبيه فاختة بنت الأسود بن المطلب، وفي منظور بن ريان تزوج امرأة أبيه مليكة بنت خارجة، واسم الآباء ينتظم الأجداد كيف كانوا باعتبار معنى يعمهما لغة لا باعتبار الجمع بين الحقيقة والمجاز، وفي النهاية إن دلالة الأب على الجد بأحد طريقين: إما أن يكون المراد بالأب الأصل وإما بالإجماع، ولا يخفى أن كون الدلالة بالإجماع مما لا معنى له، نعم لثبوت حرمة من نكحها الجد بالإجماع معنى لا خفاء فيه فتثبت حرمة ما نكحوها نصا وإجماعا، ويستقل في إثبات هذه الحرمة نفس النكاح أعني العقد إن كان صحيحا ولا يشترط الدخول، وإلى ذلك ذهب ابن عباس، فقد أخرج عنه ابن جرير والبيهقي أنه قال: كل امرأة تزوجها أبوك دخل بها أو لم يدخل بها فهي عليك حرام، وروي ذلك عن الحسن وابن أبي رباح، وإن كان النكاح فاسدا فلا بدّ في إثبات الحرمة من الوطء أو ما يجري مجراه من التقبيل والمس بشهوة مثلا بل هو المحرم في الحقيقة حتى لو وقع شيء من ذلك بملك اليمين، وبالوجه المحرم ثبتت به الحرمة عندنا، وإليه ذهبت الإمامية، وخالفت الشافعية في المحرم، وتحقيق ذلك أن الناس اختلفوا في مفهوم النكاح لغة فقيل: هو مشترك لفظي بين الوطء والعقد وهو ظاهر كلام كثير من اللغويين، وقيل: حقيقة في العقد مجاز في الوطء وعليه الشافعية، وقيل:

Vâhidî ve diğerleri ayetin adı geçen Hısn hakkında, babasının hanımıyla evlenen el-Esved b. Halef hakkında, babasının hanımı Fâhite bint el-Esved b. el-Muttalib ile evlenen Safvân b. Ümeyye b. Halef hakkında ve babasının hanımı Müleyke bint Hârice ile evlenen Manzûr b. Reyyân hakkında indiğini zikretmişlerdir. Babalar (âbâ) ismi, hakikat ile mecazın cem edilmesi yoluyla değil, lügatte her ikisini de kapsayan bir mana itibarıyla hangi derecede olursa olsun dedeleri de içine alır. Nihâye'de babanın dedeye delaletinin iki yoldan biriyle olduğu belirtilir: Ya babadan maksadın asıl (kök) olmasıyla yahut icma iledir. Delaletin icma ile olmasının anlamsız olduğu açıktır; evet, dedenin nikâhladığı kadının haram oluşunun icma ile sabit olmasının şüphe götürmez bir anlamı vardır; böylece onların nikâhladıklarının haramlığı hem nass hem icma ile sabit olur. Bu haramlığın sübutunda, sahih olması şartıyla bizzat nikâh, yani akit tek başına yeterlidir ve zifaf şart değildir. İbn Abbâs da bu görüşe gitmiştir; nitekim İbn Cerîr ve Beyhakî'nin kendisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Babanın evlendiği her kadın, onunla zifafa girsin yahut girmesin, sana haramdır." Bu görüş Hasan ve İbn Ebî Rebâh'tan da rivayet edilmiştir. Nikâh fâsid ise, haramlığın sübutunda cima veya onun yerine geçen öpmek ve şehvetle dokunmak gibi fiiller mutlaka şarttır; bilakis haram kılan hakikatte budur; hatta bu fiillerden biri mülk-i yemîn ile veya haram yoldan (zina ile) vaki olsa bile bizim nezdimizde onunla haramlık sabit olur. İmâmiyye de bu görüşe gitmiştir; Şâfiîler ise haram fiilde (zinada) muhalefet etmiştir. Bu meselenin tahkiki şudur: İnsanlar nikâh lafzının lügat mefhumunda ihtilaf etmişlerdir; nikâhın cima ile akit arasında lafzî müşterek olduğu söylenmiştir ki bu birçok lügatçinin açık sözüdür. Akit manasında hakikat, cima manasında mecaz olduğu da söylenmiştir; Şâfiîler bu görüştedir. Şöyle de denilmiştir:

بالعكس وعليه أصحابنا، ولا ينافيه تصريحهم بأنه حقيقة في الضم (١) لأن الوطء من أفراده والموضوع للأعم حقيقة في كل من أفراده على ما أطلقه الأقدمون، وقد تحقق استعمال النكاح في كل من هذه المعاني، ففي الوطء

Bunun aksinedir ve bizim ashabımız bu görüştedir. Onların nikâhın bir araya getirme/katma (dam) manasında hakikat olduğunu açıkça belirtmeleri buna aykırı değildir (1); çünkü cima onun fertlerindendir ve daha genel manaya vazolunan lafız, kadim âlimlerin ıtlakına göre fertlerinin her birinde hakikattir. Nikâhın bu manaların her birinde kullanıldığı tahakkuk etmiştir. Cima manasında kullanımına şu misaldir:

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ولدت من نكاح لا من سفاح»

Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «Ben zinadan değil, nikahtan doğdum.»

أي من وطء حلال لا من وطء حرام،

Yani haram bir cinsel birleşmeden değil, helal bir cinsel birleşmeden [doğdum].

وقوله ﵊: «يحل للرجل من امرأته الحائض كل شيء إلا النكاح» ،

Ve Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: «Erkeğe, hayızlı karısından nikâh dışında her şey helaldir.»

وقول الشاعر:

Şairin şu sözü de buna misaldir:

ومن أيم قد (أنكحتها) رماحنا ... وأخرى على خال وعم تلهف

"Ve nice kocasız kadın var ki mızraklarımız onu (nikâhladı) ... Bir diğeri ise dayısı ve amcası için ah çekip yanmaktadır."

وقول الآخر:

Bir diğerinin şu sözü de böyledir:

«ومنكوحة» غير ممهورة وقول الفرزدق:

"Mehir verilmemiş «nikâhlanmış kadın»"; ve Ferazdak'ın şu sözü:

إذ سقى الله قوما صوب عادية ... فلا سقى الله أرض الكوفة المطرا

"Allah bir kavmi sağanak yağmurla suladığı vakit ... Allah Kûfe toprağına yağmur vermesin!"

التاركين على طهر نساءهم ... (والناكحين) بشطي دجلة البقرا

"Onlar temizlik günlerinde kadınlarını terk edenler ... ve Dicle kıyılarında sığırları (nikâhlayanlardır)."

وفي العقد قول الأعشى:

Akit manasında kullanımına A‘şâ'nın şu sözü misaldir:

فلا تقربن جارة إن سرها ... عليك حرام (فانكحن) أو تأبدا

"Sakın ha komşu kadına yaklaşma, şayet onunla gizli buluşmak sana haram ise; ya (nikâh kıy) yahut ebediyen uzak dur!"

وفي المعنى الأعم قول القائل:

Daha genel anlamdaki kullanımına şairin şu sözü misaldir:

ضممت إلى صدري معطر صدرها ... كما (نكحت) أم الغلام صبيها

"Onun kokulu göğsünü kendi göğsüme bastırdım ... Çocuğun annesinin yavrusunu (kucaklayıp bağrına bastığı) gibi."

وقول أبي الطيب:

Ve Ebü't-Tayyib'in şu sözü:

«أنكحت» صم حصاها خف يعملة ... تغشمرت بي إليك السهل والجبلا

"Sert çakıllarını, güçlü ve dayanıklı bir devenin tabanıyla «birbirine kattı/çiğnetti» ... O deve beni ova ve dağ dinlemeksizin sana doğru zorla sürüp getirdi."

فمدعي الاشتراك اللفظي يقول تحقق الاستعمال والأصل الحقيقة، والثاني يقول: كونه مجازا في أحدهما حقيقة في الآخر حيث أمكن أولى من الاشتراك، ثم يدعي تبادر العقد عند إطلاق لفظ النكاح دون الوطء ويحيل فهم الوطء منه حيث فهم على القرينة، ففي الحديث الأول هي عطف السفاح بل يصح حمل النكاح فيه على العقد وإن كانت الولادة بالذات من الوطء، وفي الثاني إضافة المرأة إلى ضمير الرجل فإن امرأته هي المعقود عليها فيلزم إرادة الوطء من النكاح المستثنى وإلا فسد المعنى إذ يصير بحل من المعقود عليها كل شيء إلا العقد، وفي الأبيات الإضافة إلى البقر ونفي المهور، والإسناد إلى الرماح إذ يستفاد أن المراد وطء البقر والمسبيات، والجواب منع تبادر العقد عند الإطلاق لغة بل ذلك في المفهوم الشرعي الفقهي، ولا نسلم أن فهم الوطء فيما ذكر مسند إلى القرينة وإن كانت موجودة إذ وجود قرينة تؤيد إرادة المعنى الحقيقي مما يثبت مع إرادة الحقيقي فلا يستلزم ذلك كون المعنى مجازيا بل المعتبر مجرد النظر إلى القرينة إن عرف أنه لولاها لم يدل اللفظ على ما عنيته فهو مجاز وإلا فلا، ونحن في هذه المواد المذكورة نفهم الوطء قبل طلب القرينة، والنظر في وجه دلالتها فيكون اللفظ حقيقة وإن كان مقرونا بما إذا نظر فيه استدعى إرادة ذلك المعنى، ألا يرى أن ما ادعوا فيه الشهادة على أنه حقيقة في العقد مجاز في الوطء من بيت الأعشى فيه قرينة تفيد العقد أيضا فإن قوله: فلا تقربن جارة نهي عن الزنا بدليل أن سرها عليك حرام فيلزم أن قوله: فانكحن أمر بالعقد أي فتزوج إن كان الزنا عليك حراما أو تأبد- أي توحش أي كن كالوحش بالنسبة إلى الآدميات فلا يكن منك قربان لهن كما لا يقربهن وحش، ولم يمنع ذلك أن يكون اللفظ حقيقة في العقد عندهم في البيت إذ هم لا يقولون بأنه مجاز فيه، وأما ادعاء أنه في الحديث للعقد فيستلزم التجوز في نسبة الولادة إليه لأن العقد إنما هو سبب السبب، ففيه دعوى حقيقة بالخروج عن حقيقة وهو ترجيح بلا مرجح لو كانا سواء، فكيف والأنسب كونه في الوطء ليتحقق التقابل بينه وبين السفاح إذ يصير المعنى عن وطء حلال لا وطء حرام فيكون على خاص من الوطء، والدال على الخصوصية لفظ السفاح أيضا فثبتت إلى هنا أنا لم نزده على ثبوت مجرد الاستعمال شيئا يجب اعتباره، وقد علم أيضا ثبوت الاستعمال في الضم فباعتباره حقيقة فيه يكون مشتركا معنويا من أفراده الوطء والعقد إن اعتبرنا الضم أعم من ضم الجسم إلى الجسم والقول إلى القول، أو الوطء فقط فيكون مجازا في العقد لأنه إذا دار بين المجاز والاشتراك اللفظي كان المجاز أولى ما لم يثبت صريحا خلافه. ولم يثبت نقل ذلك بل قالوا: نقل المبرد عن البصريين، وغلام ثعلب عن الكوفيين أنه الجمع والضم، ثم المتبادر من لفظ الضم تعلقه بالأجسام لا الأقوال لأنها أعراض بتلاشى الأول منها قبل وجود الثاني فلا يصادف الثاني ما ينضم إليه فوجب كونه مجازا في العقد- كذا في فتح القدير-.

Lafzî müşterek olduğunu iddia eden kimse, kullanımın sabit olduğunu ve asıl olanın hakikat olduğunu söyler. İkinci görüş sahibi ise: Mümkün olduğu yerde lafzın birinde mecaz diğerinde hakikat olmasının müştereklikten daha evla olduğunu söyler; ardından nikâh lafzı mutlak olarak kullanıldığında cima değil akit manasının zihne ilk gelen mana olduğunu iddia eder ve cima manasının anlaşıldığı yerlerde bunu karineye bağlar. Birinci hadiste bu karine zinanın (sifâh) atfedilmesidir; hatta doğum bizzat cimadan meydana gelse bile hadisteki nikâhı akde hamletmek de sahihtir. İkinci hadiste ise kadının erkeğin zamirine izafe edilmesidir; zira erkeğin kadını kendisiyle akit yapılan kadındır; dolayısıyla istisna edilen nikâhtan cimanın kastedilmesi zorunlu olur, aksi takdirde akit yapılan kadına akit dışında her şey helaldir gibi bozuk bir mana çıkar. Beyitlerde ise sığırlara izafe edilmesi, mehirlerin nefyedilmesi ve mızraklara isnat edilmesidir; zira bunlardan sığırların ve esir alınan kadınların cima edilmesinin kastedildiği anlaşılır. Buna verilen cevap şudur: Lügat açısından mutlak kullanımda akdin zihne ilk gelen mana olduğu kabul edilmez, bilakis bu durum şer‘î ve fıkhî mefhumdadır. Zikredilen yerlerde cima manasının anlaşılmasının karineye dayandığı da kabul edilmez; her ne kadar karine mevcut olsa da hakiki mananın kastedilmesini destekleyen bir karinenin varlığı, hakiki mana kastedildiğinde de bulunan bir şeydir; dolayısıyla bu, mananın mecaz olmasını gerektirmez. Aksine muteber olan sırf karineye bakmaktır; şayet o karine olmasaydı lafzın kastedilen manaya delalet etmeyeceği bilinirse o mecazdır, aksi halde değildir. Biz zikredilen bu maddelerde karineyi aramadan ve onun delalet yönüne bakmadan önce cima manasını anlarız; dolayısıyla lafız, incelendiğinde o mananın murad edilmesini gerektiren bir şeye mukarin olsa bile hakikattir. Görmez misin ki onların A‘şâ'nın beytinden akitte hakikat, cimada mecaz olduğuna delil getirdikleri şeyde de akit manasını ifade eden bir karine vardır; zira "Komşu kadına sakın yaklaşma" sözü, "onunla gizli buluşmak sana haram ise" deliliyle zinadan nehiydir. Dolayısıyla "nikâhlan" sözünün akit emri olması, yani zina sana haram ise evlen yahut yabani ol -yani insanlara nispetle vahşi bir hayvan gibi ol ki bir vahşi hayvanın onlara yaklaşmadığı gibi senin de onlara bir yaklaşman olmasın- manasına gelmesi gerekir. Bu karine, onlara göre lafzın beyitte akit manasında hakikat olmasına engel olmamıştır; zira onlar lafzın beyitte mecaz olduğunu söylememektedirler. Hadiste nikâhın akit için olduğu iddiasına gelince; bu durum doğumun ona isnat edilmesinde mecazı gerektirir; çünkü akit ancak sebebin sebebidir. Burada bir hakikatten çıkarak diğer bir hakikat iddiası vardır ki ikisi eşit olsa bile bu mureccihsiz bir tercihtir. Kaldı ki zina ile nikâh arasında tam bir karşıtlığın gerçekleşmesi için onun cimaya hamledilmesi en uygun olanıdır; zira mana 'haram cimadan değil, helal cimadan doğdum' şeklinde olur; böylece cimanın özel bir çeşidi kastedilmiş olur ve bu hususiliğe delalet eden de zina lafzıdır. Buraya kadar sabit oldu ki biz sırf kullanımın sübutu üzerine itibar edilmesi gereken bir şey eklemedik. Katma/bir araya getirme (dam) manasındaki kullanımın sübutu da bilinmiştir; bu manada hakikat olması itibarıyla, şayet dam lafzını cismin cisme katılması ile sözün söze katılmasından daha genel kabul edersek cima ve akit onun fertleri olan manevî müşterek olur; yahut sadece cima kabul edersek akitte mecaz olur; zira bir lafız mecaz ile lafzî müştereklik arasında dönerse, aksine açık bir delil sabit olmadıkça mecaz daha evladır. Bunun aksine bir nakil de sabit olmamıştır, bilakis şöyle demişlerdir: Müberred Basralılardan, Gulâm Sa‘leb ise Kûfelilerden bunun bir araya getirme ve katma olduğunu nakletmiştir. Sonra dam lafzından ilk anlaşılan şey onun sözlere değil cisimlere taalluk etmesidir; çünkü sözler arazdır, ikincisi var olmadan önce birincisi yok olur gider, dolayısıyla ikincisi kendisine katılacak bir şey bulamaz; bu sebeple nikâhın akitte mecaz olması vacip olmuştur. Fethu'l-Kadîr'de böyle geçmektedir.

