وقوله:
ve şu beyitteki gibidir:
إذا حاولت في أسد فجورا ... فلست (١) منك ولست مني
“Esed kabilesi hakkında bir kötülüğe kalkışırsan... Artık ben senden değilim, sen de benden değilsin.”
وهو معنى ينتظم الابتداء والبيان فيتناول اتصال الأمهات بالنساء لأنهن والدات، وبالربائب لأنهن مولودات، أو جعل الموصول صفة للنساءين مع اختلاف عامليهما لأن النساء المضاف إليه أمهات مخفوض بالإضافة، والمجرور بمن بها بعيد جدا بل ينبغي أن ينزه ساحة التنزيل عنه، وأما القراءة فضعيفة الرواية، وعلى تقدير الصحة محمولة على النسخ كما قاله شيخ الإسلام، والباء من بهن للتعدية، وفيها معنى المصاحبة أو بمعنى مع أي دخلتم معهن الستر، وهو كناية عن الجماع- كبنى عليها، وضرب عليها الحجاب- وكثير من الناس يقول: بنى بها، ووهمهم الحريري- وهو وهم- واللمس ونظائره في حكم الجماع عند الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه، قال بعض الفضلاء: واعترض بأن ما ذهب إليه لا مجال له لأن صريح الآية غير مراد قطعا بل ما اشتهر من معناها الكنائي فما قاله إن أثبت بالقياس فهو مخالف لصريح معنى الشرط، وإذا جاء نهر الله تعالى بطل نهر معقل، وإن أثبت بالحديث وهو غير مشهور لم يوافق أصوله، ويدفع بأنه من صريح النص لأن باء الإلصاق صريحة فيه لأنه يقال: دخل بها إذا أمسكها وأدخلها البيت (فإن قلت) هب أن الكناية لا يشترط فيها القرينة المانعة عن إرادة الحقيقة لكن تلزم إرادته كما حقق في المعاني فلا دلالة للآية عليه (أجيب) بأنه وإن لم يلزم إرادته لكن لا مانع منه عند قيام قرينة على إرادته، وكفى بالآثار قرينة، ومنها ما
Bu ise hem ibtidâ hem de beyan anlamını içeren bir manadır; dolayısıyla annelerin kadınlara olan irtibatını doğuran olmaları sebebiyle, üvey kızlara olan irtibatını ise doğurulan olmaları sebebiyle içine alır. Yahut âmilleri farklı olmakla birlikte ism-i mevsûlün her iki 'kadınlar' kelimesinin sıfatı kılınmasıdır; zira { أُمَّهاتُ } kelimesinin kendisine muzaf olduğu { النِّساءِ } lafzı izafetle mecrurdur, { مِنْ } ile mecrur olan ise harf-i cer ile mecrurdur. Bu görüş son derece uzaktır, bilakis vahyin yüce makamını bundan tenzih etmek gerekir. Kıraate gelince, onun rivayeti zayıftır; sahih olduğu takdirde ise Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi nesihe hamledilir. { بِهِنَّ } ifadesindeki 'bâ' harfi ta‘diye (geçişlilik) içindir ve kendisinde musâhabet (beraberlik) manası vardır yahut 'ma‘a' (birlikte) anlamındadır; yani 'onlarla birlikte perde arkasına girdiğiniz' demektir. Bu ise —tıpkı 'üzerine bina kurdu' ve 'üzerine perde çekti' ifadelerinde olduğu gibi— cinsel ilişkiden kinayedir. İnsanların çoğu 'onunla bina kurdu' der; Harîrî onları yanılgıya düşmüş saymıştır —ki bu onun kendi vehmidir—. Dokunmak ve benzerleri, İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh katında cinsel ilişki hükmündedir. Bazı fazilet sahibi âlimler şöyle demiştir: 'Onun bu benimsediği görüşe, ayetin zahirinin kesinlikle kastedilmediği, bilakis onun meşhur kinâî anlamının kastedildiği gerekçesiyle itiraz edilmiş ve denilmiştir ki: Şayet onun bu söylediği kıyas ile sabit olmuşsa, bu durum şartın sarih anlamına aykırıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın nehri geldiğinde Ma‘kıl'ın nehri hükümsüz kalır. Şayet meşhur olmayan bir hadisle sabit olmuşsa, kendi usulüne uygun düşmez.' Buna şöyle cevap verilir: Bu durum nassın sarih ifadesindendir; zira iltisâk ifade eden 'bâ' harfi bu hususta sarihtir. Çünkü bir kimse kadını tutup eve aldığında 'onunla girdi' denilir. (Eğer dersen ki:) 'Kinayede hakiki mananın kastedilmesine engel olan bir karinenin şart koşulmadığını, fakat meânî ilminde tahkik edildiği üzere onun kastedilmesinin zorunlu olduğunu farzet; öyleyse ayetin buna delaleti yoktur.' (Buna şöyle cevap verilir:) 'Onun kastedilmesi zorunlu olmasa da, kastedildiğine dair bir karine bulunduğunda buna bir engel de yoktur. Karine olarak rivayetler yeterlidir. Bunlardan biri de şudur:'
روي من طريق ابن وهب عن أبي أيوب عن ابن جريج «أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال في الذي يتزوج المرأة فيغمز لا يزيد على ذلك: لا يتزوج ابنتها»
İbn Vehb yoluyla Ebû Eyyûb'dan, onun da İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre: “Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, bir kadınla nikâhlanıp da sadece [şehvetle] dokunan ve bundan fazlasını yapmayan kimse hakkında: ‘Onun kızıyla evlenemez’ buyurmuştur.”
وهو مرسل ومنقطع إلا أن هذا لا يقدح عندنا إذا كانت الرجال ثقات فلذا
Bu [rivayet] mürsel ve munkatıdır; ancak ravileri güvenilir (sika) olduğu takdirde bu durum bizim nezdimizde [delil oluşuna] zarar vermez. Bundan dolayıdır ki
أدرجوه في مدلول النظم،
onu nazmın medlûlüne (kapsamına) dahil etmişlerdir.
وروي عن ابن عمر أنه قال: «إذا جامع الرجل المرأة أو قبلها أو لمسها بشهوة أو نظر إلى فرجها بشهوة حرمت على أبيه وابنه وحرمت عليه أمها وبنتها» .
İbn Ömer'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bir adam bir kadınla cinsel ilişkide bulunur veya onu öper yahut ona şehvetle dokunur ya da onun fercine şehvetle bakarsa, [o kadın] adamın babasına ve oğluna haram olur; kadının annesi ve kızı da adama haram olur.”
(فإن قلت) هب أنه يدخل اللمس في صريحه فكيف يدخل نظيره فيه؟ (أجيب) بأنه داخل بدلالة النص، وما ذكر من مخالفة صريح الشرط مبني على اعتبار مفهوم الشرط، ونحن لا نقول به مع أنه غير عام، وبتقدير عمومه لا يبعد القول بالتخصيص فتدبر، والزنا في الفرج محرم عندنا فمن زنى بامرأة حرمت عليه بنتها خلافا للشافعي حيث ذهب إلى أن الزنا لا يوجب حرمة المصاهرة لأنها نعمة فلا تنال بمحظور،
(Eğer dersen ki:) 'Dokunmanın lafzın sarihine dahil olduğunu varsayalım, peki onun benzeri buna nasıl dahil olur?' (Cevap verilir ki:) Delâletü'n-nas yoluyla dahil olur. Şartın sarihine muhalefet edildiğine dair zikredilen husus ise mefhûm-i şartın muteber sayılmasına dayanır; biz ise genel olmamasıyla birlikte bunu kabul etmeyiz. Genel olduğu varsayılsa bile tahsis görüşü uzak değildir, iyi düşün! Ferçten yapılan zina da bizim katımızda [sıhriyet haramlığı] doğurur. Dolayısıyla bir kadınla zina eden kimseye o kadının kızı haram olur. Şâfiî ise zinanın sıhriyet haramlığı gerektirmeyeceği görüşüne varmıştır; zira [sıhriyet] bir nimettir ve haram bir yolla elde edilemez.
ولقوله ﷺ: «لا يحرم الحرام الحلال»
Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Haram olan şey, helal olanı haram kılmaz” buyruğundan ötürüdür.
ولنا أن الوطء سبب للولد يتعلق به التحريم قياسا على الوطء الحلال، ووصف الحل لا دخل له في المناط فإن وطء الأمة المشتركة وجارية الابن والمكاتبة والمظاهر منها وأمته المجوسية والحائض والنفساء ووطء المحرم والصائم كله حرام، وتثبت به الحرمة المذكورة، ويدل ذلك على أن المعتبر في الأصل هو ذات الوطء من غير نظر لكونه حلالا أو حراما.
Bizim delilimiz ise şudur: Cinsel ilişki çocuğun sebebidir ve helal ilişkiye kıyasla haramlık hükmü ona bağlanır. Helallik vasfının ise hükmün illetinde (menâtında) bir etkisi yoktur. Zira ortak câriye, oğlun câriyesi, mükâtebe câriye, zıhâr yapılan kadın, Mecûsî câriye, hayızlı ve nifaslı kadınla cinsel ilişki ile ihramlı ve oruçlu kimsenin cinsel ilişkisinin tamamı haramdır; buna rağmen zikredilen haramlık bunlarla sabit olur. Bu da göstermektedir ki asılda muteber olan şey, helal veya haram oluşuna bakılmaksızın bizzat cinsel ilişkinin kendisidir.
وروي «أن رجلا قال: يا رسول الله إني زنيت بامرأة في الجاهلية أفأنكح ابنتها فقال ﷺ: لا أرى ذلك ولا يصلح أن تنكح امرأة تطلع من ابنتها على ما تطلع عليه منها» ،
Rivayet edildiğine göre bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben Câhiliye döneminde bir kadınla zina etmiştim; onun kızıyla evlenebilir miyim?” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Bunu uygun görmem; kızından, annesinden gördüğün şeyleri göreceğin bir kadınla evlenmen doğru olmaz” buyurdu.
وهذا وإن كان فيه إرسال وانقطاع لكن جئنا به في مقابلة خبرهم وقد طعن فيه المحدثون، وذكره عبد الحق عن ابن عمر ثم قال: في إسناده إسحاق بن أبي فروة وهو متروك على أنه غير مجري على ظاهره، أرأيت لو بال أو صب خمرا في ماء قليل ألم يكن حراما مع أنه يحرم استعماله فيجب كون المراد منه أن الحرام لا يحرم باعتبار كونه حراما وحينئذ نقول بموجبه إذ لم نقل بإثبات الزنا حرمة المصاهرة باعتبار كونه زنا بل باعتبار كونه وطءا، وأجاب صاحب الهداية عن قولهم في تعليل كون الزنا لا يوجب حرمة المصاهرة بأنها نعمة فلا تنال بمحظور بأن الوطء يحرم من حيث إنه سبب للولد لا من حيث ذاته ولا من حيث أنه زنا، وفي فتح القدير أن هذا القول مغلطة فإن النعمة ليست التحريم من حيث هو تحريم لأنه تضييق ولذا اتسع الحل لرسول الله ﷺ نعمة من الله ﷾ بل من حيث هو يترتب على المصاهرة فحقيقة النعمة هي المصاهرة لأنها التي تصير الأجنبي قريبا عضدا وساعدا يهمه ما أهمك ولا مصاهرة بالزنا، فالصهر زوج البنت مثلا لا من زنا ببنت الإنسان فانتفت الصهرية وفائدتها أيضا إذ الإنسان ينفر من الزاني ببنته فلا يتعرف به بل يعاديه فأنى ينتفع به، والمنقولات متكافئة فالمرجع القياس، وقد بينا فيه إلغاء وصف زائد على كونه وصفا، وتمام الكلام في المبسوطات من كتب أئمتنا فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا أي فيما قبل دَخَلْتُمْ بِهِنَّ أي بأولئك النساء أمهات الربائب فَلا جُناحَ أي فلا إثم عَلَيْكُمْ أصلا في نكاح بناتهن إذا طلقتموهن، أو متن، وهذا تصريح بما أشعر به ما قبله، وفيه دفع توهم أن قيد الدخول كقيد الكون في الحجور، والفاء الأولى لترتيب ما بعدها على ما قبلها على طرز ما مر، وفي الاقتصار في بيان نفي الحرمة على نفي الدخول إشارة إلى أن المعتبر في الحرمة إنما هو الدخول دون كون الربائب في الحجور، وإلا لقيل: فإن لم تكونوا دخلتم بهن ولسن في حجوركم أو فإن لم تكونوا دخلتم بهن أو لسن في حجوركم جريا على العادة في إضافة نفي الحكم إلى نفي تمام العلة المركبة أو أحد جزأيها الدائر، وإن صح إضافته إلى نفي جزئها المعين لكنه خلاف المستمر من الاستعمال وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ أي زوجاتهم جمع حليلة سميت الزوجة بذلك لأنها تحل مع زوجها في فراش واحد، أو لأنها تحل معه حيث كان فهي فعيلة بمعنى فاعلة، وكذا يقال للزوج حليل، وقيل: اشتقاقهما من الحل لحل كل منهما إزار صاحبه، وقيل: من الحل إذ كل منهما حلال لصاحبه ففعيل بمعنى مفعول، والتاء في حليلة لإجرائها مجرى الجوامد ولو جعل فعيل في جانب الزوج بمعنى فاعل، وفي جانب الزوجة بمعنى مفعول كان
Bu rivayette mürsellik ve inkıtâ‘ bulunsa da, muhaddislerin tenkit ettiği onların haberine mukabil olarak bunu getirdik. Abdülhak bu rivayeti İbn Ömer'den zikretmiş, sonra da: 'İsnadında metrûk olan İshâk b. Ebî Ferve vardır' demiştir. Üstelik bu hadis zahiri üzere bırakılamaz; görmez misin ki bir kimse az bir suya idrar yapsa veya şarap dökse, onun kullanılması haram olmakla birlikte o su haram olmaz mı? Öyleyse muradın, haramın sırf haram olması hasebiyle haram kılmayacağı şeklinde olması vaciptir. Bu durumda biz de onun gereğini kabul ederiz; zira biz zinanın sıhriyet haramlığı kılmasını zina olması hasebiyle değil, cinsel ilişki olması hasebiyle söylüyoruz. Hidâye sahibi, onların 'Zina sıhriyet haramlığı doğurmaz; çünkü o bir nimettir, yasak olan bir fiille elde edilemez' şeklindeki illetlendirmelerine karşı: 'Cinsel ilişki bizzat kendisi veya zina olması bakımından değil, çocuğa sebep olması bakımından haram kılar' diye cevap vermiştir. Fethu'l-Kadîr'de ise bu sözün bir mugalata olduğu, zira haram kılmanın bizzat haram kılma olması bakımından bir nimet olmadığı —çünkü bu bir daraltmadır; nitekim helalliğin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için genişletilmesi Allah Azze ve Celle'den bir nimettir—, bilakis sıhriyete terettüp etmesi bakımından nimet olduğu belirtilmiştir. Dolayısıyla nimetin hakikati bizzat sıhriyettir; çünkü yabancıyı bir yakına, sana arka çıkan ve senin dert edindiğin şeyi dert edinen bir yardımcıya dönüştüren odur. Zina ile ise sıhriyet meydana gelmez. Zira sıhriyet bağı olan kimse, örneğin kızın kocasıdır; yoksa insanın kızıyla zina eden kimse değildir. Dolayısıyla sıhriyet ve onun faydası ortadan kalkmıştır; çünkü insan, kızıyla zina eden kimseden nefret eder, onunla yakınlık kurmaz, bilakis ona düşmanlık besler; öyleyse ondan nasıl faydalanabilir? Nakledilen rivayetler birbirine denk olduğundan mercî kıyastır; onda da vasıf olmasının ötesindeki ziyade vasfı hükümsüz kıldığımızı açıklamıştık. Sözün tamamı mezhep imamlarımızın geniş fıkıh kitaplarındadır. { فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا } “Eğer siz ... olmadıysanız” yani daha önce, { دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “onlarla gerdeğe girmiş” yani üvey kızların anneleri olan o kadınlarla, { فَلا جُناحَ } “bir günah yoktur” yani hiçbir günah yoktur, { عَلَيْكُمْ } “sizin üzerinize” onları boşadığınızda veya öldüklerinde kızlarıyla evlenmenizde. Bu, önceki ifadenin hissettirdiği hususun açıkça ifadesidir. Bunda, gerdeğe girme kaydının himayede bulunma kaydı gibi olduğu vehmini defetme vardır. İlk 'fâ' harfi, geçene kıyasla sonrakini öncekine tertip etmek içindir. Haramlığın nefyinde sadece gerdeğin nefyine yer verilmesi, haramlıkta muteber olanın üvey kızların himayede bulunması değil, ancak gerdeğe girmek olduğuna işarettir. Aksi takdirde, hükmün nefyinin mürekkep illetin tamamının veya mütedâvir iki cüzünden birinin nefyine izafe edilmesi adetine uygun olarak: 'Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz ve himayelerinizde değillerse' yahut 'Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz veya himayelerinizde değillerse' denilirdi. Gerçi hükmün nefyinin belirli cüze izafesi sahih olsa da, süregelen kullanıma aykırıdır. { وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ } “ve oğullarınızın helalleri [olan eşleri]” yani hanımlarıdır. 'Halîle' kelimesinin çoğuludur; kadına bu ismin verilmesi, kocasıyla tek bir yatakta bulunması (hulûl etmesi) veya nerede olursa olsun onunla birlikte konaklaması sebebiyledir. Dolayısıyla fâil anlamında 'faîle' kalıbındadır. Kocaya da bu şekilde 'halîl' denilir. Her birinin diğerinin izârını (kuşağını) çözmesi (hall) sebebiyle bu kökten türediği de söylenmiştir. Bir görüşe göre de 'hıll' (helallik) kökünden gelir; çünkü her biri diğerine helaldir; bu durumda mef‘ûl anlamında 'faîl'dir. 'Halîle' kelimesindeki 'tâ' ise onu câmid isimler gibi kılmak içindir. Şayet 'faîl' koca hakkında fâil, kadın hakkında ise mef‘ûl anlamında kabul edilseydi,
فيه نوع لطافة لا تخفى، والآية ظاهرة في تحريم الزوجة فقط، وأما حرمة من وطئها الابن ممن ليس بزوجة فبدليل آخر، وقال ابن الهمام: إن عتبروا الحليلة من حلول الفراش، أو حل الإزار تناول الموطوءة بملك اليمين أو شبهة أو زنا فيحرم الكل على الآباء وهو الحكم الثابت عندنا، ولا يتناول المعقود عليهما للابن أو بنيه، وإن سفلوا قبل الوطء والفرض أنها بمجرد العقد تحرم على الآباء وذلك باعتباره من الحل بالكسر، وقد قام الدليل على حرمة المزني بها للابن على الأب فيجب اعتباره في أعم من الحل والحل، ثم يراد بالأبناء الفروع فتحرم حليلة الابن السافل على الجد الأعلى وكذا ابن البنت وإن سفل، والظاهر من كلام اللغويين أن الحليلة الزوجة كما أشرنا إليه، واختار بعضهم إرادة المعنى الأعم الشامل لملك اليمين ليكون السر في التعبير بها هنا دون الأزواج أو النساء أن الرجل ربما يظن أن مملوكة ابنه مملوكة له بناء على أن الولد وماله لأبيه فلا يبالي بوطئها وإن وطئها الابن فنبهوا على تحريمها بعنوان صادق عليها وعلى الزوجة صدق العام على أفراده للإشارة إلى أنه لا فرق بينهما فتدبر، وحكم الممسوسات ونحوهن حكم اللاتي وطئهن الأبناء الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ صفة للأبناء، وذكر لاسقاط حليلة المتبنى، وعن عطاء أنها نزلت حين تزوج النبي ﷺ امرأة زيد بن حارثة رضي الله تعالى عنه فقال المشركون في ذلك، وليس المقصود من ذلك إسقاط حليلة الابن من الرضاع فإژنها حرام أيضا كحليلة الابن من
bunda gizli kalmayacak bir incelik bulunurdu. Ayet açıkça sadece nikâhlı hanımın haram kılınmasını ifade etmektedir. Oğlun nikâhlısı olmayan ve kendisiyle cinsel ilişkide bulunduğu kimsenin haramlığı ise başka bir delille sabittir. İbnü'l-Hümâm şöyle demiştir: 'Şayet halîle kelimesini yatakta bulunmaktan veya izârı çözmekten türemiş sayarlarsa; mülk-i yemîn ile, şüphe ile veya zina ile cinsel ilişkide bulunulan kadını kapsar; böylece hepsi babalara haram olur ki bizim katımızda sabit olan hüküm de budur. Fakat cinsel ilişkiden önce oğul yahut ne kadar aşağı inerse insin torunlar için nikâh akdi yapılan kadınları kapsamaz. Oysa farz olan şudur ki sırf akitle babalara haram olur; bu da kelimenin esre ile 'hıll' (helallik) kökünden kabul edilmesiyledir. Zina edilen kadının oğul sebebiyle babaya haram olduğuna dair delil ikame edilmiştir; bu durumda kelimenin fetha ve esreli olan hıll ve hallden daha genel bir manaya hamledilmesi gerekir. Sonra oğullardan maksat furûdur; böylece en aşağıdaki oğlun helîlesi en yukarıdaki dedeye ve ne kadar aşağı inerse insin kızın oğluna da haram olur.' Dilcilerin kelamından zahir olan, işaret ettiğimiz gibi halîlenin 'nikâhlı eş' olduğudur. Bazıları ise mülk-i yemîni de içine alan daha genel bir mananın kastedilmesini tercih etmişlerdir; ta ki burada 'zevceler' veya 'kadınlar' yerine bu lafızla ifade edilmesindeki sır şu olsun: Kişi, 'Çocuk ve malı babasınındır' kuralına dayanarak oğlunun câriyesinin kendi mülkü olduğunu sanabilir de, oğlu ilişkiye girmiş olsa bile onunla ilişkiye girmeyi önemsemeyebilir; işte genel bir lafzın fertlerini kapsaması gibi hem câriyeyi hem nikâhlı eşi kapsayan bir unvanla haramlığına dikkat çekilmiştir ki ikisi arasında fark olmadığına işaret edilsin, iyi düşün! Dokunulan ve benzeri kadınların hükmü, oğulların kendileriyle cinsel ilişkide bulunduğu kadınların hükmü gibidir. { الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ } “kendi sulblerinizden olan” ifadesi oğulların sıfatıdır ve evlatlığın helîlesini hariç tutmak için zikredilmiştir. Atâ'dan rivayet edildiğine göre bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd b. Hârise radıyallâhu teâlâ anh'ın hanımıyla evlendiğinde müşriklerin bu konuda ileri geri konuşması üzerine inmiştir. Bundan maksat, süt oğlun helîlesini hariç tutmak değildir; zira o da
النسب.
