Binûn

Nisâ Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاللَّهُ غَفُورٌ أي مبالغ في المغفرة فيغفر لمن لم يصبر عن نكاحهن، وإنما عبر بذلك تنفيرا عنه حتى كأنه ذنب رَحِيمٌ أي مبالغ في الرحمة فلذلك رخص لكم ما رخص.

{ وَاللَّهُ غَفُورٌ } “Allah çok bağışlayıcıdır” yani bağışlaması pek çoktur; dolayısıyla onlarla evlenmeye sabredemeyen kimseyi bağışlar. Bunun bu şekilde ifade edilmesi, sanki bir günahmış gibi ondan sakındırmak içindir. { رَحِيمٌ } “Çok merhametlidir” yani merhameti pek çoktur; bu sebeple size ruhsat verdiği şeylerde ruhsat tanımıştır.

هذا ومن باب الإشارة الإجمالية في بعض الآيات السابقة أنه سبحانه أشار بقوله عز من قائل: ووَ لا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ إلى النهي عن التصرف في السفليات التي هي الأمهات التي قد تصرف فيها الآباء العلوية إلا ما قد سلف من التدبير الإلهي في ازدواج الأرواح لضرورة الكمالات، فإن الركون إلى العالم السفلي يوجب مقت الحق سبحانه، وأشار سبحانه بتحريم المحصنات من النساء أي الأمور التي تميل إليها النفوس إلى تحريم سلب السالك مقاما ناله غيره، وليس له قابلية لنيله، ومن هنا قوبل الكليم بالصعق لما سأل الرؤية، وقال شاعر الحقيقة المحمدية:

Bu meyanda, önceki bazı ayetlerdeki icmali işari yorumlar kabilinden olmak üzere; Allah Sübhânehû ve Teâlâ'nın yüce sözü olan { وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” [buyruğu] ile, kemalatın zorunluluğu sebebiyle ruhların eşleşmesindeki ilahi takdirden geçmişte kalanlar müstesna, yüce babaların tasarrufta bulunduğu anneler konumundaki süfli varlıklarda tasarrufta bulunmayı yasaklamaya işaret etmiştir. Zira süfli âleme meyletmek Hak Sübhânehû'nun gazabını gerektirir. Yüce Allah, kadınlardan muhsan olanların -yani nefislerin meylettiği hususların- haram kılınmasıyla da sâlikin, başkasının ulaştığı ve kendisinin ulaşmaya kabiliyeti bulunmayan bir makamı çekip almasının haramlığına işaret etmiştir. Nitekim Kelîm [Musa aleyhisselâm] görmeyi talep ettiğinde baygınlıkla karşılanmıştır. Hakîkat-i Muhammediyye şairi şöyle demiştir:

ولست مريدا أرجعن بلن ترى ... ولست بطور كي يحركني الصدع

“Ben ‘Beni asla göremezsin’ [cevabıyla] geri döndürülecek bir talip değilim ... [bölünüş ve] yarılmanın beni sarsacağı Tur Dağı da değilim.”

وقال سيدي ابن الفارض على لسانها:

Seyyidim İbnü'l-Fârız da onun lisanından şöyle demiştir:

وإذا سألتك أن أراك حقيقة ... فاسمح ولا تجعل جوابي لن ترى

“Senden seni hakikatiyle görmeyi dilediğim zaman ... cömert davran da bana cevabını ‘Beni asla göremezsin’ yapma!”

ولقد أحسن بعض المحجوبين حيث يقول:

Perdelenmiş [âşıklardan] biri şu sözüyle ne güzel söylemiştir:

إذا لم تستطع شيئا فدعه ... وجاوزه إلى ما تستطيع

“Bir şeye gücün yetmiyorsa onu bırak ... ve gücünün yettiği şeye geç!”

وقال النيسابوري: المحصنات من النساء الدنيا حرمها الله تعالى على خلّص عباده وأباح لهم بقوله: إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ تناول الأمور الضرورية من المأكل والمشرب مُحْصِنِينَ أي حرائر من الدنيا وما فيها غَيْرَ مُسافِحِينَ في الطلب مياه الوجوه، ثم أمرهم إذا استمتعوا بشيء من ذلك بأن يؤدوا حقوقه من الشكر والطاعة والذكر مثلا، وعلى هذا النمط ما في سائر الآيات. ولم يظهر لي في البنات والأخوات والعمات والخالات وبنات الأخ وبنات الأخت والمرضعات والأخوات من الرضاع والربائب والجمع بين الأختين ما ينشرح له الخاطر وتبتهج به الضمائر ولا شبهة لي في أن لله تعالى عبادا يعرفونه على التحقيق ولكنهم في الزوايا، وكم في الزوايا من خبايا، والله يقول الحق وهو يهدي السبيل يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ استئناف مقرر لما سبق من الأحكام، ومثل هذا التركيب وقع في كلام العرب قديما وخرجه النحاة- كما قال الشهاب على مذاهب فقيل: مفعول يريد محذوف أي تحليل ما أحل وتحريم ما حرم ونحوه، واللام للتعليل أو العاقبة أي ذلك لأجل التبيين، ونسب هذا إلى سيبويه وجمهور البصريين، فتعلق الإرادة غير التبيين وإنما فعلوه لئلا يتعدى الفعل إلى مفعوله المتأخر عنه باللام وهو ممتنع أو ضعيف.

Nîsâbûrî şöyle demiştir: Kadınlardan muhsan olanlar dünyadır; Allah Teâlâ onu seçkin kullarına haram kılmış, { إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna” buyruğuyla da yeme ve içme gibi zorunlu ihtiyaçları karşılamayı onlara mübah kılmıştır. { مُحْصِنِينَ } “İffetli olarak” yani dünyadan ve içindekilerden hür kimseler olarak, { غَيْرَ مُسَافِحِينَ } “gayrimeşru ilişkiye girmeksizin” yani talep uğruna yüz sularını dökmeden [bunu helal kılmıştır]. Sonra onlara, bunlardan herhangi bir şeyden faydalandıklarında, örneğin şükür, itaat ve zikir gibi haklarını yerine getirmelerini emretmiştir. Diğer ayetlerdeki hususlar da bu minval üzeredir. Kızlar, kız kardeşler, halalar, teyzeler, erkek kardeşin kızları, kız kardeşin kızları, sütanneler, sütkardeşler, üvey kızlar ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlamak hususunda ise kalbin ferahlayacağı ve vicdanların sevinç duyacağı [işari] bir mana bana zahir olmadı. Kuşkusuz ki Allah Teâlâ'nın O'nu hakkıyla tanıyan kulları vardır; fakat onlar köşelere çekilmişlerdir. Zira köşelerde nice gizli cevherler saklıdır! Allah hakkı söyler ve doğru yola O iletir. { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” [ifadesi], daha önce geçen hükümleri pekiştiren bir istinaf (yeni başlangıç) cümlesidir. Bu tür bir terkip eski Arap kelamında yer almış ve nahivciler -Şihâb'ın da belirttiği gibi- bunu çeşitli mezheplere göre tahlil etmişlerdir: Bir görüşe göre, “yürîdü” (ister) fiilinin mefulü (nesnesi) hazfedilmiştir; yani helal kıldığını helal kılmayı, haram kıldığını haram kılmayı ve benzerini [istemektedir]. Lam harfi ise ta'lil (gerekçe) veya akıbet içindir; yani ‘bu, açıklama yapmak içindir’ demektir. Bu görüş Sîbeveyh'e ve Basralıların cumhuruna nispet edilmiştir. Dolayısıyla iradenin taalluku açıklamanın kendisinden başkadır. Bunu da fiilin, kendisinden sonra gelen mefulüne lam harfi vasıtasıyla geçişli olmasını engellemek için yapmışlardır; zira bu caiz değildir veya zayıf bir kullanımdır.