إذا علمت ذلك فنقول: حمل الشافعية النكاح في الآية التي نحن فيها على العقد دون الوطء، واستدلوا بها على حرمة المعقود عليها وإن لم توطأ، وذهبوا إلى عدم ثبوت الحرمة بالزنا وحمله بعض أصحابنا على العقد فيها، واستدلوا بها على حرمة نكاح نساء الآباء والأجداد، وثبوت حرمة المصاهرة بالزنا وجعلوا حرمة العقد ثابتة بالإجماع، ثم قالوا:

Bunu bildiğinde deriz ki: Şâfiîler ele aldığımız ayetteki nikâhı cima manasına değil akit manasına hamletmişler ve bununla cinsel ilişkide bulunulmasa bile nikâh kıyılan kadının haramlığına delil getirmişler; zinanın ise haramlık doğurmayacağı görüşüne gitmişlerdir. Ashabımızdan bazıları da ayetteki nikâhı akde hamletmiş, babaların ve dedelerin kadınlarıyla nikâhlanmanın haramlığına ve zina ile sıhriyet haramlığının sübutuna bu ayetle delil getirmişler, akitle haramlığın sübutunu ise icma ile sabit kılmışlardır. Sonra şöyle demişlerdir:

ولو حمل على العقد تكون حرمة الوطء ثابتة بطريق الأولى.

Şayet akde hamledilirse, cimanın haramlığı evleviyet yoluyla sabit olur.

واعترض بأنه لا ينبغي أن يقال: ثبت حرمة الموطوءة بالآية، والمعقود عليها بلا وطء بالإجماع لأنه إذا كان الحكم الحرمة بمجرد العقد- ولفظ الدليل الصالح له- كان مرادا منه بلا شبهة فإن الإجماع تابع للنص إذ القياس عن أحدهما يكون، ولو كان عن علم ضروري يخلق لهم ثبت بذلك أن ذلك الحكم مراد من كلام الشارع إذا احتمله، وحمله آخرون على الوطء والعقد معا فقد قال الزيلعي: الآية تتناول منكوحة الأب وطءا وعقدا صحيحا، ولا يضر الجمع بين الحقيقة والمجاز لأن الكلام نفي، وفي النفي يجوز الجمع بينهما كما يجوز فيه أن يعم المشترك جميع معانيه، وقد نقل أيضا سعدي أفندي عن وصايا الهداية جواز الجمع بين معاني المشترك في النفي وحينئذ لا إشكال في كون الآية دليلا على حرمة الموطوءة والمعقود عليها كما لا يخفى.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Cinsel ilişkide bulunulan kadının ayetle, cinsel ilişkide bulunulmaksızın sadece akit yapılan kadının ise icma ile haram kılındığı söylenmemelidir. Çünkü hüküm sırf akitle haramlık ise -ve buna elverişli delilin lafzı da mevcutsa- şüphesiz nassın muradı bu olur; zira icma nassa tabidir, çünkü kıyas bu ikisinden birine dayanır. Müçtehidler için yaratılan zarurî bir ilme dayansa bile, şayet nass buna ihtimalliyse bu hükmün Şâriin kelamından murad olduğu bununla sabit olur. Diğer âlimler ise ayeti hem cima hem akit manasına hamletmişlerdir. Nitekim Zeylaî şöyle demiştir: "Ayet, babanın gerek cinsel ilişki gerek sahih akit yoluyla nikâhladığı kadını kapsar; hakikat ile mecazın cem edilmesi zarar vermez, çünkü söz nefiy (olumsuzluk) siygasındadır; nefiyde ise ikisini cem etmek caiz olduğu gibi müşterek lafzın bütün manalarını kapsaması da caizdir." Sâdî Efendi de Hidâye'nin vasiyetler bahsinden müşterek lafzın nefiy halinde bütün manalarını kapsamasının caiz olduğunu nakletmiştir. Bu durumda ayetin hem cinsel ilişkide bulunulan hem de sadece akit yapılan kadının haramlığına delil olmasında hiçbir müşkillik kalmaz, bu açıktır.

واعترض ما قاله الزيلعي بأنه ضعيف في الأصول، والصحيح أنه لا يجوز الجمع بين الحقيقة والمجاز لا في النفي ولا في الإثبات، ولا عموم للمشترك مطلقا، وفي الأكمل، والحق أن النفي كما اقتضاه الإثبات فإن اقتضى الإثبات الجمع بين المعنيين فالنفي كذلك وإلا فلا، ومسألة اليمين المذكورة في المبسوط حلف لا يكلم مواليه- وله أعلون وأسفلون فأيهم كلم حنث- ليست باعتبار عموم المشترك في النفي كما توهم البعض، وإنما هو لأن حقيقة الكلام متروكة بدلالة اليمين إلى مجاز يعمها، وفي البحر: أن الأولى أن النكاح في الآية للعقد كما هو المجمع عليه، ويستدل لثبوت حرمة المصاهرة بالوطء الحرام بدليل آخر فليفهم، وما موصول اسمي واقعة على من يعقل ولا كلام في ذلك على رأي من جوزه مطلقا، وكذا على رأي من جوزه إذا أريد معنى صفة مقصودة منه، وقيل: مصدرية على إرادة المفعول من المصدر أي منكوحات آبائكم وليس بالوجيه مِنَ النِّساءِ في موضع الحال من ما أو من العائد عليها، وعند الطبري متعلقة بنكح، وذكر غير واحد أنها بيان لما على الوجهين السابقين، وظاهره أنها بيانية، ويحتمل أن تكون تبعيضية والبيان معنوي، ونكتته مع عدم الاحتياج إليه إذا المنكوحات لا يكن إلا نساء التعميم كأنه قيل: أي امرأة كانت، واحتمال كونه رفع توهم التغليب في آبائكم وجعله أعم من الأمهات حتى يفيد أنه نهي للبنت عن نكاح منكوح أمها لا يخلو عن خفاء إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ أي مات كما روي ذلك عن أبي بن كعب وهو استثناء متصل على المختار مما نكح للمبالغة في التحريم والتعميم، والكلام حينئذ من باب تأكيد الشيء بما يشبه نقيضه كما في قول النابغة:

Zeylaî'nin bu sözüne usul açısından zayıf olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; sahih olan şudur ki ne nefiyde ne ispattan hakikat ile mecazın cem edilmesi caiz değildir ve müşterek lafız için mutlak bir umumilik söz konusu olamaz. el-Ekmel'de şöyle denir: Hak olan şudur ki nefiy de tıpkı ispatın gerektirdiği gibidir; şayet ispat iki mananın cem edilmesini gerektiriyorsa nefiy de öyledir, aksi halde değildir. Mebsût'ta zikredilen yemin meselesinde -ki bir kimse mevlâlarıyla (azat eden veya azat edilen köleleriyle) konuşmayacağına yemin etse ve onun hem üst hem alt mevlâları bulunsa, hangisiyle konuşursa yeminini bozmuş olur- bu durum bazılarının vehmettiği gibi müşterek lafzın nefiyde umumi olması itibarıyla değildir; bilakis yeminin delaleti sebebiyle sözün hakikati terk edilerek her ikisini de kapsayan bir mecaza gidildiği içindir. el-Bahr'da şöyle denilmektedir: Evla olan, icma edildiği üzere ayetteki nikâhın akit manasında olmasıdır; haram cima ile sıhriyet haramlığının sübutuna ise başka bir delille istidlal edilir, iyi anlaşılsın! { ما } lafzı akıl sahiplerine raci olan ism-i mevsûldür; bunu mutlak olarak caiz görenlerin görüşüne göre bunda bir tereddüt yoktur; aynı şekilde ondan kastedilen bir vasıf manası murad edildiğinde caiz görenlerin görüşüne göre de böyledir. Masdardan meful manası murad edilerek masdariye olduğu da söylenmiştir, yani 'babalarınızın nikâhladıkları kadınlar' demektir, fakat bu kuvvetli bir görüş değildir. { مِنَ النِّساءِ } ifadesi, { ما } lafzından veya ona dönen zamirden hâl konumundadır. Taberî'ye göre ise { نَكَحَ } fiiline müteallıktır. Birden fazla âlim bunun önceki iki veçhe göre { ما } lafzının beyanı olduğunu belirtmiştir ve zahiri de beyaniye olmasıdır. Tebrîziye (kısmîlik bildiren) olması ve beyanın manevî olması da muhtemeldir; nikâhlananların ancak kadınlar olacağı bilinip buna ihtiyaç duyulmadığı halde bu beyanın nüktesi umumiliktir; sanki 'Hangi kadın olursa olsun' denilmiş gibidir. Bunun { آبائكم } ifadesindeki tağlîb vehmini ortadan kaldırmak ve anneleri de kapsayacak şekilde daha genel kılmak için olduğu, böylece kız çocuğuna annesinin nikâhlısıyla evlenmesinin yasaklandığı manasını ifade ettiği ihtimali ise kapalılıktan uzak değildir. { إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } yani Übey b. Kâ‘b'dan rivayet edildiği üzere 'ancak ölenler müstesna' demektir; bu, tahrîmde ve umumilikte mübalağa için tercih edilen görüşe göre { ما نَكَحَ } ifadesinden muttasıl bir istisnadır. Bu durumda söz, Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi bir şeyi zıddına benzeyen bir şeyle teyit etme babındandır:

ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... «بهن فلول من قراع الكتائب»

"Onlarda hiçbir ayıp yoktur; şu kadar var ki kılıçlarında ... «birliklerle çarpışmaktan çentikler ve gedikler vardır»."

والمعنى لا تنكحوا حلائل آبائكم إلا من مات منهن. والمقصود سدّ باب الإباحة بالكلية لما فيه من تعليق الشيء بالمحال كقوله تعالى: حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ [الأعراف: ٤٠] والمعلق على المحال محال، وقيل: إنه استثناء متصل مما يستلزمه النهي وتستلزمه مباشرة المنهي عنه من العقاب كأنه قيل: تستحقون العقاب بنكاح ما نكح آباؤكم إلا ما قد سلف ومضى فإنه معفو عنه، وبهذا التأويل يندفع الاستشكال بأن النهي للمستقبل، وما قَدْ سَلَفَ ماض فكيف يستثنى منه، وجعل بعض محققي النحاة الاستثناء مما دخل في حكم دلالة المفهوم منقطعا فحكم على ما هنا بالانقطاع أي لكن ما سلف لا مؤاخذة عليه فلا تلامون به لأن الإسلام يهدم ما قبله فتثبت به أحكام النسب وغيره، ولا يعد ذلك زنا، وقد ذكر البلخي أنه ليس كل نكاح حرمه الله تعالى يكون زنا لأن الزنا فعل مخصوص لا يجري على طريقة لازمة وسنة جارية، ولذلك لا يقال للمشركين في الجاهلية أولاد زنا، ولا لأولاد أهل الذمة مثلا إذا كان ذلك عن عقد بينهم يتعارفونه، وزعم بعضهم على تقدير الانقطاع أن المعنى لكن ما سلف أنتم مقرون عليه، وحكي أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أقرهم على منكوحات آبائهم مدة ثم أمر بمفارقتهن،

Manası: Babalarınızın eşlerini nikâhlamayın; ancak onlardan ölmüş olanlar müstesnadır [yani bu imkânsızdır]. Buradaki maksat, Allah Teâlâ'nın { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } “...deve iğne deliğinden geçinceye kadar...” [el-A‘râf 7:40] buyruğunda olduğu gibi bir şeyi muhale bağlamak suretiyle helallik kapısını tamamen kapatmaktır; zira muhale bağlanan şey de muhaldir. Şöyle de denilmiştir: Bu, nehyin ve nehyedilen fiili işlemenin gerektirdiği cezadan yapılmış muttasıl bir istisnadır; sanki 'Babalarınızın nikâhladıklarını nikâhlamakla cezayı hak edersiniz; ancak geçmişte kalıp biten müstesnadır, zira o affedilmiştir' denilmiş gibidir. Bu teville, nehyin geleceğe matuf olduğu, { ما قَدْ سَلَفَ } ifadesinin ise geçmişi bildirdiği, dolayısıyla ondan nasıl istisna yapılacağı şeklindeki müşkillik ortadan kalkar. Muhakkik nahivcilerden bazıları, mefhumun delaleti hükmüne giren şeyden yapılan istisnayı munkatı saymış ve buradaki istisnanın da munkatı olduğuna hükmetmişlerdir; yani 'Lakin geçmişte olanlar için bir muaheze (sorumluluk) yoktur, bundan dolayı kınanmazsınız; çünkü İslam kendinden öncekini siler; dolayısıyla onunla nesep ve diğer hükümler sabit olur ve bu zina sayılmaz' demektir. Belhî, Allah Teâlâ'nın haram kıldığı her nikâhın zina olmadığını zikretmiştir; çünkü zina, yerleşik bir usul ve cari bir sünnet üzere yürümeyen özel bir fiildir. Bu sebeple Câhiliye dönemindeki müşriklere 'zina çocukları' denilmediği gibi, aralarında örfen kabul ettikleri bir akitten doğmuşsa ehl-i zimmetin çocuklarına da böyle denilmez. Bazıları munkatı olma takdirine göre mananın 'Lakin geçmişte olanlar üzerinde siz ikrar edilmişsinizdir (bırakılmışsınızdır)' şeklinde olduğunu iddia etmiş ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in onları bir müddet babalarının nikâhladığı kadınlar üzerinde bıraktığını, sonra onlardan ayrılmalarını emrettiğini nakletmiştir.

وفعل ذلك ليكون إخراجهم عن هذه العادة الرديئة على سبيل التدريج، قال البلخي: وهذا خلاف الإجماع، وما علم من دين الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم فالقول به خطأ والمعول عليه من بين الأقوال الأول لقوله سبحانه: إِنَّهُ أي نكاح ما نكح الآباء كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً فإنه تعليل للنهي وبيان لكون المنهي عنه في غاية القبح كما يدل عليه الاخبار بأنه فاحشة مبغوضا باستحقار جدا حتى كأنه نفس البغض كما يدل عليه الاخبار بأنه مقت، وإنه لم يزل في حكم الله تعالى وعلمه موصوفا بذلك ما رخص فيه لأمة من الأمم كما يقتضيه كانَ على ما ذكره علي بن عيسى وغيره، وهذا لا يلائم أن يوسط بينهما ما يهون أمره من ترك المؤاخذة على ما سلف منه كما أشار إليه الزمخشري، وارتضاه جمع من المحققين، ومن الناس من استظهر كون هذه الجملة خبرا على تقدير الانقطاع وليس بالظاهر، ومنهم من فسر الفاحشة هنا بالزنا، وليس بشيء، وقد كان هذا النكاح يسمى في الجاهلية نكاح المقت، ويسمى الولد منه مقتي، ويقال له أيضا: مقيت أي مبغوض مستحقر، وكان من هذا النكاح- على ما ذكره الطبرسي- الأشعث بن قيس ومعيط جد الوليد بن عقبة وَساءَ سَبِيلًا أي بئس طريقا طريق ذلك النكاح، ففي ساء ضمير مبهم يفسره ما بعده، والمخصوص بالذم محذوف، وذم الطريق مبالغة في ذم سالكها وكناية عنه، ويجوز- واختاره الليث- أن تكون ساءَ كسائر الأفعال ففيها ضمير يعود إلى ما عاد اليه ضمير به. وسَبِيلًا تمييز محول عن الفاعل، والجملة إما مستأنفة لا محل لها من الإعراب، وإما معطوفة على خبر كانَ محكية بقول مضمر هو المعطوف في الحقيقة أي ومقولا في حقه ذلك في سائر الأعصار.

Bunu da onları bu kötü âdetten aşamalı olarak (tedricen) çıkarmak için yapmıştır. Belhî şöyle demiştir: Bu icmaya ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in dininden zaruri olarak bilinen şeylere aykırıdır; dolayısıyla bunu söylemek hatadır. Görüşler arasında itimad edilen birinci görüştür; zira Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ } yani babaların nikâhladıklarını nikâhlamak { كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً } “...Şüphesiz o, pek çirkin bir hayasızlık ve büyük bir nefret sebebidir...”. Zira bu, nehyin gerekçesidir ve nehyedilen şeyin son derece çirkin olduğunun beyanıdır; nitekim onun hayasızlık (fâhişe) olarak haber verilmesi buna delalet eder; ayrıca 'mekt' olarak haber verilmesiyle de nefretin bizzat kendisiymiş gibi son derece küçümsenerek buğzedilen bir fiil olduğu anlaşılır. Ve Ali b. Îsâ ile diğerlerinin zikrettiği üzere { كانَ } fiilinin gerektirdiği veçhiyle bu fiil, Allah Teâlâ'nın hükmünde ve ilminde ezelden beri böyle nitelenmiş olup hiçbir ümmete onda ruhsat verilmemiştir. Zemahşerî'nin işaret ettiği ve bir grup muhakkikin de benimsediği üzere bu durum, bu iki ifadenin arasına geçmişte işlenenlerden dolayı muahezenin terk edilmesi gibi işi hafifletecek bir şeyin sokulmasına uygun düşmez. İnsanlardan bazıları munkatı olma takdirine göre bu cümlenin haber olduğunu zâhir görmüşse de bu zâhir değildir. Onlardan bazıları buradaki 'fâhişe'yi zina ile tefsir etmiştir ki bu bir şey değildir. Bu nikâha Câhiliye döneminde 'nikâhu'l-mekt' (nefret edilen nikâh), bundan doğan çocuğa 'maktî', ayrıca 'makît' yani buğzedilen ve hor görülen denilirdi. Tabersî'nin zikrettiğine göre el-Eş‘as b. Kays ile Velîd b. Ukbe'nin dedesi Muayt bu nikâhtan doğmuştu. { وَساءَ سَبِيلًا } “...ve ne kötü bir yoldur!” yani o nikâhın yolu ne fena bir yoldur! { ساءَ } fiilinde sonrasının tefsir ettiği müphem bir zamir vardır; yerilen şey (mahsûs bi'z-zemm) hazfedilmiştir. Yolun yerilmesi, o yoldan gidenin yerilmesinde mübalağa ve ondan kinayedir. Leys'in tercihine göre { ساءَ } fiilinin diğer fiiller gibi olması da caizdir; bu durumda onda zamir, 'bihi' zamirinin döndüğü yere döner. { سَبِيلًا } ise failden dönüştürülmüş temyizdir. Cümle ya iraptan mahalli olmayan bir istînâfiyedir yahut { كانَ }'nin haberine matuftur ve hakikatte matuf olan mukadder bir 'kavl' (söz) ile hikâye edilmiştir; yani 've bütün asırlarda onun hakkında böyle söylenmiştir' demektir.