öz oğlun helîlesi gibi haramdır.
وذكر بعضهم فيه خلافا للشافعي رضي الله تعالى عنه والمشهور عنه الوفاق في ذلك وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ في حيز الرفع عطف على ما قبله من المحرمات، والمراد جمعهما في النكاح لا في ملك اليمين، ولا فرق بين كونهما أختين من النسب أو الرضاعة حتى قالوا: لو كان له زوجتان رضيعتان أرضعتهما أجنبية فسد نكاحهما.
Bazıları bu hususta Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın muhalefetini zikretmişse de, ondan meşhur olan bu konudaki muvafakatidir. { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } “ve iki kız kardeşi bir arada almanız [da haram kılındı]” ifadesi merfû konumda olup kendisinden önceki haram kılınanlara atıftır. Kastedilen, mülk-i yemînde değil nikâhta ikisini bir araya getirmektir. İster nesep ister süt cihetinden iki kız kardeş olsunlar fark etmez; hatta şöyle demişlerdir: Bir kimsenin emzikli iki hanımı olsa ve onları yabancı bir kadın emzirse, her ikisinin de nikâhı fasit olur.
وحكي عن الشافعي أنه يفسد نكاح الثانية فقط ولا يحرم الجمع بين الأختين في ملك اليمين، نعم جمعهما في الوطء بملك اليمين ملحق به بطريق الدلالة لاتحادهما في المدار فيحرم عند الجمهور، وعليه ابن مسعود وابن عمر وعمار بن ياسر رضي الله تعالى عنهم.
Şâfiî'den ise sadece ikincisinin nikâhının fasit olacağı nakledilmiştir. İki kız kardeşi mülk-i yemînde bir arada bulundurmak haram değildir; evet, mülk-i yemîn ile cinsel ilişkide ikisini bir araya getirmek, illetteki birlik sebebiyle delâlet yoluyla buna mülhaktır ve cumhur katında haramdır. İbn Mes'ûd, İbn Ömer ve Ammâr b. Yâsir radıyallâhu teâlâ anhüm bu görüştedir.
واختلفت الرواية عن علي كرم الله تعالى وجهه، فأخرج البيهقي وابن أبي شيبة عنه أنه سئل عن رجل له أمتان أختان وطئ إحداهما ثم أراد أن يطأ الأخرى قال: لا حتى يخرجها من ملكه، وأخرجا من طريق أبي صالح عنه أنه قال: في الأختين المملوكتين أحلتهما آية وحرمتهما آية ولا آمر ولا أنهى ولا أحلل ولا أحرم ولا أفعله أنا ولا أهل بيتي، وروى عبد بن حميد عن ابن عباس أن الجمع مما لا بأس به، وحكي مثله عن عثمان رضي الله تعالى عنه، وعن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: ما أحب أن أجيز الجمع ونهى السائل عنه، وزعم بعضهم أن الظاهر أن القائل بالحل من الصحابة رضي الله تعالى عنهم رجع إلى قول الجمهور، وإن قلنا بعدم الرجوع فالإجماع اللاحق يرفع الخلاف السابق، وإنما يتم إذا لم يعتد بخلاف أهل الظاهر وبتقدير عدمه فالمرجح التحريم عند المعارضة، وإذا تزوج أخت أمته الموطوءة صح النكاح وحرم وطء واحدة منهما حتى يحرم الموطوءة على نفسه بسبب من الأسباب فحينئذ يطأ المنكوحة لعدم الجمع- كالبيع كلّا أو بعضا- والتزوج الصحيح والهبة مع التسليم والإعتاق كلّا أو بعضا والكتابة- ولو تزوج الأخت نكاحا فاسدا لم تحرم عليه أمته الموطوءة إلا إذا دخل بالمنكوحة فحينئذ تحرم الموطوءة لوجود الجمع بينهما حقيقة، ولا يؤثر الإحرام والحيض والنفاس والصوم وكذا الرهن والإجارة والتدبير لأن فرجها لا يحرم بهذه الأسباب، وإذا عادت الموطوءة إلى ملكه بعد الإخراج سواء كان بفسخ أو شراء جديد لم يحل وطء واحدة منهما حتى يحرم الأمة على نفسه بسبب كما كان أولا، وظاهر قولهم: لا يحل الوطء حتى يحرم أن النكاح صحيح، وقد نصوا على ذلك وعللوه بصدوره عن أهله مضافا إلى محله، وأورد عليه أن المنكوحة موطوءة حكما باعترافهم
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den gelen rivayetler ise farklıdır. Beyhakî ve İbn Ebî Şeybe'nin ondan rivayet ettiğine göre, iki kız kardeş câriyesi olup birisiyle ilişkiye giren, sonra diğeriyle de ilişkiye girmek isteyen bir adam hakkında kendisine sorulduğunda: 'Onu mülkiyetinden çıkarıncaya kadar hayır' demiştir. Yine ikisi Ebû Sâlih yoluyla ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Mülk edinilen iki kız kardeş hakkında bir ayet onları helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır. Ben ne emrederim ne nehyederim, ne helal kılarım ne haram kılarım; bunu ne ben yaparım ne de ehlibeytim.' Abd b. Humeyd İbn Abbas'tan ikisini bir arada tutmakta bir beis olmadığını rivayet etmiştir; benzeri Osman radıyallâhu teâlâ anh'tan da nakledilmiştir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan ise: 'İkisini bir arada tutmaya cevaz vermeyi sevmem' dediği ve soran kimseyi bundan nehyettiği rivayet edilmiştir. Bazıları, helal olduğunu söyleyen sahabilerin cumhurun görüşüne döndüğünün zahir olduğunu iddia etmişlerdir. Rücû etmediklerini söylesek bile, sonraki icmâ önceki hilafı ortadan kaldırır. Bu da ancak Zâhirîlerin muhalefetine itibar edilmediği takdirde tamam olur; itibar edildiği varsayılsa bile teâruz anında tercih edilen haramlıktır. Bir kimse cinsel ilişkide bulunduğu câriyesinin kız kardeşiyle evlense, nikâh sahih olur; ilişkide bulunduğu câriyeyi sebeplerden biriyle kendisine haram kılıncaya kadar ikisinden biriyle cinsel ilişki kurması haram olur. —Tamamını veya bir kısmını satmak, sahih nikâhla evlendirmek, teslim şartıyla hibe etmek, tamamını veya bir kısmını azat etmek ve mükâtebe yapmak gibi— sebeplerle haram kıldığında bir araya getirme durumu ortadan kalktığı için nikâhlı eşiyle cinsel ilişkide bulunabilir. Eğer kız kardeşle fasit bir nikâhla evlense, nikâhlı kadınla gerdeğe girmedikçe ilişkide bulunduğu câriyesi kendisine haram olmaz; gerdeğe girdiğinde ise aralarında fiilen cem‘ (bir araya getirme) gerçekleştiğinden câriye haram olur. İhram, hayız, nifas, oruç, rehin, icâre ve müdebbir kılmak ise tesir etmez; çünkü bu sebeplerle câriyenin ferci haram olmaz. Cinsel ilişkide bulunulan câriye, elden çıkarıldıktan sonra ister fesih ister yeni bir satın alma yoluyla tekrar mülkiyetine dönerse, câriyeyi ilk baştaki gibi bir sebeple kendisine haram kılmadıkça ikisinden biriyle ilişki helal olmaz. Âlimlerin 'Haram kılmadıkça cinsel ilişki helal olmaz' sözlerinin zahiri nikâhın sahih olduğunu gösterir; nitekim bunu açıkça belirtmişler ve ehil olandan sudûr edip mahalline izafe edildiği gerekçesiyle illetlendirmişlerdir. Buna karşılık, nikâhlanan kadının kendi itiraflarıyla hükmen cinsel ilişkide bulunulmuş sayıldığı,
فيصير بالنكاح جامعا وطءا حكما وهو باطل، ومن هنا ذهب بعض المالكية إلى عدم الصحة، وأجيب بأن لزوم الجمع بينهما وطءا حكما ليس بلازم لأن بيده إزالته فلا يضر بالصحة ويمنع من الوطء بعدها لقيامه إذ ذاك وإسناد الحرمة إلى الجمع لا إلى الثانية بأن يقال: وأخوات نسائكم للاحتراز عن إفادة الحرمة المؤبدة كما في المحرمات السابقة، ولكونه بمعزل عن إفادة حرمة الجمع على سبيل المعية، ويشترك في هذا الجمع بين المرأة وعمتها أو خالتها ونظائر ذلك فإن مدار حرمة الجمع بين الأختين إفضاؤه خلافا لما في المبسوط إلى قطع ما أمر الله تعالى بوصله كما يدل عليه ما
böylece nikâhla birlikte kişinin hükmen ilişkide iki kız kardeşi bir araya getirmiş olacağı, bunun da batıl olduğu itirazı getirilmiştir. Buradan hareketle bazı Mâlikîler nikâhın sahih olmadığı görüşüne gitmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hükmen ilişkide ikisini bir araya getirmenin zorunlu olması kaçınılmaz bir durum değildir; çünkü bunu gidermek kişinin elindedir, dolayısıyla sıhhate zarar vermez; fakat o esnada mevcut olduğu için nikâhtan sonra ilişkiye engel olur. Haramlığın 'kadınlarınızın kız kardeşleri' denilmeyip bizzat bir araya getirmeye isnat edilmesi, önceki haramlarda olduğu gibi ebedî haramlık anlamı ifade etmekten kaçınmak ve beraberlik yoluyla bir araya getirmenin haramlığını ifade etmekten uzak kalmamak içindir. Kadın ile halasının veya teyzesinin ve benzerlerinin bir arada nikâhlanması da bu hükme dahildir; zira iki kız kardeşi bir arada nikâhlamanın haram kılınmasının illeti —Mebsût'takinin aksine— Allah Teâlâ'nın bitiştirilmesini emrettiği akrabalık bağını koparmaya yol açmasıdır. Nitekim şu rivayet de buna delalet eder:
أخرجه الطبراني من قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «فإنكم إن فعلتم ذلك قطعتم أرحامكم»
Taberânî'nin rivayet ettiği şu hadiste Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Çünkü siz böyle yaparsanız akrabalık bağlarınızı koparmış olursunuz” buyurmuştur.
وما
Yine,
رواه أبو داود في مراسيله عن عيسى بن طلحة قال: «نهى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أن تنكح المرأة على قرابتها مخافة القطيعة»
Ebû Dâvûd'un Merâsîl'inde Îsâ b. Talha'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, akrabalık bağının kopması endişesiyle bir kadının akrabası üzerine nikâhlanmasını yasakladı.”
وذلك متحقق في الجمع بين من ذكرنا بل أولى فإن العمة والخالة بمنزلة الأم
Bu durum, zikrettiğimiz kimselerin bir arada nikâhlanmasında da geçerlidir, hatta daha önceliklidir; zira hala ve teyze anne makamındadır.
فقوله صلى الله تعالى عليه وسلم مبالغا في بيان التحريم: «لا تنكح المرأة على عمتها ولا على خالتها ولا على ابنة أختها ولا على ابنة أخيها»
Dolayısıyla [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in haramlığı bildirmede mübalağa kastıyla buyurduğu: “Kadın ne halasının ne teyzesinin ne kız kardeşinin kızının ne de erkek kardeşinin kızının üzerine nikâhlanabilir” hadisi,
من قبيل بيان التفسير لا بيان التعبير عند بعض المحققين.
bazı muhakkiklere göre beyân-ı ta‘bîr değil, beyân-ı tefsîr kabilindendir.
وقال آخرون: إن الحديث مشهور فقد ثبت في صحيحي مسلم وابن حبان، ورواه أبو داود والترمذي والنسائي، وتلقاه الصدر الأول بالقبول من الصحابة، والتابعين، ورواه الجم الغفير منهم أبو هريرة وجابر وابن عباس وابن عمر وابن مسعود وأبو سعيد الخدري، فيجوز تخصيص عموم قوله تعالى: وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ بل لو كان من أخبار الآحاد جاز التخصيص به غير متوقف على كونه مشهورا، وقال ابن الهمام: الظاهر أنه لا بد من ادعاء الشهرة لأن الحديث موقعه النسخ لا التخصيص، وبينه في فتح القدير فارجع إليه إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ استثناء منقطع. وقصد المبالغة والتأكيد هنا غير مناسب للتذييل بقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً لأن الغفران والرحمة لا يناسب تأكيد التحريم. والمراد مما سلف ما مضى قبل النهي فإنهم كانوا يجمعون به الأختين.
Diğer bazı âlimler ise şöyle demiştir: Bu hadis meşhurdur; nitekim Müslim ve İbn Hibbân'ın Sahîh'lerinde sabit olmuş, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî tarafından rivayet edilmiş; sahabe ve tabiinden oluşan ilk nesil tarafından kabulle karşılanmıştır. Onu Ebû Hüreyre, Câbir, İbn Abbas, İbn Ömer, İbn Mes'ûd ve Ebû Saîd el-Hudrî'nin de aralarında bulunduğu kalabalık bir topluluk rivayet etmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğunun umûmunu tahsis etmesi caizdir; hatta âhâd haberlerden bile olsa meşhur olmasına bağlı kalmaksızın onunla tahsis caiz olurdu. İbnü'l-Hümâm ise şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki şöhret iddiasında bulunmak zorunludur; çünkü hadisin konumu tahsis değil nesihtir. Bunu Fethu'l-Kadîr'de açıklamıştır, oraya müracaat edilsin. { إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” ifadesi munkatı‘ bir istisnadır. Burada mübalağa ve tekit kastedilmesi, Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğuyla yapılan fezlekeye uygun düşmez; zira bağışlama ve merhamet, haramlığın tekit edilmesine uygun değildir. Geçmişten murat, yasaktan önce cereyan etmiş olanlardır; çünkü onlar iki kız kardeşi bir arada nikâhlarlardı.
أخرج أحمد وأبو داود والترمذي وحسنه وابن ماجه عن فيرز الديلمي أنه أدركه الإسلام وتحته أختان فقال له النبي ﷺ: «طلق أيتهما شئت» ،
Ahmed, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî ve İbn Mâce, Fîrûz ed-Deylemî'den rivayet etmişlerdir ki o, nikâhı altında iki kız kardeş varken Müslüman oldu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Onlardan dilediğini boşa” buyurdu.
وقال عطاء والسدي: معناه إلا ما كان من يعقوب ﵇ إذ جمع بين الأختين، ليا أم يهودا وراحيل أم يوسف ﵇، ولا يساعده التذييل لما أن فعله يعقوب ﵇ إن صح كان حلالا في شريعته.