وقيل: إنه إذا قصد التأكيد جاز من غير ضعف، وقد قصد هنا تأكيد الاستقبال اللازم للإرادة ولكن باعتبار التعلق وإلا فإرادة الله تعالى قديمة، وسمى صاحب اللباب هذه اللام لام التكملة وجعلها مقابلة للام التعدية.

Bir görüşe göre de tekit kastedildiğinde zayıflık olmaksızın caiz olur. Burada da irade için zorunlu olan gelecek zaman anlamının tekit edilmesi kastedilmiştir; ancak bu taalluk itibarıyladır, yoksa Allah Teâlâ'nın iradesi ezelîdir. Lübâb sahibi bu lam harfini 'tekmile lamı' olarak isimlendirmiş ve onu geçişlilik lamının karşılığı kılmıştır.

وذهب بعض البصريين إلى أن الفعل مؤول بالمصدر من غير سابك كما قيل به في- تسمع بالمعيدي خير من أن تراه- على أنه مبتدأ والجار والمجرور خبره أي إرادتي كائنة للتبيين وفيه تكلف، وذهب الكوفيون إلى أن اللام هي الناصبة للفعل من غير إضمار إن وهي وما بعدها مفعول للفعل المقدم لأن اللام قد تقام مقام إن في فعل الإرادة والأمر، والبصريون يمنعون ذلك ويقولون: إن وظيفة اللام الجر والنصب بأن مضمرة بعدها، ومفعول- يبين- على بعض الأوجه محذوف أي لِيُبَيِّنَ لَكُمْ ما هو خفي عنكم من مصالحكم وأفاضل أعمالكم، أو ما تعبدكم به أو نحو ذلك، وجوز أن يكون قوله تعالى: لِيُبَيِّنَ وقوله تعالى: وَيَهْدِيَكُمْ تنازعا في قوله سبحانه: سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أي مناهج من تقدمكم من الأنبياء والصالحين لتقتفوا أثرهم وتتبعوا سيرهم، وليس المراد أن الحكم كان كذلك في الأمم السالفة كما قيل به، بل المراد كون ما ذكر من نوع طرائق المتقدمين الراشدين وجنسها في بيان المصالح وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ عطف على ما قبله وحيث كانت التوبة ترك الذنب مع الندم والعزم على عدم العود وهو مما يستحيل إسناده إلى الله تعالى ارتكبوا تأويل ذلك في هذا المقام بأحد أمور: فقيل إن التوبة هنا بمعنى المغفرة

Basralılardan bazıları, fiilin -tıpkı “tasma'u bi'l-mu'eydî hayrun min en terâhu” (Muaydî'yi işitmen onu görmenden hayırlıdır) sözünde söylendiği gibi- masdar yapıcı edat olmaksızın masdar olarak tevil edildiği; mübteda (özne) olup harf-i cer ve mecrurunun onun haberi (yüklemi) olduğu, yani “İradem açıklamak içindir” manasında bulunduğu görüşüne varmışlardır ki bunda zorlama vardır. Kûfeliler ise lam harfinin, takdiri bir “en” olmaksızın fiili nasbeden edat olduğu ve kendisi ile sonrasının öndeki fiilin mefulü olduğu görüşüne gitmişlerdir; çünkü irade ve emir fiillerinde lam harfi bazen “en” edatının yerine geçer. Basralılar ise bunu meneder ve şöyle derler: Lamın görevi cer etmektir, nasb ise kendisinden sonra gizli olan “en” iledir. Bazı vecihlere göre “yübeyyine” (açıklasın) fiilinin mefulü hazfedilmiştir; yani { لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “size açıklamak [ister]”, maslahatlarınızdan ve üstün amellerinizden size gizli kalan hususları veya kendisiyle sizi ibadetle mükellef kıldığı şeyleri yahut benzerini [açıklamak ister]. Allah Teâlâ'nın { لِيُبَيِّنَ } “açıklamak” buyruğu ile { وَيَهْدِيَكُمْ } “ve sizi iletmek” buyruğunun, Yüce Allah'ın { سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden öncekilerin yollarına” buyruğunda tenazu' (öge ortaklığı) oluşturduğu da caiz görülmüştür; yani izlerini takip edip gidişatlarına uymanız için sizden önceki peygamberlerin ve salihlerin yollarına [iletmek ister]. Bundan murat, ileri sürüldüğü gibi geçmiş ümmetlerde de hükmün aynen böyle olduğu demek değildir; aksine murat, zikredilen hususların, maslahatların açıklanmasında geçmişteki hidayete ermişlerin yollarının ve yöntemlerinin türünden ve cinsinden olmasıdır. { وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “ve tövbelerinizi kabul etmek [ister]” [ifadesi] önceki kısma matuftur. Tövbe, pişmanlık ve bir daha dönmeme azmiyle birlikte günahı terk etmek olduğundan ve bunun Allah Teâlâ'ya isnadı imkânsız bulunduğundan, bu makamda bunun teviline şu hususlardan biriyle başvurmuşlardır: Buradaki tövbenin, tövbeden kaynaklanması sebebiyle mecazen bağışlama manasında olduğu söylenmiştir;

مجازا لتسببها عنها، أو بمعنى الإرشاد إلى ما يمنع عن المعاصي على سبيل الاستعارة التبعية لأن التوبة تمنع عنها كما أن إرشاده تعالى كذلك، أو مجاز عن حثه تعالى عليها لأنه سبب لها عكس الأول، أو بمعنى الإرشاد إلى ما يكفرها على التشبيه أيضا، وإلى جميع ذلك أشار ناصر الدين البيضاوي.

Yahut istiâre-i tebeiyye yoluyla günahlardan alıkoyan şeylere irşad etme anlamında olduğu söylenmiştir; zira Allah Teâlâ'nın irşadı gibi tövbe de günahlardan alıkoyar. Yahut birincinin aksine tövbenin sebebi olması dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ona teşvik etmesinden mecazdır. Yahut yine teşbih üzere tövbeyi kefaret kılacak şeylere irşad etme manasındadır. Nâsırüddin el-Beyzâvî bütün bunlara işaret etmiştir.

وقرر العلامة الطيبي أن هذا من وضع المسبب موضع السبب وذلك لعطف وَيَتُوبَ على وَيَهْدِيَكُمْ إلخ على سبيل البيان كأنه قيل: ليبين لكم ويهديكم ويرشدكم إلى الطاعات، فوضع موضعه وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وما يرد على بعض الوجوه من لزوم تخلف المراد عن الإرادة وهي علة تامة يدفعه كون الخطاب ليس عاما لجميع المكلفين بل لطائفة معينة حصلت لهم هذه التوبة وَاللَّهُ عَلِيمٌ مبالغ في العلم بالأشياء فيعلم ما شرع لكم من الأحكام وما سلكه المهتدون من الأمم قبلكم وما ينفع عباده المؤمنين وما يضرهم حَكِيمٌ مراع في جميع أفعاله الحكمة والمصلحة فيبين لمن يشاء ويهدي من يشاء ويتوب على من يشاء، ولا يسأل عما يفعل وهم يسألون وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ جعله بعضهم تكرارا لما تقدم للتأكيد والمبالغة وهو ظاهر إذا كان المراد من التوبة هناك وهنا شيئا واحدا، وأما إذا فسر يَتُوبَ أولا بقبول التوبة والإرشاد مثلا، وثانيا بأن يفعلوا ما يستوجبون به القبول فلا يكون تكرارا، وأيضا إنما يتمشى ذلك على كون لِيُبَيِّنَ لَكُمْ مفعولا وإلا فلا تكرار أيضا لأن تعلق الإرادة بالتوبة في الأول على جهة العلية، وفي الثاني على جهة المفعولية وبذلك يحصل الاختلاف لا محالة وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ يعني الفسقة لأنهم يدورون مع شهوات أنفسهم من غير تحاش عنها فكأنهم بانهماكهم فيها أمرتهم الشهوات باتباعها فامتثلوا أمرها واتبعوها فهو استعارة تمثيلية، وأما المتعاطي لما سوغه الشرع منها دون غيره فهو متبع له لا لها.