قال الإمام الرازي: مراتب القبح ثلاث: القبح العقلي، والقبح الشرعي، والقبح العادي، وقد وصف الله سبحانه هذا النكاح بكل ذلك، فقوله سبحانه: فاحِشَةً إشارة إلى مرتبة قبحه العقلي، وقوله تعالى: وَمَقْتاً إشارة إلى مرتبة قبحه الشرعي، وقوله ﷿: وَساءَ سَبِيلًا إشارة إلى مرتبة قبحه العادي، وما اجتمع فيه هذه المراتب فقد بلغ أقصى مراتب القبح، وأنت تعلم أن كون قوله عز شأنه: وَمَقْتاً إشارة إلى مرتبة قبحه الشرعي ظاهر على تقدير أن يكون لمراد وَمَقْتاً عند الله تعالى، وأما على تقدير أن يكون المراد وَمَقْتاً عند ذوي المروءات فليس بقاهر، ومن هنا قيل: إن قوله جل شأنه: فاحِشَةً إشارة إلى القبح الشرعي وَمَقْتاً إشارة إلى العقلي بمعنى المنافرة وَساءَ سَبِيلًا إلى العرفي، وعندي أن لكل وجها، ولعل ترتيب الإمام أولى من بعض الحيثيات كما لا يخفي، ومما يدل على فظاعة أمره ما

İmam Râzî şöyle demiştir: Çirkinliğin mertebeleri üçtür: Aklî çirkinlik, şer‘î çirkinlik ve örfî çirkinlik. Allah Teâlâ bu nikâhı bütün bunlarla nitelemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın { فاحِشَةً } buyruğu aklî çirkinlik mertebesine, { وَمَقْتاً } buyruğu şer‘î çirkinlik mertebesine, { وَساءَ سَبِيلًا } buyruğu ise örfî çirkinlik mertebesine işarettir. Bu mertebeleri kendisinde toplayan şey ise çirkinliğin en son sınırına ulaşmıştır. Bilirsin ki şanı yüce olanın { وَمَقْتاً } buyruğunun şer‘î çirkinlik mertebesine işaret olması, muradın 'Allah Teâlâ katında makt (buğzedilen)' olması takdirinde açıktır; fakat muradın 'mürüvvet sahipleri katında makt' olması takdirinde bu izah kesin ve bağlayıcı değildir. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Şânı yüce olanın { فاحِشَةً } buyruğu şer‘î çirkinliğe, { وَمَقْتاً } nefret manasında aklî çirkinliğe, { وَساءَ سَبِيلًا } ise örfî çirkinliğe işarettir. Bana göre her iki izahın da bir veçhi vardır; gizli olmadığı üzere bazı açılardan İmam'ın tertibi belki de daha evladır. Bu meselenin vehametine delalet eden hususlardan biri de şudur:

أخرجه عبد الرزاق وابن أبي شيبة وأحمد والحاكم والبيهقي عن البراء قال: لقيت خالي ومعه الراية قلت: أين تريد؟ قال: بعثني رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى رجل تزوج امرأة أبيه من بعده فأمرني أن أضرب عنقه وآخذ ماله.

Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Hâkim ve Beyhakî'nin Berâ'dan tahric ettikleri şu rivayettir: O şöyle dedi: "Elimde sancak olduğu halde dayımla karşılaştım. 'Nereye gidiyorsun?' dedim. Şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem beni, babasından sonra onun hanımıyla evlenen bir adama gönderdi ve boynunu vurup malını almamı emretti.'"

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ ليس المراد تحريم ذاتهن لأن الحرمة وأخواتها إنما تتعلق بأفعال المكلفين، فالكلام على حذف مضاف بدلالة العقل، والمراد تحريم نكاحهن لأنه معظم ما يقصد منهن ولأنه المتبادر إلى الفهم ولأن ما قبله وما بعده في النكاح، ولو لم يكن المراد هذا كأن تخلل أجنبي بينهما من غير نكتة فلا إجمال في الآية خلافا للكرخي، والجملة إنشائية وليس المقصود منها الإخبار عن التحريم في الزمان الماضي وقال بعض المحققين: لا مانع من كونها إخبارية والفعل الماضي فيها مثله في التعاريف نحو الاسم ما دل على معنى في نفسه ولم يقترن بأحد الأزمنة، والفعل ما دل واقترن، فإنهم صرحوا أن الجملة الماضوية هناك خبرية وإلا لما صح كونها صلة الموصول مع أنه لم يقصد من الفعل فيها الدلالة على الزمان الماضي فقط، وإلا للزم أن يكون حال المعرف في الزمان الحال والمستقبل ليس ذلك الحال، وبني الفعل لما لم يسم فاعله لأنه لا يشتبه أن المحرم هو الله تعالى، وأُمَّهاتُكُمْ تعم الجدات كيف كنّ إذ الأم هي الأصل في الأصل- كأم الكتاب، وأم القرى- فتثبت حرمة الجدات بموضوع اللفظ وحقيقته لأن الأم على هذا من قبيل المشكك، وذهب بعضهم إلى أن إطلاق الأم على الجدة مجاز، وأن إثبات حرمة الجدات بالإجماع، والتحقيق أن الأم مراد به الأصل على كل حال لأنه إن استعمل فيه حقيقة فظاهر، وإلا فيجب أن يحكم بإرادته مجازا فتدخل الجدات في عموم المجاز والمعرف لإرادة ذلك في النص الإجماع على حرمتهن.

{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ } “Size [şunlarla evlenmek] haram kılındı: Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları...”. Burada murat onların bizzat zatlarının haram kılınması değildir; zira haramlık ve benzeri hükümler ancak mükelleflerin fiillerine taalluk eder. Dolayısıyla kelam, aklın delaletiyle muzâfın hazfi üzeredir; murat ise onlarla nikâhlanmanın haram kılınmasıdır, çünkü kadınlardan asıl kastedilen budur, zihne ilk gelen mana budur ve öncesi ile sonrası da nikâh hakkındadır. Şayet murat bu olmasaydı, araya bir nükte olmaksızın yabancı bir şeyin girmesi gibi olurdu; Kerhî'nin aksine ayette hiçbir icmal (kapalılık) yoktur. Cümle inşâîdir ve maksat geçmiş zamandaki haram kılınmayı haber vermek değildir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Cümlenin ihbârî olmasına bir engel yoktur; buradaki mazi fiil, "İsim, kendi zatında bir manaya delalet eden ve zamanlardan birine bitişmeyen kelimedir; fiil ise bir manaya delalet edip bir zamana bitişendir" gibi tariflerdeki mazi fiil gibidir. Zira onlar oradaki mazi cümlenin ihbârî olduğunu açıkça belirtmişlerdir; aksi takdirde fiildeki zamandan sadece geçmiş zamana delalet kastedilmediği halde onun sıla cümlesi olması sahih olmazdı; öyle olmasaydı tarif edilen şeyin şimdiki ve gelecek zamandaki halinin o hal olmaması gerekirdi. Fiilin meçhul (faili zikredilmeyen) olarak bina edilmesi, haram kılanın Allah Teâlâ olduğunda hiçbir şüphe bulunmamasından ötürüdür. { أُمَّهاتُكُمْ } ifadesi hangi derecede olursa olsun nineleri de kapsar; zira anne (ümm) -ümmü'l-kitâb, ümmü'l-kurâ misallerinde olduğu gibi- asılda kök/asıl demektir. Dolayısıyla ninelerin haramlığı lafzın vazedilişi ve hakikati gereği sabit olur; zira anne lafzı bu durumda müşekkek (farklı derecelere şamil) kabilindendir. Bazıları ise ninenin anne olarak adlandırılmasının mecaz olduğunu ve ninelerin haramlığının icma ile sabit olduğunu ileri sürmüştür. Tahkik şudur ki 'anne' lafzı ile her halükarda asıl murad edilmiştir; zira şayet onda hakikat olarak kullanılmışsa bu açıktır; şayet değilse mecazen murad edildiğine hükmetmek vacip olur; böylece nineler mecazın umumuna dahil olur; nassta bunun murad edildiğini bildiren şey ise onların haramlığına dair icmadır.

والمراد بالبنات من ولدتها أو ولدت من ولدها وتسمية الثانية بنتا حقيقة باعتبار أن البنت يراد به الفرع- كما قيل به- فيتناولها النص حقيقة أو مجازا عند البعض، أو عند الكل، ومن منع إطلاق البنت على الفرع مطلقا قال: إن ثبوت حرمة بنات الأولاد بالإجماع، وقد يستدل على تحريم الجدات وبنات الأولاد بدلالة النص المحرم للعمات والخالات وبنات الأخ والأخت، ففي الأول لأن الأشقّاء منهن أولاد الجدات فتحريم الجدات وهن أقرب أولى، وفي الثاني لأن بنات الأولاد أقرب من بنات الإخوة، ثم ظاهر النص يدل على أنه يحرم للرجل بنته من الزنا لأنها بنته، والخطاب إنما هو باللغة العربية ما لم يثبت نقل- كلفظ الصلاة ونحوه- فيصير منقولا شرعيا، وفي ذلك خلاف الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه فقد قال: إن المخلوقة من ماء الزنا تحل للزاني لأنها أجنبية عنه إذ لا يثبت لها توارث ولا غيره من أحكام النسب،

{ الْبَنَاتِ } ile murat, senin doğurduğun yahut çocuğunun doğurduğu kızlardır. İkincisinin 'kız' olarak adlandırılması -söylendiği üzere- 'bint' ile fer'in murad edilmesi itibarıyla hakikattir; dolayısıyla nass, bazılarına göre hakikat yahut mecaz olarak veya herkese göre onu kapsar. Kız lafzının mutlak olarak fer'e ıtlakını meneden kimse ise, torun kızların haramlığının sübutunun icma ile olduğunu söylemiştir. Halaları, teyzeleri, erkek ve kız kardeş kızlarını haram kılan nassın delaletiyle ninelerin ve torun kızların haramlığına da istidlal edilebilir: Birincisinde, çünkü bunların öz kardeşleri ninelerin çocuklarıdır; dolayısıyla daha yakın olan ninelerin haramlığı evleviyetledir. İkincisinde ise, çünkü torun kızlar kardeş kızlarından daha yakındır. Sonra nassın zâhiri, kişinin zinadan olan kızının da kendisine haram olduğuna delalet eder; zira o onun kızıdır; namaz ve benzeri lafızlar gibi nakil sabit olup şer‘î menkul haline gelmedikçe hitap ancak Arap dili üzeredir. Bu meselede İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh muhaliftir; o şöyle demiştir: Zina suyundan yaratılan kadın zâniye helaldir; çünkü o kadın ona yabancıdır, zira onun için miras ve diğer nesep hükümleri sabit olmaz;

ولقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «الولد للفراش»

Ayrıca Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Çocuk nikâh bağına (yatağa) aittir» buyruğu sebebiyledir.

وهو يقتضي حصر النسب في الفراش.

Bu hadis nesebin ancak nikâh bağına (firaşa) has kılınmasını iktiza eder.

وقال بعض الشافعية: تحرم إن أخبره نبي- كعيسى ﵇ وقت نزوله بأنها من مائه، ورد عليه بأن الشارع قطع نسبها عنه كما تقرر فلا نظر لكونها من ماء سفاحه، واعترضوا على القائلين بالحرمة بأنهم إما أن يثبتوا كونها بنتا له بناء على الحقيقة لكونها مخلوقة من مائة، أو بناء على حكم الشرع، والأول باطل على مذهبهم طردا وعكسا، أما الأول فلأنه لو اشترى بكرا وافتضها وحبسها إلى أن تلد فهذا الولد مخلوق من مائه بلا شبهة مع أنه لا يثبت نسبه إلا عند الاستلحاق، وأما الثاني فلأن المشرقي لو تزوج مغربية وحصل هناك ولد منها مع عدم اجتماعها مع زوجها وحيلولة ما بين المشرق والمغرب بينهما فإنه يثبت النسب مع القطع بأنه غير مخلوق من مائه، والثاني باطل بإجماع المسلمين على أنه لا نسب لولد الزنا من الزاني ولو انتسب إليه وجب على القاضي منعه، وأجيب باختيار الشق الأول إذ لا خلاف بين أهل اللسان في أن المخلوقة من ماء إنسان بنته سواء كان ذلك الماء ماء حلال أو سفاح والجزئية ثابتة في الصورتين، والظاهر أنها هي مبدأ حرمة النكاح، ألا ترى كيف حرم على المرأة ولدها من الزنا إجماعا، والتفرقة بين المسألتين بأن الولد في المسألة الثانية بعضها، وانفصل منها إنسانا، ولا كذلك البنت في المسألة الأولى لأنها انفصلت منه منيا لا تفيد سوى أن البعضية في المسألة الثانية أظهر، وأما أنها تنفي البعضية في المسألة الأولى فلا

Bazı Şâfiîler şöyle demiştir: Şayet inişi vaktinde Îsâ aleyhisselâm gibi bir peygamber o kadının onun suyundan olduğunu haber verirse haram olur. Buna şöyle reddiye verilmiştir: Şâri‘ sabit olduğu üzere kadının nesebini ondan kesmiştir; dolayısıyla onun zina suyundan olmasına itibar edilmez. Haram olduğuna kail olanlara ise şöyle itiraz edilmiştir: Onlar o kadının onun kızı olduğunu ya hakikat esasına dayanarak onun suyundan yaratılmış olması sebebiyle yahut şer‘in hükmü esasına dayanarak sabit kılacaklardır. Birincisi onların mezhebine göre tard ve aks açısından batıldır: Birincisi (tard açısından batıl olması), çünkü bir kimse bakire bir cariyeyi satın alıp onunla cinsel ilişkide bulunsa ve doğuruncaya kadar onu yanında tutsa, bu çocuk şüphesiz onun suyundan yaratılmıştır; buna rağmen o çocuk nesebini talep edip iddia etmedikçe nesebi sabit olmaz. İkincisi (aks açısından batıl olması) ise, doğulu bir adam batılı bir kadınla evlense ve kocasıyla bir araya gelmeksizin, aralarındaki doğu ile batı mesafesi engel olduğu halde kadından bir çocuk doğsa, çocuğun onun suyundan yaratılmadığı kesin olduğu halde nesep sabit olur. İkincisi (şer‘in hükmü esasına dayanması) ise, zina çocuğunun zâniden nesebinin olmadığına dair Müslümanların icmasıyla batıldır; çocuk ona intisap etse kadının bunu menetmesi vacip olur. Buna birinci şıkkı tercih ederek cevap verilmiştir: Zira lisan ehli arasında, bir insanın suyundan yaratılan kadının -ister o su helal ister zina suyu olsun- onun kızı olduğu hususunda ihtilaf yoktur ve cüz'iyet her iki surette de sabittir. Nikâh haramlığının başlangıç noktasının da bu olduğu zâhirdir; görmez misin ki zinadan doğan çocuğun anasına haram oluşu icma ile sabittir. İki mesele arasında 'ikinci meselede çocuk kadının bir cüz'üdür ve ondan bir insan olarak ayrılmıştır; birinci meselede ise kız öyle değildir, çünkü ondan meni olarak ayrılmıştır' şeklindeki bir ayrım, ancak ikinci meseledeki cüz'iyetin daha belirgin olduğunu ifade eder; yoksa birinci meseledeki cüz'iyeti büsbütün nefyetmez.

لأنهم يطلقون البضعة- وهي تقتضي البعضية- على الولد المنفصل منيا من أبيه، فيقولون: فلان بضعة، وفلانة بضعة من فلان، وإنكار وجود الجزئية في المسألتين مكابرة، وعدم ثبوت التوارث مثلا بين المخلوقة من ماء الزنا وصاحب الماء ليس لعدم الجزئية وكونها ليست بنته حقيقة بل للإجماع على ذلك، ولولاه لورثت كما يرث ولد الزنا أمه.