Atâ ve Süddî şöyle demiştir: Bunun manası, Ya'kūb aleyhisselâm'ın iki kız kardeşi —Yehûdâ'nın annesi Leyâ ile Yûsuf aleyhisselâm'ın annesi Râhil'i— bir nikâhta toplaması müstesnadır, demektir. Fezleke buna elverişli değildir; çünkü Ya'kūb aleyhisselâm'ın bu fiili şayet sahihse kendi şeriatında helaldi.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كان أهل الجاهلية يحرمون ما حرم الله تعالى إلا امرأة الأب. والجمع بين الأختين، وروي مثله عن محمد بن الحسن وأنه قال: ألا يرى أنه قد عقب النهي عن كل منهما بقوله سبحانه: إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ وهذا- كما قال شيخ الإسلام- يشير إلى كون الاستثناء فيهما على سنن واحد ويأباه اختلاف ما بعدهما.
İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Câhiliye ehli, babanın hanımı ile iki kız kardeşi bir arada nikâhlamak hariç, Allah Teâlâ'nın haram kıldığı şeyleri haram sayarlardı. Benzer bir rivayet Muhammed b. el-Hasan'dan da nakledilmiş ve o şöyle demiştir: 'Görmez misin ki her iki yasağın peşinden de Sübhânehu: { إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyurmuştur.' Bu durum —Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi— her ikisindeki istisnanın aynı üslup üzere olduğuna işaret eder; fakat sonralarındaki ifadelerin farklılığı buna engeldir.
تم الجزء الرابع من تفسير روح المعاني ويتلوه الجزء الخامس أوله وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ
Rûhu'l-Meânî tefsirinin dördüncü cildi tamamlandı; onu, başı { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } olan beşinci cilt takip edecektir.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ عطف على ما قبله من المحرمات.
{ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin mâlik olduğu [câriyeler] müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” ifadesi, kendisinden önceki haram kılınanlara atıftır.
والمراد بهن على المشهور ذوات الأزواج، أحصنهن التزوج أو الأزواج الأولياء أي منعهن عن الوقوع في الإثم، وأجمع القراء كما قال أبو عبيدة: على فتح الصاد هنا ورواية الفتح عن الكسائي لا تصح، والمشهور رواية ذلك عن طلحة بن مصرف ويحيى بن وثاب، وعليه يكون اسم فاعل لأنهن أحصن فروجهن عن غير أزواجهن، أو أحصن أزواجهن، وقيل: الصيغة للفاعل على القراءة الأولى أيضا، فقد قال ابن الأعرابي: كل أفعل اسم فاعله بالكسر إلا ثلاثة أحرف أحصن، وألفج إذا ذهب ماله، وأسهب إذا كثر كلامه.
Meşhur olan görüşe göre bunlardan maksat evli kadınlardır; evlilik veya veli olan kocalar onları muhsan kılmış (koruma altına almış), yani günaha düşmekten men etmiştir. Ebû Ubeyde'nin belirttiği gibi kıraat imamları buradaki sâd harfinin fethalı okunması üzerinde icmâ etmişlerdir; Kisâî'den gelen fetha rivayeti ise sahih değildir. Bunun Talha b. Musarrif ve Yahyâ b. Vessâb'dan geldiği meşhurdur; buna göre ism-i fâil olur; çünkü onlar ferçlerini kocalarından başkasına karşı korumuş yahut kocalarını korumuşlardır. Birinci kıraate göre de sîganın fâil için olduğu söylenmiştir. Nitekim İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: 'Ef'ale kalıbından gelen her kelimenin ism-i fâili kesrelidir; ancak malı gittiğinde 'ahsan', çok konuştuğunda 'esheb' ve 'ahsen' kelimeleri müstesnadır.'
وحكي عن الأزهري مثله، وقال ثعلب: كل امرأة عفيفة محصنة ومحصنة. وكل امرأة متزوجة محصنة بالفتح لا غير، ويقال: حصنت المرأة بالضم حصنا أي عفت فهي حاصن وحصنان بالفتح وحصناء أيضا بينة الحصانة، وفرس حصان بالكسر بيّن التحصين والتحصن، ويقال: إنه سمي حصانا، لأنه ضن بمائه فلم ينز إلا على كريمة، ثم كثر ذلك حتى سموا كل ذكر من الخيل حصانا، والإحصان في المرأة ورد في اللغة، واستعمل في القرآن بأربعة معان:
Ezherî'den de benzeri nakledilmiştir. Sa'leb ise şöyle demiştir: 'Her iffetli kadına 'muhsine' ve 'muhsane' denir. Her evli kadına ise sadece fetha ile 'muhsane' denir.' Kadın iffetli olduğunda damme ile 'hasunet el-mer'etü husnen' denir ki iffetli oldu demektir; böylesi kadına 'hâsın', fetha ile 'hasnân' ve iffeti belirgin manasında 'hasnâ' da denir. Kesre ile 'feresün hısân' ise asalet ve korunmuşluğu açık at demektir. Denilir ki ata 'hısân' denmesi, suyunun kıymeti bilinip sadece soylu kısraklara çektirildiğindendir; sonra bu kullanım yaygınlaşmış ve erkek atların tamamına 'hısân' demişlerdir. Kadın hakkında ihsân kelimesi dilde geçmiş ve Kur'an'da dört manada kullanılmıştır:
الإسلام. والحرية، والتزوج، والعفة، وزاد الرافعي العقل لمنعه من الفواحش. والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من المحصنات أي حرمت عليكم المحصنات كائنات من النساء، وفائدته تأكيد عمومها، وقيل: دفع توهم شمولها للرجال بناء على كونها صفة للأنفس وهي شاملة للذكور والإناث- وليس بشيء- كما لا يخفى، وفي المراد بالآية غموض حتى قال مجاهد: لو كنت أعلم من يفسرها لي لضربت إليه أكباد الإبل أخرجه عنه ابن جرير، وأخرج ابن أبي شيبة عن أبي السوداء قال: سألت عكرمة عن هذه الآية وَالْمُحْصَناتُ إلخ فقال: لا أدري، وللعلماء المتقدمين فيها أقوال: أحدها أن المراد بها المزوجات كما قدمنا.
İslam, hürriyet, evlilik ve iffet. Râfiî, çirkinliklerden alıkoyduğu için akıl manasını da eklemiştir. Câr ve mecrûr, { الْمُحْصَناتُ } lafzından hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'kadınlardan var olan muhsaneler size haram kılındı' demektir. Bunun faydası umumiliğini tekit etmektir. Bir görüşe göre, hem erkekleri hem kadınları kapsayan nefislerin sıfatı olması hasebiyle erkekleri de kapsayacağı vehmini defetmek içindir —ki gizli kalmayacağı üzere bu bir şey değildir—. Ayetten ne murat edildiği hususunda kapalılık vardır; hatta Mücâhid: 'Bunu bana tefsir edecek birini bilseydim, onun için develerin ciğerlerini döver [yollara düşer]dim' demiştir; bunu ondan İbn Cerîr rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe de Ebü's-Sevdâ'dan şöyle rivayet etmiştir: İkrime'ye bu { وَالْمُحْصَناتُ } ayetini sordum da: 'Bilmiyorum' dedi. Önceki âlimlerin bu ayet hakkında görüşleri vardır: Birincisi, daha önce belirttiğimiz gibi bunlardan maksadın evli kadınlar olduğudur.
والمراد بالملك الملك بالسبي خاصة فإنه المقتضي لفسخ النكاح وحلها للسابي دون غيره، وهو قول عمر وعثمان وجمهور الصحابة والتابعين والأئمة الأربعة لكن وقع الخلاف هل مجرد السبي محل لذلك أو سبيها وحدها؟
Mülkiyetten murat ise özellikle esir alma yoluyla mülkiyettir; zira başkası değil sadece bu durum nikâhın feshini ve kadının esir alana helal olmasını gerektirir. Bu, Ömer, Osman, sahabe ve tabiinin cumhuru ile dört imamın görüşüdür; fakat sırf esir almanın mı yoksa kadının tek başına esir alınmasının mı buna mahal olduğu hususunda ihtilaf vaki olmuştur.
فعند الشافعي رحمه الله تعالى مجرد السبي موجب للفرقة ومحل للنكاح، وعند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه سبيها وحدها حتى لو سبيت معه لم تحل للسابي، واحتج أهل هذا القول بما
Şâfiî rahimehullâhu teâlâ katında sırf esir alma ayrılığı gerektirir ve nikâha mahal kılar; Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh katında ise kadının tek başına esir alınması şarttır; öyle ki kocasıyla birlikte esir alınırsa esir alana helal olmaz. Bu görüş sahipleri şu rivayeti delil getirmişlerdir:
أخرجه مسلم عن أبي سعيد رضي الله تعالى عنه أنه قال: أصبنا سبيا يوم أوطاس ولهن أزواج فكرهنا أن نقع عليهن فسألنا النبي ﷺ فنزلت الآية فاستحللناهن،
Müslim'in Ebû Saîd radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Evtâs günü evli esir kadınlar ele geçirdik; onlarla ilişkiye girmeyi kerih gördük ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduk. Bunun üzerine ayet indi ve onları helal saydık.”
وهذه الرواية عنه أصح من الرواية الأخرى أنها نزلت في المهاجرات، واعترض بأن هذا من قصر العام على سببه وهو
Ondan gelen bu rivayet, ayetin muhacir kadınlar hakkında indiğine dair diğer rivayetten daha sahihtir. Buna karşı, bunun umûmun sebebine hasredilmesi olduğu ve bunun da
مخالف لما تقرر في الأصول من أنه لا يعتبر خصوص السبب، وأجيب بأنه ليس من ذاك القصر في شيء وإنما خص لمعارضة دليل آخر وهو الحديث المشهور عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها لما اشترت بريرة وكانت مزوجة (١) أعتقتها وخيرها ﷺ فلو كان بيع الأمة طلاقا ما خيرها فاقتصر بالعام حينئذ على سببه الوارد عليه لما كان غير البيع من أنواع الانتقالات كالبيع في أنه ملك اختياري مترتب على ملك متقدم بخلاف السباء فإنه ملك جديد قهري فلا يلحق به غيره كذا قيل، واعترض أصحاب الشافعي بإطلاق الآية والخبر على الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه وجعلوا ذلك حجة عليه فيما ذهب إليه، وأجاب الشهاب بأن الإطلاق غير مسلم ففي الأحكام المروي أنه لما كان يوم أوطاس لحقت الرجال بالجبال وأخذت النساء فقال المسلمون: كيف نصنع ولهن أزواج؟ فأنزل الله تعالى الآية، وكذا في حنين كما ذكره أهل المغازي فثبت أنه لم يكن معهن أزواج فإن احتجوا بعموم اللفظ قيل لهم: قد اتفقنا على أنه ليس بعام وأنه لا تجب الفرقة بتجدد الملك فإذا لم يكن كذلك علمنا أن الفرقة لمعنى آخر وهو اختلاف الدارين فلزم تخصيصها بالمسبيات وحدهن، وليس السبي سبب الفرقة بدليل أنها لو خرجت مسلمة أو ذمية ولم يلحق بها زوجها وقعت الفرقة بلا خلاف.
usulde yerleşmiş olan 'sebebin hususiliğine itibar edilmez' kuralına aykırı olduğu itirazı yapılmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum asla o tür bir tahsisten değildir; ancak başka bir delilin muarazası sebebiyle tahsis edilmiştir. O da Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan gelen meşhur hadistir; zira o, Berîre'yi evli olduğu halde satın alıp azat ettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadını serbest bıraktı. Şayet câriyenin satılması talak olsaydı onu muhayyer bırakmazdı. Satış dışındaki intikal türleri de, esirliğin aksine önceden geçen bir mülkiyete dayalı ihtiyari bir mülkiyet olması bakımından satış gibi olduğundan, umûm lafız varid olduğu sebebine hasredilmiştir; esirlik ise yeni ve zorunlu bir mülkiyettir, dolayısıyla başkası ona kıyas edilemez; nitekim böyle denilmiştir. Şâfiî'nin ashabı ayetin ve haberin mutlak oluşunu İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'a karşı ileri sürmüş ve bunu onun benimsediği görüşe karşı delil kılmışlardır. Şihâb ise ıtlakın kabul edilemeyeceğini söyleyerek şöyle cevap vermiştir: Ahkâm'da rivayet edildiğine göre Evtâs günü erkekler dağlara kaçmış, kadınlar ise esir alınmıştı. Müslümanlar: 'Kocaları varken biz ne yapacağız?' dediler ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Megāzî ehlinin zikrettiği üzere Huneyn'de de böyle olmuştu. Böylece kadınların yanında kocalarının bulunmadığı sabit oldu. Şayet lafzın umumiliğini delil getirirlerse onlara şöyle denilir: Ayetin genel olmadığı ve mülkiyetin yenilenmesiyle ayrılığın vacip olmadığı hususunda ittifak etmiş bulunuyoruz. Durum böyle olmayınca, ayrılığın başka bir manadan, yani dârın farklılaşmasından ötürü olduğunu anladık; bu yüzden hükmü tek başlarına esir alınan kadınlara tahsis etmek gerekmiştir. Esir almak bizzat ayrılık sebebi değildir; nitekim kadın Müslüman veya zimmî olarak [İslam diyarına] hicret etse ve kocası ona katılmasa, hilafsız olarak ayrılık vaki olur.
وقد حكم الله تعالى به في المهاجرات في قوله سبحانه: وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ [الممتحنة: ١٠] فلا يرد ما أورد، وثانيها أن المراد بالمحصنات ما قدمنا، وبالملك مطلق ملك اليمين فكل من انتقل إليه ملك أمة ببيع أو هبة أو سباء أو غير ذلك وكانت مزوجة كان ذلك الانتقال مقتضيا لطلاقها وحلها لمن انتقلت إليه- وهو قول ابن مسعود وجماعة من الصحابة- وإليه ذهب جمهور الإمامية، وثالثها أن المحصنات أعم من العفائف والحرائر وذوات الأزواج، والملك أعم من ملك اليمين. وملك الاستمتاع بالنكاح فيرجع معنى الآية إلى تحريم الزنا وحرمة كل أجنبية إلا بعقد أو ملك يمين، وإلى ذلك ذهب ابن جبير وعطاء والسدي، وحكي عن بعض الصحابة، واختاره مالك في الموطأ. ورابعها كون المراد من المحصنات الحرائر، ومن الملك المطلق والمقصود تحريم الحرائر بعد الأربع.
Nitekim Allah Teâlâ muhacir kadınlar hakkında Sübhânehu: { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” [el-Mümtehine: 10] buyruğuyla buna hükmetmiştir; dolayısıyla ileri sürülen itiraz varit olmaz. İkinci görüş: Muhsanelerden maksadın daha önce belirttiğimiz kimseler olduğu, mülkiyetten muradın ise mutlak mülk-i yemîn olduğudur. Buna göre evli bir câriyenin mülkiyeti satış, hibe, esirlik veya başka bir yolla kime geçerse geçsin, bu intikal onun boşanmasını ve intikal ettiği kimseye helal olmasını gerektirir —bu İbn Mes'ûd ile sahabeden bir cemaatin görüşüdür—; İmâmiyye'nin cumhuru da buna gitmiştir. Üçüncü görüş: Muhsaneler lafzı iffetlilerden, hürlerden ve evlilerden daha geneldir; mülkiyet ise mülk-i yemînden ve nikâh yoluyla istifade mülkiyetinden daha geneldir. Böylece ayetin manası, zinanın haram kılınmasına ve akit yahut mülk-i yemîn olmaksızın her yabancı kadının haramlığına raci olur. İbn Cübeyr, Atâ ve Süddî bu görüşe gitmiş, sahabeden bazılarından da nakledilmiş ve Mâlik Muvatta'da bunu tercih etmiştir. Dördüncü görüş: Muhsanelerden muradın hür kadınlar, mülkiyetten ise mutlak mülkiyet olduğudur; maksat da dörtten sonra hür kadınların haram kılınmasıdır.
أخرج عبد الرزاق وغيره عن عبيدة أنه قال في هذه الآية: «أحل الله تعالى لك أربعا في أول السورة وحرم نكاح كل محصنة بعد الأربع إلا ما ملكت يمينك» وروي مثله عن كثير.
Abdürrezzâk ve başkaları Ubeyde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Allah Teâlâ sûrenin başında sana dördü helal kıldı ve sağ elinin mâlik oldukları müstesna dörtten sonraki her muhsane ile nikâhı haram kıldı.” Birçok kimseden de benzeri rivayet edilmiştir.
وقال شيخ الإسلام: المراد من المحصنات ذوات الأزواج والموصول إما عام حسب عموم صلته، والاستثناء ليس لإخراج جميع الأفراد من حكم التحريم بطريق شمول النفي بل بطريق نفي الشمول المستلزم لإخراج البعض أي حرمت عليكم المحصنات على الإطلاق إلا المحصنات اللاتي ملكتموهن فإنهن لسن من المحرمات على الإطلاق بل فيهن من لا يحرم نكاحهن في الجملة وهن المسبيات بغير أزواجهن أو مطلقا على اختلاف المذهبين، وإما خاص بالمسبيات فالمعنى حرمت عليكم المحصنات إلا اللاتي سبين فإن نكاحهن مشروع في الجملة أي لغير ملاكهن، وأما حلهن لهم بحكم ملك اليمين فمفهوم بدلالة النص لاتحاد المناط لا بعبارته لأن مساق النظم الكريم لبيان حرمة التمتع بالمحرمات المعدودة بحكم ملك النكاح، وإنما ثبوت حرمة التمتع بهن بحكم ملك اليمين بطريق دلالة النص وذلك مما لا يجري فيه الاستثناء قطعا، وأما عدهن من ذوات الأزواج مع تحقق الفرقة بينهن وبين أزواجهن قطعا بتباين الدارين أو بالسباء فمبني على اعتقاد الناس حيث كانوا غافلين عن الفرقة كما ينبي عن ذلك خبر أبي سعيد، وليس في
Şeyhülislâm [Ebüssuûd Efendi] şöyle demiştir: Muhsanelerden murat evli kadınlardır. İsm-i mevsûl [mâ] ise ya sılasının umumiliğine göre umumidir ve istisna, şümûlün nefyi (tüm fertleri olumsuzlama) yoluyla fertlerin tamamını haramlık hükmünden çıkarmak için değil, bir kısmın çıkarılmasını gerektiren nefyu'ş-şümûl (tümünü kapsamanın olumsuzlanması) yoluyladır. Yani 'Sahiplendiğiniz muhsane kadınlar müstesna, muhsane kadınlar mutlak olarak size haram kılındı; zira onlar mutlak olarak haramlardan değildir, bilakis içlerinde -iki mezhebin ihtilafına göre kocaları olmaksızın esir edilenler yahut mutlak olarak [esir edilenler] olmak üzere- kendileriyle nikâhlanmak esasen haram olmayanlar vardır.' Ya da [ism-i mevsûl] sadece esir edilen kadınlara mahsustur; bu takdirde mana şöyledir: 'Esir edilenler müstesna, muhsane kadınlar size haram kılındı; zira onlar ile nikâhlanmak esas itibarıyla -yani mâlikleri dışındakiler için- meşrudur. Onların mülk-i yemîn hükmüyle [mâliklerine] helal olmasına gelince bu, illetin birliği sebebiyle delâletü'n-nass ile anlaşılır, ibâretü'n-nass ile değil. Çünkü yüce nazmın sevki, nikâh mülkiyeti hükmüyle sayılan mahremlerden faydalanmanın haramlığını beyan etmek içindir. Onlardan mülk-i yemîn hükmüyle faydalanmanın haramlığının sübûtu ise delâletü'n-nass yoluyladır ve bu, kendisinde istisnanın kesinlikle cereyan etmeyeceği bir husustur. Dârın farklılaşması veya esir edilme ile aralarında kesin olarak ayrılık gerçekleştiği halde onların evli kadınlardan sayılması ise, Ebû Saîd'in rivayetinin de bildirdiği üzere, insanların bu ayrılıktan gafil olmaları sebebiyle sahip oldukları zanna dayanmaktadır. [Bununla birlikte] onda...