Allâme et-Tîbî, bunun müsebbebin sebep yerine konulması kabilinden olduğunu belirtmiştir. Bu da { وَيَتُوبَ } [ifadesinin], beyan yoluyla { وَيَهْدِيَكُمْ } vb. üzerine atfedilmesindendir; sanki “Size açıklamak, sizi hidayete erdirmek ve sizi taatlere irşad etmek için” denilmiş ve bunun yerine { وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } konulmuştur. Bazı vecihlere yöneltilen, muradın iradeden geri kalması (oysa irade tam bir illettir) itirazını ise, hitabın bütün mükelleflere şamil olmayıp bu tövbenin kendilerine nasip olduğu belirli bir zümreye yönelik olması savuşturmaktadır. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir” yani eşyayı hakkıyla bilir; sizin için koyduğu hükümleri, sizden önceki ümmetlerden hidayete erenlerin izlediği yolları, mümin kullarına neyin fayda neyin zarar vereceğini bilir. { حَكِيمٌ } “Hüküm ve hikmet sahibidir” yani bütün fiillerinde hikmet ve maslahatı gözetir; dilediğine açıklar, dilediğini hidayete erdirir ve dilediğinin tövbesini kabul eder; O yaptığından sorgulanamaz, onlar ise sorgulanırlar. { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister” [ayetini] bazıları tekit ve mübalağa için önceki ifadenin tekrarı kılmışlardır. Orada ve buradaki tövbeden murat tek bir şey olduğunda bu durum açıktır. Ancak şayet “yetûbe” önce tövbenin kabulü ve irşad, ikinci olarak da kabulü hak edecekleri şeyleri yapmaları şeklinde tefsir edilirse, tekrar olmaz. Ayrıca bu durum ancak { لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } ifadesinin meful olması halinde geçerlidir; aksi takdirde yine tekrar olmaz; çünkü ilkinde iradenin tövbeye taalluku illetlik yönüyle, ikincisinde ise mefullük yönüyledir ve bununla kaçınılmaz olarak farklılık hasıl olur. { وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ } “Şehvetlerine uyanlar ise isterler ki” yani fasıklar; çünkü onlar nefislerinin şehvetleri etrafında hiç çekinmeden dönüp dururlar. Sanki onlara aşırı düşkünlükleri sebebiyle şehvetleri kendilerine uymalarını emretmiş, onlar da bu emre boyun eğip ona uymuşlardır; dolayısıyla bu, temsili bir istiâredir. Şehvetlerden yalnızca şeriatın izin verdiklerini işleyip başkasına bulaşmayan kimse ise şehvete değil şeriata uymuş olur.

وروي هذا عن ابن زيد، وأخرج مجاهد عن ابن عباس أنهم الزناة، وأخرج ابن جرير عن السدي أنهم اليهود والنصارى، وقيل: إنهم اليهود خاصة حيث زعموا أن الأخت من الأب حلال في التوراة، وقيل: إنهم المجوس حيث كانوا يحلون الأخوات لأب لأنهم لم يجمعهم رحم، وبنات الأخ والأخت قياسا على بنات العمة والخالة بجامع أن أمهما لا تحل، فكانوا يريدون أن يضلوا المؤمنين بما ذكر، ويقولون: لم جوزتم تلك ولم تجوزوا هذه؟! فنزلت، وغوير بين الجملتين ليفرق بين إرادة الله تعالى وإرادة الزائغين أَنْ تَمِيلُوا عن الحق بموافقتهم فتكونوا مثلهم، وعن مجاهد أن تزنوا كما يزنون.

Bu görüş İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Mücâhid, İbn Abbas'tan bunların zâniler olduğunu tahriç etmiştir. İbn Cerîr, Süddî'den bunların Yahudiler ve Hristiyanlar olduğunu tahriç etmiştir. Bir görüşe göre, Tevrat'ta baba bir kız kardeşin helal olduğunu iddia ettikleri için özellikle Yahudilerdir. Bir görüşe göre de bunlar Mecusilerdir; zira onlar kendilerini tek bir rahim birleştirmediği gerekçesiyle baba bir kız kardeşleri, annelerinin helal olmaması ortak paydasından hareketle de hala ve teyze kızlarına kıyasla erkek ve kız kardeşlerin kızlarını helal sayıyorlardı. İşte zikredilen hususlarla müminleri saptırmak istiyor ve “Şunlara izin verdiniz de bunlara niçin izin vermediniz?!” diyorlardı. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Allah Teâlâ'nın iradesi ile yoldan sapanların iradesini birbirinden ayırt etmek için iki cümle farklı biçimlerde kurulmuştur: { أَنْ تَمِيلُوا } “sapmanızı [isterler]” yani onlara uyarak haktan sapmanızı ve böylece onlar gibi olmanızı isterler. Mücâhid'den nakledildiğine göre, onların zina ettiği gibi zina etmenizi [isterler].

وقرىء بالياء التحتانية فالضمير حينئذ- للذين يتبعون الشهوات مَيْلًا عَظِيماً بالنسبة إلى ميل من اقترف حطيئة على ندرة، واعترف بأنها خطيئة ولم يستحل يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ أي في التكليف في أمر النساء والنكاح بإباحة نكاح الإماء- قاله طاوس ومجاهد- وقيل: يخفف في التكليف على العموم فإنه تعالى خفف عن هذه الأمة ما لم يخفف عن غيرها من الأمم الماضية، وقيل: يخفف بقبول التوبة والتوفيق لها، والجملة مستأنفة، لا محل لها من الإعراب وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً أي في أمر النساء لا يصبر عنهن- قاله طاوس-

Noktalı “yâ” harfi ile de okunmuştur; bu durumda zamir şehvetlerine uyanlara raci olur. { مَيْلًا عَظِيماً } “Büyük bir sapışla”, nadiren bir günah işleyip de onun günah olduğunu itiraf eden ve onu helal saymayan kimsenin sapmasına nispetle [büyük bir sapışla sapmanızı isterler]. { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden hafifletmek ister” yani cariyelerle evlenmeyi mübah kılarak kadınlar ve nikâh hususundaki mükellefiyeti [hafifletmek ister] -bunu Tâvûs ve Mücâhid söylemiştir-. Bir görüşe göre genel olarak mükellefiyeti hafifletir; nitekim Allah Teâlâ geçmiş diğer ümmetlerden hafifletmediği şeyleri bu ümmetten hafifletmiştir. Bir görüşe göre tövbeyi kabul ederek ve ona muvaffak kılarak hafifletir. Cümle istinafiyye olup iraptan mahalli yoktur. { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “Çünkü insan zayıf yaratılmıştır” yani kadınlar konusunda [zayıftır], onlara karşı sabredemez -bunu Tâvûs söylemiştir-.

وفي الخبر «لا خير في النساء ولا صبر عنهن يغلبن كريما ويغلبهن لئيم فأحب أن أكون كريما مغلوبا ولا أحب أن أكون لئيما غالبا»

Rivayette şöyle gelmiştir: «Kadınlarda hayır yoktur, onlara karşı sabır da yoktur; kerim kimseye galip gelirler, alçak kimse ise onlara galip gelir. Ben mağlup olan kerim bir kimse olmayı, galip gelen alçak bir kimse olmaya tercih ederim.»

وقيل: يستميله هواه وشهوته ويستشيطه خوفه وحزنه، وقيل: عاجز عن مخالفة الهوى وتحمل مشاق الطاعة، وقيل: ضعيف الرأي لا يدرك الأسرار والحكم إلا بنور إلهي.

Bir görüşe göre: Arzusu ve şehveti onu kendine çeker, korkusu ve hüznü onu öfkelendirip sarsar. Bir görüşe göre: Arzularına karşı koymaktan ve itaatin meşakkatlerine katlanmaktan acizdir. Bir görüşe göre: Fikir bakımından zayıftır, sırları ve hikmetleri ancak ilahi bir nur ile kavrar.