Çünkü onlar babasından meni olarak ayrılan çocuğa da cüz'iyeti gerektiren 'bad'a' (parça/et parçası) tabirini kullanır ve 'Falan falandan bir parçadır, falan kadın falandan bir parçadır' derler. İki meselede cüz'iyetin varlığını inkâr etmek inatlaşmaktır. Zina suyundan yaratılan kız ile suyun sahibi arasında mirasın sabit olmaması cüz'iyetin bulunmamasından ve hakikatte onun kızı olmamasından ötürü değil, bu husustaki icmadan ötürüdür; şayet bu icma olmasaydı, zina çocuğunun annesine vâris olduğu gibi o da vâris olurdu.

وما ذكر في بيان إبطال الطرد من أنه لو اشترى بكرا فافتضها وحبسها فولدت فالولد مخلوق من مائه قطعا مع أنه لا يثبت نسبه إلا بالاستلحاق أخذه من قول الفقهاء في الأمة إذا ولدت عند المولى أنه لا يثبت نسب ولدها منه إلا أن يعترف به، ولا يكفي أنه وطئها فولدت، لكن في الهداية، وغيرها أن هذا حكم، فأما الديانة بينه وبين الله تعالى- فالمروي عن أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه- أنه إن كان حين وطئها لم يعزل عنها وحصنها عن مظان ريبة الزنا يلزمه من قبل الله تعالى عنه- أنه إن كان حين وطئها لم يعزل عنها وحصنها عن مظان ريبة الزنا يلزمه من قبل الله تعالى أن يدعيه بالإجماع لأن الظاهر- والحال هذه- كونه منه، والعمل بالظاهر واجب، وإن كان عزل عنها حصنها أو لا أو لم يعزل ولكن لم يحصنها فتركها تدخل وتخرج بلا رقيب مأمون جاز له أن ينفيه لأن هذا الظاهر- وهو كونه منه بسبب أن الظاهر عدم زنا المسلمة- يعارضه ظاهر آخر وهو كونه من غيره لوجود أحد الدليلين على ذلك، وهما العزل، أو عدم التحصين، وفيه روايتان أخريان عن أبي يوسف ومحمد ذكرهما في المبسوط فقال: وعن أبي يوسف إذا وطئها ولم يستبرئها بعد ذلك حتى جاءت بولد فعليه أن يدعيه سواء عزل عنها أو لم يعزل حصنها أو لم يحصنها تحسينا للظن بها وحملا لأمرها على الصلاح ما لم يتبين خلافه، وهذا كمذهب الجمهور لأن ما ظهر بسببه يكون حالا به عليه حتى يتبين خلافه، وعن محمد لا ينبغي أن يدعي ولدها إذا لم يعلم أنه منه ولكن ينبغي أن يعتق الولد، وفي الإيضاح ذكرهما بلفظ الاستحباب، فقال: قال أبو يوسف: أحب أن يدعيه، وقال محمد: أحب أن يعتق الولد، وقال في الفتح بعد كلام. وعلى هذا ينبغي أن لو اعترف فقال: كنت أطأ لقصد الولد عند مجيئها بالولد أن يثبت نسب ما أتت به وإن لم يقل هو ولدي لأن ثبوته بقوله: هو ولدي بناء على أن وطأه حينئذ لقصد الولد، وعلى هذا قال بعض فضلاء الدرس: ينبغي أنه لو أقر أنه كان لا يعزل عنها وحصنها أن يثبت نسبه من غير توقف دعواه، وإن كنا نوجب عليه في هذه الحالة الاعتراف به فلا حاجة إلى أن نوجب عليه الاعتراف ليعترف فيثبت نسبه بل يثبت نسبه ابتداء، وأظن أن لا بعد في أن يحكم على المذهب بذلك انتهى، وفي المبسوط أنه إذا تطاول الزمان ألحق به لأن التطاول دليل إقراره لأنه يوجد منه حينئذ ما يدل على الإقرار من قبول التهنئة ونحوه فيكون كالتصريح بإقراره.

Tardın iptali sadedinde zikredilen 'Bir kimse bakire bir cariye satın alıp onunla ilişkide bulunsa ve onu yanında tutsa da cariye doğursa, nesebi ancak istilhâk (kabul) ile sabit olduğu halde bu çocuk kesinlikle onun suyundan yaratılmıştır' sözünü itiraz eden kimse, fakihlerin efendinin yanında doğuran cariye hakkındaki 'Efendi ikrar etmedikçe çocuğun nesebi ondan sabit olmaz; sadece onunla ilişkide bulunup cariyenin doğurması yetmez' sözünden almıştır. Ancak Hidâye ve diğer eserlerde bunun kazaî bir hüküm olduğu belirtilmiştir; kul ile Allah Teâlâ arasındaki diyanî hükme gelince -Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre- şayet onunla ilişkide bulunurken azil yapmamış ve cariyeyi zina şüphesi olan yerlerden muhafaza etmişse, Allah Teâlâ katında icma ile o çocuğu iddia edip kabullenmesi gerekir; çünkü bu durumda zâhir olan çocuğun kendisinden olmasıdır ve zâhir ile amel etmek vaciptir. Şayet cariyeyi muhafaza etsin veya etmesin azil yapmışsa yahut azil yapmamış fakat muhafaza da etmeyip güvenilir bir gözetmen olmaksızın girip çıkmasına izin vermişse, çocuğu nefyetmesi caiz olur; zira Müslüman kadının zina etmeyeceğinin zâhir olması sebebiyle çocuğun kendisinden olduğuna dair bu zâhir karineye, buna delalet eden iki delilden birinin -yani azil veya muhafaza etmemenin- bulunması sebebiyle çocuğun başkasından olduğuna dair diğer bir zâhir karine muarız olmuştur. Bu hususta Ebû Yûsuf ve Muhammed'den Mebsût'ta zikredilen iki rivayet daha vardır; şöyle demiştir: Ebû Yûsuf'tan gelen rivayete göre, onunla ilişkide bulunur da sonrasında istibrâ etmeden cariye bir çocuk dünyaya getirirse, -hakkında aksine bir durum tebeyyün etmedikçe- kadına hüsnüzan beslemek ve işini ıslaha hamletmek adına azil yapsın veya yapmasın, muhafaza etsin veya etmesin o çocuğu iddia etmesi gerekir. Bu cumhurun mezhebi gibidir; zira sebebiyle ortaya çıkan şey, aksine bir durum belirinceye kadar ona yüklenmiş bir hâl olur. Muhammed'den gelen rivayete göre ise, çocuğun kendisinden olduğunu kesin olarak bilmedikçe onu iddia etmesi gerekmez, lakin çocuğu azat etmesi uygun olur. Îzâh'ta bu iki rivayet istihbap lafzıyla zikredilerek şöyle denilmiştir: Ebû Yûsuf 'Çocuğu iddia etmesini müstehap görürüm' dedi; Muhammed ise 'Çocuğu azat etmesini müstehap görürüm' dedi. Feth'te bir miktar sözden sonra şöyle denilmiştir: Buna göre şayet cariye çocuk getirdiğinde efendi 'Ben çocuk kastıyla ilişkide bulunuyordum' diye itiraf etse, 'O benim çocuğumdur' demese bile getirdiği çocuğun nesebi sabit olmalıdır; çünkü 'O benim çocuğumdur' sözüyle nesebin sübutu, onun ilişkisinin o vakit çocuk kastıyla olmasına dayanır. Buna binaen ders halkasının faziletli âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Şayet azil yapmadığını ve cariyeyi muhafaza ettiğini ikrar ederse, davasına bağlı olmaksızın nesebin sabit olması gerekir; her ne kadar bu durumda ona ikrarı vacip kılsak da nesebinin sabit olması için itiraf etmesini vacip kılmaya ihtiyaç yoktur, bilakis nesep baştan sabit olur; mezhebe göre böyle hükmedilmesinde bir uzaklık olmadığını zannederim. (Söz bitti). Mebsût'ta zikredildiğine göre zaman uzadığında çocuk ona ilhak edilir; çünkü zamanın uzaması onun ikrarının delilidir, zira bu durumda tebrikleri kabul etmek ve benzeri ikrara delalet eden şeyler ondan sadır olur ve bu açıkça ikrar etmek gibi sayılır.

ومن مجموع ما ذكر يعلم ما في كلام المعترض، وأن للخصم عدم تسليمه لكن ذكر في البحر متعقبا: ظن بعد الفضلاء أنه لا يصح أن يحكم على المذهب به لتصريح أهله بخلافه، ونقل نص البدائع في ذلك. ثم قال فإن أراد الثبوت عند القاضي ظاهرا فقد صرحوا أنه لا بد من الدعوة مطلقا، وإن أراد فيما بينه وبين الله تعالى فقد صرح في الهداية وغيرها بأن ما ذكرناه من اشتراط الدعوة إنما هو في القضاء إلى آخر ما ذكرناه لكن في المجتبى لا يصح إعتاق المجنون وتدبيره ويصح استيلاده، فهذا إن صح يستثنى من الحكم وهو مشكل انتهى، وعلى هذا يقال في المسألة التي ذكرها المعترض: المولود ولد للمولى في نفس الأمر لأنه مخلوق من مائه وولد الزنا كذلك وزيادة حيث انضم إلى ذلك الإقرار، والله سبحانه جعل مناط الحرمة البنوة وهي متحققة في مسألتنا فكيف يحل النكاح في نفس الأمر، وعدم ثبوت التوارث ونحوه كما قلنا كان إجماعا، وعدم الاستلحاق قضاء إلا بالدعوى أمر آخر وراء تحقق البنوة في نفس الأمر فكم متحقق في نفس الأمر لا يقضى به وكم مقضي به غير متحقق في نفس الأمر- كما في خبر الفرس

Zikredilenlerin tamamından itiraz edenin sözündeki zayıflık ve hasmın bunu kabul etmeme hakkı olduğu anlaşılır. Ancak el-Bahr'da eleştiri sadedinde şöyle zikredilmiştir: Faziletli âlimlerden bazılarının zannettiği şey mezhebe göre hükmedilmeye uygun değildir; zira mezhep ehli bunun aksini açıkça ifade etmiştir; bu hususta Bedâi'in nassını nakletmiştir. Sonra şöyle demiştir: Şayet kazaen zâhirde sübutu kastediyorsa, açıkça belirttikleri üzere mutlak olarak davet (iddia) şarttır; şayet onunla Allah Teâlâ arasındaki durumu kastediyorsa Hidâye ve diğerlerinde zikrettiğimiz üzere davetin şart kılınması ancak kazaen geçerlidir -zikrettiğimiz yere kadar-. Ancak Müctebâ'da delinin azat etmesi ve tedbîri sahih olmaz, fakat istilâdı (cariyeden çocuk sahibi olması) sahih olur denilmiştir; bu şayet sahih ise bu hükümden istisna edilir ki müşküldür. (Söz bitti). Buna göre itiraz edenin zikrettiği meselede şöyle denir: Doğan çocuk nefsi'l-emirde efendinin çocuğudur; çünkü onun suyundan yaratılmıştır; zina çocuğu da böyledir, hatta buna bir de ikrar eklendiği için fazlası vardır. Allah Teâlâ haramlığın menatını evlatlık (büvvet) kılmıştır ve bu bizim meselemizde tahakkuk etmiştir; öyleyse nefsi'l-emirde nikâh nasıl helal olabilir? Miras ve benzerinin sabit olmaması ise dediğimiz gibi icma sebebiyledir; kazaen davasız ilhak edilmemesi ise büvvetin nefsi'l-emirde tahakkuk etmesinin ötesinde başka bir husustur; zira nefsi'l-emirde tahakkuk edip de hükmü verilmeyen nice şeyler ve hükmü verilip de nefsi'l-emirde tahakkuk etmeyen nice durumlar vardır; nitekim Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in bedeviden satın aldığı

التي اشتراها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم من الأعرابي وشهد له خزيمة لما أنكر الأعرابي البيع- وقد حقق الكلام في بحث الاستيلاء في فتح القدير وغيره من مبسوطات كتب القوم، وما ذكر في إبطال العكس من مسألة تزوج المشرقي بمغربية فلا نسلم القطع فيها بأن الولد ليس مخلوق من مائه لثبوت كرامات الأولياء والاستخدامات فيتصور أن يكون الزوج صاحب خطوة أو جنى، وأنه ذهب إلى المغرب فجامعها، ولولا قيام هذا الاحتمال مع قيام النكاح لم يلحق الولد به، ألا ترى كيف قال الأصحاب: لو جاءت امرأة الصبي بولد لم يثبت نسبه منه لعدم تصور ذلك هناك والتصور شرط، وقيام الفراش وحده غير كاف على الصحيح، ولعل اعتبار هذه البنوة قضاء وإلا فحيث لم يكن الولد مخلوقا من مائه لا يقال له ولد الزوج في نفس الأمر وإنما اعتبروا ذلك مع ضعف الاحتمال سترا للحرائر وصيانة للولد عن الضياع، وقريب من هذا ما ذهب إليه الشافعي ومالك وأحمد رحمهم الله تعالى في باب الاستيلاد أن الجارية إذا ولدت يثبت نسب الولد من المولى إذا أقر بوطئها مع العزل كما يثبت مع عدم العزل بل لو وطئها في دبرها يلزمه الولد عند مالك، ومثله عن أحمد، وهو وجه مضعف للشافعية، وقيل: إن بين هذه المسألة ومسألة تزويج المشرقي بمغربية بعدا كبعد ما بين المشرق والمغرب لأن الوطء هنا متحقق في الجملة من غير حاجة إلى قطع براري وقفار ولا كذلك هناك والله تعالى أعلم. والبنات جمع بنت في المشهور وصحح أن لامها واو كأخت وإنما رد المحذوف في أخوات ولم يرد في بنات حملا لكل واحد من الجمعين على مذكره، فمذكر بنات لم يرد إليه المحذوف بل قالوا فيه بنون، ومذكر أخوات رد فيه محذوفه فقالوا في جمع أخ: إخوة وأخوات، وقد نظم الدنوشري السؤال فقال:

ve bedevi satışı inkâr edince Huzeyme'nin Resûlullah lehine şahitlik ettiği at hadisinde olduğu gibi. Bu mesele Fethu'l-Kadîr'de ve mezhep ulemasının diğer mabsût kitaplarında istîlâ bahsinde etraflıca tahkik edilmiştir. Aksin iptali sadedinde doğulu bir adamın batılı bir kadınla evlenmesi meselesine gelince; evliyânın kerametleri ve cinlerin teshiri sabit olduğu için çocuğun onun suyundan yaratılmadığının kesin olduğunu kabul etmeyiz; zira kocanın basar-ı hatve (tayy-i mekân) sahibi veya cin olması ve Mağrib'e gidip onunla cima etmiş olması tasavvur edilebilir. Nikâhın varlığıyla birlikte bu ihtimal mevcut olmasaydı çocuk ona ilhak edilmezdi; görmez misin ki ashabımız şöyle demiştir: Çocuğun hanımı bir çocuk getirse, orada bu durum tasavvur edilemeyeceğinden nesep ondan sabit olmaz; çünkü tasavvur edilebilirlik şarttır ve sahih olan görüşe göre firaşın sırf varlığı tek başına kafi değildir. Bu evlatlığın kazaen muteber olması muhtemeldir; aksi takdirde çocuk onun suyundan yaratılmadığında nefsi'l-emirde kocanın çocuğu denilmez; onlar bu zayıf ihtimali hür kadınların ayıbını örtmek ve çocuğu zayi olmaktan korumak için muteber saymışlardır. Buna yakın bir görüş, istîlâd babında Şâfiî, Mâlik ve Ahmed rahimehumullâhu teâlâ'nın gittiği şu hükümdür: Cariye doğurduğunda, efendi azille birlikte cinsel ilişkide bulunduğunu ikrar ederse, tıpkı azilsiz ilişkide olduğu gibi çocuğun nesebi efendiden sabit olur; hatta Mâlik'e göre ters ilişkide bulunsa bile çocuk ona lazım gelir; Ahmed'den de benzeri rivayet edilmiştir ve bu Şâfiîler için zayıf bir veçSingle hdir. Bu mesele ile doğulunun batılıyla evlenmesi meselesi arasında doğu ile batı arasındaki kadar uzaklık olduğu da söylenmiştir; çünkü burada çöller ve sahralar aşmaya gerek kalmaksızın genel olarak cinsel ilişki tahakkuk etmiştir, orada ise öyle değildir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. 'el-Benât' meşhur görüşe göre 'bint'in çoğuludur; 'uht' lafzında olduğu gibi lâmü'l-fiilinin vâv olduğu sahih kabul edilmiştir; mahzuf olan harf 'benât'ta geri getirilmemişken 'ahavât'ta geri getirilmiştir; çünkü bu çoğulların her biri kendi müzekkerine hamledilmiştir; zira 'benât'ın müzekkerinde hazfedilen harf geri getirilmemiş, onda 'benûn' demişlerdir; 'ahavât'ın müzekkerinde ise hazfedilen harf geri getirilmiş, 'ah'ın çoğulunda 'ihve' ve 'ihvân' demişlerdir. Denuşerî bu soruyu nazmedip şöyle demiştir:

أيها الفاضل اللبيب تفضل ... بجواب به يكون رشادي

"Ey faziletli ve akıllı zat! Lütfedip öyle bir cevap ver ki ... onunla doğruyu bulayım."