ترتب ما فيه من الحكم على نزول الآية الكريمة ما يدل على كونها مسوقة له فإن ذلك إنما يتوقف على إفادتها له بوجه من وجوه الدلالات لا على إفادتها بطريق العبارة أو نحوها.
hükmün yüce ayetin inişine terettüp etmesinde, ayetin sırf bu hüküm için sevk edildiğine delalet eden bir husus yoktur; zira bu ancak delalet vecihlerinden biriyle bunu ifade etmesine bağlıdır, ibare veya benzeri bir yolla ifade etmesine bağlı değildir.
واعترض بأن فيه ارتكاب خلاف الظاهر من غير ما وجه ولا مانع على تقدير تسليم أن يكون مساق النظم الكريم لبيان حرمة التمتع بالمحرمات المعدودة بحكم ملك النكاح فقط من أن يكون الاستثناء باعتبار لازم تحريم النكاح وهو تحريم الوطء فكأنه قيل: يحرم عليكم نكاح المحصنات فلا يجوز لكم وطؤهن إلا ما ملكت أيمانكم فإنه يجوز لكم وطؤهن فتدبر كِتابَ اللَّهِ مصدر مؤكد أي كتب الله تعالى عَلَيْكُمْ تحريم هؤلاء كتابا، ولا ينافيه الإضافة كما توهم، والجملة مؤكدة لما قبلها وعَلَيْكُمْ متعلق بالفعل المقدر، وقيل كِتابَ منصوب على الإغراء أي الزموا كتاب الله وعَلَيْكُمْ متعلق إما بالمصدر أو بمحذوف وقع حالا منه. وقيل: هو إغراء آخر مؤكد لما قبله وقد حذف مفعوله لدلالة ما قبله عليه وقيل: منصوب بعليكم، واستدلوا به على جواز تقديم المفعول في باب الإغراء وليس بشيء.
Buna karşı, hiçbir gerekçe yokken zahirin hilafına gidildiği ve yüce nazmın sadece nikâh mülkiyeti hükmüyle sayılan mahremlerden faydalanmanın haramlığını beyan için sevk edildiği kabul edilse bile, istisnanın nikâhın haram kılınmasının lazımı olan cinsel ilişkinin haram kılınması itibarıyla olmasına hiçbir engel bulunmadığı itirazı yapılmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: Muhsane kadınlarla nikâhlanmanız size haram kılındı, dolayısıyla sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna onlarla cinsel ilişkide bulunmanız caiz değildir; zira onlarla cinsel ilişkide bulunmanız size caizdir, iyi düşün! { كِتابَ اللَّهِ } “Allah'ın yazısı [olarak]” tekit edici bir mastardır; yani 'Allah Teâlâ bunların haramlığını üzerinize kesin bir yazı olarak yazdı' demektir. Vehmedildiği gibi izafet buna engel değildir. Cümle kendisinden öncekini tekit etmektedir ve { عَلَيْكُمْ } ifadesi takdir edilen fiile müteallıktır. { كِتابَ } lafzının iğrâ (teşvik) üzere mansup olduğu da söylenmiştir; yani 'Allah'ın kitabına sımsıkı sarılın' demektir; { عَلَيْكُمْ } ise ya mastara yahut ondan hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Bir görüşe göre de kendisinden öncekini tekit eden başka bir iğrâdır ve önceki ifadenin delaleti sebebiyle mef'ûlü hazfedilmiştir. Bir görüşe göre de { عَلَيْكُمْ } ile mansuptur; bunu da iğrâ babında mef'ûlün öne geçebileceğine delil getirmişlerdir ki bu bir şey değildir.
وقرأ أبو السميفع- كتب الله- بالجمع، والرفع أي هذه فرائض الله تعالى عليكم، وكتب الله- بلفظ الفعل وَأُحِلَّ لَكُمْ قرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم على البناء للمفعول، والباقون على البناء للمفاعل، وجعله الزمخشري على القراءة الأولى معطوفا على حرمت، وعلى الثانية معطوفا على «كتب» المقدر، وتعقبه أبو حيان بأن ما اختاره من التفرقة غير مختار لأن جملة «كتب» لتأكيد ما قبلها، وهذه غير مؤكدة فلا ينبغي عطفها على المؤكدة بل على الجملة المؤسسة خصوصا مع تناسبهما بالتحليل والتحريم، ونظر فيه الحلبي، ولعل وجه النظر أن تحليل ما سوى ذلك مؤكد لتحريمه معنى، وما ذكر أمر استحساني رعاية لمناسبة ظاهرة ما وَراءَ ذلِكُمْ إشارة إلى ما تقدم من المحرمات أي أحل لكم نكاح ما سواهن انفرادا وجمعا، وفي إيثار اسم الإشارة على الضمير إشارة إلى مشاركة من في معنى المذكورات للمذكورات في حكم الحرمة فلا يرد حرمة الجمع بين المرأة وعمتها وكذا الجمع بين كل امرأتين أيتهما فرضت ذكرا لم تحل لها الأخرى كما بين في الفروع لأن تحريم من ذكر داخل فيما تقدم بطريق الدلالة كما مرت إليه الإشارة عن بعض المحققين، وحديث تخصيص هذا العموم بالكتاب والسنة مشهور.
Ebü's-Semeyfa‘ cem ve ref ile { كُتُبُ اللَّهِ } şeklinde okumuştur; yani 'Bunlar Allah Teâlâ'nın üzerinize farzlarıdır' demektir. Fiil lafzıyla { كَتَبَ اللَّهُ } şeklinde de okunmuştur. { وَأُحِلَّ لَكُمْ } “Size helal kılındı” kısmını Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs meçhul kalıpta okumuş; diğerleri ise mâlûm kalıpta okumuşlardır. Zemahşerî birinci kıraate göre bunu { حُرِّمَتْ } fiiline, ikinciye göre ise takdir edilen 'ketebe' fiiline matuf kılmıştır. Ebû Hayyân onun bu ayrımını tenkit ederek şöyle demiştir: 'Onun tercih ettiği bu ayrım makbul değildir; çünkü 'ketebe' cümlesi kendisinden öncekini tekit içindir, bu cümle ise tekit edici değildir; dolayısıyla tekit edici cümleye değil, bilakis kurucu cümleye atfedilmesi gerekir; hele ki helal kılma ve haram kılma münasebeti bulunmaktayken.' Halebî bunda duraksamıştır; duraksama sebebi muhtemelen şudur: Bunların dışındakilerin helal kılınması, manen öncekilerin haram kılınışını tekit etmektedir ve zikredilen husus zahir münasebeti gözetmek kabilinden istihsânî bir durumdur. { ما وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların ötesindekiler” ifadesi daha önce geçen haramlara işarettir; yani 'Gerek tek tek gerekse bir arada bunların dışındakilerin nikâhı size helal kılındı' demektir. Zamir yerine işaret isminin tercih edilmesinde, zikredilenlerin manasında olanların da haramlık hükmünde zikredilenlere ortak olduğuna bir işaret vardır; dolayısıyla kadın ile halasının bir arada nikâhlanmasının haramlığı ve aynı şekilde füru fıkhında açıklandığı üzere hangi ikisi erkek farz edilse diğerine helal olmayacak her iki kadının bir arada nikâhlanmasının haramlığı buna aykırı düşmez. Çünkü zikredilenlerin haramlığı, bazı muhakkiklerden daha önce işaret edildiği üzere delalet yoluyla öncekilere dahildir. Bu umûmun Kitap ve Sünnet ile tahsis edildiğine dair rivayet meşhurdur.
أَنْ تَبْتَغُوا مفعول له لما دل عليه الكلام أي بين لكم تحريم المحرمات المذكورات وإحلال ما سواهن إرادة، وطلب أن تبتغوا والمفعول محذوف أي تبتغوا النساء، أو متروك أي تفعلوا الابتغاء بِأَمْوالِكُمْ بأن تصرفوها إلى مهورهن، أو بدل اشتمال من ما وَراءَ ذلِكُمْ بتقدير المفعول ضميرا.
{ أَنْ تَبْتَغُوا } “... aramanız [için]” ifadesi, kelamın delalet ettiği mananın mef‘ûlün lehi'dir; yani 'Zikredilen mahremlerin haramlığı ve bunların dışındakilerin helalliği, [kadınları] istemeniz ve aramanız iradesiyle size beyan edildi' demektir. Mef'ûl ya 'kadınları aramanız' şeklinde mahzuftur yahut 'arama fiilini işlemeniz' şeklinde terk edilmiştir. { بِأَمْوالِكُمْ } “mallarınızla” yani onları mehirlerine sarf etmeniz suretiyle; yahut mef'ûlün zamir takdir edilmesiyle { ما وَراءَ ذلِكُمْ } ifadesinden bedel-i iştimaldir.
وجوز بعضهم كون ما عبارة عن الفعل كالتزوج والنكاح، وجعل هذا بدل كل من كل، والمروي عن ابن عباس تعميم الكلام بحيث يشمل صرف الأموال إلى المهور والأثمان مُحْصِنِينَ حال من فاعل تبتغوا، والمراد بالإحصان هنا العفة وتحصين النفس عن الوقوع فيما لا يرضي الله تعالى غَيْرَ مُسافِحِينَ حال من الضمير البارز، أو من الضمير المستكن وهي في الحقيقة حال مؤكدة، والسفاح الزنا من السفح وهو صب الماء وسمي الزنا به لأن الزاني لا غرض له إلا صب النطفة فقط لا النسل، وعن الزجاج المسافحة والمسافح الزانيان اللذان لا يمتنعان من أحد، ويقال للمرأة إذا كانت تزني بواحد: ذات خدن، ومفعول الوصفين محذوف أي محصنين فروجكم أو نفوسكم غير مسافحين الزواني، وظاهر الآية حجة لمن ذهب إلى أن المهر لا بد وأن يكون مالا كالإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه، وقال بعض الشافعية: لا حجة في ذلك لأن تخصيص المال لكونه الأغلب المتعارف فيجوز النكاح على ما ليس بمال، ويؤيد ذلك ما
Bazıları 'mâ' lafzının evlenme ve nikâh gibi fiilden ibaret olmasını caiz görmüş ve bunu bedel-i kül kılmışlardır. İbn Abbas'tan rivayet edilen ise malların mehir ve bedellere sarf edilmesini kapsayacak şekilde sözün umumileştirilmesidir. { مُحْصِنِينَ } “iffetli kimseler olarak” ifadesi { تَبْتَغُوا } fiilinin fâilinden hâldir; buradaki ihsândan maksat iffet ve nefsi Allah Teâlâ'nın razı olmadığı şeylere düşmekten korumaktır. { غَيْرَ مُسافِحِينَ } “gayrimeşru ilişkiye girmeksizin” ifadesi bâriz zamirden veya müstetir zamirden hâldir ve hakikatte tekit edici bir hâldir. Sifâh, su dökmek anlamına gelen 'sefah' kökünden türemiş olup zina demektir; zinaya bu ismin verilmesi, zâni kimsenin nesil değil sadece meniyi dökmekten başka bir gayesi bulunmayışındandır. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre müsâfiha ve müsâfih, kimseden geri durmayan zânilerdir. Kadın bir tek kişiyle zina ettiğinde ona 'zâtü hidn' denir. Her iki vasfın mef'ûlü mahzuftur; yani 'ferçlerinizi yahut nefislerinizi koruyarak, zâni kadınlarla zina etmeksizin' demektir. Ayetin zahiri, İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh gibi mehrin mutlaka bir mal olması gerektiği görüşüne varanlar için bir delildir. Bazı Şâfiîler ise şöyle demiştir: 'Bunda bir delil yoktur; zira malın tahsisi çoğunlukla karşılaşılan ve örf olan durum olmasındandır, dolayısıyla mal olmayan bir şey üzerine de nikâh caizdir.' Şu rivayet de bunu teyit etmektedir:
رواه البخاري ومسلم وغيرهما عن سهل بن سعد «أن رسول الله ﷺ سأل رجلا خطب الواهبة
Buhârî, Müslim ve başkalarının Sehl b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadına tâlip olan bir adama:
نفسها للنبي ﷺ ماذا معك من القرآن؟ قال: معي سورة كذا وكذا وعددهن قال: تقرأهن على ظهر قلبك؟ قال: نعم قال: اذهب فقد ملكتكها بما معك من القرآن،
‘Kur'an'dan ezberinde ne var?’ diye sordu. Adam: ‘Falan ve falan sûreler var’ diyerek onları saydı. Peygamber: ‘Onları ezberden okuyabilir misin?’ dedi. Adam: ‘Evet’ dedi. Peygamber: ‘Git, Kur'an'dan bildiğin şeyler karşılığında onu sana nikâhladım’ buyurdu.”
ووجه التأييد أنه لو كان في الآية حجة لما خالفها رسول الله ﷺ.
Teyit vechi şudur: Şayet ayette [mehrin mal olmasına dair] bir delil bulunsaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona muhalefet etmezdi.
وأجيب بأن كون القرآن معه لا يوجب كونه بدلا والتعليل ليس له ذكر في الخبر فيجوز أن يكون مراده ﷺ زوجتك تعظيما للقرآن ولأجل ما معك منه- قاله بعض المحققين- ولعل في الخبر إشارة إليه فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ «ما» إما عبارة عن النساء أو عما يتعلق بهن من الأفعال وعليهما فهي إما شرطية أو موصولة وأيّا ما كان فهي مبتدأ وخبرها على تقدير الشرطية فعل الشرط أو جوابه أو كلاهما وعلى تقدير الموصولية قوله تعالى: فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ والفاء لتضمن الموصول معنى الشرط ثم على تقدير كونها بمعنى النساء بتقديرية العائد إلى المبتدأ الضمير المنصوب في فَآتُوهُنَّ ومن بيانية أو تبعيضية في موضع النصب على الحال من ضمير بِهِ واستعمال ما للعقلاء لأنه أريد بها الوصف كما مر غير مرة، وقد روعي في الضمير أولا جانب اللفظ وأخيرا جانب المعنى، والسين للتأكيد لا للطلب، والمعنى فأي فرد أو فالفرد الذي تمتعتم به حال كونه من جنس النساء أو بعضهن فأعطوهن أجورهن، وعلى تقدير كونها عبارة عما يتعلق بهن- فمن- ابتدائية متعلقة بالاستمتاع بمعنى التمتع أيضا وما لما لا يعقل، والعائد إلى المبتدأ محذوف أي فأي فعل تمتعتم به من قبلهن من الأفعال المذكورة فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ لأجله أو بمقابلته، والمراد من الأجور المهور، وسمي المهر أجرا لأنه بدل عن المنفعة لا عن العين فَرِيضَةً حال من الأجور بمعنى مفروضة أو صفة مصدر محذوف أي إيتاء مفروضا، أو مصدر مؤكد أي فرض ذلك فريضة فهي كالقطيعة بمعنى القطع وَلا جُناحَ أي لا إثم عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ من الحط عن المهر أو الإبراء منه أو الزيادة على المسمى، ولا جناح في زيادة الزيادة لعدم مساعدة لا جُناحَ إذا جعل الخطاب للأزواج تغليبا فإن أخذ الزيادة مظنة ثبوت المنفي للزوجة مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ أي الشيء المقدر، وقيل: فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ من نفقة ونحوها، وقيل:
Buna, Kur'an'ın onun ezberinde bulunmasının bedel olmasını gerektirmediği ve hadiste gerekçelendirmeden bahsedilmediği, dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in maksadının 'Kur'an'a tazimden ötürü ve ondan ezberinde bulunan şey sebebiyle seni evlendirdim' olması muhtemeldir şeklinde cevap verilmiştir —bunu bazı muhakkikler söylemiştir— ve belki de hadiste buna bir işaret vardır. { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız” ifadesindeki 'mâ', ya kadınlardan veya onlarla ilgili fiillerden ibarettir. Bu iki ihtimale göre de ya şartiyye yahut mevsûledir. Her iki durumda da mübtedadır; şartiyye olması takdirinde haberi şart fiili yahut cevabı ya da her ikisidir, mevsûle olması takdirinde ise haberi Teâlâ'nın: { فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “onlara mehirlerini verin” kavlidir. Fâ harfi, mevsûlün şart anlamı içermesinden dolayıdır. Sonra 'mâ'nın kadınlar anlamında olması takdirinde, mübtedaya dönen âid zamir { فَآتُوهُنَّ } içindeki mansûb zamirdir; 'min' ise beyâniyye yahut teb'îziyye olup { بِهِ } lafzındaki zamirden hâl konumunda nasb mahallindedir. 'Mâ' lafzının akıl sahipleri için kullanılması, defalarca geçtiği üzere onunla vasfın kastedilmiş olmasındandır. Zamirde önce lafız ciheti, sonra da mana ciheti gözetilmiştir. Sîn harfi talep için değil tekit içindir. Mana şöyledir: 'Kadınlar cinsinden veya onların bazısından ibaret olarak kendisinden faydalandığınız herhangi bir fert yahut faydalandığınız fert hangisi ise, onlara mehirlerini verin.' Kadınlarla ilgili fiillerden ibaret olması takdirinde ise 'min', temettu' manasındaki istimtâ' fiiline müteallik ibtidâiyyedir, 'mâ' ise akıl sahibi olmayanlar içindir; mübtedaya dönen âid zamir mahzuftur, yani 'sözü edilen fiillerden onların tarafından faydalandığınız herhangi bir fiil olursa, onun sebebiyle veya karşılığında { فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } [onlara mehirlerini verin]' demektir. Ücretlerden maksat mehirlerdir; mehrin ücret olarak isimlendirilmesi, aynın değil menfaatin bedeli olmasındandır. { فَرِيضَةً } “belirlenmiş bir hak olarak” lafzı, 'mefrûdaten' (farz kılınmış olarak) manasında 'ücur'dan hâldir yahut mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'farz kılınmış bir verme ile' demektir; yahut 'bu, bir farz kılınışla farz kılındı' manasında müekkid masdardır ki bu durumda 'kat'' (kesmek) manasındaki 'katîa' gibidir. { وَلا جُناحَ } “hiçbir günah yoktur” yani hiçbir vebal yoktur, { عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ } “karşılıklı rıza gösterdiğiniz şeyde üzerinize” mehir miktarını indirme, mehir borcundan ibra etme yahut belirlenen miktara ekleme yapma hususunda. —Hitap tağlib yoluyla kocalara yapılmış sayıldığında fazlalık artırımında bir günah olmaması, { لا جُناحَ } lafzının elverişli olmamasından dolayıdır; zira fazlalığı almak, nefiy olunan şeyin zevce için sübutu zannına sebep olur— { مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ } “belirlemeden sonra” yani takdir edilen şeyden sonra. [Bir rivayette] denildi ki: { فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ } [karşılıklı rıza gösterdiğiniz şeyde] ifadesi nafaka ve benzeri şeylerdedir. Denildi ki:
من مقام أو فراق، وتعقبه شيخ الإسلام بأنه لا يساعده ذكر الفريضة إذ لا تعلق لهما بها إلا أن يكون الفراق بطريق المخالعة، وقيل: الآية في المتعة وهي النكاح إلى أجل معلوم من يوم أو أكثر، والمراد وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ من استئناف عقد آخر بعد انقضاء الأجل المضروب في عقد المتعة بأن يزيد الرجل في الأجر وتزيده المرأة في المدة، وإلى ذلك ذهبت الإمامية، والآية أحد أدلتهم على جواز المتعة، وأيدوا استدلالهم بها بأنها في حرف أبيّ «فما استمتعتم به منهن» إلى أجل مسمى، وكذلك قرأ ابن عباس وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم- والكلام في ذلك شهير- ولا نزاع عندنا في أنها أحلت ثم حرمت، وذكر القاضي عياض في ذلك كلاما طويلا، والصواب المختار أن التحريم والإباحة كانا مرتين، وكانت حلالا قبل يوم خيبر، ثم حرمت يوم خيبر، ثم أبيحت يوم فتح مكة وهو يوم أوطاس لاتصالهما، ثم حرمت يومئذ بعد ثلاث تحريما مؤبدا إلى يوم القيامة، واستمر التحريم، ولا يجوز أن يقال: إن الإباحة مختصة بما قبل خيبر، والتحريم يوم خيبر للتأبيد وإن الذي كان يوم الفتح مجرد توكيد التحريم من غير تقدم إباحة يوم الفتح إذ الأحاديث الصحيحة تأبى ذلك، وفي صحيح مسلم ما فيه مقنع.