وعن الحسن رضي الله تعالى عنه أن المراد ضعيف الخلقة يؤلمه أدنى حادث نزل به،

Hasan [el-Basrî] radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre murat, yaratılışça zayıf olmasıdır; başına gelen en küçük hadise bile ona acı verir.

ولا يخفى ضعف مساعدة المقام لهما فإن الجملة اعتراض تذييلي مسوق لتقرير ما قبله من التخفيف بالرخصة في نكاح الإماء، وليس

Makamın bu iki görüşe uygunluğunun zayıflığı gizli değildir; zira cümle, cariyelerle evlenme ruhsatıyla hafifletme konusundaki önceki hükmü pekiştirmek üzere sevk edilmiş bir fezleke ve ara cümlesidir (i'tirâz-ı tezyîlî).

لضعف الرأي ولا لضعف البنية مدخل في ذلك، وكونه إشارة إلى تجهيل المجوس في قياسهم على أول القولين ليس بشيء، ونصب ضعيفا على الحال. وقيل: على التمييز، وقيل: على نزع الخافض أي من ضعيف وأريد به الطين أو النطفة، وكلاهما كما ترى، وقرأ ابن عباس «وخلق الإنسان» على البناء للفاعل والضمير لله ﷿.

Bunda ne fikir zayıflığının ne de bünye zayıflığının bir dahli vardır. Bunun, ilk iki görüşe göre Mecusilerin kıyaslarındaki cehaletlerine işaret olması da kayda değer bir şey değildir. “Daîfen” kelimesi hâl olarak mansubdur. Temyiz olarak mansub olduğu da söylenmiştir; harf-i cerin hazfedilmesiyle mansub olduğu da söylenmiştir, yani “zayıf bir şeyden [yaratılmıştır]” demektir ve bununla çamur veya meni kastedilmiştir; fakat gördüğün üzere her ikisi de [zayıftır]. İbn Abbas «وَخَلَقَ الْإِنْسَانَ» şeklinde etken fiil olarak okumuştur; bu durumda fail zamiri Allah azze ve celle'ye aittir.

وأخرج البيهقي في الشعب عنه أنه قال: ثماني آيات نزلت في سورة النساء هي خير لهذه الأمة مما طلعت عليه الشمس وغربت، الأولى يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ والثانية وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ إلى آخرها، والثالثة يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ إلى آخرها، والرابعة إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً والخامسة إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ [النساء: ٤] والسادسة وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً

Beyhakî Şuab'da ondan şöyle dediğini tahriç etmiştir: “Nisâ Suresi'nde inen sekiz ayet vardır ki, bu ümmet için üzerine güneşin doğup battığı her şeyden daha hayırlıdır. Birincisi: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } [Nisâ: 26], ikincisi: sonuna kadar { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } [Nisâ: 27], üçüncüsü: sonuna kadar { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } [Nisâ: 28], dördüncüsü: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا } [Nisâ: 31], beşincisi: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ } [Nisâ: 40], altıncısı: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا }

[النساء:

[Nisâ:

١١٠] والسابعة إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ [النساء: ٤٨، ١١٦] إلى آخرها، والثامنة وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ [النساء: ١٥٢] . الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ بيان لبعض المحرمات المتعلقة بالأموال والأنفس إثر بيان تحريم النساء على غير الوجوه المشروعة، وفيه إشارة إلى كمال العناية بالحكم المذكور، والمراد من الأكل سائر التصرفات، وعبر به لأنه معظم المنافع، والمعنى لا يأكل بعضكم أموال بعض،

110], yedincisi: sonuna kadar { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ } [Nisâ: 48, 116] ve sekizincisi: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } [Nisâ: 152] ayetidir.” { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” [ayeti], kadınların meşru olmayan yollarla haram kılınmasının beyan edilmesinin hemen ardından mallara ve canlara taalluk eden bazı haramların beyanıdır. Bunda zikredilen hükme gösterilen tam özene bir işaret vardır. “Yemek”ten murat diğer bütün tasarruflardır; menfaatlerin en büyüğü olduğu için bu lafızla ifade edilmiştir. Mana: “Birbirinizin mallarını yemeyin” demektir.

والمراد بالباطل ما يخالف الشرع كالربا والقمار والبخس والظلم- قاله السدي- وهو المروي عن الباقر رضي الله تعالى عنه،

Batıldan murat, faiz, kumar, eksik ölçüp tartmak ve zulüm gibi şeriata aykırı olan şeylerdir -bunu Süddî söylemiştir- ve Bâkır radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen de budur.

وعن الحسن هو ما كان بغير استحقاق من طريق الأعواض وأخرج عنه وعن عكرمة بن جرير أنهما قالا: كان الرجل يتحرج أن يأكل عند أحد من الناس بهذه الآية فنسخ ذلك بالآية التي في سورة [النور: ٦١] وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ الآية، والقول الأول أقوى لأن ما أكل على وجه مكارم الأخلاق لا يكون أكلا بالباطل، وقد أخرج ابن أبي حاتم والطبراني بسند صحيح عن ابن مسعود أنه قال في الآية: إنها محكمة ما نسخت ولا تنسخ إلى يوم القيامة، وبَيْنَكُمْ نصب على الظرفية، أو الحالية من أموالكم إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ استثناء منقطع، ونقل أبو البقاء القول بالاتصال وضعفه، وعَنْ متعلقة بمحذوف وقع صفة لتجارة، ومِنْكُمْ صفة تَراضٍ أي إلا أن تكون التجارة تجارة صادرة عَنْ تَراضٍ كائن مِنْكُمْ أو إلا أن تكون الأموال أموال تجارة، والنصب قراءة أهل الكوفة، وقرأ الباقون بالرفع على أن- كان- تامة.

Hasan'dan [gelen rivayete göre] bu, ivazlar (karşılıklar) yoluyla hak edilmeksizin elde edilen şeydir. Ondan ve İkrime'den, İbn Cerîr'in tahricine göre ikisi şöyle demişlerdir: Kişi bu ayet sebebiyle insanlardan herhangi birinin yanında yemek yemekten çekinirdi; derken bu durum, Nûr Suresi'ndeki { وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ } [Nûr: 61] ayetiyle neshedildi. Birinci görüş daha kuvvetlidir; zira güzel ahlak ve ikram kabilinden yenen şeyler batıl yolla yeme sayılmaz. Nitekim İbn Ebî Hâtim ve Taberânî sahih bir senetle İbn Mes'ûd'dan onun bu ayet hakkında şöyle dediğini tahriç etmiştir: “Bu ayet muhkemdir; kıyamet gününe kadar neshedilmemiştir ve neshedilmeyecektir.” { بَيْنَكُمْ } kelimesi zarfiyet veya “emvâliküm”den hâl olarak mansubdur. { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ } “Ancak aranızda karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesnadır” [ifadesi] munkatı' bir istisnadır. Ebü'l-Bekâ muttasıl olduğu kavlini de nakletmiş fakat bunu zayıf bulmuştur. { عَنْ } harfi “ticâreten” kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. { مِنْكُمْ } ise { تَرَاضٍ } kelimesinin sıfatıdır; yani “ancak ticaretin sizden sadır olan karşılıklı bir rızaya dayalı ticaret olması müstesnadır” veya “ancak malların ticaret malları olması müstesnadır” demektir. Mansub okuyuş Kûfe ehlinin kıraatidir; diğerleri ise “kâne”nin tam fiil olması esasına göre merfû olarak okumuşlardır.

وحاصل المعنى لا تقصدوا أكل الأموال بالباطل لكن اقصدوا كون أي وقوع تجارة عَنْ تَراضٍ أو لا تأكلوا ذلك كذلك فإنه منهي عنه لكن وجود تجارة عن تراض غير منهي عنه، وتخصيصها بالذكر من بين سائر أسباب الملك لكونها أغلب وقوعا وأوفق لذوي المروءات.