لفظ أخت ولفظ بنت إذا ما ... جمعا جمع صحة لا فساد

"Uht lafzı ile bint lafzı bozuk değil de ... sahih ve kurallı olarak çoğul yapıldıklarında,"

فلأخت ترد لام وأما ... لفظ بنت فلا فأوضح مرادي

"Uht için lâmü'l-fiili geri getirilir de bint lafzı için ... getirilmez; muradımı açıkla!"

مع تعويضهم من اللام تاء ... فيهما لا برحت أهل اعتمادي

"Her ikisinde de lâmü'l-fiil yerine tâ getirmiş oldukları halde; ... daima itimat ettiğim ehl-i ilim olasın!"

وقد أجاب هو رحمه الله تعالى عن ذلك بقوله:

Kendisi rahimehullâhu teâlâ buna şu sözüyle cevap vermiştir:

لفظ أخت له انضمام بصدر ... ناسب الواو فاكتسى بالمعاد

"Uht lafzının başında bir damme vardır ki ... vâva uygun düşmüş ve geri dönen [harf] ile bezenmiştir."

وقال أبو البقاء: التاء فيها ليست للتأنيث لأن تاء التأنيث لا يسكن ما قبلها، وتقلب هاء في الوقف فبنات ليس بجمع بنت بل إ، وكسرت الباء تنبيها على المحذوف قاله الفراء، وقال غيره: أصلها الفتح وعلى ذلك جاء جمعها، ومذكرها وهو بنون، وإلى ذلك ذهب البصريون، وأما أخت فالتاء فيها بدل من الواو لأنها من الأخوة، والأخوات ينتظمن الأخوات من الجهات الثلاث وكذا الباقيات لأن الاسم يشمل الكل ويدخل في العمات والخالات أولاد الأجداد والجدات وإن علوا، وكذا عمة جده وخالته وعمة جدته وخالاتها لأب وأم أو لأب أو لأم وذلك كله بالإجماع، وفي الخانية وعمة العمة لأب وأم أو لأب كذلك، وأما عمة العمة لأم فلا تحرم، وفي المحيط: وأما عمة العمة فإن كانت العمة القربى عمة لأب وأم أو لأب فعمة العمة حرام لأن القربى إذا كانت أخت أبيه لأب وأم أو لأب فإن عمتها تكون أخت جدة أب الأب وأخت أب الأب حرام لأنها عمته وإن كانت القربى عمة لأم فعمة العمة لا تحرم عليه لأن أب العمة يكون زوج أم أبيه فعمتها تكون أخت زوج الجدة أو الأب، وأخت زوج الأم لا تحرم، فأخت زوج الجدة أولى أن لا تحرم، وأما خالة الخالة فإن كانت الخالة القربى خالة لأب وأم أو لأم فخالتها تحرم عليه، وإن كانت القربى خالة لأب فخالتها لا تحرم عليه لأن أم الخالة القربى تكون امرأة الجد أب الأم لا أم أمه فأختها تكون أخت

Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: Ondaki tâ, müenneslik tâ'sı değildir; çünkü müenneslik tâ'sının öncesi sakin olmaz ve vakıf halinde he harfine dönüşür. Dolayısıyla 'benât', 'bint'in çoğulu değildir; aksine... Ferrâ'nın belirttiğine göre bâ harfi, mahzuf olan harfe dikkat çekmek üzere kesrelenmiştir. Bir başkası ise: 'Aslı fethadır, çoğulu ve müzekkeri olan 'benûn' da bunun üzerine gelmiştir' demiştir ki Basralılar bu görüşe gitmişlerdir. 'Uht' lafzına gelince, ondaki tâ, vâv harfinden bedeldir; çünkü o 'uhuvvet' (kardeşlik) kökündendir. 'Ehavât' (kız kardeşler) ifadesi her üç cihetten olan kız kardeşleri kapsar; diğerleri de böyledir; zira isim hepsini içine alır. Halalar ve teyzeler kapsamına, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın dedelerin ve ninelerin [kız kardeşleri olan] çocukları girer. Aynı şekilde kişinin babadan ve anadan, yahut sadece babadan veya sadece anadan olan dedesinin halası ve teyzesi ile ninesinin halası ve teyzeleri de böyledir; bunların tamamı icma ile [harâm]dır. Hâniyye'de şöyle geçer: Anne-baba bir yahut baba bir olan halanın halası da böyledir. Anne bir halanın halası ise haram olmaz. Muhît'te ise şöyle denmiştir: Halanın halasına gelince; şayet yakın hala, anne-baba bir yahut baba bir hala ise bu durumda halanın halası haramdır. Çünkü yakın hala, babasının anne-baba bir veya baba bir kız kardeşi olduğunda, onun halası baba dedesinin ninesinin kız kardeşi olur; baba dedesinin kız kardeşi ise onun halası olduğu için haramdır. Şayet yakın hala, anne bir hala olursa halanın halası ona haram olmaz; zira halanın babası, babasının annesinin kocası olur. Dolayısıyla onun halası, ninenin yahut babanın kocasının kız kardeşi olur. Annenin kocasının kız kardeşi haram olmadığına göre ninenin kocasının kız kardeşinin haram olmaması evleviyetledir. Teyzenin teyzesine gelince; şayet yakın teyze, anne-baba bir veya anne bir teyze ise onun teyzesi kişiye haram olur. Şayet yakın teyze baba bir teyze ise onun teyzesi ona haram olmaz. Çünkü yakın teyzenin annesi, annesinin annesi değil, annenin babası olan dedenin karısıdır; dolayısıyla onun kız kardeşi,

امرأة الأب وأخت امرأة الجد لا تحرم عليه انتهى، ولا يخفى أنه كما يحرم على الرجل أن يتزوج بمن ذكر يحرم على المرأة التزوج بنظير من ذكر.

babanın karısının kız kardeşi [hükmünde] olur ve dedenin karısının kız kardeşi ona haram değildir, [Muhît'teki ifade] bitti. Zikredilen bu kimselerle erkeğin evlenmesi haram olduğu gibi, kadının da zikredilenlerin dengi [olan erkekler] ile evlenmesinin haram olduğu gizli değildir.

والظاهر أن هذا التحريم الذي دلت عليه الآية لم يثبت في جميع المذكورات في سائر الأديان، نعم ذكروا أن حرمة الأمهات، والبنات كانت ثابتة حتى في زمان آدم ﵇ ولم يثبت حل نكاحهن في شيء من الأديان، وقيل: إن زرادشت نبي المجوس بزعمهم قال بحله، وأكثر المسلمين اتفقوا على أنه كان كذابا، وعدم إيذاء الصفر المذاب له لأدوية كان يلطخ بها جسده، وقد شاهدنا من يحمل النار بيده بعد لطخها بأدوية مخصوصة ولا تؤذيه- وحينئذ لا يصلح أن يكون معجزة.

Zahir olan şu ki ayetin delalet ettiği bu haramlık, zikredilenlerin tamamında diğer dinlerde sabit olmamıştır. Evet, annelerin ve kızların haramlığının Âdem aleyhisselâm zamanında dahi sabit olduğunu ve hiçbir dinde onlarla evlenmenin helalliğinin sabit olmadığını zikretmişlerdir. Mecusilerin peygamberi olduğu iddia edilen Zerdüşt'ün bunun helal olduğunu söylediği rivayet edilmiştir. Müslümanların çoğu onun bir yalancı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Erimiş bakırın ona zarar vermemesi ise vücuduna sürdüğü bazı ilaçlardan dolayıdır. Nitekim biz de eline özel ilaçlar sürdükten sonra ateşi elinde tutan ve ateşin kendisine zarar vermediği kimseleri görmüşüzdür; bu durumda bunun bir mucize olması geçerli değildir.

وأما نكاح الأخوات فقد قيل: إنه كان مباحا في زمان آدم ﵇ للضرورة وكانت حواء ﵍ تلد في كل بطن ذكرا وأنثى فيأخذ ذكر البطن الثانية أنثى البطن الأولى، وبعض المسلمين ينكر ذلك ويقول: إنه بعث الحور من الجنة حتى تزوج بهن أبناء آدم ﵇، ويرد عليه أن هذا النسل حينئذ لا يكون محض أولاد آدم وذلك باطل الإجماع وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ عطف على سابقه والرضاعة بفتح الراء مصدر رضع كسمع وضرب، ومثله الرضاعة بالكسر، والرضع بسكون الضاء وفتحها، والرضاع كالسحاب، والرضع كالكتف، وحكوا رضع ككرم ورضاعا كقتال، وقد تبدل ضاده تاء، ورضاعا كسؤال لكن المضموم كالمراضعة تقتضي الشركة، ويقال: أرضعت المرأة فهي مرضع إذا كان لها ولد ترضعه فإن وصفتها بإرضاع الولد قلت: مرضعة، ومعناها لغة مص الثدي، وشرعا مص الرضيع من ثدي الآدمية في وقت مخصوص، وأرادوا بذلك وصول اللبن من ثدي المرأة إلى جوف الصغير من فمه أو أنفه في المدة الآتية سواء وجد مص أو لم يوجد، وإنما ذكروا المص لأنه سبب للوصول فأطلقوا السبب وأرادوا المسبب، وقد صرح في الخانية أنه لا فرق بين المص والسعوط ونحوه، وقيدوا بالآدمية ليخرج الرجل والبهيمة، وتفرد الإمام البخاري- وهو سبب فتنته في قول- فذهب فيما إذا ارتضع صبي وصبية من ثدي شاة إلى وقوع الحرمة بينهما وأطلقت لتشمل البكر والثيب الحية والميتة، وقيدنا بالفم والأنف ليخرج ما إذا وصل بالإقطار في الأذن. والإحليل والجائفة والآمة وبالحقنة في ظاهر الرواية، وخرج بالوصول ما لو أدخلت المرأة حلمة ثديها في فم رضيع ولا تدري أدخل اللبن في حلقه أم لا لا يحرم النكاح لأن في المانع شكا، وقد نزل الله سبحانه الرضاعة منزلة النسب حتى سمى المرضعة أما للرضيع، والمراضعة أختا، وكذلك زوج المرضعة أبوه وأبواه جداه وأخته عمته، وكل ولد ولد له من غير المرضعة قبل الرضاع وبعده فهم إخوته وأخواته لأبيه، وأم المرضعة جدته، وأختها خالته، وكل ولد لها من هذا الزوج فهم إخوته وأخواته لأبيه وأمه، ومن ولد لها من غيره فهم إخوته وأخواته لأمه، ومن هنا

Kız kardeşlerle evlenmeye gelince; zaruretten ötürü Âdem aleyhisselâm zamanında bunun mubah kılındığı söylenmiştir. Havva aleyhisselâm her batında bir erkek bir kız doğurur, ikinci batındaki erkek birinci batındaki kızı alırdı. Müslümanlardan bazıları bunu inkâr edip: 'Âdem aleyhisselâm'ın oğulları evlensin diye cennetten huriler gönderildi' demişlerdir. Buna karşı, o takdirde bu neslin sırf Âdem'in çocukları olamayacağı ve bunun da icma ile batıl olduğu söylenerek cevap verilir. { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ } “Sizi emziren [süt]anneleriniz ve sütkardeşleriniz [de size haram kılındı]” ifadesi bir öncekine matuftur. 'er-Radâ‘a' (الرَّضاعَة), râ harfinin fethasıyla, 'semia' ve 'darabe' bablarından 'radia' fiilinin masdarıdır. Râ'nın kesresiyle 'er-ridâ‘a' ve dâd'ın sükûnu ile fethasıyla 'er-rad‘ / er-rada‘', 'sehâb' vezninde 'er-radâ‘' ve 'ketif' vezninde 'er-radi‘' de böyledir. 'Kerume' babından 'radua' ve 'kıtâl' vezninde 'ridâ‘' şeklinde de nakletmişlerdir; bazen dâd harfi tâ'ya tebdil edilir; 'süâl' vezninde 'rudâ‘' da vardır, ancak dammeli olanı 'mürâdaa' gibi ortaklık ifade eder. 'Kadın emzirdi, binaenaleyh o mürdi'dir' denir; bu, emzirdiği bir çocuğu olduğu zamandır; şayet onu çocuğu emzirme vasfıyla nitelersen 'mürdia' dersin. Lügatte anlamı memeyi emmektir; şeriatta ise belirli bir vakitte insan türünden olan dişinin memesini emzirilenin emmesidir. Bununla, emme fiili ister bulunsun ister bulunmasın, ileride gelecek süre zarfında kadının memesindeki sütün küçüğün ağzından veya burnundan midesine/içine ulaşmasını kastetmişlerdir. Emme fiilini zikretmeleri, onun ulaşmaya sebep olmasındandır; dolayısıyla sebebi zikredip müsebbebi kastetmişlerdir. Hâniyye'de emme ile buruna çekme (saût) ve benzeri arasında bir fark olmadığı açıkça belirtilmiştir. Erkek ve hayvan dışarıda kalsın diye 'insan türünden dişi' kaydı konulmuştur. İmam Buhârî tek kalmış -ki bir görüşe göre onun fitnesinin/sıkıntısının sebebi budur- ve bir erkek ile bir kız çocuğunun bir koyunun memesinden emmeleri durumunda aralarında haramlığın meydana geleceği görüşüne varmıştır. [Âyetteki ifade] bâkireyi ve seyyibi, diriyi ve ölüyü kapsayacak şekilde mutlak bırakılmıştır. Kulağa damlatma, idrar yolu, karın boşluğuna (câife) ve kafatası zarına (âmme) ulaşan yaraya akıtma ile ve zâhiru'r-rivâyede lavman yoluyla ulaşanı hariç tutmak için ağız ve burun ile kayıtladık. Sütün ulaşması şartıyla; şayet kadın meme ucunu emzirilen çocuğun ağzına soksa da sütün boğazına girip girmediğini bilmese, engelleyici hususta şüphe bulunduğu için nikâh haram olmaz. Allah Sübhânehu süt emzirmeyi nesep derecesine indirmiş, hatta emziren kadını emzirilenin annesi, [birlikte emen] sütkardeşi de kız kardeşi kılmıştır. Aynı şekilde emziren kadının kocası onun babası, anne ve babası dedeleri ve nineleri, kız kardeşi halası; o kadından başka bir kadından emzirmeden önce veya sonra doğan her çocuk baba bir erkek ve kız kardeşleri; emzirenin annesi onun ninesi, kız kardeşi teyzesi; bu kocadan doğan her çocuk onun anne-baba bir erkek ve kız kardeşleri; başka bir kocadan doğanlar ise anne bir erkek ve kız kardeşleri olur. Buradan hareketle

قال صلى الله تعالى عليه وسلم فيما أخرجه البخاري ومسلم من حديث عائشة، وابن عباس رضي الله تعالى عنهم: «يحرم من الرضاع ما يحرم بالنسب» .

Buhârî ve Müslim'in Âişe ve İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhüm'ün hadisinden rivayet ettikleri üzere sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Nesep sebebiyle haram olanlar süt sebebiyle de haram olur” buyurmuştur.

وذهب كثير من المحققين كمولانا شيخ الإسلام، وغيره إلى أن الحديث جار على عمومه وأما أم أخيه لأب وأخت ابنه لأم وأم أم ابنه وأم عمه وأم خاله لأب فليست حرمتهن من جهة النسب حتى تخل بعمومه ضرورة حلهن في صورة الرضاع بل من جهة المصاهرة، ألا يرى أن الأولى موطوءة أبيه، والثانية بنت موطوءته والثالثة أم موطوءته.

Mevlânâ Şeyhülislâm ve diğer pek çok muhakkik, hadisin umumîliği üzere cârî olduğu görüşüne varmışlardır. Kişinin baba bir erkek kardeşinin annesi, anne bir oğlunun kız kardeşi, oğlunun anneannesi, amcasının annesi ve baba bir dayısının annesine gelince; bunların süt emzirme durumunda helal olmalarından ötürü [hadisin] umumiliğini ihlal edecek şekilde bunların haramlığı nesep cihetinden değil, sıhriyet cihetindendir. Görmez misin ki birincisi babasının cima ettiği kadındır, ikincisi cima ettiği kadının kızıdır, üçüncüsü cima ettiği kadının annesidir,

والرابعة موطوءة جده الصحيح، والخامسة موطوءة جده الفاسد، ووقع في عبارة بعضهم استثناء صور بعد سوق الحديث، وأنهى في البحر المسائل المستثنيات إلى إحدى وثمانين مسألة، وأطال الكلام في هذا المقام، وأتى بالعجب العجاب، وظاهر الآية أنه لا فرق بين قليل الرضاع وهو ما يعلم وصوله إلى الجوف وكثيره في التحريم، وأما

dördüncüsü sahîh dedesinin cima ettiği kadındır, beşincisi ise fâsid dedesinin cima ettiği kadındır. Bazılarının ibaresinde hadis zikredildikten sonra birtakım sureler istisna edilmiştir; el-Bahr'da istisna edilen meseleler seksen bir meseleye kadar ulaştırılmış, bu makamda söz uzatılmış ve şaşılacak derecede acayip şeyler getirilmiştir. Ayetin zahiri şudur ki, haram kılma hususunda sütün mideye ulaştığı bilinen azı ile çoğu arasında bir fark yoktur. Şu kadar var ki

خبر مسلم «لا تحرم المصة والمصتان»

Müslim'in “Bir veya iki defa emmek haram kılmaz” haberi

وما دل على التقدير فمنسوخ صرح بنسخه ابن عباس رضي الله تعالى عنهما حين قيل له: إن الناس يقولون: إن الرضعة لا تحرم فقال: كان ذلك ثم نسخ.

ve miktar tayinine delalet eden rivayetler mensuhtur. Kendisine: 'İnsanlar bir emzirmenin haram kılmayacağını söylüyorlar' denildiğinde İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ: 'O öyle idi, sonra neshedildi' diyerek bunun neshedildiğini açıkça belirtmiştir.