beraber kalma yahut ayrılma hususundadır. Şeyhulislâm buna, aralarındaki ayrılma muhâla'a yoluyla olmadıkça fariyzanın zikredilmesinin buna uygun düşmeyeceği, zira ikisinin fariyza ile bir ilgisinin bulunmadığı şeklinde itiraz etmiştir. Denildi ki: Ayet, bir gün veya daha fazla muayyen bir süreye kadar olan nikâh demek olan mut'a nikâhı hakkındadır. { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ } “karşılıklı rıza gösterdiğiniz şeyde üzerinize hiçbir günah yoktur” ifadesinden maksat, mut'a akdinde belirlenen sürenin sona ermesinden sonra erkeğin ücreti artırması ve kadının da süreyi artırması suretiyle yeni bir akdin başlatılmasıdır. İmamiyye mezhebi bu görüşe varmış ve bu ayeti mut'anın caiz olduğuna dair delillerinden biri saymıştır. Bu istidlallerini, ayetin Übeyy'in mushafında «فما استمتعتم به منهن إلى أجل مسمى» (Onlardan belirlenmiş bir süreye kadar faydalandığınız takdirde) şeklinde olmasıyla da desteklemişlerdir; İbn Abbas ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anhüm de böyle okumuşlardır —bu husustaki kelam meşhurdur—. Bizim nezdimizde ise mut'anın önce helal kılınıp sonra haram kılındığı konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Kâdî İyâz bu hususta uzun bir söz zikretmiştir. Doğru ve tercih edilen görüş şudur ki tahrim (yasaklama) ve ibaha (serbest kılma) iki defa vuku bulmuştur: Hayber gününden önce helal idi, sonra Hayber günü haram kılındı; sonra birbirine bitişik olmaları sebebiyle Evtâs günü olan Mekke'nin fethi günü mubah kılındı, sonra o gün üç günden sonra kıyamet gününe kadar ebedî bir haram kılınışla haram kılındı ve haramlık devam etti. İbâhanın Hayber öncesine mahsus olduğu, Hayber günündeki tahrîmin ebedîlik için olduğu ve Fetih gününde olanın ise Fetih günü öncesinde bir ibâha bulunmaksızın sadece tahrîmin teyidi olduğu söylenemez; zira sahih hadisler buna manidir. Sahîh-i Müslim'de ise ikna edici açıklamalar bulunmaktadır.
وحكي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان يقول بحلها ثم رجع عن ذلك حين
İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan onun mut'anın helal olduğunu söylediği, daha sonra ise
قال له علي كرم الله تعالى وجهه: إنك رجل تائه إن رسول الله ﷺ نهى عن المتعة
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh kendisine: “Sen şaşırmış bir adamsın; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mut'ayı yasakladı” dediği zaman bundan rücû ettiği rivayet edilmiştir.
كذا قيل، وفي صحيح مسلم ما يدل على أنه لم يرجع حين قال له عليّ ذلك، فقد أخرج عن عروة بن الزبير أن عبد الله بن الزبير رضي الله تعالى عنه قام بمكة فقال: إنا ناسا أعمى الله تعالى قلوبهم كما أعمى أبصارهم يفتون بالمتعة يعرض برجل- يعني ابن عباس- كما قال النووي، فناداه فقال: إنك لجلف جاف فلعمري لقد كانت المتعة تفعل في عهد إمام المتقين- يريد رسول الله ﷺ فقال له ابن
Böyle denilmiştir. Sahîh-i Müslim'de ise Ali'nin bunu söylediği vakit onun rücû etmediğine delalet eden rivayet vardır. Nitekim Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet edildiğine göre, Abdullah b. ez-Zübeyr radıyallâhu teâlâ anh Mekke'de ayağa kalkıp şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'nın gözlerini kör ettiği gibi kalplerini de kör ettiği birtakım insanlar mut'a ile fetva veriyorlar.” —Nevevî'nin dediği gibi bir adamı, yani İbn Abbas'ı kastediyordu—. Bunun üzerine İbn Abbas ona seslenip: “Sen kaba ve nobran birisin; ömrüme yemin olsun ki mut'a, muttakilerin imamının —Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyor— asrında yapılıyordu” dedi. İbn
الزبير: فجرب نفسك فو الله لئن فعلتها لأرجمنك بأحجارك فإن هذا إنما كان في خلافة عبد الله بن الزبير، وذلك بعد وفاة علي كرم الله تعالى وجهه، فقد ثبت أنه مستمر القول على جوازها لم يرجع إلى قول الأمير كرم الله تعالى وجهه، وبهذا قال العلامة ابن حجر في شرح المنهاج، فالأولى أن يحكم بأنه رجع بعد ذلك بناء على ما رواه الترمذي والبيهقي والطبراني عنه أنه قال: «إنما كانت المتعة في أول الإسلام كان الرجل يقدم البلدة ليس له بها معرفة فيتزوج المرأة بقدر ما يرى أنه مقيم فتحفظ له متاعه وتصلح له شأنه» حتى نزلت الآية إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [المعارج: ٣٠] فكل فرج سواهما فهو حرام، ويحمل هذا على أنه اطلع على أن الأمر إنما كان على هذا الوجه فرجع إليه وحكاه، وحكي عنه أيضا أنه إنما أباحها حالة الاضطرار والعنت في الأسفار، فقد روي عن ابن جبير أنه قال: قلت لابن عباس: لقد سارت بفتياك الركبان، وقال فيها الشعراء قال: وما قالوا؟ قلت: قالوا:
ez-Zübeyr de ona: “O halde kendini dene bakalım! Allah'a yemin olsun ki eğer onu yaparsan seni kendi taşlarınla recmederim” dedi. Zira bu olay ancak Abdullah b. ez-Zübeyr'in hilafeti döneminde ve Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in vefatından sonra idi. Dolayısıyla İbn Abbas'ın mut'anın caiz olduğu görüşünde devam ettiği, Emir kerremallâhu teâlâ vecheh'in sözüne dönmediği sabit olmuştur. Allâme İbn Hacer de Şerhu'l-Minhâc'da böyle demiştir. Evla olan, Tirmizî, Beyhakî ve Taberânî'nin ondan rivayet ettiği şu söze dayanarak onun daha sonra rücû ettiğine hükmetmektir: «Mut'a ancak İslâm'ın ilk dönemindeydi. Kişi bilmediği bir beldeye gelir, orada kalacağını düşündüğü müddetçe bir kadınla evlenir, o da onun eşyasını korur ve işini düzene koyardı.» Nihayet: { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } [el-Meâric: 30] “Eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesna” ayeti indi; artık bu ikisinin dışındaki her ferç haramdır. Bu durum, meselenin ancak bu minval üzere olduğunu öğrenip bu görüşe döndüğüne ve bunu aktardığına hamledilir. Yine ondan, mut'ayı sadece zaruret ve yolculuklardaki sıkıntı hali için mubah kıldığı rivayet edilmiştir. Nitekim İbn Cübeyr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: İbn Abbas'a: “Fetvan kervanlarla her tarafa yayıldı, şairler de bunun hakkında şiir söyledi” dedim. O: “Ne dediler?” diye sordu. Dedim ki: Şöyle dediler:
قد قلت للشيخ لما طال مجلسه ... يا صاح هل لك في فتوى ابن عباس
“Meclisi uzayan şeyhe dedim ki: ... Ey dostum, İbn Abbas'ın fetvasına var mısın?
هل لك في رخصة الأطراف آنسة ... تكون مثواك حتى مصدر الناس
İnsanlar dönünceye kadar konağın olacak ... cana yakın, güzel bir ruhsata var mısın?”
فقال: سبحان الله ما بهذا أفتيت وما هي إلا كالميتة والدم ولحم الخنزير، ولا تحل إلا للمضطر، ومن هنا قال الحازمي: إنه ﷺ لم يكن أباحها لهم وهم في بيوتهم وأوطانهم، وإنما أباحها لهم في أوقات بحسب الضرورات حتى حرمها عليهم في آخر الأمر تحريم تأبيد، وأما ما روي أنهم كانوا يستمتعون على عهد رسول الله ﷺ. وأبي بكر وعمر حتى نهى عنها عمر فمحمول على أن الذي استمتع لم يكن بلغه النسخ، ونهى عمر كان لإظهار ذلك حيث شاعت المتعة ممن لم يبلغه النهي عنها ومعنى- أنا محرمها- في كلامه إن صح مظهر تحريمها لا منشئة كما يزعمه الشيعة، وهذه الآية لا تدل على الحل، والقول بأنها نزلت في المتعة غلط، وتفسير البعض لها بذلك غير مقبول لأن نظم القرآن الكريم يأباه حيث بين سبحانه أولا المحرمات ثم قال عز شأنه: وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ وفيه شرط بحسب المعنى فيبطل تحليل الفرج وإعارته، وقد قال بهما الشيعة، ثم قال جل وعلا:
Bunun üzerine İbn Abbas: “Sübhânallâh! Ben böyle fetva vermedim; o ancak ölü eti, kan ve domuz eti gibidir; muztardan başkasına helal olmaz” dedi. Bundan dolayı Hâzimî şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onlar evlerinde ve yurtlarındayken mut'ayı helal kılmamıştı; onu ancak zaruretlere göre muayyen vakitlerde mubah kılmış, nihayetinde ise en sonunda onu ebedî bir haram kılma ile kendilerine haram kılmıştır.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer devrinde Ömer yasaklayıncaya kadar mut'a yaptıkları şeklindeki rivayete gelince; bu, mut'a yapan kimseye neshin ulaşmamış olmasına hamledilir. Ömer'in yasaklaması ise kendisine yasak ulaşmayan kimseler arasında mut'a yaygınlaştığında bunu ortaya koymak içindir. Şayet sözü sahih ise onun kelamındaki “Ben onu haram kılıyorum” ifadesinin manası, Şiilerin iddia ettiği gibi haramlığı ihdas eden değil, haramlığını izhar eden anlamındadır. Bu ayet ise helal oluşa delalet etmez; mut'a hakkında indiği sözü bir hatadır ve bazılarının onu böyle tefsir etmesi kabul edilemez; zira Kur'ân-ı Kerîm'in nazmı buna manidir. Çünkü Yüce Allah önce haram olanları açıklamış, sonra şânı yüce olan şöyle buyurmuştur: { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ } “Bunların dışındakileri mallarınızla aramanız size helal kılındı”; bunda mana bakımından bir şart vardır, dolayısıyla fercin [bedelsiz] helal kılınması ve âriyet verilmesi batıl olur ki Şiiler bu ikisini caiz görmüşlerdir. Sonra Celîl ve Âlî olan şöyle buyurmuştur:
مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وفيه إشارة إلى النهي عن كون القصد مجرد قضاء الشهوة وصب الماء واستفراغ أوعية المني فبطلت المتعة بهذا القيد لأن مقصود المتمتع ليس إلا ذاك دون التأهل والاستيلاد وحماية الذمار والعرض، ولذا تجد المتمتع بها في كل شهر تحت صاحب، وفي كل سنة بحجر ملاعب، فالإحصان غير حاصل في امرأة المتعة أصلا ولهذا قالت الشيعة: إن المتمتع الغير الناكح إذ زنى لا رجم عليه، ثم فرع سبحانه على حال النكاح قوله عز من قائل: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ وهو يدل على أن المراد بالاستمتاع هو الوطء والدخول لا الاستمتاع بمعنى المتعة التي يقول بها الشيعة، والقراءة التي ينقلونها عمن تقدم من الصحابة شاذة.
{ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ } “iffetli kimseler olarak gayrimeşru ilişkiye girmeksizin”. Bunda kastın sadece şehveti gidermek, meni dökmek ve meni kaplarını boşaltmaktan ibaret olmasının nehyedildiğine bir işaret vardır. Dolayısıyla mut'a bu kayıtla batıl olmuştur; zira mut'a yapanın maksadı aile kurmak, çocuk sahibi olmak, namus ve ırzı korumak değil sadece bundan ibarettir. Bu sebepledir ki mut'a yapılan kadını her ay bir başkasının nikâhında, her sene bir başkasının kucağında oynaşır bulursun. Dolayısıyla mut'a kadınında ihsân (iffet/korunma) asla hasıl olmaz; nitekim Şiiler de: 'Nikâhlı olmayan mut'a ehli zina ettiğinde ona recm cezası yoktur' demişlerdir. Sonra Yüce Allah, söyleyenlerin en yücesi olan kelamında nikâh hali üzerine şu buyruğunu tafri' kılmıştır: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ } “Hangisinden faydalandıysanız”; bu da istimtâ'dan maksadın cima ve dühûl olduğunu, Şiilerin savunduğu mut'a manasındaki istimtâ' olmadığını gösterir. Sahabeden naklettikleri kıraat ise şâzdır.
وما دل على التحريم كآية إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [المعارج: ٣٠] قطعي فلا تعارضه على أن الدليلين إذا تساويا في القوة وتعارضا في الحل والحرمة قدم دليل الحرمة منهما، وليس للشيعة أن يقولوا: إن المرأة المتمتع بها مملوكة لبداهة بطلانه أو زوجة لانتفاء جميع لوازم الزوجية- كالميراث والعدة والطلاق والنفقة- فيها، وقد صرح بذلك علماؤهم.
{ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } [el-Meâric: 30] “Eşleri veya cariyeleri müstesna” ayeti gibi haramlığa delalet eden delil ise kat'îdir, dolayısıyla onunla çelişmez. Kaldı ki iki delil kuvvette eşit olup helallik ve haramlık konusunda çelişirse, bunlardan haramlık delili öne alınır. Şiilerin, mut'a yapılan kadının cariye olduğunu söylemeye hakları yoktur, çünkü bunun batıllığı apaçıktır; zevce olduğunu söylemeye de hakları yoktur, zira miras, iddet, talak ve nafaka gibi zevcelik gereklerinin tamamı onda ortadan kalkmıştır. Nitekim kendi âlimleri de bunu açıkça ifade etmişlerdir.
وروى أبو نصير منهم في صحيحه عن الصادق رضي الله تعالى عنه أنه سئل عن امرأة المتعة أهي من الأربع؟
Onlardan Ebû Basîr kendi sahihinde Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan, kendisine mut'a kadınının [nikâhlanabilecek] dört kadından sayılıp sayılmayacağı sorulduğunda:
قال: لا ولا من السبعين،
“Hayır, yetmişten de değildir” dediğini rivayet etmiştir.