Mananın özeti şudur: Malları batıl yolla yemeyi kastetmeyin; fakat karşılıklı rızaya dayalı bir ticaretin varlığını/vukuunu kastedin. Yahut malları bu şekilde yemeyin, zira bu yasaklanmıştır; fakat karşılıklı rızaya dayalı ticaretin bulunması yasaklanmış değildir. Mülkiyet sebeplerinin tümü arasından özellikle ticaretin zikredilmesi, onun daha yaygın olarak vuku bulması ve mürüvvet sahiplerine daha uygun olması sebebiyledir.

وقد أخرج الأصبهاني عن معاذ بن جبل قال: «قال رسول الله ﷺ: أطيب الكسب كسب التجار الذين إذا حدثوا لم يكذبوا وإذا وعدوا لم يخلفوا وإذا ائتمنوا لم يخونوا وإذا اشتروا لم يذموا وإذا باعوا لم يمدحوا وإذا كان عليهم لم يمطلوا وإذا كان لهم لم يعسروا»

Nitekim İsbehânî, Muâz b. Cebel'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Kazancın en temizi şu tüccarların kazancıdır ki; konuştuklarında yalan söylemezler, söz verdiklerinde caymazlar, kendilerine güvenildiğinde hıyanet etmezler, satın aldıklarında malı kötülemezler, sattıklarında malı övmezler, borçlandıklarında ertelemezler ve alacaklı olduklarında zorluk çıkarmazlar.»

وأخرج سعيد بن منصور عن نعيم بن عبد الرحمن الأزدي قال: «قال رسول الله ﷺ: تسعة أعشار الرزق في التجارة والعشر في المواشي» .

Saîd b. Mansûr, Nuaym b. Abdirrahmân el-Ezdî'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Rızkın onda dokuzu ticarette, onda biri ise davarlardadır (hayvancılıktadır).»

وجوز أن يراد بها انتقال المال من الغير بطريق شرعي سواء كان تجارة أو إرثا أو هبة أو غير ذلك من استعمال الخاص وإرادة العام، وقيل: المقصود بالنهي المنع عن صرف المال فيما لا يرضاه الله تعالى، وبالتجارة صرفه فيما

Bununla [ticaret lafzıyla], ister ticaret olsun ister miras, hibe yahut başka bir şey olsun—özel lafız kullanılıp genel anlamın kastedilmesi kabilinden—malın başkasından şer'î bir yolla intikalinin murat edilmiş olması da caiz görülmüştür. Bir görüşe göre de yasaklamadan maksat, malı Allah Teâlâ'nın razı olmadığı şeylere sarf etmekten menetmektir; ticaretten maksat ise [malı] O'nun

يرضاه وهذا أبعد مما قبله، والمراد بالتراضي مراضاة المتبايعين بما تعاقدا عليه في حال المبايعة وقت الإيجاب والقبول عندنا وعند الإمام مالك، وعند الشافعي حالة الافتراق عن مجلس العقد، وقيل: التراضي التخيير بعد البيع، أخرج عبد ابن حميد عن أبي زرعة أنه باع فرسا له فقال لصاحبه: اختر فخيره ثلاثا، ثم قال له: خيرني فخيره ثلاثا، ثم قال:

ancak bu, öncekinden daha uzaktır. Karşılıklı rızadan murat; bize ve İmam Mâlik'e göre akit yapan iki tarafın alışveriş esnasında icap ve kabul vaktinde üzerinde anlaştıkları şeyden razı olmalarıdır. Şâfiî'ye göre ise akit meclisinden ayrılma anındaki rızadır. Bir görüşe göre karşılıklı rıza, satıştan sonraki muhayyerliktir. Abd b. Humeyd, Ebû Zür'a'dan şunu tahriç etmiştir: O bir atını satmış ve müşterisine: “Seçimini yap” diyerek ona üç defa muhayyerlik vermiş, sonra ona: “Sen de bana muhayyerlik tanı” demiş, o da ona üç defa muhayyerlik tanımış; sonra şöyle demiştir:

سمعت أبا هريرة رضي الله تعالى عنه يقول: هذا البيع عن تراض.

Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'ın şöyle dediğini işittim: “Karşılıklı rızaya dayalı satış işte budur.”

وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أي لا يقتل بعضكم بعضا، وعبر عن البعض المنهي عن قتلهم بالأنفس للمبالغة في الزجر،

{ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Ve kendinizi öldürmeyin” yani birbirinizi öldürmeyin. Katledilmeleri yasaklanan kimselerden nefisler/canlar olarak bahsedilmesi, menetmede mübalağa içindir.

وقد ورد في الحديث «المؤمنون كالنفس الواحدة»

Nitekim hadiste: «Müminler tek bir nefis gibidir» buyrulmuştur.

وإلى هذا ذهب الحسن وعطاء والسدي والجبائي وقيل:

Hasan, Atâ, Süddî ve Cübbâî bu görüşe varmışlardır. Şöyle de denilmiştir:

المعنى لا تهلكوا أنفسكم بارتكاب الآثام كأكل الأموال بالباطل وغيره من المعاصي التي تستحقون بها العقاب، وقيل: المراد به النهي عن قتل الإنسان نفسه في حال غضب أو ضجر، وحكي ذلك عن البلخي.

Mana: Malları batıl yolla yemek ve cezayı hak edeceğiniz diğer günahları işlemek suretiyle kendinizi helak etmeyin demektir. Bir görüşe göre de bundan murat, kişinin öfke veya bezginlik anında kendi canına kıymasının yasaklanmasıdır; bu Belhî'den nakledilmiştir.

وقيل:

Şöyle de denilmiştir:

المعنى لا تخاطروا بنفوسكم في القتال فتقاتلوا من لا تطيقونه، وروي ذلك عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه،

Mana: Savaşta gücünüzün yetmeyeceği kimselerle savaşarak kendinizi tehlikeye atmayın demektir; bu Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilmiştir.

وقيل: المراد لا تتجروا في بلاد العدو فتفردوا بأنفسكم، وبه استدل مالك على كراهة التجارة إلى بلاد الحرب، وقيل: المعنى لا تلقوا بأنفسكم إلى التهلكة، وأيد بما

Bir görüşe göre murat: Düşman ülkesinde ticaret yapıp da kendinizi tehlikeye maruz bırakmayın demektir; Mâlik dârülharbe ticaret yapmanın mekruh oluşuna bununla delil getirmiştir. Bir görüşe göre ise mana: Kendinizi kendi ellerinizle tehlikeye atmayın demektir. Bu husus şu rivayetle de teyit edilmiştir:

أخرجه أحمد وأبو داود عن عمرو بن العاص قال: «لما بعثني النبي ﷺ عام ذات السلاسل احتلمت في ليلة باردة شديدة البرد فأشفقت إن اغتسلت أن أهلك فتيممت ثم صليت بأصحابي صلاة الصبح فلما قدمت على رسول الله ﷺ ذكر ذلك له فقال: يا عمرو صليت بأصحابك وأنت جنب؟ قلت: نعم يا رسول الله إني احتلمت في ليلة باردة شديدة البرد فأشفقت إن اغتسلت أن أهلك وذكرت قوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ الآية فتيممت ثم صليت فضحك رسول الله ﷺ ولم يقل شيئا» ،

Ahmed ve Ebû Dâvûd'un Amr b. el-Âs'tan tahriç ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni Zâtüsselâsil senesinde gönderdiğinde, son derece soğuk bir gecede ihtilam oldum. Gusledersem helak olurum diye korktum; bu yüzden teyemmüm edip arkadaşlarıma sabah namazını kıldırdım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna vardığımda bu durum kendisine aktarıldı. Bunun üzerine: ‘Ey Amr, cünüp olduğun halde arkadaşlarına namaz mı kıldırdın?’ buyurdu. Ben de: ‘Evet ey Allah'ın Resûlü, çok soğuk bir gecede ihtilam oldum; gusledersem helak olurum diye korktum ve Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” ayetini hatırladım. Bu sebeple teyemmüm edip namazı kıldırdım’ dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü ve hiçbir şey söylemedi.»

وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه «ولا تقتلوا»

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh «وَلَا تُقَتِّلُوا» şeklinde okumuştur;

بالتشديد للتكثير، ولا يخفى ما في الجمع بين التوصية بحفظ المال والوصية بحفظ النفس من الملاءمة لما أن المال شقيق النفس من حيث إنه سبب لقوامها وتحصيل كمالاتها واستيفاء فضائلها، والملاءمة بين النهيين على قول مالك أتم، وقدم النهي الأول لكثرة التعرض لما نهي عنه فيه.

çokluk bildirmek üzere şeddeli okumuştur. Malı koruma tavsiyesi ile canı koruma tavsiyesinin bir arada zikredilmesindeki münasebet gizli değildir; zira mal, canın ayakta durmasının, kemalatını elde etmesinin ve faziletlerini tamamlamasının sebebi olması hasebiyle onun öz kardeşidir. İmam Mâlik'in kavline göre ise iki yasak arasındaki münasebet daha da tamdır. Birinci yasağın öne alınması ise onda yasaklanan şeye maruz kalmanın çokluğu sebebiyledir.

إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً تعليل للنهي، والمعنى أنه تعالى لم يزل مبالغا في الرحمة، ومن رحمته بكم نهيكم عن أكل الحرام وإهلاك الأنفس، وقيل: معناه أنه كان بكم يا أمة محمد رحيما إذ لم يكلفكم قتل الأنفس في التوبة كما كلف بني إسرائيل بذلك وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ أي قتل النفس فقط، أو هو وما قبله من أكل الأموال بالباطل، أو مجموع ما تقدم من المحرمات من قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً [النساء:

{ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } “Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir” [ifadesi] yasağın gerekçesidir. Mana: O Teâlâ ezelden beri merhameti pek bol olandır; size olan merhametindendir ki haram yemeyi ve canları helak etmeyi size yasaklamıştır. Bir görüşe göre manası şudur: Ey Muhammed ümmeti, O size çok merhametlidir; zira İsrâiloğulları'nı tövbede nefislerini öldürmekle mükellef kıldığı gibi sizi bununla mükellef kılmamıştır. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” yani yalnızca cana kıymayı yahut onunla birlikte önceki batıl yolla malları yemeyi yahut Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا } [Nisâ:

١٩] ، أو من أول السورة إلى هنا أقوال: روي الأول منها عن عطاء- ولعله الأظهر- وما في ذلك من البعد إيذان بفظاعة قتل النفس وبعد منزلته في الفساد، وإفراد اسم الإشارة على تقدير تعدد المشار إليه باعتبار تأويله بما سبق. عُدْواناً أي إفراطا في التجاوز عن الحد، وقرىء «عدوانا» بكسر العين وَظُلْماً أي إيتاء بما لا يستحقه، وقيل هما بمعنى فالعطف للتفسير، وقيل: أريد بالعدوان التعدي على الغير، وبالظلم الظلم على النفس بتعريضها للعقاب، وأيّا ما كان فهما منصوبان على الحالية، أو على العلية، وقيل: وخرج بهما السهو والغلط والخطأ وما كان طريقه الاجتهاد في الأحكام فَسَوْفَ نُصْلِيهِ ناراً أي ندخله إياها ونحرقه بها، والجملة جواب الشرط. وقرىء «نصليه» بالتشديد، و «نصليه» بفتح النون من صلاه لغة كأصلاه، ويصليه بالياء التحتانية والضمير لله ﷿، أو لذلك، والإسناد مجازي من باب الإسناد إلى السبب.

19] buyruğundan itibaren geçen haramların tamamını yahut surenin başından buraya kadar olanları [yaparsa] şeklinde görüşler vardır. Bunların ilki Atâ'dan rivayet edilmiştir -ve belki de en zahir olanı budur-. “Zâlike”deki uzaklık bildirme, cana kıymanın çirkinliğine ve fesattaki mertebesinin uzaklığına/büyüklüğüne bir işarettir. İşaret edilen şeyin birden fazla olduğu takdirde işaret isminin tekil getirilmesi, onun 'geçen hususlar' şeklinde tevil edilmesi itibarıyladır. { عُدْواناً } “Düşmanlık” yani haddi aşmada aşırılığa kaçarak demektir; “aynn”ın kesresiyle «عِدْوَانًا» olarak da okunmuştur. { وَظُلْماً } “Ve zulüm ile” yani hak etmediği bir şeyi irtikâp ederek demektir. İkisinin aynı manada olup atfın tefsir için olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre ise: Udvan ile başkasına tecavüz etmek, zulüm ile de nefsi cezaya maruz bırakarak ona zulmetmek kastedilmiştir. Her iki durumda da bunlar hâl yahut mefulün lieclih (gerekçe) olarak mansubdur. Şöyle de denilmiştir: Unutma, yanılma, hata ve hükümlerde ictihad yoluyla yapılanlar bu iki kaydın kapsamı dışındadır. { فَسَوْفَ نُصْلِيهِ ناراً } “Biz onu bir ateşe sokacağız” yani onu ateşe girdirecek ve onunla yakacağız demektir; bu cümle şartın cevabıdır. Şeddeli olarak «نُصَلِّيهِ», nûn'un fethasıyla «نَصْلِيهِ» (aslâhu gibi lügatte salâhu'dan) ve noktalı “yâ” ile «يُصْلِيهِ» şeklinde de okunmuştur; zamir Allah azze ve celle'ye yahut zikredilen fiile racidir ve bu isnad sebep isnadı kabilinden mecazidir.

وَكانَ ذلِكَ أي إصلاؤه النار يوم القيامة عَلَى اللَّهِ يَسِيراً هينا لا يمنعه منه مانع ولا يدفعه عنه دافع ولا يشفع فيه إلا بإذنه شافع، وإظهار الاسم الجليل بطريق الالتفات لتربية المهابة وتأكيد استقلال الاعتراض التذييلي إِنْ

{ وَكانَ ذلِكَ } “Ve bu” yani kıyamet gününde onu ateşe sokmak, { عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Allah'a pek kolaydır”; son derece kolaydır, hiçbir engel O'nu bundan alıkoyamaz, hiçbir savuşturucu O'ndan bunu savuşturamaz ve O'nun izni olmaksızın bu hususta hiç kimse şefaat edemez. Heybeti pekiştirmek ve tezyîlî ara cümlenin bağımsızlığını tekit etmek için iltifat yoluyla açık Lafza-i Celâl getirilmiştir. { إِنْ }

تَجْتَنِبُوا

{ تَجْتَنِبُوا } “[Eğer] kaçınırsanız”

أي تتركوا جانبا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ أي ينهاكم الله تعالى ورسوله ﷺ عَنْهُ أي عن ارتكابه مما ذكر ومما لم يذكر، وقرىء- كبير- على إرادة الجنس فيطابق القراءة المشهورة، وقيل: يحتمل أن يراد به الشرك نُكَفِّرْ أي نغفر ونمحو واختيار ما يدل على العظمة بطريق الالتفات تفخيم لشأن ذلك الغفران، وقرىء يغفر- بالياء التحتانية عَنْكُمْ أيها المجتنبون سَيِّئاتِكُمْ أي صغائركم كما قال السدي، واختلفوا في حد الكبيرة على أقوال: الأول أنها ما لحق صاحبها عليها بخصوصها وعيد شديد بنص كتاب أو سنة، وإليه ذهب الشافعية، والثاني أنها كل معصية أوجبت الحد، وبه قال البغوي وغيره، والثالث أنها كل ما نص الكتاب على تحريمه أو وجب في جنسه حد، والرابع أنها كل جريرة تؤذن بقلة اكتراث مرتكبها بالدين ورقة الديانة، وبه قال الإمام، والخامس أنها ما أوجب الحد أو توجه إليه الوعيد، وبه قال الماوردي في فتاويه، والسادس أنها كل محرم لعينه منهي عنه لمعنى في نفسه، وحكي ذلك بتفصيل مذكور في محله عن الحليمي، والسابع أنها كل فعل نص الكتاب على تحريمه بلفظ التحريم، وقال الواحدي: الصحيح أن الكبيرة ليس لها حد يعرفها العباد به، وإلا لاقتحم الناس الصغائر واستباحوها، ولكن الله تعالى أخفى ذلك عن العباد ليجتهدوا فى اجتناب المنهي عنه رجاء أن تجتنب الكبائر، ونظير ذلك إخفاء الصلاة الوسطى وليلة القدر وساعة الإجابة انتهى.