وعن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قال: آل أمر الرضاع إلى أن قليله وكثيرة يحرم، وروي عن ابن عمر أن القليل يحرم، وعنه أنه قيل له: إن الزبير يقول: لا بأس الرضعة والرضعتين فقال: قضاء الله تعالى خير من قضاء ابن الزبير، وتلا الآية، وقال الشافعي عليه الرحمة على ما نقله أصحابنا عنه لا يثبت التحريم إلا بخمس رضعات مشبعات في خمسة أوقات متفاصلة عرفا، وعن أحمد روايتان كقولنا وكقوله، واستدل على ذلك بما

İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Süt emme meselesi, azının da çoğunun da haram kıldığı hükmüne vardı.' İbn Ömer'den azının da haram kılacağı rivayet edilmiştir; yine ondan nakledildiğine göre kendisine: 'İbnü'z-Zübeyr bir ve iki emzirmede bir beis olmadığını söylüyor' denildiğinde o: 'Allah Teâlâ'nın hükmü, İbnü'z-Zübeyr'in hükmünden daha hayırlıdır' demiş ve ayeti okumuştur. Şâfiî aleyhirrahme ise ashâbımızın kendisinden naklettiğine göre, örfen birbirinden ayrı beş vakitte doyurucu beş emzirme olmadıkça haramlığın sabit olmayacağını söylemiştir. Ahmed'den ise bizim görüşümüz gibi ve onun görüşü gibi olmak üzere iki rivayet vardır. O buna şu hadisle delil getirmiştir:

أخرجه ابن حبان في صحيحه من حديث الزبير أنه قال: قال صلى الله تعالى عليه وسلم: لا تحرم المصة والمصتان ولا الإملاجة والإملاجتان،

İbn Hibbân'ın Sahîh'inde Zübeyr hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Bir emme ve iki emme, bir emzirme ve iki emzirme haram kılmaz” buyurmuştur.

ووجه الاستدلال بذلك بأن المصة داخلة في المصتين، والإملاجة في الإملاجتين، فحاصله لا تحرم المصتان ولا الإملاجتان فنفى التحريم على أربع فلزم أن يثبت بخمس.

Bununla istidlal etme yönü şudur: Bir emme iki emmenin, bir emzirme de iki emzirmenin içine girer; neticesi 'İki emme ve iki emzirme haram kılmaz' şeklindedir. Böylece dört taneden haramlığı nefyetmiş, dolayısıyla beş ile sabit olması gerekmiştir.

واعترضه ابن الهمام بأنه ليس بشيء، أما أولا فلأن مذهب الشافعي ليس التحريم بخمس مصات بل بخمس شبعات في أوقات، وأما ثانيا فلأن المصة فعل الرضيع والإملاجة الإرضاعية فعل المرضعة، فحاصل المعنى أنه صلى الله تعالى عليه وسلم نفى كون الفعلين محرمين منه ومنها ثم حقق أن ما في هذه الرواية لا ينبغي أن يكون حديثا واحدا بأن الاملاج ليس حقيقة المحرم بل لازمه من الارتضاع فنفي تحريم الاملاج نفي تحريم لازمه فليس الحاصل من لا تحرم الاملاجتان إلا لا يحرم لازمهما أعني المصتين فلو جمعا في حديث كان الحاصل لا تحرم المصتان ولا المصتان فلزم أن لا يصح أن يراد إلا المصتان لا الأربع، وعلى هذا يجب كون الراوي وهو الزبير رضي الله تعالى عنه- أراد أن يجمع بين ألفاظه صلى الله تعالى عليه وسلم التي سمعها منه في وقتين كأنه قال: «

İbnü'l-Hümâm buna itiraz ederek bunun bir değer taşımadığını belirtmiştir: İlkin, Şâfiî'nin mezhebi beş emme ile değil, ayrı vakitlerde beş doyurma ile haramlığın sabit olmasıdır. İkincisi, emme (massa) süt emenin fiili, emzirme (imlâce) ise emziren kadının fiilidir. Anlamın neticesi, sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in gerek çocuktan gerek kadından sadır olan her iki fiilin de haram kılıcı olmasını nefyettiğidir. Sonra [İbnü'l-Hümâm] tahkik etmiştir ki bu rivayetteki ifadelerin tek bir hadis olmaması gerekir; zira emzirme bizzat haram kılıcı değil, onun lazımı olan emmedir. Dolayısıyla emzirmenin haramlığının nefyi, lazımı olan şeyin haramlığının nefyidir. 'İki emzirme haram kılmaz' sözünün neticesi, onların lazımı olan iki emmenin haram kılmayacağından ibarettir. Şayet ikisi tek bir hadiste toplanmış olsaydı netice 'İki emme haram kılmaz ve iki emme haram kılmaz' şeklinde olurdu; dolayısıyla dördün değil, ancak iki emmenin kastedilmesinin sahih olması gerekirdi. Buna göre râvi olan Zübeyr radıyallâhu teâlâ anh'ın, [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den iki ayrı vakitte işittiği lafızları bir araya getirmeyi murad etmiş olması gerekir; sanki o şöyle demiştir:

قال رسول الله ﷺ: لا تحرم المصة والمصتان» وقال أيضا: «لا تحرم الإملاجة والإملاجتان» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bir emme ve iki emme haram kılmaz” buyurdu; ve yine: “Bir emzirme ve iki emzirme haram kılmaz” buyurdu.

وقيل: في وجه الاستدلال طريق آخر، وهو أن الحديث ناف لما ذهب إليه الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه فيثبت به مذهب الإمام الشافعي رحمه الله تعالى لعدم القائل بالفصل، واعترض بأن القائل بالفصل أبو ثور وابن المنذر وداود وأبو عبيد، وهؤلاء أئمة الحديث قالوا: المحرم ثلاث رضعات، والقول بعدم اعتبار قولهم في حيز المنع لقوة وجهه بالنسبة إلى وجه قول الشافعي.

İstidlal yönünde başka bir yol olduğu da söylenmiştir; o da şudur: Hadis, İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'ın gittiği görüşü nefyetmektedir, böylece arayı ayıran (üçüncü bir görüş söyleyen) kimse bulunmadığı için İmam Şâfiî rahimehullâhu teâlâ'nın mezhebi bununla sabit olur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Arayı ayıranlar Ebû Sevr, İbnü'l-Münzir, Dâvûd ve Ebû Ubeyd'dir. Bu hadis imamları: 'Haram kılan miktar üç emzirmedir' demişlerdir. Şâfiî'nin görüşünün veçhine nispetle onların veçhinin kuvvetli olmasından dolayı, onların görüşünün muteber olmadığını söylemek menedilmiştir (kabul edilemez).

واستدل بعض أصحابه على هذا المطلب بما رواه مسلم عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: كان فيما نزل من القرآن عشر رضعات معلومات يحرمن ثم نسخن بخمس رضعات معلومات يحرمن فتوفي النبي ﷺ وهي فيما يقرأ من القرآن، وفي رواية أنه كان في صحيفة تحت سريري فلما مات رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم تشاغلنا بموته فدخلت دواجن فأكلتها، وبما

Onun [Şâfiî'nin] ashabından bazıları bu maksada Müslim'in Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: 'Kur'an'dan indirilenler arasında haram kılan malum on emzirme vardı; sonra bunlar haram kılan malum beş emzirme ile neshedildi. Nebiyy-i Ekrem sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde bunlar Kur'an'dan okunanlar arasındaydı.' Bir rivayette ise şöyle geçmektedir: 'O, yatağımın altındaki bir sahifede idi; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem vefat edince onun vefatıyla meşgul olduk da evcil bir hayvan girip onu yedi.' Ve yine şu rivayetle:

روي عن عائشة أيضا قالت: جاءت سهلة بنت سهيل امرأة أبي حذيفة إلى النبي ﷺ فقالت: يا رسول الله إني أرى في وجه أبي حذيفة من دخول سالم وهو حليفه فقال ﷺ: «أرضعي سالما خمسا تحرمي بها عليه»

Yine Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Huzeyfe'nin hanımı Sehle bint Süheyl, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Yâ Resûlallah! [Azatlısı ve] antlaşmalısı olan Sâlim'in içeri girmesinden dolayı Ebû Huzeyfe'nin yüzünde [hoşnutsuzluk] görüyorum' dedi. Bunun üzerine [Nebî] sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sâlim'i beş [defa] emzir ki bununla ona haram olasın” buyurdu.

والجواب أن جميع ذلك منسوخ كما صرح بذلك ابن عباس فيما مر.

Cevap şudur: Bütün bunlar, İbn Abbâs'ın daha önce geçtiği üzere açıkça belirttiği gibi mensuhtur.

ويدل على نسخ ما في خبر عائشة الأول أنه لو لم يكن منسوخا لزم ضياع بعض القرآن الذي لم ينسخ والله تعالى قد تكفل بحفظه، وما في الرواية لا ينافي النسخ لجواز أن يقال: إنها رضي الله تعالى عنها أرادت أنه كان مكتوبا

Âişe'nin birinci rivayetinde yer alan bilginin mensuh olduğuna delil şudur: Şayet mensuh olmasaydı, neshedilmemiş olan Kur'an'ın bir kısmının zayi olması gerekirdi; oysa Allah Teâlâ onu korumayı tekeffül etmiştir. Rivayette yer alan ifade ise nesh olgusuyla çelişmez; zira onun (Âişe) radıyallâhu teâlâ anhâ bunun [o sırada henüz] yazılı olduğunu kastettiğini söylemek mümkündür.

ولم يغسل بعد للقرب حتى دخلت الدواجن فأكلته، والقول بأن ما ذكر إنما يلزم منه نسخ التلاوة فيجوز أن تكون التلاوة منسوخة مع بقاء الحكم- كالشيخ والشيخة إذا زنيا فارجموهما- ليس بشيء لأن ادعاء بقاء حكم الدال بعد نسخه يحتاج إلى دليل وإلا فالأصل أن نسخ الدال يرفع حكمه، وما نظر به لولا ما علم بالسنة. والإجماع لم يثبت به، ثم الذي نجزم به في حديث سهلة أنه صلى الله تعالى عليه وسلم لم يرد أن يشبع سالما خمس رضعات في خمسة أوقات متفاصلات جائعا لأن الرجل لا يشبعه من اللبن رطل ولا رطلان فأين تجد الآدمية في ثديها قدر ما يشبعه هذا محال عادة، فالظاهر أن معدود خمس فيه إن صح أنها من الخبر المصات، ثم كيف جاز أن يباشر عورتها بشفتيه فلعل المراد أن تحلب له شيئا مقدار خمس رضعات فيشربه- كما قال القاضي- وإلا فهو مشكل، وقد يقال: هو منسوخ من وجه آخر لأنه يدل على أن الرضاع في الكبر يوجب التحريم لأن سالما كان إذ ذاك رجلا وهذا مما لم يقل به أحد من الأئمة الأربعة فإن مدة الرضاع التي يتعلق به التحريم ثلاثون شهرا عند الإمام الأعظم، وسنتان عند صاحبيه ومستندهما قوي جدا، وإلى ذلك ذهب الأئمة الثلاثة، وعن مالك: سنتان وشهر، وفي رواية أخرى شهران، وفي أخرى سنتان وأيام، وفي أخرى ما دام محتاجا إلى اللبن غير مستغن عنه، وقال زفر: ثلاث سنين، نعم قال بعضهم: خمس عشرة سنة، وقال آخرون: أربعون سنة، وقال داود: الإرضاع في الكبر محرم أيضا، ولا حدّ للمدة- وهو مروي عن عائشة رضي الله تعالى عنها- وكانت إذا أرادت أن يدخل عليها أحد من الرجال أمرت أختها أم كلثوم أو بعض بنات أختها أن ترضعه، وروى مسلم عن أم سلمة وسائر أزواج النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنهن خالفن عائشة في هذا، وعمدة من رأى رأيها في هذا الباب خبر سهلة مع أن الآثار الصحيحة على خلافه،

ve [nesh zamanının vefat vaktine] yakınlığından ötürü henüz silinmemişti, nihayet evcil hayvan girip onu yedi. Zikredilen bu durumdan sadece tilavetin neshinin gerekeceği, dolayısıyla 'İhtiyar erkek ve ihtiyar kadın zina ettiklerinde onları recmedin' lafzında olduğu gibi hükmü baki kalmakla birlikte tilavetin mensuh olmasının caiz olacağı iddiası ise bir değer taşımaz; çünkü delalet edenin neshedilmesinden sonra hükmünün baki kaldığı iddiası delile muhtaçtır; aksi takdirde asıl olan, delalet edenin neshinin hükmünü de kaldırmasıdır. Benzetilen husus da şayet sünnet ve icma ile bilinmeseydi onunla sabit olmazdı. Sonra Sehle hadisinde kesin olarak bildiğimiz husus şudur: [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Sâlim'i aç iken ayrı ayrı beş vakitte beş defa doyurmayı kastetmemiştir; zira yetişkin bir erkeği bir veya iki rıtl süt doyurmaz; insan türünden bir kadın memesinde onu doyuracak miktarı nereden bulacak? Bu âdeten imkânsızdır. O halde zahir olan, eğer haber sahih ise buradaki beş sayılan şeyin emmeler (massât) olmasıdır. Sonra dudaklarıyla onun avret yerine doğrudan temas etmesi nasıl caiz olabilir? Kadı'nın dediği gibi, belki de murad onun için beş emme miktarı bir şey sağıp onu içmesidir; aksi halde bu müşküldür. Başka bir yönden de onun mensuh olduğu söylenebilir; zira o, büyük yaştaki emzirmenin de haram kılmayı gerektirdiğine delalet eder; çünkü Sâlim o sırada bir adamdı (yetişkindi); bu ise dört imamdan hiçbirinin söylemediği bir şeydir. Zira haramlığın taalluk ettiği süt emme süresi İmam-ı Âzam'a göre otuz aydır, iki talebesine (İmâmeyn) göre ise iki yıldır ve onların dayanağı son derece kuvvetlidir; üç imam da bu görüşe gitmiştir. Mâlik'ten iki yıl bir ay, diğer bir rivayette iki ay, bir diğerinde iki yıl birkaç gün, bir başkasında ise süte muhtaç olup sütsüz yapamadığı müddetçe olduğu rivayet edilmiştir. Züfer: 'Üç yıldır' demiştir. Evet, bazısı 'on beş yıl', diğerleri 'kırk yıl' demiştir. Dâvûd ise: 'Büyükken emzirmek de haram kılar ve süre için bir sınır yoktur' demiştir ki bu Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan da rivayet edilmiştir. O, erkeklerden birinin yanına girmesini istediğinde kız kardeşi Ümmü Gülsüm'e veya kız kardeşinin kızlarından birine onu emzirmesini emrederdi. Müslim, Ümmü Seleme ve Nebî sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in diğer zevcelerinin bu hususta Âişe'ye muhalefet ettiklerini rivayet etmiştir. Bu konuda onun görüşünü benimseyenlerin dayanağı Sehle haberidir; oysa sahih rivayetler bunun aksinedir.

فقد صح مرفوعا وموقوفا «لارضاع إلا ما كان في حولين»

Nitekim merfû ve mevkûf olarak: “İki yaş içinde olandan başka süt emme [hükmü] yoktur” şeklinde sahih olarak rivayet edilmiştir.

وفي الموطأ وسنن أبي داود عن يحيى بن سعيد «أن رجلا سأل أبا موسى الأشعري فقال: إني مصصت من امرأتي ثديها لبنا فذهب في بطني فقال أبو موسى: لا أراها إلا قد حرمت عليك فقال ابن مسعود: انظر ما تفتي به الرجل فقال أبو موسى: فما تقول أنت؟ فقال ابن مسعود: لا رضاع إلا في حولين، فقال أبو موسى: لا تسألوني عن شيء ما دام هذا الحبر بين أظهركم، وفيه عن ابن عمر جاء رجل إلى عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه فقال:

Muvatta'da ve Sünen-i Ebî Dâvûd'da Yahyâ b. Saîd'den şöyle rivayet edilmiştir: “Bir adam Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye sorup: 'Ben hanımımın memesinden süt emdim ve karnıma gitti' dedi. Ebû Mûsâ: 'Onun sana haram olmasından başka bir hüküm görmüyorum' dedi. Bunun üzerine İbn Mes'ûd: 'Adama ne fetva verdiğine bir bak!' dedi. Ebû Mûsâ: 'Peki sen ne dersin?' deyince İbn Mes'ûd: 'İki yaş içinde olandan başka süt emme [hükmü] yoktur' dedi. Bunun üzerine Ebû Mûsâ: 'Bu büyük âlim aranızda bulunduğu müddetçe bana bir şey sormayın' dedi.” Orada İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre bir adam Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'a gelip şöyle dedi:

كانت لي وليدة فكنت أصيبها فعمدت امرأتي إليها فأرضعتها فدخلت عليها فقالت: دونك قد والله أرضعتها قال عمر:

“Benim bir cariyem vardı, onunla beraber oluyordum. Hanımım ona kastetti ve onu emzirdi; yanına girdiğimde bana: 'Uzak dur, vallahi onu emzirdim' dedi.” Ömer şöyle dedi:

أرجعها وأت جاريتك فإنما الرضاعة رضاعة الصغر،

“Onu [hanımını] geri çevir ve cariyenle beraber ol; çünkü süt emme ancak küçüklükteki süt emmedir.”