وهو صريح في أنها ليست زوجة وإلا لكانت محسوبة في الأربع، وبالجملة الاستدلال بهذه الآية على حل المتعة ليس بشيء كما لا يخفى، ولا خلاف الآن بين الأئمة وعلماء الأمصار إلا الشيعة في عدم جوازها، ونقل الحل عن مالك رحمه الله تعالى غلط لا أصل له بل في حد المتمتع روايتان عنه، ومذهب الأكثرين أنه
Bu ise onun zevce olmadığı hususunda açıktır; aksi takdirde dörde dahil sayılırdı. Hâsılı, bu ayetle mut'anın helalliğine delil getirmek gizli kalmayacağı üzere bir hiçtir. Günümüzde Şiiler müstesna imamlar ve belde âlimleri arasında onun caiz olmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Mâlik rahmetullâhi teâlâ aleyh'ten helal olduğuna dair yapılan nakil ise asılsız bir hatadır; bilakis mut'a yapan kimsenin had cezası alıp almayacağı hususunda ondan iki rivayet vardır. Çoğunluğun mezhebi ise,
لا يحد لشبهة العقد وشبهة الخلاف، ومأخذ الخلاف على ما قال النووي: اختلاف الأصوليين في أن الإجماع بعد الخلاف هل يرفع الخلاف وتصير المسألة مجمعا عليها؟ فبعض قال: لا يرفعه بل يدوم الخلاف ولا تصير المسألة بعد ذلك مجمعا عليها أبدا، وبه قال القاضي أبو بكر الباقلاني، وقال آخرون: بأن الإجماع اللاحق يرفع الخلاف السابق وتمامه في الأصول وحكى بعضهم عن زفر أنه قال: من نكح نكاح متعة تأبد نكاحه ويكون ذكر التأجيل من باب الشروط الفاسدة في النكاح وهي ملغية فيها، والمشهور في كتب أصحابنا أنه قال ذلك في النكاح المؤقت- وفي كونه عين نكاح المتعة- بحث، فقد قال بعضهم باشتراط الشهود في المؤقت وعدمه في المتعة، ولفظ التزويج أو النكاح في الأول، وأستمتع أو أتمتع في الثاني، وقال آخرون: النكاح المؤقت من أفراد المتعة، وذكر ابن الهمام أن النكاح لا ينعقد بلفظ المتعة، وإن قصد به النكاح الصحيح المؤبد وحضر الشهود لأنه لا يصلح مجازا عن معنى النكاح كما بينه في المبسوط بقي ما لو نكح مطلقا ونيته أن لا يمكث معها إلا مدة نواها فهل يكون ذلك نكاحا صحيحا حلاليا أم لا؟ الجمهور على الأول بل حكى القاضي الإجماع عليه، وشذ الأوزاعي فقال: هو نكاح متعة ولا خير فيه فينبغي عدم نية ذلك إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً بما يصلح أمر الخلق حَكِيماً فيما شرع لهم، ومن ذلك عقد النكاح الذي يحفظ الأموال والأنساب وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ مَنْ إما شرطية، وما بعدها شرطها، وإما موصولة وما بعدها صلتها، ومِنْكُمْ حال من الضمير في يَسْتَطِعْ وقوله سبحانه: طَوْلًا مفعول به- ليستطع- وجعله مفعولا لأجله على حذف مضاف أي لعدم طول تطويل بلا طول.
akid ve ihtilaf şüphesi sebebiyle had cezası uygulanmayacağı yönündedir. Nevevî'nin belirttiğine göre ihtilafın dayanağı şudur: Usûlcülerin 'İhtilaftan sonra gerçekleşen icmâ ihtilafı ortadan kaldırıp meseleyi icmâ edilmiş kılar mı?' hususundaki ihtilafıdır. Bazıları: 'Onu ortadan kaldırmaz, bilakis ihtilaf devam eder ve mesele bundan sonra asla icmâ edilmiş hale gelmez' demişlerdir ki Kâdî Ebû Bekir el-Bâkıllânî de bunu söylemiştir. Diğerleri ise sonraki icmânın önceki ihtilafı ortadan kaldıracağını söylemişlerdir; bunun tamamı usûl kitaplarındadır. Bazıları Züfer'den, onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Kim mut'a nikâhı kıyarsa nikâhı ebedîleşir ve sürenin zikredilmesi nikâhtaki fâsid şartlar kabilinden olup nikâhta lağvedilir.' Ashabımızın kitaplarında meşhur olan ise onun bu sözü muvakkat nikâh hakkında söylediğidir —bunun bizzat mut'a nikâhı olup olmadığı hususu ise tartışmalıdır—. Nitekim bazıları muvakkatta şahitlerin şart koşulduğunu, mut'ada ise koşulmadığını; birincisinde evlenme veya nikâh lafzının, ikincisinde ise 'faydalanıyorum' veya 'mut'a yapıyorum' lafzının kullanıldığını söylemişlerdir. Diğerleri ise: 'Muvakkat nikâh mut'anın fertlerindendir' demişlerdir. İbnü'l-Hümâm, şahitler hazır bulunsa ve bununla sahih ve ebedî nikâh kastedilse bile nikâhın mut'a lafzıyla mün'akid olmayacağını, zira el-Mebsût'ta beyan ettiği üzere nikâh manasından mecaz olmaya elverişli olmadığını zikretmiştir. Geriye şu kalmaktadır: Bir kimse mutlak olarak evlense ve niyeti onunla ancak niyet ettiği bir süre kadar kalmak olsa, bu sahih ve helal bir nikâh olur mu olmaz mı? Cumhur birinci görüştedir, hatta Kâdî bu hususta icmâ nakletmiştir. Evzâî ise şâz kalarak: 'Bu bir mut'a nikâhıdır ve onda hiçbir hayır yoktur' demiştir; dolayısıyla buna niyet etmemek gerekir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” kulların durumunu neyin ıslah edeceğini, { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir” onlara meşru kıldığı şeylerde; malları ve nesepleri koruyan nikâh akdi de bunlardandır. { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ } “İçinizden kimin gücü yetmezse” ifadesindeki 'men', ya şartiyye olup sonrası onun şartıdır yahut mevsûle olup sonrası onun sılasıdır. { مِنْكُمْ } ifadesi { يَسْتَطِعْ } fiilindeki zamirden hâldir. Sübhânehu'nun: { طَوْلًا } “güç / imkân” kavli, 'yestati'' fiilinin mef'ûlün bihidır; muzafın hazfiyle 'imkânın bulunmaması sebebiyle' manasında mef'ûlün lieclih kılınması ise gereksiz bir uzatmadır.
والمراد به الغنى والسعة وبذلك فسره ابن عباس ومجاهد، وأصله الفضل والزيادة، ومنه الطائل، وفسره بعضهم بالاعتلاء والنيل فهو من قولهم: طلته أي نلته، ومنه قول الفرزدق:
Ondan maksat zenginlik ve genişliktir; İbn Abbas ve Mücâhid de bunu böyle tefsir etmişlerdir. Aslı fazlalık ve artımdır; 'faydalı/üstün' manasındaki 'tâil' de bundandır. Bazıları bunu üstün gelmek ve elde etmekle tefsir etmişlerdir ki bu, 'ona güç yetirdim, yani ulaştım/elde ettim' sözlerindendir. Ferazdak'ın şu sözü de bundandır:
إن الفرزدق صخرة ملمومة ... طالت فليس تنالها الأوعالا
“Şüphesiz Ferazdak sert ve sarp bir kayadır ... Yücelmiştir de dağ keçileri ona ulaşamaz.”
قوله ﷿:- أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ أي الحرائر بدليل مقابلتهن بالمملوكات، وعبر عنهن بذلك لأن حريتهن أحصنتهن عن نقص الإماء- إما أن يكون متعلقا «بطولا» على معنى- ومن لم يستطع أن ينال نكاح المحصنات- وإما أن يكون بتقدير إلى أو اللام والجار في موضع الصفة «لطولا» أي- ومن لم يستطع غنى موصلا إلى نكاحهن- أو لنكاحهن- أو- على- على أن الطول بمعنى القدرة- كما قال الزجاج، ومحل أَنْ بعد الحذف جر، أو نصب على الخلاف المعروف، وهذا التقدير قول الخليل، وإليه ذهب الكسائي، وجوز أبو البقاء أن يكون بدلا من طَوْلًا بدل الشيء من الشيء، وهما لشيء واحد بناء على أن الطول هو القدرة، أو الفضل، والنكاح قوة وفضل، وقيل: يجوز أن يكون مفعولا- ليستطع- وطَوْلًا مصدر مؤكد له إذ الاستطاعة هي الطول أو تمييز- أي ومن لم يستطع منكم استطاعة- أو من جهة الطول والغنى أي لا من جهة الطبيعة والمزاج إذ لا تعلق لذلك بالمقام، وقوله تعالى وتقدس: فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ جواب الشرط أو خبر الموصول وجاءت الفاء لما مر غير مرة، وما موصولة في محل جر بمن التبعيضية، والجار والمجرور متعلق بفعل مقدر حذف مفعوله، وفي الحقيقة متعلق بمحذوف وقع صفة لذلك المفعول أي فلينكح امرأة كائنة بعض النوع الذي ملكته أيمانكم، وأجاز أبو البقاء كون مَنْ زائدة أي فلينكح ما ملكته أيمانكم، وقوله تعالى: مِنْ فَتَياتِكُمُ أي إمائكم الْمُؤْمِناتِ في موضع الحال من الضمير المحذوف العائد إلى ما، وقيل: مَنْ زائدة، وفَتَياتِكُمُ هو المفعول للفعل المقدر قبل، ومما ملكت- متعلق بنفس الفعل، ومَنْ لابتداء الغاية، أو متعلق بمحذوف وقع حالا من هذا المفعول، ومَنْ للتبعيض، والْمُؤْمِناتِ على جميع الأوجه صفة فَتَياتِكُمُ، وقيل: هو مفعول ذلك الفعل المقدر، وفيه بعد.
Azîz ve Celîl olanın: { أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ } “hür ve mümin kadınları nikâhlamaya” kavli —yani cariyelerle karşılaştırılmaları deliliyle hür kadınları; hürriyetlerinin onları cariyelerin noksanlığından koruması sebebiyle onlardan böyle bahsedilmiştir— ya 'İçinizden hür kadınların nikâhına ulaşmaya gücü yetmeyen kimse' manasında { طَوْلًا } kelimesine mütealliktir; ya 'ilâ' yahut 'lâm' takdiriyle car-mecrur { طَوْلًا } kelimesinin sıfatı konumundadır; yani 'onların nikâhına ulaştıracak bir zenginliğe' veya 'onların nikâhı için [bir zenginliğe]' demektir; yahut Zeccâc'ın dediği gibi 'tavl' kudret/güç manasında kabul edilerek 'alâ' takdiri iledir. Haziften sonra 'en' lafzının mahalli, bilinen ihtilaf üzere cer yahut nasbdır. Bu takdir Halîl'in kavlidir ve Kisâî de bu görüşe gitmiştir. Ebü'l-Bekâ, 'tavl'ın kudret veya fazilet olduğu ve nikâhın da bir kuvvet ve fazilet olduğu esasına dayanarak bunun { طَوْلًا } lafzından aynı şeyin aynı şeyden bedeli olmak üzere bedel olmasını caiz görmüştür. Denildi ki: 'Yestati'' fiilinin mef'ûlü olması, { طَوْلًا } lafzının ise onun tekit edici masdarı olması caizdir; zira istitaat tavldır; yahut temyizdir, yani 'içinizden güç bakımından güç yetiremeyen' yahut 'imkân ve zenginlik cihetinden' demektir, yani tabiat ve mizaç cihetinden değil; çünkü bunun makamla bir ilgisi yoktur. Yüce ve Mukaddes olanın: { فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “ellerinizin altında bulunanlardan [alsın]” kavli, şartın cevabı veya mevsûlün haberidir; fâ harfi defalarca geçtiği üzere gelmiştir. 'Mâ', teb'îziyye olan 'min' ile cer mahallinde mevsûledir. Car-mecrur, mef'ûlü hazfedilmiş takdîrî bir fiile mütealliktir; hakikatte ise o mef'ûle sıfat olan mahzufa mütealliktir; yani 'sağ ellerinizin malik olduğu türün bazısı olan bir kadını nikâhlasın' demektir. Ebü'l-Bekâ, 'min' edatının zâid olmasını, yani 'sağ ellerinizin malik olduklarını nikâhlasın' manasını caiz görmüştür. Teâlâ'nın: { مِنْ فَتَياتِكُمُ } “genç kızlarınızdan” yani cariyelerinizden; { الْمُؤْمِناتِ } “mümin olan” kavli, 'mâ'ya dönen mahzuf zamirden hâl konumundadır. Denildi ki: 'Min' zâiddir ve { فَتَياتِكُمُ } lafzı önceki takdîrî fiilin mef'ûlüdür; { مِمَّا مَلَكَتْ } ise bizzat fiile mütealliktir ve 'min' gayenin ibtidası içindir; yahut bu mef'ûlden hâl olan mahzufa mütealliktir ve 'min' teb'îz içindir. { الْمُؤْمِناتِ } ise bütün vecihlerde { فَتَياتِكُمُ } lafzının sıfatıdır. Denildi ki: O takdîrî fiilin mef'ûlüdür, ancak bunda uzaklık vardır.
وظاهر الآية يفيد عدم جواز نكاح الأمة للمستطيع لمفهوم الشرط- كما ذهب إليه الشافعي- وعدم جواز نكاح الأمة الكتابية مطلقا لمفهوم الصفة كما هو رأي أهل الحجاز- وجوزهما الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه لإطلاق المقتضي من قوله تعالى: فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٣] وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ فلا يخرج منه شىء إلا بما يوجب التخصيص ولم ينتهض ما ذكر حجة مخرجة أما أولا فالمفهومان- أعني مفهوم الشرط ومفهوم الصفة- ليسا بحجة عنده رضي الله تعالى عنه كما تقرر في الأصول. وأما ثانيا فبتقدير الحجة مقتضى المفهومين عدم الإباحة الثابتة عند وجود القيد المبيح، وعدم الإباحة أعم من ثبوت الحرمة أو الكراهة، ولا دلالة للأعم على أخص بخصوصه فيجوز ثبوت الكراهة عند وجود- طول- الحرة كما يجوز ثبوت الحرمة على السواء، والكراهة أقل فتعينت فقلنا بها، وبالكراهة صرح في البدائع، وعلل بعضهم عدم حل تزوج الأمة حيث لم يتحقق الشرط بتعريض الولد للرق لتثبت الحرمة بالقياس على أصول شتى، أو ليتعين أحد فردي الأعم الذي هو عدم الإباحة وهو التحريم مرادا بالأعم.
Ayetin zahiri, Şâfiî'nin vardığı gibi mefhum-ı şart gereğince [hür kadınla evlenmeye] gücü yeten kimse için cariye ile evlenmenin caiz olmadığını; Hicaz ehlinin görüşü olduğu üzere mefhum-ı sıfat gereğince Ehl-i kitap olan cariye ile evlenmenin mutlak olarak caiz olmadığını ifade eder. İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh ise Yüce Allah'ın: { فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } [en-Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanlarla evlenin” ve { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruklarındaki muktezînin ıtlakından ötürü bu ikisini de caiz görmüştür; zira tahsisi gerektiren bir delil olmadıkça ondan hiçbir şey hariç tutulamaz. Zikredilen hususlar ise hariç kılıcı bir hüccet olmaya yetmemiştir: İlkin, iki mefhum —yani mefhum-ı şart ve mefhum-ı sıfat— usûlde yerleştiği üzere onun radıyallâhu teâlâ anh nezdimde hüccet değildir. İkinci olarak, hüccet olduğu varsayılsa bile iki mefhumun gereği, mubah kılıcı kaydın varlığı anında sabit olan ibâhanın yokluğudur; ibâhanın yokluğu ise haramlığın veya kerahetin sübutundan daha geneldir. Genel olanın ise özel olarak kendi hususisi üzerinde bir delaleti yoktur; dolayısıyla hür kadına güç yetirme imkânı varken haramlığın sübutu caiz olduğu gibi eşit şekilde kerahetin sübutu da caizdir. Kerahet ise daha azdır, binaenaleyh muayyen hale gelmiş ve biz de onu söylemişizdir. Bedâi'de de kerahet açıkça ifade edilmiştir. Bazıları şart gerçekleşmediğinde cariye ile evlenmenin helal olmayışını, çocuğun köleliğe maruz bırakılmasıyla gerekçelendirmişlerdir; tâ ki haramlık muhtelif asıllara kıyasla sabit olsun yahut daha genel olan ibâha yokluğunun iki ferdinden biri olan tahrîmin genel ile kastedildiği tayin edilsin.
واعترض بأنهم إن عنوا أن فيه تعريضا موصوفا بالحرية للرق سلمنا استلزامه للحرمة لكن وجود الوصف ممنوع إذ ليس هنا متصف بحرية عرض للرق بل الوصفان من الحرية والرق يقارنان وجود الولد باعتبار أمه إن كانت حرة فحر، أو رقيقة فرقيق، وإن أرادوا به تعريض الولد الذي سيوجد لأن يقارنه الرق في الوجود لا إرقاقه سلمنا وجوده ومنعنا تأثيره في الحرمة بل في الكراهة، وهذا لأنه كان له أن لا يحصل الولد أصلا بنكاح الآيسة ونحوها فلأن يكون له أن يحصل رقيقا بعد كونه مسلما أولى إذ المقصود بالذات من التناسل تكثير المقرين لله تعالى بالوحدانية والألوهية وما يجب أن يعترف له به وهذا ثابت بالولد المسلم، والحرية مع ذلك كمال يرجع أكثره إلى أمر دنيوي وقد جاز للعبد أن يتزوج أمتين بالاتفاق مع أن فيه تعريض الولد للرق في موضع الاستغناء عن ذلك وعدم الضرورة، وكون العبد أبا لا أثر له في ثبوت رق الولد فإنه لو تزوج حرة كان ولده حرا والمانع إنما يعقل كونه ذات الرق لأنه الموجب للنقص الذي جعلوه محرما لا مع قيد حرية الأب فوجب استواء العبد والحر في هذا الحكم لو صح ذلك التعليل- قاله ابن الهمام- وفيه مناقشة ما فتأمل.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Şayet onlar bunda hürriyet vasfına sahip olan bir şeyin köleliğe maruz bırakılması olduğunu kastediyorlarsa, bunun haramlığı gerektirdiğini kabul ederiz; fakat bu vasfın varlığı memnûdur; zira burada köleliğe maruz bırakılmış hürriyetle vasıflı biri yoktur, bilakis hürriyet ve kölelikten ibaret olan iki vasıf, annesine itibar edilerek çocuğun varlığına bitişir; şayet annesi hür ise çocuk hür, cariye ise köle olur. Yok eğer henüz var olacak çocuğun varoluşunda köleliğin ona bitişmesine maruz bırakılmasını kastedip onu sonradan köleleştirmeyi kastetmiyorlarsa, bunun varlığını kabul eder, fakat haramlıktaki tesirini menederiz; bilakis tesiri kerahettedir. Bu da şundandır: Zaten kişinin yaştan kesilmiş ve benzeri kadınlarla evlenerek hiç çocuk sahibi olmama hakkı vardı; dolayısıyla mümin olduktan sonra köle olarak meydana gelmesini sağlama hakkına sahip olması evleviyetle geçerlidir; zira üremeden bizzat maksat, Allah Teâlâ'nın vahdaniyetini, uluhiyetini ve O'na itiraf edilmesi gereken şeyleri ikrar edenleri çoğaltmaktır ve bu da müslüman çocukla sabittir. Bununla birlikte hürriyet, çoğu dünyevî bir emre râci olan bir kemaldir. Nitekim buna ihtiyaç duyulmayan ve zaruret bulunmayan bir durumda çocuğu köleliğe maruz bırakma bulunmasına rağmen kölenin iki cariye ile evlenmesi ittifakla caiz kılınmıştır. Kölenin baba olmasının ise çocuğun köleliğinin sübutunda bir tesiri yoktur; zira o hür bir kadınla evlenseydi çocuğu hür olurdu. Mâni olan şey ise haram kıldıkları noksanlığı gerektiren bizzat kölelik olarak akledilir, babanın hürriyeti kaydıyla birlikte değil. Dolayısıyla bu gerekçelendirme sahih olsaydı bu hükümde köle ile hürün eşit olması gerekirdi —bunu İbnü'l-Hümâm söylemiştir—; bunda bir miktar münakaşa vardır, düşünün.