“Eğer kaçınırsanız” yani bir kenara bırakıp uzak durursanız, { كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ } “yasaklandığınız şeylerin büyüklerinden” yani Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem, { عَنْهُ } “kendisini [işlemekten]” yani zikredilen ve edilmeyen hususlardan onu irtikâp etmekten nehyettiği şeylerden [kaçınırsanız]. Cins kastedilerek meşhur kıraate uyumlu olacak şekilde «كَبِيرَ» olarak da okunmuştur; bununla şirkin kastedilmiş olması ihtimali de söylenmiştir. { نُكَفِّرْ } “Örteriz” yani bağışlar ve sileriz. İltifat yoluyla azamet bildiren lafzın seçilmesi bu bağışlamanın şanını yüceltmek içindir. Noktalı “yâ” ile «يُكَفِّرْ» şeklinde de okunmuştur. { عَنْكُمْ } “Sizden” ey [büyük günahlardan] kaçınanlar, { سَيِّئَاتِكُمْ } “küçük günahlarınızı” yani Süddî'nin dediği gibi küçük günahlarınızı [bağışlarız]. Büyük günahın (kebîre) tanımında farklı görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Kitap veya Sünnet'in nassıyla failine özel olarak şiddetli bir azap vadedilen her günahtır; Şâfiîler bu görüşe gitmiştir. İkincisi: Had cezasını gerektiren her günahtır; Begavî ve başkaları bunu söylemiştir. Üçüncüsü: Kitabın haramlığını açıkça belirttiği yahut cinsinde had cezası vacip olan her şeydir. Dördüncüsü: Failinin dine az önem verdiğini ve dindarlığının zayıflığını gösteren her cürümdür; İmam [Fahreddin er-Râzî] bunu söylemiştir. Beşincisi: Had cezasını gerektiren yahut hakkında tehdit bulunan günahtır; Mâverdî fetvalarında bunu belirtmiştir. Altıncısı: Bizzat kendisi haram kılınan, kendi zatındaki bir anlamdan ötürü nehyedilen her şeydir; bu görüş yerinde zikredilen tafsilatıyla Halîmî'den nakledilmiştir. Yedincisi: Kitabın açıkça tahrîm (haram kılma) lafzıyla haram kıldığını belirttiği her fiildir. Vâhidî şöyle demiştir: Doğru olan, kulların kendisiyle büyük günahı ayırt edebilecekleri kesin bir sınırının bulunmamasıdır; aksi takdirde insanlar küçük günahlara dalar ve onları mubah sayarlardı. Ancak Allah Teâlâ, büyük günahlardan kaçınma ümidiyle yasaklanan şeylerden sakınmakta gayret göstersinler diye bunu kullardan gizlemiştir. Bunun benzeri orta namazın, Kadir Gecesi'nin ve duaların kabul olduğu icabet saatinin gizlenmesidir. [Sözün sonu].

وقال شيخ الإسلام البارزي: التحقيق أن الكبيرة كل ذنب قرن به وعيد أو حد أو لعن بنص كتاب أو سنة، أو علم أن مفسدته كمفسدة ما قرن به وعيد أو حد أو لعن أو أكثر من مفسدته، أو أشعر بتهاون مرتكبه في دينه إشعار أصغر الكبائر المنصوص عليها بذلك كما لو قتل معصوما فظهر أنه مستحق لدمه، أو وطئ امرأة ظانا أنه زان بها فإذا هي زوجته أو أمته، وقال بعضهم: كل ما ذكر من الحدود إنما قصدوا به التقريب فقط وإلا فهي ليست بحدود جامعة، وكيف يمكن ضبط ما لا مطمع في ضبطه، وذهب جماعة إلى ضبطها بالعد من غير ضبطها بحد، فعن ابن عباس وغيره أنها ما ذكره الله تعالى من أول هذه السورة إلى هنا وقيل: هي سبع، ويستدل له

Şeyhülislam el-Bârizî şöyle demiştir: Tahkike göre büyük günah; Kitap veya Sünnet nassıyla kendisine bir azap tehdidi, had cezası veya lanet bağlanan her günahtır; yahut mefsedetinin, hakkında tehdit, had veya lanet bulunan günahın mefsedeti kadar veya ondan daha fazla olduğu bilinen günahtır; yahut tıpkı hakkında nass bulunan en küçük kebîrenin hissettirdiği gibi, failinin dinini hafife aldığını hissettiren günahtır; örneğin kanı masum birini öldürüp sonradan onun kanının helal olduğunun ortaya çıkması yahut zina ettiğini sanarak bir kadınla cinsel ilişkide bulunup kadının aslında kendi eşi veya cariyesi olduğunun anlaşılması gibi. Bazıları da şöyle demiştir: Zikredilen bütün tanımlarla yalnızca yaklaşık bir belirleme kastedilmiştir; yoksa bunlar kuşatıcı tanımlar değildir; nitekim zaptedilmesi umulmayan bir şeyi nasıl tam olarak zaptetmek mümkün olabilir ki?! Bir topluluk ise onu bir tanımla sınırlamaksızın sayarak zaptetme yoluna gitmiştir: İbn Abbas ve başkalarından gelen rivayete göre büyük günahlar, Allah Teâlâ'nın bu surenin başından buraya kadar zikrettiği hususlardır. Bunların yedi tane olduğu da söylenmiş olup buna şu delil getirilir:

بخبر الصحيحين «اجتنبوا السبع الموبقات الشرك بالله تعالى والسحر وقتل النفس التي حرم الله تعالى إلا بالحق وأكل مال اليتيم وأكل الربا والتولي يوم الزحف وقذف المحصنات المؤمنات الغافلات» ،

Sahîhayn'daki şu hadis: «Helak edici yedi şeyden kaçının: Allah Teâlâ'ya ortak koşmak, sihir yapmak, haklı bir sebep olmaksızın Allah Teâlâ'nın haram kıldığı bir cana kıymak, yetim malı yemek, faiz yemek, savaş meydanından kaçmak ve [kötülüklerden] habersiz iffetli mümin kadınlara iftira atmak.»

وفي رواية لهما «الكبائر الإشراك بالله تعالى والسحر وعقوق الوالدين وقتل النفس» زاد البخاري «واليمين الغموس» ومسلم بدلها «وقول الزور»

Yine her ikisinin bir rivayetinde şöyledir: «Büyük günahlar; Allah Teâlâ'ya ortak koşmak, sihir yapmak, anne babaya asi olmak ve bir cana kıymaktır.» Buhârî buna «yalan yere yemin etmeyi (yemîn-i gamûs)», Müslim ise onun yerine «yalan sözü» eklemiştir.

والجواب أن ذلك محمول على أنه ﷺ ذكره قصدا لبيان المحتاج منها وقت الذكر لا لحصره الكبائر فيه- وممن صرح بأن الكبائر سبع- علي كرم الله تعالى وجهه وعطاء وعبيد بن عمير، وقيل: تسع لما

Cevap şudur: Bu durum, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu büyük günahları yalnız bunlara hasretmek için değil, zikredildiği esnada bilinmesine ihtiyaç duyulanları beyan etme maksadıyla zikrettiğine hamledilir. Büyük günahların yedi olduğunu açıkça belirtenler arasında Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Atâ ve Ubeyd b. Umeyr de vardır. Şundan dolayı dokuz olduğu da söylenmiştir:

أخرجه علي بن الجعد عن ابن عمر أنه قال حين سئل عن الكبائر:

Ali b. el-Ca'd'ın İbn Ömer'den tahriç ettiğine göre, kendisine büyük günahlar sorulduğunda o şöyle demiştir:

«سمعت رسول الله ﷺ يقول: هن تسع الإشراك بالله تعالى وقذف المحصنة وقتل النفس المؤمنة والفرار من الزحف والسحر وأكل الربا وأكل مال اليتيم وعقوق الوالدين والإلحاد بالبيت الحرام قبلتكم أحياء وأمواتا»

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: Onlar dokuzdur: Allah Teâlâ'ya şirk koşmak, iffetli kadına iftira atmak, mümin bir canı öldürmek, savaştan kaçmak, sihir, faiz yemek, yetim malı yemek, anne babaya asi olmak ve diriyken de ölüyken de kıbleniz olan Mescid-i Haram'da haktan sapmaktır (ilhad).»