وروى الترمذي- وقال حديث صحيح- من حديث أم سلمة أنه قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «لا يحرم من الرضاع إلا فتق الأمعاء في الثدي وكان قبل الفطام»

Tirmizî -ve hadisin sahih olduğunu söyleyerek- Ümmü Seleme hadisinden [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Süt emmeden haram kılan, ancak memeden bağırsakları açan (doyuran) ve sütten kesilmeden önce olan emmedir.”

وفي سنن أبي داود من حديث ابن مسعود يرفعه «لا يحرم من الرضاع إلا ما أنبت اللحم وأنشز العظم»

Sünen-i Ebî Dâvûd'da İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet edildiğine göre: “Süt emmeden haram kılan, ancak et bitiren ve kemiği geliştiren emmedir” buyurmuştur.

حتى أن عائشة نفسها رضي الله تعالى عنها روت ما يخالف عملها،

Hatta bizzat Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ kendi ameline muhalif olanı rivayet etmiştir.

ففي الصحيحين عنها أنها قالت: «دخل عليّ رسول الله ﷺ وعندي رجل فقال: يا عائشة من هذا؟ فقلت: أخي من الرضاعة فقال: يا عائشة انظرن من إخوانكم إنما الرضاعة من المجاعة»

Nitekim Sahîhayn'da ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımda bir adam varken içeri girdi ve: ‘Ey Âişe, bu kimdir?’ buyurdu. Ben: ‘Sütkardeşimdir’ dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: ‘Ey Âişe, kardeşlerinizin kim olduğuna dikkat edin; süt emme ancak açlıktan [dolayı doyuran emme]dir.’”

واعتبر مرويها دون رأيها لظهور غفلتها فيه وعدم وقوع اجتهادها على المحز، ولهذا قيل: يشبه أنها رجعت كما رجع أبو موسى لما تحقق عندها النسخ وحمل كثير من العلماء حديث سهلة على أنه مختص بها وبسالم، وجعلوا أيضا العفو عن مباشرة العورة من الخواص.

Bu husustaki gafletinin zahir olması ve ictihadının isabetli yere rastlamamış olması sebebiyle onun reyi değil rivayeti muteber sayılmıştır. Bu yüzden şöyle denilmiştir: Neshin varlığı kendisince tahakkuk ettiğinde Ebû Mûsâ'nın döndüğü gibi onun da dönmüş olması muhtemeldir. İlim ehlinden pek çoğu Sehle hadisini onun ve Sâlim'in şahsına mahsus kılmış, avret yerine doğrudan temasın bağışlanmasını da bu hususiyetlerden saymışlardır.

هذا ومن غرائب ما وقفت عليه مما يتعلق بهذه الآية عبارة من مقامة للعلامة السيوطي رحمه الله تعالى سماها- الدوران الفلكي على ابن الكركي- وفيها يخاطب الفاضل المذكور بما نصه: ماذا صنعت بالسؤال المهم الذي دار

Bu ayetle irtibatlı olarak rastladığım garip hususlardan biri de allâme es-Süyûtî'nin -rahimehullâhu teâlâ- “ed-Deverânü'l-felekî ale'bni'l-Kerekî” adını verdiği makāmesinde geçen bir ibaredir. Kendisi bu makāmede adı geçen faziletli zata hitaben aynen şöyle demektedir: “Dönüp dolaşan o mühim mesele hakkında ne yaptın?

في البلد ولم يجب عنه أحد، وفي الفرق بين قوله تعالى: وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وبين ما لو قيل: واللاتي أرضعنكم أمهاتكم حيث رتب على الأول خمس رضعات واردة، ولو قيل: الثاني لا كتفي برضعة واحدة، ولقد ورد عليّ وسيق إلي فلم أكتب عليه مع أن جوابه نصب عيني، وعتيد لدي لا يحول شيء بينه وبيني لأنظر هل من رجل رشيد أو أحد له في العلم قصر مشيد هلا أبدعت فيه جوابا مسددا، ونوعت فيه طرائق قددا، واتخذت بذلك على دعوى العلم ساعدا وعضدا، وها له نحو عامين ما حلاه أحد بحرف، ولا رمقه ناظر بطرف ولا أودعه ذو ظرف بظرف، ولو شئت أنا لكتبت عليه عدة مؤلفات ولسطرت فيه خمس مصنفات، بسيط حريز ووسيط غريز، ومختصر وجيز، ومنظومة ذات تطريز، ومقامة إنشاء كأنها ذهب إبريز انتهى كلامه.

Şehirde dolaşan ve kimsenin cevaplayamadığı, Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } “Sizi emziren [süt]anneleriniz” buyruğu ile şayet 'Sizi emzirenler annelerinizdir' denilseydi [aralarında ne fark olacağına] dair soru hakkında ne yaptın? Zira birincisine vârid olan beş emzirme terettüp ettirilmiştir; şayet ikincisi söylenseydi tek bir emzirme ile yetinilirdi. Bu soru bana geldi ve önüme getirildi; cevabı gözümün önünde ve yanımda hazır olup onunla benim aramda hiçbir engel bulunmadığı halde, doğruyu bulan bir adam yahut ilimde muhkem bir köşke sahip biri var mı diye bakmak için üzerine bir şey yazmadım. Neden onda isabetli bir cevap ortaya koymadın, çeşitli yollar sergilemedin ve bununla ilim davasına bir pazu ve kuvvet edinmedin? İşte yaklaşık iki yıldır kimse onu tek bir harfle süslemedi, hiçbir bakan ona göz ucuyla bakmadı ve hiçbir zarif onu bir zarfa koymadı. Şayet ben dileseydim onun üzerine pek çok telif yazar, hakkında beş eser kaleme alırdım: Kapsamlı ve muhkem bir basit (geniş şerh), dopdolu bir vasît (orta boy eser), veciz bir muhtasar, işlemeli bir manzume ve sanki saf altın gibi bir inşâ makamesi!" Sözü burada bitti.

(وأقول) لعل الفرق أنه سبحانه لما ذكر أُمَّهاتُكُمْ في هذه الآية معطوفا على ما تقدم في الآية السابقة وفيها تحريم الأمهات بقي الذهن مشرئبا إلى بيان الفارق بين هذه الأمهات وتلك الأمهات فأتى سبحانه بقوله: اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ بيانا لذلك دافعا لتوهم التكرار فكان قيد الإرضاع الواقع صلة معتنى به أتم اعتناء، ومما يترتب على هذا الاعتناء اعتباره أينما لوحظ، وقد لوحظ في الآية خمس مرات الأولى حين أتى به فعلا، والثانية حين أسند إلى الفاعل أعني ضمير النسوة، والثالثة حين تعلق بالمفعول أعني ضمير المخاطبين، والرابعة حين جعل جزء الجملة الواقعة صلة الموصول، والخامسة حين جعل اللَّاتِي صفة أُمَّهاتُكُمْ لأن وصفيته لها باعتبار الصلة بلا شبهة فهذه خمس ملاحظات للإرضاع في هذا التركيب تشير إلى أن ما به تحصل الأمومة خمس رضعات، وهذا أحد الأسرار لاختيار هذا التركيب مع إمكان تراكيب غيره لعل بعضها أخصر منه، وكثيرا ما وقع في القرآن تراكيب وتعبيرات يشار بها إلى أمور واقعية بينها وبين ما في تلك التعبيرات مناسبة مثل ما وقع في قوله تعالى: وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ [البقرة: ٢٢٨] من الاحتباك المشير إلى ما بين الزوجين من الائتلاف، وما وقع في قوله تعالى: أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ [البقرة: ٢٨٢] من الإدغام في يُمِلَّ المشير إلى حال الفاعل وهو الأخرس المعقود اللسان في كثير من الأقوال، وما وقع في قوله تعالى: كُلٌّ فِي فَلَكٍ [الأنبياء: ٣٣] من عدم الاستحالة بالانعكاس المشير إلى كرية الأفلاك في رأي إلى غير ذلك مما لا يحصى كثرة.

(Ben derim ki) Muhtemeldir ki aradaki fark şudur: Allah Sübhânehu, önceki ayette annelerin haram kılınması geçmişken bu ayette { أُمَّهاتُكُمْ } “anneleriniz” lafzını öncekine matuf olarak zikrettiğinde, zihin bu anneler ile o anneler arasındaki farkın beyanına müteveccih kalmıştır. Bunun üzerine Sübhânehu Teâlâ, tekrar vehmini defetmek üzere bunun bir beyanı olarak { اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } “sizi emziren” buyruğunu getirmiştir; dolayısıyla sıla olarak vaki olan emzirme kaydı tam bir ihtimamla gözetilmiştir. Bu ihtimama terettüp eden hususlardan biri de onun nerede mülahaza edilirse edilsin dikkate alınmasıdır. Nitekim bu ayette beş defa mülahaza edilmiştir: Birincisi, fiil olarak getirildiğinde; ikincisi, faile yani kadınlar zamirine isnat edildiğinde; üçüncüsü, mef'ûle yani muhataplar zamirine taalluk ettiğinde; dördüncüsü, ism-i mevsûlün sılası olan cümlenin bir cüzü kılındığında; beşincisi ise şüphesiz sıla itibarıyla ona sıfat olması hasebiyle { اللَّاتِي } lafzı { أُمَّهاتُكُمْ } lafzına sıfat kılındığında. İşte bu terkipte emzirmenin bu beş mülahazası, anneliğin kendisiyle hâsıl olduğu şeyin beş emzirme olduğuna işaret etmektedir. Belki bazısı bundan daha muhtasar olan başka terkiplerin imkânı varken bu terkibin seçilmesinin sırlarından biri de budur. Kur'an'da, o ifadelerdeki hususlar ile aralarında münasebet bulunan vakıî işlere kendileriyle işaret edilen terkipler ve ifadeler çokça vaki olmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde meşru hakları vardır” [Bakara: 228] buyruğunda karı koca arasındaki kaynaşmaya işaret eden ihtibâk sanatı; Allah Teâlâ'nın: { أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ } “Yahut bizzat kendisi yazdıramıyorsa, velisi yazdırsın” [Bakara: 282] buyruğundaki { يُمِلَّ } kelimesindeki idgamın pek çok görüşe göre failin hali olan dilsiz ve dili tutulmuşa işaret etmesi; Allah Teâlâ'nın: { كُلٌّ فِي فَلَكٍ } “Her biri bir yörüngede [yüzmektedir]” [Enbiyâ: 33] buyruğunda tersinden okunduğunda da değişmemesinin (in'ikâs) bir görüşe göre feleklerin kürevîliğine işaret etmesi gibi sayılamayacak kadar çok örnekler vardır.

وليس هذا من باب الاستدلال بل من باب الإشارة المقوية له ألا ترى أنه لم يستدل أحد ممن ذهب إلى اشتراط الخمس بهذه الآية ولكن استدلوا عليه بورود الخمس في الأخبار، وإلى ذلك تشير عبارة الجلال السيوطي رحمه الله تعالى، وهذه الإشارة مفقودة في القول المفروض أعني واللاتي أرضعنكم أمهاتكم، لأن العطف فيه لا يوهم التكرار لعدم تقدم نظيره فلا يشرأب الذهن إلى ما يذكر بعد كما اشرأب فيما ذكر قبل، فلا داعي لاعتباره أينما لوحظ كما كان كذلك هناك بل يكفي اعتباره مرة واحدة وهي أدنى ما تتحقق به الماهية لا سيما وقد ذكر بعد أُمَّهاتُكُمْ على أنه بدل والبدل كما قالوا: هو المقصود بالنسبة على نية تكرار العامل المفيد لتقرير معنى الكلام وتوكيده، وهذا التوكيد أيضا مشعر بوحدة الإرضاع لأن التحريم بالرضعة الواحدة مما يكاد يستبعد فيحتاج إلى توكيده بخلاف الرضعات العديدة، وقد رأيت في بعض نسخ شرح صحيح مسلم للإمام النووي بعد ذكر استدلال الإمام مالك رضي الله تعالى عنه على دعوى ثبوت الحرمة برضعة واحدة بقوله تعالى: وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ حيث لم يذكر عددا ما نصه: واعترض أصحاب الشافعي على المالكية فقالوا: إنما كانت تحصل الدلالة لكم لو كانت الآية واللاتي أرضعنكم أمهاتكم انتهى، ولم يصرح رحمه الله تعالى بأن الآية التي استدل بها المالكية مشعرة بالخمس بل اقتصر على أن الدلالة على الواحدة لا تحصل بها وأراد أن ما أشرنا إليه من الإشعار القوي إلى التعدد يأبى حمل الماهية على

Bu durum istidlal kabilinden değil, onu takviye eden bir işaret kabilindendir. Görmez misin ki beş şartını koşanlardan hiçbiri bu ayetle istidlal etmemiş, ancak haberlerde beşin vârid olmasıyla buna delil getirmişlerdir. Celâl es-Süyûtî rahimehullâhu teâlâ'nın ibaresi de buna işaret etmektedir. Bu işaret, farz edilen 'Ve'l-lâtî erda'neküm ümmehâtüküm' sözünde ise yoktur; çünkü oradaki atıf, bir benzeri daha önce geçmediği için tekrar vehmi oluşturmaz; dolayısıyla zihin daha önce zikredilende yöneldiği gibi sonradan zikredilene yönelmez. Bu yüzden orada olduğu gibi her mülahaza edildiği yerde dikkate alınmasına bir gerek kalmaz; aksine mahiyetin kendisiyle tahakkuk ettiği en asgari miktar olan bir defa dikkate alınması yeterlidir. Bilhassa { أُمَّهاتُكُمْ } lafzından sonra bedel olarak zikredilmişken; bedel ise dedikleri gibi, sözün manasını takrir ve tekit etmeyi ifade eden âmilin tekrarı niyetiyle nispetten asıl kastedilendir. Bu tekit de emzirmenin tekliğine işaret eder; çünkü bir tek emzirme ile haram kılınması neredeyse uzak görülen bir husus olduğundan tekide muhtaçtır, çok sayıdaki emzirmeler ise böyle değildir. İmam Nevevî'nin Şerhu Sahîhi Müslim'inin bazı nüshalarında, İmam Mâlik radıyallâhu teâlâ anh'ın bir sayı zikretmeksizin Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } “Sizi emziren [süt]anneleriniz” buyruğu ile tek bir emzirme ile haramlığın sübutu iddiasına istidlalini zikrettikten sonra şu ibareyi gördüm: 'Şâfiî'nin ashabı Mâlikîlere itiraz edip dediler ki: Sizin için delalet ancak ayet 'Ve'l-lâtî erda'neküm ümmehâtüküm' şeklinde olsaydı hâsıl olurdu.' [İbare] bitti. [Nevevî] rahimehullâhu teâlâ Mâlikîlerin delil getirdiği ayetin beşe işaret ettiğini açıkça söylememiş, sadece bir defa emzirmeye delaletin onunla hâsıl olmayacağını belirtmekle yetinmiştir. Bununla, çokluğa yönelik işaret ettiğimiz o kuvvetli imanın mahiyeti...

أقل ما تتحقق فيه، وفي بعض نسخ ذلك الشرح- واعترض أصحاب الشافعي على المالكية- فقالوا: إنما كانت تحصل لكم الدلالة لو كانت الآية واللاتي أرضعنكم وأمهاتكم بواو بين أَرْضَعْنَكُمْ وبين أُمَّهاتُكُمْ والظاهر أنها غلط من الناسخ، والتزام توجيهها تعسف رأينا تركه ربحا.

...kendisinde tahakkuk ettiği en asgari miktara hamletmeye mani olduğunu kastetmiştir. O şerhin bazı nüshalarında ise: 'Şâfiî'nin ashabı Mâlikîlere itiraz edip dediler ki: Sizin için delalet ancak ayet { أَرْضَعْنَكُمْ } ile { أُمَّهاتُكُمْ } arasında vâv ile 'Ve'l-lâtî erda'neküm ve ümmehâtüküm' şeklinde olsaydı hâsıl olurdu' şeklinde geçmektedir. Zahir olan odur ki bu, müstensihin bir hatasıdır; bunu tevile kalkışmak ise terk edilmesini kazanç gördüğümüz bir tekellüftür.