وفي هذه الآية ما يشير إلى وهن استدلال الشيعة بالآية السابقة على حل المتعة لأن الله تعالى أمر فيها بالاكتفاء بنكاح الإمام عند عدم الطول إلى نكاح الحرائر فلو كان أحل المتعة في الكلام السابق لما قال سبحانه بعده: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ إلخ لأن المتعة في صورة عدم الطول المذكور ليست قاصرة في قضاء حاجة الجماع بل كانت بحكم- لكل جديد لذة- أطيب وأحسن على أن المتعة أخف مؤنة وأقل كلفة فإنها مادة يكفي فيها الدرهم والدرهمان فأية ضرورة كانت داعية إلى نكاح الإماء؟ ولعمري إن القول بذلك أبعد بعيد كما لا يخفى على من أطلق من ربقة قيد التقليد وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ جملة معترضة جيء بها تأنيسا لقلوبهم وإزالة للنفرة عن نكاح الإماء ببيان أن مناط التفاخر الإيمان دون الأحساب والأنساب، ورب أمة يفوق إيمانها إيمان كثير من الحرائر.
Bu ayette, Şiilerin önceki ayetle mut'anın helalliğine dair istidlallerinin zayıflığına işaret eden husus vardır; zira Allah Teâlâ bu ayette hür kadınları nikâhlamaya güç yetmediğinde cariyelerin nikâhıyla yetinmeyi emretmiştir. Şayet önceki kelamda mut'ayı helal kılmış olsaydı, ondan sonra Yüce Allah: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ } [İçinizden kimin gücü yetmezse] ilâ âhir buyurmazdı. Çünkü zikredilen güç yetmeme durumunda mut'a cinsel ilişki ihtiyacını gidermede eksik kalmaz, bilakis 'her yenide bir lezzet vardır' hükmünce daha hoş ve daha güzel olurdu. Üstelik mut'anın külfeti daha hafif ve masrafı daha azdır; nitekim onda bir veya iki dirhem yeterli olan bir husustur. O halde cariyeleri nikâhlamaya sevk eden hangi zaruret olabilirdi? Ömrüme yemin olsun ki taklit bağının kaydından kurtulmuş olan kimseye gizli kalmayacağı üzere bunu söylemek uzakların en uzağıdır. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir” ifadesi, kalplerini teskin etmek ve övünme dayanağının soy sop değil iman olduğunu açıklayarak cariye nikâhından duyulan nefret hissini gidermek için getirilmiş bir ara cümledir; nice cariye vardır ki imanı birçok hür kadının imanından üstündür.
والمعنى أنه تعالى أعلم منكم بمراتب إيمانكم الذي هو المدار في الدارين فليكن هو مطمح نظركم، وقيل:
Mana şudur: İki cihanda da asıl medar olan imanınızın derecelerini Allah Teâlâ sizden daha iyi bilir; öyleyse nazarınızın odak noktası o olsun. Denildi ki:
جيء بها للإشارة إلى أن الإيمان الظاهر كاف في صحة نكاح الأمة ولا يشترط في ذلك العلم بالإيمان علما يقينيا إذ لا سبيل إلى الوقوف على الحقائق إلا لعلام الغيوب بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ أي أنتم وفتياتكم متناسبون إما من حيث الدين وإما من حيث النسب، وعلى الثاني يكون اعتراضا آخر مؤكدا للتأنيس من جهة أخرى وعلى الأول يكون بيانا لتناسبهم من تلك الحيثيّة إثر بيان تفاوتهم في ذلك، وأيّا ما كان- فبعضكم- مبتدأ والجار والمجرور متعلق
cariye nikâhının sıhhatinde zahirdeki imanın kâfi geldiğine ve bunda yakînî bir ilimle imanın bilinmesinin şart koşulmadığına işaret etmek için getirilmiştir; zira gaybları hakkıyla bilenden başkası için hakikatlere vakıf olmaya bir yol yoktur. { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Hepiniz birbirinizdensiniz” yani siz ve cariyeleriniz ya din bakımından ya da nesep bakımından birbirinize uygunsunuz. İkincisine göre, diğer cihetten teskini tekit eden başka bir itiraziyye (ara cümle) olur; birincisine göre ise o hususta aralarındaki derecelenmenin açıklanmasının ardından o cihetten birbirlerine uygunluklarının beyanı olur. Her iki durumda da { بَعْضُكُمْ } mübteda, car-mecrur ise
بمحذوف وقع خبرا له، وزعم بعضهم أن بَعْضُكُمْ فاعل للفعل المحذوف، قيل: وفي الكلام تقديم وتأخير، والتقدير فلينكح بعضكم من بعض الفتيات، ولا ينبغي أن يخرج كتاب الله تعالى الجليل على ذلك.
ona haber olan mahzufa mütealliktir. Bazıları { بَعْضُكُمْ } lafzının mahzuf fiilin fâili olduğunu iddia etmiştir. Denildi ki: Sözde takdim ve tehir vardır ve takdiri: 'İçinizden bazısı cariyelerin bazısıyla evlensin' şeklindedir; fakat Allah Teâlâ'nın yüce Kitabı'nı buna hamletmemek gerekir.
فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ مترتب على ما قبله ولذا صدر بالفاء أي فإذا وقعتم على جلية الأمر فانكحوهن إلخ وأعيد الأمر مع فهمه مما قبله لزيادة الترغيب في نكاحهن، أو لأن المفهوم منه الإباحة وهذا للوجوب.
{ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “O halde onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın” ifadesi öncesine müretteptir, bu yüzden fâ ile başlamıştır; yani meselenin hakikatini anladığınızda onları nikâhlayın demektir. Öncesinden anlaşılmasına rağmen emrin tekrar edilmesi, onları nikâhlamaya teşviki artırmak için yahut ondan anlaşılan şey ibâha olup bu ise vücub için olduğundandır.
والمراد من الأهل الموالي، وحمل الفقهاء ذلك على من له ولاية التزويج ولو غير مالك فقد قالوا: للأب والجد والقاضي والوصي تزويج أمة اليتيم لكن في الظهيرية الوصي لو زوج أمة اليتيم من عبده لا يجوز، وفي جامع الفصولين القاضي لا يملك تزويج أمة الغائب، وفي فتح القدير: للشريك المفاوض تزويج الأمة، وليس لشريك العنان والمضارب والعبد المأذون تزويجها عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه. ومحمد، وقال أبو يوسف: يملكون ذلك، وهذا الإذن شرط عندنا لجواز نكاح الأمة فلا يجوز نكاحها بلا إذن، والمراد بعدم الجواز عدم النفاذ لا عدم الصحة بل هو موقوف كعقد الفضولي، وإلى هذا ذهب مالك- وهو رواية عند أحمد- ومثل ذلك نكاح العبد واستدلوا على عدم الجواز فيهما بما
Ehilden maksat efendilerdir. Fakihler bunu, malik olmasa bile nikâh yetkisine sahip olan kimseye hamletmişlerdir. Nitekim şöyle demişlerdir: Yetimin cariyesini evlendirme yetkisi baba, dede, kadı ve vasiye aittir. Fakat ez-Zahîriyye'de: 'Vasi, yetimin cariyesini kendi kölesiyle evlendirirse bu caiz olmaz' denilmiştir; Câmiu'l-Fusûleyn'de: 'Kadı gaibin cariyesini evlendirme yetkisine sahip değildir' denilmiştir; Fethu'l-Kadîr'de: 'Müfâvada ortağının cariyeyi evlendirme yetkisi vardır; inan ortağının, muzâribin ve izinli kölenin ise Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh ve Muhammed'e göre onu evlendirme yetkisi yoktur; Ebû Yûsuf ise bu yetkiye sahip olduklarını söylemiştir' denilmiştir. Bu izin bizim nezdimizde cariyenin nikâhının cevazı için şarttır; dolayısıyla izinsiz olarak nikâhlanması caiz olmaz. Caiz olmamasından maksat sıhhatin yokluğu değil nâfiz olmamasıdır, bilakis fuzûlînin akdi gibi mevkûftur. Mâlik de bu görüşe gitmiştir —Ahmed'den gelen bir rivayet de böyledir—. Kölenin nikâhı da bunun gibidir. Her ikisinde de caiz olmamasına şu delille istidlal etmişlerdir:
أخرجه أبو داود والترمذي من حديث جابر، وقال: حديث حسن عن النبي ﷺ قال: «أيما عبد تزوج بغير إذن مولاه فهو عاهر»
Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Câbir'den rivayet ettiği ve 'hasen bir hadistir' dediği rivayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hangi köle efendisinin izni olmaksızın evlenirse o zânidir.»
والعهر الزنا وهو محمول على ما إذا وطئ لا بمجرد العقد وهو زنا شرعي لا فقهي فلم يلزم منه وجوب الحد لأنه مرتب على الزنا الفقهي كما بين في الفروع، وبأن في تنفيذ نكاحهما تعييبهما إذ النكاح عيب فيهما فلا يملكانه إلا بإذن مولاهما، ونسب إلى الإمام مالك ولم يصح أنه يجوز نكاح العبد بلا إذن السيد لأنه يملك الطلاق فيملك النكاح، وأجيب بالفرق فإن الطلاق إزالة عيب عن نفسه بخلاف النكاح، قال ابن الهمام: لا يقال: يصح إقرار العبد على نفسه بالحد والقصاص مع أن فيه هلاكه فضلا عن تعييبه لأنا نقول: هو لا يدخل تحت ملك السيد فيما يتعلق به خطاب الشرع أمرا ونهيا كالصلاة والغسل والصوم والزنا والشرب وغيره إلا فيما علم إسقاط الشارع إياه عنه كالجمعة والحج، ثم هذه الأحكام تجب جزاء على ارتكاب المحظور شرعا، فقد أخرجه عن ملكه في ذلك الذي أدخله فيه باعتبار غير ذلك- وهو الشارع- زجرا عن الفساد وأعاظم العيوب انتهى.
Âhir (عاهر), zâni demektir ve sırf akid ile değil cima ettiği duruma hamledilir; bu fıkhî değil şer'î bir zinadır, dolayısıyla fürûatta açıklandığı üzere had cezası fıkhî zinaya terettüp ettiğinden haddin vücubunu gerektirmemiştir. Bir de onların nikâhını nâfiz kılmakta onları ayıplı hale getirme vardır; zira nikâh onlar için bir ayıptır, dolayısıyla efendilerinin izni olmadan buna malik olamazlar. İmam Mâlik'e, kölenin efendisinin izni olmadan nikâhlanmasının caiz olduğu nisbet edilmişse de bu sahih değildir; [onların iddiasına göre] köle talaka malik olduğu için nikâha da malik olur. Buna aradaki farkla cevap verilmiştir: Zira talak kendisinden ayıbı gidermektir, nikâh ise böyle değildir. İbnü'l-Hümâm şöyle demiştir: 'Kölenin kendisi aleyhine had ve kısası ikrar etmesi, bunda ayıplı kılınmasından öte helaki bulunmasına rağmen sahih oluyor' denilemez; çünkü biz deriz ki: Şer'in emri ve nehyiyle hitap ettiği namaz, gusül, oruç, zina, içki ve benzeri hususlarda —cuma ve hac gibi Şâri'in ondan düşürdüğü bilinenler müstesna— köle efendinin mülkiyeti altına girmez. Sonra bu hükümler şer'an yasaklanan bir şeyi işlemenin cezası olarak vacip olur; dolayısıyla Şâri', fesadı ve en büyük ayıpları defetmek için başka bir mülahazayla —ki o da Şâri'dir— onu mülkiyetine soktuğu şeyde efendisinin mülkiyetinden çıkarmıştır, vesselam.
وادعى بعض الحنفية أن الآية تدل على أن للإماء أن يباشرن العقد بأنفسهن لأنه اعتبر إذن الموالي لا عقدهم.
Bazı Hanefîler ayetin cariyelerin akdi bizzat yapabileceklerine delalet ettiğini iddia etmişlerdir; zira ayette efendilerin akdi değil izni muteber kılınmıştır.
واعترض بأن عدم الاعتبار لا يوجب اعتبار العدم فلعل العاقد يكون هو المولى أو الوكيل فلا يلزم جواز عقدهن كما لا يخفى، ولو كانت الأمة مشتركة بين اثنين مثلا لا يجوز نكاحها إلا بإذن الكل، وفي الظهيرية لو زوج أحد الموليين أمته ودخل بها الزوج فللآخر النقض فإن نقض فله نصف مهر المثل وللزوج الأقل من نصف مهر المثل، ومن نصف المسمى وحكم معتق البعض حكم كامل الرق عند الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه، وعندهما يجوز نكاحه بلا إذن لأنه حر مديون وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ أي أدوا إليهن مهورهن بإذن أهلهن وحذف هذا القيد لتقدم ذكره لا لأن العطف يوجب مشاركة المعطوف المعطوف عليه في القيد، ويحتمل أنه يكون في الكلام مضاف محذوف أي آتوا أهلهن، ولعل ما تقدم قرينة عليه، قيل: ونكتة اختيار آتوهن على أتوهم مع تقدم الأهل على ما ذكره بعض المحققين إن في ذلك تأكيدا لإيجاب المهر وإشعارا بأنه حقهن من هذه الجهة، وإنما تأخذه الموالي بجهة ملك اليمين، والداعي لهذا كله أن المهر للسيد عند أكثر الأئمة لأنه عوض حقه.
Buna, bir şeyin muteber sayılmamasının yokluğunun muteber olmasını gerektirmeyeceği; nitekim akdi yapanın efendi yahut vekil olmasının muhtemel olduğu, dolayısıyla gizli kalmayacağı üzere cariyelerin bizzat akid yapmalarının cevazının gerekmediği şeklinde itiraz edilmiştir. Şayet cariye mesela iki kişi arasında ortak ise, hepsinin izni olmadan onun nikâhı caiz olmaz. ez-Zahîriyye'de: İki efendiden biri cariyesini evlendirir ve koca da onunla zifafa girerse, diğerinin akdi bozma hakkı vardır; şayet bozarsa mehr-i mislin yarısını alır, kocaya ise mehr-i mislin yarısı ile belirlenen mehrin yarısından az olanı kalır. Bir kısmı azat edilmiş kimsenin hükmü İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'a göre tam köle hükmündedir; İmâmeyn'e göre ise borçlu bir hür olduğu için izinsiz nikâhlanması caizdir. { وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “onlara mehirlerini verin” yani efendilerinin izniyle mehirlerini kendilerine ödeyin; bu kayıt atfın matufun matuf aleyhe kayıtta ortak olmasını gerektirmesinden dolayı değil, daha önce zikredilmiş olmasından ötürü hazfedilmiştir. Sözde mahzuf bir muzafın bulunması, yani 'onların efendilerine verin' manasında olması da muhtemeldir; nitekim önceki ifadeler buna karine olabilir. Denildi ki: Bazı muhakkiklerin zikrettiği üzere, 'onlara verin' ifadesinin 'onların efendilerine verin' yerine tercih edilmesindeki nükte, mehrin vacip kılınmasını tekit etmek ve onun bu cihetten kadınların hakkı olduğunu, efendilerin ise onu ancak mülk-i yemîn cihetiyle aldıklarını hissettirmektir. Bütün bunlara sevk eden sebep, imamların çoğuna göre mehrin efendinin hakkı olmasıdır; zira mehr onun hakkının bedelidir.
وقال الإمام مالك: الآية على ظاهرها والمهر للأمة، وهذا يوجب كون الأمة مالكة مع أنه لا ملك للعبد فلا بد أن تكون مالكة له يدا كالعبد المأذون له بالتجارة لأن جعلها منكوحة إذن لها فيجب التسليم إليهن كما هو ظاهر الآية، وإن حملت الأجور على النفقات استغني عن اعتبار التقدير أولا وآخرا، وكذا إن فسر قوله تعالى.
İmam Mâlik ise şöyle demiştir: 'Ayet zahiri üzeredir ve mehir cariyeye aittir.' Bu durum kölenin mülkiyeti bulunmamasına rağmen cariyenin malik olmasını gerektirir; dolayısıyla ticaretine izin verilmiş köle gibi fiilî kabz bakımından mehire malik olması gerekir; çünkü onun nikâhlanmasına izin verilmesi mehire de izin verilmesidir, binaenaleyh ayetin zahirinde olduğu gibi mehirlerin kendilerine teslimi vaciptir. Şayet ücretler nafakalara hamledilirse, başta ve sonda takdir yapma ihtiyacı ortadan kalkar; nitekim Teâlâ'nın şu kavli de böyle tefsir edilirse durum aynıdır:
بِالْمَعْرُوفِ بما عرف شرعا من إذن الموالي، والمعروف فيه أنه متعلق- بآتوهن- والمراد أدوا إليهن من غير مماطلة وإضرار، ويجوز أن يكون حالا أي متلبسات بالمعروف غير ممطولات أو متعلقا-. بأنكحوهن- أي فانكحوهن بالوجه المعروف يعني بإذن أهلهن ومهر مثلهن مُحْصَناتٍ حال إما من مفعول آتُوهُنَّ فهو بمعنى متزوجات، أو من مفعول فَانْكِحُوهُنَّ فهو بمعنى عفائف، وحمله على مسلمات وإن جاز خصوصا على مذهب الجمهور الذين لا يجيزون نكاح الأمة الكتابية لكن هذا الشرط تقدم في قوله سبحانه: فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ فليس في إعادته كثير جدوى، والمشهور هنا تفسير المحصنات بالعفائف فقوله تعالى: غَيْرَ مُسافِحاتٍ تأكيد له، والمراد غير مجاهرات بالزنا- كما قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ عطف على مسافحات وَلا لتأكيد ما في غَيْرَ من معنى النفي- والأخدان- جمع خدن وهو الصاحب، والمراد به هنا من تتخذه المرأة صديقا يزني بها والجمع للمقابلة، والمعنى ولا مسرات الزنا.