هذا ما ظهر لنظري القاصر وفكري الفاتر، ولقد سألت بالرفق عن هذا الفرق جمعا من علماء عصري، وراجعت لشرح ذلك المتن جميع الفضلاء الذين تضمنتهم حواشي مصري فلم أر من نطق ببنت شفة ولا من ادعى في حل ذلك الإشكال معرفة مع أن منهم من خضعت له الأعناق، وطبقت فضائله الآفاق، وما رأيت من المروءة أن أمهلهم حتى ينقر في الناقور أو أنتظر بنات أفكارهم إلى أن يلد البغل العاقور الباقور، فكتبت ما ترى ولست على يقين أنه الأولى والأحرى فتأمل، فلمسلك الذهن اتساع والحق أحق بالاتباع وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ شروع في بيان المحرمات من جهة المصاهرة إثر بيان المحرمات من جهة الرضاعة التي لها لحمة كلحمة النسب.

Kısır nazarım ve durgun fikrimce zahir olan budur. Bu farkı asrımın âlimlerinden bir topluluğa nezaketle sordum ve o metnin şerhi için memleketimin çevrelerindeki bütün fazilet sahiplerine başvurdum; fakat ne tek bir kelime konuşan ne de o müşkilin çözümünde bir vukûfiyet iddia eden birini gördüm. Oysa onların arasında önünde boyunların eğildiği, faziletleri ufukları tutmuş kimseler vardı. Sûra üfürülünceye kadar onlara mühlet vermeyi veya kısır katır sığır doğuruncaya kadar fikir mahsullerini beklemeyi mürüvvete uygun görmedim; böylece gördüğün bu açıklamayı yazdım, bunun en evla ve en layık olan olduğuna dair kesin bir kanaat içinde de değilim, iyi düşün; zira zihnin yolunun genişliği vardır ve hak uyulmaya daha layıktır. { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “ve kayınvalideleriniz [yani hanımlarınızın anneleri de size haram kılındı]” buyruğu, nesep bağı gibi bağı olan süt cihetinden haram olanların beyanının hemen ardından sıhriyet cihetinden haram olanların beyanına bir giriştir.

والمراد بالنساء المنكوحات على الإطلاق سواء كن مدخولا بهن أولا وهو مجمع عليه عند الأئمة الأربعة لكن يشترط أن يكون النكاح صحيحا أما إذا كان فاسدا فلا تحرم الأم إلا إذا وطئ بنتها،

'en-Nisâ' ile murad, ister kendileriyle zifafa girilmiş olsun ister olmasın mutlak olarak nikâhlanan kadınlardır; bu, dört imam nezdinde icma edilmiş bir husustur. Fakat nikâhın sahih olması şarttır; şayet fâsid olursa kızıyla cinsel ilişkide bulunmadıkça anne haram olmaz.

أخرج البيهقي في سننه، وغيره من طريق عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «إذا نكح الرجل المرأة فلا يحل له أن يتزوج أمها دخل بالابنة أو لم يدخل وإذا تزوج الأم ولم يدخل بها ثم طلقها فإن شاء تزوج الابنة»

Beyhakî Sünen'inde ve diğerleri Amr b. Şuayb tarikiyle babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bir erkek bir kadınla nikâhlandığında, kızıyla zifafa girsin veya girmesin onun annesiyle evlenmesi helal olmaz. Anne ile evlenip de onunla zifafa girmeden boşarsa, dilerse kızıyla evlenebilir.”

وإلى ذلك ذهب جماعة من الصحابة والتابعين، وعن ابن عباس روايتان، فقد أخرج ابن المنذر عنه أنه قال: «النساء مبهمة إذا طلق الرجل امرأته قبل أن يدخل بها أو ماتت لم تحل له أمها» .

Sahabe ve tâbiînden bir cemaat bu görüşe gitmiştir. İbn Abbâs'tan ise iki rivayet vardır: İbnü'l-Münzir'in kendisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kadınlar [kayıtsız ve] mutlaktır; kişi karısını kendisiyle zifafa girmeden önce boşasa yahut kadın vefat etse, annesi ona helal olmaz.”

وأخرج هو أيضا عن مسلم بن عويمر أنه قال: نكحت امرأة فلم أدخل بها حتى توفي عمي عن أمها فسألت ابن عباس فقال: انكح أمها، وعن زيد بن ثابت أيضا روايتان، فقد أخرج مالك عنه أنه سئل عن رجل تزوج امرأة ففارقها قبل أن يمسها هل تحل له أمها؟ فقال: لا الأم مبهمة ليس فيها شرط إنما الشرط في الربائب.

Yine [İbnü'l-Münzir] Müslim b. Uveymir'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Bir kadınla nikâhlandım, amcam onun annesini geride bırakarak vefat edinceye kadar kadınla zifafa girmemiştim. İbn Abbâs'a sordum, o da: 'Onun annesiyle nikâhlan' dedi.' Zeyd b. Sâbit'ten de iki rivayet vardır: Mâlik'in ondan rivayet ettiğine göre kendisine, bir kadınla evlenip ona dokunmadan ayrılan ve annesi kendisine helal olur mu diye sorulan bir adam hakkında sual edilmiş; o da: 'Hayır, anne [kayıtsız ve] mutlaktır, onda şart yoktur; şart ancak üvey kızlar hakkındadır' demiştir.

وأخرج ابن جرير وجماعة عنه أنه كان يقول: إذا ماتت عنده فأخذ ميراثها كره أن يخلف على أمها، وإذا طلقها قبل أن يدخل بها فلا بأس أن يتزوج أمها، وحكي عن ابن مسعود كان يفتي بحل أم الامرأة إذا لم يكن دخل ببنتها ثم رجع عن ذلك، فقد أخرج مالك عنه أنه استفتي بالكوفة عن نكاح الأم بعد البنت إذا لم تكن البنت مست فأرخص في ذلك، ثم أنه قدم المدينة فسئل عن ذلك فأخبر أنه ليس كما قال، وإن الشرط في الربائب فرجع إلى الكوفة فلم يصل إلى بيته حتى أتى الرجل الذي أفتاه بذلك فأمره أن يفارقها.

İbn Cerîr ve bir cemaatin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle derdi: 'Kadın onun yanında ölür de mirasçı olursa, onun annesiyle evlenmesini mekruh görürdü; şayet onunla zifafa girmeden önce boşarsa annesiyle evlenmesinde bir beis yoktur.' İbn Mes'ûd'dan da kızına zifaf vaki olmamışsa kadının annesinin helal olduğuna fetva verdiği, sonra bundan döndüğü nakledilmiştir: Mâlik'in ondan rivayet ettiğine göre, Kûfe'de kendisine kıza dokunulmadığı takdirde kızdan sonra anne ile nikâhlanma hususunda fetva sorulmuş, o da buna ruhsat vermiştir. Daha sonra Medine'ye gelip bu husus hakkında sorulduğunda durumun dediği gibi olmadığını ve şartın ancak üvey kızlar hakkında olduğunu öğrenmiş, Kûfe'ye dönünce evine varmadan kendisine o fetvayı verdiği adama gidip kadından ayrılmasını emretmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه سئل في الرجل يتزوج المرأة ثم يطلقها أو تموت قبل أن يدخل بها هل تحل له أمها؟ فقال: هي بمنزلة الربيبة،

İbn Ebî Hâtim'in Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiğine göre kendisine, bir kadınla evlenip de zifafa girmeden önce onu boşayan yahut ölen adamın durumu ve annesinin ona helal olup olmayacağı sorulmuş; o da: 'O, üvey kız (rebîbe) konumundadır' demiştir.

وإلى ذلك ذهب ابن الزبير ومجاهد، ويدخل في لفظ الأمهات الجدات من قبل الأب والأم وإن علون وإن كانت امرأة الرجل أمة فلا تحرم أمها إلا بالوطء أو دواعيه لأن لفظ النساء إذا أضيف إلى الأزواج كان المراد منه الحرائر كما في الظهار والإيلاء، وقرئ «وأمهات نسائكم اللاتي دخلتم بهن» وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ الربائب جمع ربيبة ورب وربي بمعنى، والربيب فعيل بمعنى مفعول، ولما ألحق بالأسماء الجامدة جاز لحوق التاء له وإلا ففعيل بمعنى مفعول يستوي فيه المذكر والمؤنث، وهذا معنى قولهم: إن التاء للنقل إلى الاسمية، والربيب ولد المرأة من آخر سمي به لأنه يربه غالبا كما يرب ولده، والحجور جمع حجر بالفتح والكسر، وهو في اللغة حضن الإنسان أعني ما دون إبطه إلى الكشح، وقالوا: فلان في حجر فلان أي في كنفه ومنعته، وهو المراد في الآية، ووصف الربائب بكونهن في الحجور مخرج مخرج الغالب والعادة إذ الغالب كون البنت مع الأم عند الزوج، وفائدته تقوية علة الحرمة كما أنها النكتة في إيرادهن باسم الربائب دون بنات النساء، وقيل: ذكر ذلك

İbnü'z-Zübeyr ve Mücâhid de bu görüşe gitmiştir. 'el-Ümmehât' (anneler) lafzına ne kadar yukarı çıkarsa çıksın baba ve anne cihetinden olan nineler de girer. Şayet kişinin hanımı cariye ise zifaf veya zifafın öncüleri olmadıkça annesi haram olmaz; çünkü 'en-nisâ' lafzı kocalara izafe edildiğinde, zıhâr ve îlâda olduğu gibi bundan murad hür kadınlardır. Bu kısım 'Ve ümmehâtü nisâikümü'l-lâtî dehaltüm bihinne' şeklinde de okunmuştur. { وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ } “ve kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız [da size haram kılındı]” buyruğuna gelince; 'er-Rebâib', 'rebîbe'nin çoğuludur; 'rabbe' ve 'rabbâ' aynı anlamdadır. 'Rebîb', mef'ûl anlamında 'feîl' veznindedir; câmid isimlere dâhil edildiğinde tâ'nın ona bitişmesi caiz olmuştur; aksi takdirde mef'ûl anlamındaki feîl kalıbında müzekker ve müennes eşittir. Nitekim 'Tâ harfi isimliğe nakletmek içindir' sözlerinin manası da budur. Rebîb, kadının bir başkasından olan çocuğudur; çoğunlukla kişinin kendi çocuğunu yetiştirdiği gibi onu yetiştirmesi sebebiyle bu isimle anılmıştır. 'el-Hucûr', fetha ve kesre ile 'hicr/hacr' kelimesinin çoğuludur; lügatte insanın kucağı, yani koltuk altından böğrüne kadar olan kısmıdır. 'Filan, filanın hicrindedir' derler ki bu onun himayesinde ve korumasında demektir; ayette kastedilen de budur. Üvey kızların 'hicrlerde/himayelerde' oluşuyla nitelenmesi, galip ve mutat olan hal üzere varit olmuştur; zira galip olan, kız çocuğunun annesiyle birlikte kocanın yanında bulunmasıdır. Bunun faydası, tıpkı kadınların kızları yerine 'rebâib' ismiyle getirilmesindeki nüktede olduğu gibi haramlık illetini kuvvetlendirmektir. Bunun zikredilmesinin

للتشنيع عليهم نحو أَضْعافاً مُضاعَفَةً [آل عمران: ١٣٠] في قوله تعالى: لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً ولولا ما ذكر لثبتت الإباحة عند انتفائه بدلالة اللفظ في غير محل النطق عند من يعتبر مفهوم المخالفة وبالرجوع إلى الأصل وهو الإباحة عند من لا يعتبر المفهوم لأن الخروج عنه إلى التحريم مقيد بقيد فإذا انتفى القيد رجع إلى الأصل لا بدلالة اللفظ،

Allah Teâlâ'nın: { لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Faizi kat kat katlanmış olarak yemeyin” [Âl-i İmrân: 130] buyruğundaki { أَضْعافاً مُضاعَفَةً } ifadesi gibi onlara [yaptıklarının çirkinliğini] teşnî etmek için olduğu da söylenmiştir. Şayet zikredilen husus olmasaydı, mefhum-ı muhalefeti muteber sayanlara göre mantuk dışı yerde lafzın delaletiyle o kayıt ortadan kalktığında mubahlık sabit olurdu; mefhumu muteber saymayanlara göre ise asıl olan mubahlığa dönülerek sabit olurdu; çünkü asıldan haramlığa çıkış bir kayıtla kayıtlanmıştır, dolayısıyla kayıt ortadan kalktığında lafzın delaletiyle değil, asla rücu edilirdi.

وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه يقول بحل الربيبة إذا لم تكن في الحجر

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten, üvey kız kucakta (himayede) olmadığı takdirde helal olduğunu söylediği rivayet edilmiştir.

فقد أخرج عبد الرزاق.

Nitekim Abdürrezzâk

وابن أبي حاتم بسند صحيح عن مالك بن أوس قال: «كانت عندي امرأة فتوفيت وقد ولدت لي فوجدت عليها فلقيني عليّ بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه فقال: ما لك؟ فقلت: توفيت المرأة فقال: لها بنت؟ قلت: نعم وهي بالطائف قال: كانت في حجرك؟ قلت: لا قال: أنكحها قلت: فأين قوله تعالى: وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ؟ قال: إنها لم تكن في حجرك إنما ذلك إذا كانت في حجرك»

ve İbn Ebî Hâtim sahih bir senetle Mâlik b. Evs'ten rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: “Benim bir hanımım vardı; bana çocuk doğurmuşken vefat etti, ben de ona çok üzüldüm. Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu teâlâ vecheh benimle karşılaşıp: ‘Neyin var?’ dedi. Ben: ‘Hanımım vefat etti’ dedim. ‘Onun bir kızı var mı?’ dedi. ‘Evet, Tâif'tedir’ dedim. ‘Senin himayende miydi?’ dedi. ‘Hayır’ dedim. ‘Onunla nikâhlan’ dedi. Ben: ‘Peki Allah Teâlâ'nın: { وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ } “ve himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız” buyruğu nerede kalır?’ dedim. O da: ‘O senin himayende değildi ki! O [haramlık] ancak senin himayende olduğu zamandır’ dedi.”

وإلى هذا ذهب داود، والأول مذهب الجمهور، وإليه رجع ابن مسعود رضي الله تعالى عنه، ويدخل في الحرمة بنات الربيبة والربيب وإن سفلن لأن الاسم يشملهن بخلاف الأبناء والآباء لأنه اسم خاص بهن فلذا جاز التزوج بأم زوجة الابن وبنتها، وجاز للابن التزوج بأم زوجة الأب وبنتها.

Dâvûd bu görüşe gitmiştir; birinci görüş ise cumhurun mezhebidir ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh da buna dönmüştür. Ne kadar aşağı inerse insin üvey kızın ve üvey oğlun kızları da haramlık kapsamına girer; çünkü isim onları kapsar; oğullar ve babalar ise böyle değildir; zira o bizzat onlara mahsus bir isimdir. Bundan dolayı oğlun karısının annesi ve kızıyla evlenmek caiz olmuştur; oğlun da babanın karısının annesi ve kızıyla evlenmesi caiz olmuştur.

وقال بعض المحققين: إن ثبوت حرمة المذكورات بالإجماع مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ الجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من رَبائِبُكُمُ أو من ضميرها المستكن في الظرف أي اللاتي استقررن في حجوركم كائنات من نسائكم إلخ، واللَّاتِي صفة للنساء المذكور قبله، وهي للتقييد إذ ربيبة الزوجة الغير المدخول بها ليست بحرام ولا يجوز كون الجار حالا من أمهات أيضا، أو مما أضيفت هي إليه ضرورة أن الحالية من ربائبكم أو من ضميره يقتضي كون مِنَ ابتدائية وحاليته من أمهات، أو مِنْ نِسائِكُمُ يستدعي كونها بيانية، وادعاء كونها اتصالية كما في

Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Zikredilen kimselerin haramlığının sübutu icma iledir. { مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan [olup]” ifadesindeki câr-mecrûr mahzuf bir kelimeye müteallık olup { رَبائِبُكُمُ } lafzından yahut onun zarf içindeki müstetir zamirinden hâldir; yani 'kadınlarınızdan var olup himayelerinizde yerleşmiş olanlar...' demektir. { اللَّاتِي } lafzı, kendisinden önce zikredilen { نِسائِكُمُ } lafzının sıfatıdır ve takyit içindir; zira kendisiyle gerdeğe girilmemiş hanımın üvey kızı haram değildir. Bu câr-mecrûrun { أُمَّهاتُ } lafzından yahut onun kendisine muzaf olduğu kelimeden de hâl olması caiz değildir; çünkü { رَبائِبُكُمُ } lafzından veya zamirinden hâl olması { مِنْ } harf-i cerrinin ibtidâiyye olmasını gerektirir, { أُمَّهاتُ } lafzından yahut { مِنْ نِسائِكُمُ } lafzından hâl olması ise onun beyâniyye olmasını iktiza eder. Şunda olduğu gibi onun ittisâliyye olduğunu iddia etmek ise:

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «أنت مني بمنزلة هارون من موسى»

[Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: “Sen benim katımda, Hârûn'un Mûsâ katındaki konumundasın” hadisinde olduğu gibidir.