{ بِالْمَعْرُوفِ } “örfe uygun olarak” efendilerin izni gibi şer'an bilinen şekilde. Bundaki maruf lafzı { آتُوهُنَّ } [onlara verin] emrine mütealliktir ve maksat geciktirmeksizin ve zarar vermeksizin onlara ödemenizdir. Hâl olması da caizdir; yani 'marufa uygun olarak, oyalanmaksızın' demektir; yahut { فَانْكِحُوهُنَّ } [onları nikâhlayın] emrine mütealliktir; yani 'onları bilinen şekilde, yani ehillerinin izni ve emsal mehirleri ile nikâhlayın' demektir. { مُحْصَناتٍ } “iffetli olarak” lafzı, ya { آتُوهُنَّ } fiilinin mef'ûlünden hâldir ki bu durumda 'evli kadınlar olarak' manasındadır; ya da { فَانْكِحُوهُنَّ } fiilinin mef'ûlünden hâldir ki 'iffetli kadınlar olarak' manasındadır. Bunun müslüman kadınlar manasına hamledilmesi caiz olsa da —özellikle Ehl-i kitap cariyenin nikâhını caiz görmeyen cumhurun mezhebine göre— bu şart Yüce Allah'ın: { فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } [mümin cariyelerinizden] kavlinde daha önce geçtiğinden, tekrar edilmesinde pek bir fayda yoktur. Burada meşhur olan ise muhsanâtın iffetliler ile tefsir edilmesidir; binaenaleyh Teâlâ'nın: { غَيْرَ مُسافِحاتٍ } “gayrimeşru ilişkiye girmeksizin” kavli onun için tekittir ve bundan maksat İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın dediği gibi zinayı açığa vurmayan kadınlardır. { وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ } “gizli dost da tutmaksızın” ifadesi 'müsâfihât' üzerine matuftur. 'Lâ' edatı, 'ğayr' lafzındaki nefy manasını tekit etmek içindir. Ahdân, dost/arkadaş manasındaki 'hidn' kelimesinin çoğuludur; buradaki maksat ise kadının kendisiyle zina etmek üzere edindiği dostudur. Çoğul getirilmesi mukabele içindir; mana ise 'zinayı gizlemeyen kimseler olarak da değil' demektir.
وكان الزنا في الجاهلية منقسما إلى سر وعلانية، وروي عن ابن عباس أن أهل الجاهلية كانوا يحرمون ما ظهر منه ويقولون: إنه لؤم، ويستحلون ما خفي ويقولون: لا بأس به، ولتحريم القسمين نزل قوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ [الأنعام: ١٥١] فَإِذا أُحْصِنَّ أي بالأزواج- كما قال ابن عباس وجماعة- وقرأ إبراهيم أُحْصِنَّ بالبناء للفاعل أي أحصن فروجهن وأزواجهن، وأخرج عبد بن حميد أنه قرىء كذلك، ثم قال:
Cahiliye devrinde zina gizli ve açık olmak üzere ikiye ayrılırdı. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre cahiliye ehli zinanın açığa vurulanını haram sayar ve: 'Bu bir alçaklıktır' derler; gizli olanını ise helal sayıp: 'Bunda bir beis yoktur' derlerdi. Her iki kısmın da haram kılınması hususunda Teâlâ'nın şu kavli indi: { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } [el-En'âm: 151] “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın”. { فَإِذا أُحْصِنَّ } “Evlendiklerinde” yani İbn Abbas ve bir cemaatin dediği gibi kocalar vasıtasıyla koruma altına alındıklarında. İbrahim en-Nehaî, fâil sîgasıyla (أَحْصَنَّ) okumuştur; yani 'ferçlerini ve kocalarını koruma altına aldıklarında' demektir. Abd b. Humeyd onun böyle okunduğunu tahriç etmiş, sonra da:
إحصانها إسلامها، وذهب كثير من العلماء إلى أن المراد من الإحصان على القراءة الأولى الإسلام أيضا لا التزوج، وبعض من أراده من الآية قال: لا تحد الأمة إذا زنت ما لم تتزوج بحرّ، وروي ذلك مذهبا لابن عباس، وحكي عدم الحد قبل التزوج عن مجاهد وطاوس، وقال الزهري: هو فيها بمعنى التزوج.
onun ihsânının müslüman olması olduğunu söylemiştir. Âlimlerin birçoğu birinci kıraate göre de ihsândan maksadın evlilik değil İslâm olduğu görüşüne varmıştır. Ayetten bunu kastedenlerin bir kısmı: 'Cariye zina ettiğinde hür bir kimseyle evlenmedikçe ona had uygulanmaz' demiştir; bu görüş İbn Abbas'ın bir mezhebi olarak rivayet edilmiş, evlilikten önce haddin uygulanmayacağı Mücâhid ve Tâvûs'tan da nakledilmiştir. Zührî ise: 'Burada ihsân evlenmek manasındadır' demiştir.
والحد واجب على الأمة المسلمة إذا لم تتزوج لما
Müslüman cariye evlenmemiş olsa bile had cezası vaciptir; zira
في الصحيحين عن زيد بن خالد الجهني أن النبي ﷺ سئل عن الأمة إذا زنت ولم تحصن قال: «اجلدوها» ، ثم إن زنت فاجلدوها، ثم إن زنت فاجلدوها، ثم بيعوها ولو بضفير»
Sahîhayn'da Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zina edip ihsâna ermemiş (evlenmemiş) cariyenin durumu sorulduğunda: «Ona celde vurun; sonra tekrar zina ederse yine celde vurun; sonra tekrar zina ederse yine celde vurun; sonra bir saç örgüsü karşılığında olsa bile onu satın» buyurmuştur.
فالمزوجة محدودة بالقرآن وغيرها بالسنة، ورجح هذا الحمل بأنه سبحانه شرط الإسلام بقوله جلّ وعلا: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ فحمل ما هنا على غيره أتم فائدة وإن جاز أنه تأكيد لطول الكلام.
Binaenaleyh evli olan cariyenin cezası Kur'an ile, diğerininki ise sünnet ile belirlenmiştir. Bu yoruma şu gerekçeyle üstünlük verilmiştir: Yüce Allah: { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } [mümin cariyelerinizden] buyruğu ile İslâm'ı şart koşmuştur; dolayısıyla buradakini evliliğe hamletmek daha tam bir fayda sağlar; her ne kadar sözün uzamasından ötürü tekit olması da caiz olsa.
وذكر بعض المحققين أن تفسير الإحصان بالإسلام ظاهر على قول أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه من جهة أنه لا يشترط في التزوج بالأمة أن تكون مسلمة وإن الكفار ليسوا مخاطبين بالفروع، وهو مشكل على قول من يقول بمفهوم الشرط من الشافعية فإنه يقتضي أن الأمة الكافرة إذا زنت لا تجلد، وليس مذهبه كذلك فإنه يقيم الحد على الكفار فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ أي فإن فعلن فاحشة وهي الزنا وثبت ذلك. فَعَلَيْهِنَّ أي فثابت عليهن شرعا نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ أي الحرائر الأبكار مِنَ الْعَذابِ أي الحد الذي هو جلد مائة، فنصفه خمسون ولا رجم عليهن لأنه لا يتنصف وهذا دفع لتوهم أن الحد لهن يزيد بالإحصان، فيسقط الاستدلال به على أنهن قبل الإحصان لا حد عليهن كما روي ذلك عمن تقدم.
Bazı muhakkikler ihsânın İslâm ile tefsir edilmesinin, Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ın cariye ile evlenmede onun müslüman olmasının şart koşulmadığı ve kâfirlerin fürûatla muhatap olmadığı görüşüne göre açık olduğunu zikretmişlerdir. Bu durum, Şâfiîlerden mefhum-ı şartı kabul edenlerin görüşüne göre ise müşküldür; zira bu, kâfir cariye zina ettiğinde ona celde vurulmamasını iktiza eder; halbuki onun mezhebi böyle değildir, nitekim o kâfirlere had cezasını uygular. { فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ } “Eğer bir fuhuş işlerlerse” yani bir çirkin fiil olan zinayı işlerler ve bu sabit olursa, { فَعَلَيْهِنَّ } “onlara gerekir” yani şer'an onlar üzerine sabittir; { نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ } “hür kadınlara gereken cezanın yarısı” yani hür ve bakire kadınlara, { مِنَ الْعَذابِ } “cezadan” yani yüz celde olan had cezasından; binaenaleyh yarısı ellidir. Onlara recm cezası yoktur; çünkü recm ikiye bölünemez. Bu ise had cezasının ihsân ile artacağı vehmini defetmektir; böylece daha önce geçenlerden rivayet edildiği üzere ihsândan önce onlara had cezası olmadığına dair bununla yapılan istidlal düşmüş olur.
قال الشهاب: وعلم من بيان حالهن حال العبيد بدلالة النص فلا وجه لما قيل: إنه خلاف المعهود لأن المعهود أن يدخل النساء تحت حكم الرجال بالتبعية وكأن وجهه أن دواعي الزنا فيهن أقوى وليس هذا تغليبا وذكرا
Şihâb şöyle demiştir: [Cariyelerin] durumlarının beyanından, delâletü'n-nass ile kölelerin durumu da anlaşılmıştır. Dolayısıyla şöyle denilmesinin bir vechi yoktur: "Bu durum alışılagelenin hilafınadır; zira alışılagelen, kadınların tâbiyet yoluyla erkeklerin hükmü altına girmesidir. Sanki bunun gerekçesi kadınlarda zinaya sevk eden saiklerin daha güçlü olmasıdır." [Oysa] bu bir tağlîb ve zikir değildir
بطريق التبعية حتى يتجه ما ذكر، ويرد على وجه التخصيص أنه لو كان كذلك لم يدل على حكم العبيد بل الوجه فيه أن الكلام في تزوج الإماء فهو مقتضى الحال انتهى.
ki zikredilen husus teb'iyyet yoluyla yöneltilebilsin. Tahsis cihetine de şu itiraz edilir: Şayet öyle olsaydı kölelerin hükmüne delalet etmezdi; bilakis bundaki vecih, kelamın cariyelerle evlenmek hakkında olmasıdır, dolayısıyla makamın muktezası budur, vesselam.
والظاهر أن المراد بالحال المعلوم بدلالة النص حال العبيد إذا أتوا بفاحشة لا مطلقا فإن حال العبيد ليس حال الإماء في مسألة النكاح من كل وجه كما بين في كتب الفروع، وأخرج عبد بن حميد عن مجاهد أنه قرىء فإن أتوا، وأتين بفاحشة، هذا والفاء في فَإِنْ أَتَيْنَ جواب إذا، والثانية جواب إن، والشرط الثاني مع جوابه مترتب على وجود الأول، ومِنَ الْعَذابِ في موضع الحال من الضمير في الجار والمجرور والعامل فيها هو العامل في صاحبها، قال أبو البقاء: ولا يجوز أن تكون حالا من ما لأنها مجرورة بالإضافة فلا يكون لها عامل ذلِكَ أي نكاح الإماء لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ أي لمن خاف الزنا بسبب غلبة الشهوة عليه، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن نافع بن الأزرق سأله عن العنت فقال: الإثم، فقال نافع: وهل تعرف العرب ذلك؟ فقال: نعم أما سمعت قول الشاعر:
Zahir olan şudur ki, delâletü'n-nass ile bilinen durumdan maksat, erkek kölelerin fuhuş işlemesi halidir; mutlak durumları değildir. Zira fürûat kitaplarında açıklandığı üzere evlilik meselesinde erkek kölelerin hali her bakımdan cariyelerin hali gibi değildir. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den 'Eğer erkek ve kadın köleler bir fuhuş işlerlerse' şeklinde okunduğunu tahriç etmiştir. { فَإِنْ أَتَيْنَ } ibaresindeki fâ harfi 'izâ'nın cevabıdır; ikincisi ise 'in'in cevabıdır. İkinci şart cevabıyla birlikte birincinin varlığına müretteptir. { مِنَ الْعَذابِ } car-mecruru, car-mecrurdaki zamirden hâl konumundadır ve ondaki amil, zü'l-hâldeki amilin aynısıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Mâ' lafzından hâl olması caiz değildir; zira o izafetle mecrurdur, dolayısıyla onun için bir amil bulunmaz. { ذلِكَ } “Bu” yani cariyelerle evlenmek, { لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } “içinizden günaha girmekten korkan kimse içindir” yani şehvetinin galebe çalması sebebiyle zinaya düşmekten korkan kimse içindir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona 'anet' kelimesini sormuş, o da 'günah' demiştir. Bunun üzerine Nâfi': 'Araplar bunu bilir mi?' diye sorunca, o: 'Evet, şairin şu sözünü işitmedin mi?' demiştir:
رأيتك تبتغي «عنتي» وتسعى ... مع الساعي عليّ بغير ذحل
“Gördüm ki benim 'günaha/helake düşmemi' istiyorsun ... ve bana karşı hiçbir kan davası yokken aleyhimde koşuşturanla birlikte koşuyorsun.”
وقيل: أصل العنت انكسار العظم بعد الجبر فاستعير لكل مشقة وضرر يعتري الإنسان بعد صلاح حاله، ولا ضرر أعظم من مواقعة المآثم بارتكاب أفحش القبائح، ويفهم من كلام كثير من اللغويين أنه حقيقة في الإثم وكذا في الجهد والمشقة، ومنه- أكمة عنوت- أي صعبة المرتقى، وفسره الزجاج هنا بالهلاك، والذي عليه الأكثرون ما تقدم وهو مأثول أيضا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: المراد به الحد لأنه إذا هو يخشى أن يواقعها فيحد، ورجح القول الأول بكثرة الذاهبين إليه مع ما فيه من الإشارة إلى أن اللائق بحال المؤمن الخوف من الزنا المفضي إلى العذاب، وفي هذا إيهام بأن المحذور عنده الحد لا ما يوجبه وأيّا ما كان فهو شرط آخر لجواز تزوج الإماء عند الشافعي عليه الرحمة، ومذهب الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه أنه ليس بشرط وإنما هو إرشاد للأصلح وَأَنْ تَصْبِرُوا أي وصبركم عن نكاح الإماء متعففين. خَيْرٌ لَكُمْ من نكاحهن وإن رخص لكم فيه لأن حق الموالي فيهن أقوى فلا يخلصن للأزواج خلوص الحرائر إذ هم يقدرون على استخدامهن سفرا وحضرا، وعلى بيعهن للحاضر والبادي، وفي ذلك مشقة عظيمة على الأزواج لا سيما إذا ولد لهم منهن أولاد، ولأنهن ممتهنات مبتذلات خراجات ولاجات ذلك ذل ومهانة سارية للناكح، ولا يكاد يتحمل ذلك غيور، ولأن في نكاحهن تعريض الولد للرق.
Denildi ki: Anetin aslı, kemiğin kaynadıktan sonra tekrar kırılmasıdır; dolayısıyla kişinin hali düzeldikten sonra başına gelen her türlü meşakkat ve zarar için istiare edilmiştir. Çirkinliklerin en fenasını işleyerek günahlara dalmaktan daha büyük bir zarar da yoktur. Birçok lügat âliminin kelamından bunun günahta ve aynı şekilde zorluk ve meşakkatte hakikat olduğu anlaşılır; 'çıkışı zor tepe' anlamındaki 'ekemetün anût' da bundandır. Zeccâc bunu burada 'helak' ile tefsir etmiştir. Çoğunluğun benimsediği görüş ise önceden geçen görüştür ve bu aynı zamanda İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da nakledilmiştir. Denildi ki: Ondan maksat had cezasıdır; zira kişi kadınla zina edip had cezasına çarptırılmaktan korkar. Çok sayıda âlimin bu görüşü benimsemesiyle birlikte, müminin durumuna yakışanın azaba götüren zinadan korkmak olduğuna işaret etmesi sebebiyle birinci görüş tercih edilmiştir; zira diğerinde çekinilen şeyin günahın kendisi değil sadece had cezası olduğu vehmi vardır. Her halükarda bu, Şâfiî aleyhirrahme nezdimde cariyelerle evlenmenin cevazı için diğer bir şarttır. İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'ın mezhebi ise bunun bir şart olmayıp en uygun olana bir irşad olduğudur. { وَأَنْ تَصْبِرُوا } “Sabretmeniz ise” yani iffetinizi koruyarak cariyelerle evlenmekten sabredip kaçınmanız, { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır” her ne kadar size ruhsat verilmiş olsa da onlarla evlenmekten daha hayırlıdır. Çünkü efendilerin onlar üzerindeki hakkı daha güçlüdür, bu yüzden hür kadınların kocalara aidiyeti gibi tam anlamıyla kocalara ait olamazlar; nitekim efendileri onları seferde ve hazarda hizmet ettirmeye, şehirliye ve köylüye satmaya muktedirdirler. Bunda ise özellikle onlardan çocukları olduğunda kocalar için büyük bir meşakkat vardır. Ayrıca onlar aşağılanan, hor görülen, sürekli içeri girip dışarı çıkan kadınlardır; bu zillet ve hakaret evlenen erkeğe de sirayet eder ve kıskanç bir erkek buna pek tahammül edemez; bir de onların nikâhlanmasında çocuğu köleliğe maruz bırakma vardır.
وقد أخرج عبد الرزاق وغيره عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: «إذا نكح العبد الحرة فقد أعتق نصفه وإذا نكح الحر الأمة فقد أرق نصفه» وأخرج سعيد بن منصور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: «ما تزحف ناكح الأمة عن الزنا إلا قليلا» وعن أبي هريرة وابن جبير مثله.
Nitekim Abdürrezzâk ve başkaları Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Köle hür kadınla evlendiğinde yarısını azat etmiş olur; hür kimse cariye ile evlendiğinde ise yarısını köleleştirmiş olur.» Saîd b. Mansûr, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan onun şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Cariye ile evlenen kimse zinadan ancak pek az uzaklaşmış olur.» Ebû Hüreyre ve İbn Cübeyr'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن أبي شيبة عن عامر قال: «نكاح الأمة كالميتة والدم ولحم الخنزير لا يحل إلا للمضطر»
İbn Ebî Şeybe, Âmir'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Cariye nikâhı ölü eti, kan ve domuz eti gibidir; muztardan başkasına helal olmaz.»
وفي مسند الديلمي والفردوس عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: الحرائر صلاح البيت والإماء هلاك البيت»
Deylemî'nin Müsned'inde ve Firdevs'te Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Hür kadınlar evin salahı, cariyeler ise evin helakidir.»
وقال الشاعر:
Şair şöyle demiştir:
ومن لم تكن في بيته قهرمانة ... فذلك بيت لا أبا لك ضائع
“Evinde işleri çekip çeviren bir hanımı olmayan kimsenin ... babası olmayasıca, o evi zayi olmuştur.”
وقال الآخر:
Diğer şair de şöyle demiştir:
إذا لم يكن في منزل المرء حرة ... تدبره ضاعت مصالح داره
“Kişinin evinde onu çekip çeviren hür bir hanım yoksa ... o evin maslahatları zayi olup gider.”