ونقل عن ابن مسعود أنها ثلاث وعنه أيضا أنها عشرة، وقيل: أربع عشرة، وقيل: خمس عشرة، وقيل: أربع، وروى عبد الرزاق عن ابن عباس أنه قيل له: هل الكبائر سبع؟ فقال: هي إلى السبعين أقرب، وروى ابن جبير أنه قال له: هي إلى السبعمائة أقرب منها إلى السبع غير أنه لا كبيرة مع الاستغفار ولا صغيرة مع الإصرار، وأنكر جماعة من الأئمة أن في الذنوب صغيرة، وقالوا: بل سائر المعاصي كبائر منهم الأستاذ أبو إسحاق الأسفراييني والقاضي أبو بكر الباقلاني وإمام الحرمين

İbn Mes'ûd'dan bunların üç olduğu nakledilmiştir. Yine ondan on [tane] olduğu da nakledilmiştir. On dört olduğu da söylenmiştir; on beş olduğu da söylenmiştir; dört olduğu da söylenmiştir. Abdürrezzâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre kendisine: «Büyük günahlar yedi tane midir?» diye sorulmuş, o da: «Onlar yetmişe daha yakındır» demiştir. İbn Cübeyr'in rivayet ettiğine göre ise o kendisine: «Onlar yediye nazaran yedi yüze daha yakındır; şu kadar var ki istiğfar ile birlikte büyük günah [kalmayacağı gibi], ısrar ile birlikte de küçük günah kalmaz» demiştir. Bir grup imam ise günahlar arasında küçük günah olduğunu inkâr etmiş ve: 'Aksine isyanların tamamı büyük günahtır' demişlerdir. Üstat Ebû İshâk el-İsferâyînî, Kâdî Ebû Bekir el-Bâkıllânî ve İmâmü'l-Haremeyn de bunlardandır.

في الإرشاد وابن القشيري في المرشد بل حكاه ابن فورك عن الأشاعرة، واختاره في تفسيره فقال: معاصي الله تعالى كلها عندنا كبائر، وإنما يقال لبعضها: صغيرة وكبيرة بالإضافة، وأول الآية بما ينبو عنه ظاهرها، وقالت المعتزلة:

[İmâmü'l-Haremeyn] el-İrşâd'da, İbnü'l-Kuşeyrî el-Mürşid'de [bunu zikretmiştir]; hatta İbn Fûrek bunu Eş'arîler'den nakletmiş ve tefsirinde bunu tercih ederek şöyle demiştir: "Bize göre Allah Teâlâ'ya yapılan isyanların tamamı büyük günahtır; bunlardan bir kısmına küçük veya büyük denilmesi ise ancak izâfet (kıyaslama) iledir." Ve ayeti, zahirinin kabul etmeyeceği bir şekilde tevil etmiştir. Mu'tezile ise şöyle demiştir:

الذنوب على ضربين: صغائر وكبائر وهذا ليس بصحيح انتهى، وربما ادعي في بعض المواضع اتفاق الأصحاب على ما ذكره واعتمد ذلك التقي السبكي، وقال القاضي عبد الوهاب: لا يمكن أن يقال في معصية: إنها صغيرة إلا على معنى أنها تصغر عند اجتناب الكبائر، ويوافق هذا القول ما رواه الطبراني عن ابن عباس لكنه منقطع أنه ذكر عنده الكبائر فقال: كل ما نهى الله تعالى عنه فهو كبيرة،

"Günahlar iki kısımdır: Küçük günahlar ve büyük günahlar; bu ise doğru değildir." [Sözün sonu]. Bazı yerlerde, [mezhep] ashabının onun zikrettiği hususta ittifak ettiği iddia edilmiş ve Takıyyüddin es-Sübkî de buna dayanmıştır. Kâdî Abdülvehhâb ise şöyle demiştir: "Bir günaha, ancak büyük günahlardan kaçınıldığında küçüleceği anlamı dışında 'küçük günahtır' denilmesi mümkün değildir." Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği -fakat münkati olan- şu rivayet de bu görüşle uyuşmaktadır: Yanında büyük günahlar zikredilmiş, o da: "Allah Teâlâ'nın yasakladığı her şey büyük günahtır" demiştir.

وفي رواية كل ما عصي الله تعالى فيه فهو كبيرة

Bir rivayette de: "İçinde Allah Teâlâ'ya isyan edilen her şey büyük günahtır" demiştir.

- قاله العلامة ابن حجر- وذكر أن جمهور العلماء على الانقسام، وأنه لا خلاف بين الفريقين في المعنى، وإنما الخلاف في التسمية، والإطلاق لإجماع الكل على أن من المعاصي ما يقدح في العدالة، ومنها ما لا يقدح فيها وإنما الأولون فروا من التسمية فكرهوا تسمية معصية الله تعالى صغيرة نظرا إلى عظمة الله تعالى وشدة عقابه وإجلالا له ﷿ عن تسمية معصيته صغيرة لأنها إلى باهر عظمته تعالى كبيرة وأيّ كبيرة، ولم ينظر الجمهور إلى ذلك لأنه معلوم بل قسموها إلى قسمين- كما يقتضيه صرائح الآيات والأخبار- لا سيما هذه الآية وكون المعنى- إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما نهيتم عنه في هذه السورة من المناكح الحرام وأكل الأموال وغير ذلك مما تقدم نُكَفِّرْ عَنْكُمْ ما كان من ارتكابها فيما سلف، ونظير ذلك من التنزيل قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ [الأنفال: ٣٨] بعيد غاية البعد، ولذلك قال حجة الإسلام الغزالي: لا يليق إنكار الفرق بين الصغائر والكبائر وقد عرفتا من مدارك الشرع، نعم قد يقال لذنب واحد: كبير، وصغير باعتبارين لأن الذنوب تتفاوت في ذلك باعتبار الأشخاص والأحوال، ومن هنا قال الشاعر:

—Bunu Allâme İbn Hacer söylemiştir— ve âlimlerin çoğunluğunun [günahların] kısımlara ayrıldığı görüşünde olduğunu, iki taraf arasında anlam bakımından bir ihtilaf bulunmadığını, ihtilafın yalnızca isimlendirme ve lafızda olduğunu zikretmiştir; zira herkes günahlardan bazısının adaleti zedelediği, bazısının ise zedelemediği konusunda icma etmiştir. Ne var ki birinci gruptakiler isimlendirmeden kaçınmışlar, Allah Teâlâ'nın azametine ve azabının şiddetine bakarak ve O'na celle celâluhû olan tazimleri sebebiyle O'na isyanı "küçük" diye adlandırmaktan hoşlanmamışlardır; çünkü O'nun göz kamaştırıcı azametine nispetle her isyan büyüktür, hem de ne büyük! Çoğunluk ise zaten bu bilindiği için meseleye bu açıdan bakmamış, bilakis açık ayetlerin ve haberlerin gerektirdiği üzere onları iki kısma ayırmışlardır; özellikle de bu ayet... Anlamın, "Bu surede yasaklandığınız haram nikâhlar, [haksız yere] malları yemek ve daha önce geçen diğer büyük günahlardan kaçınırsanız, geçmişte bunları işlemiş olmanızı sizin için bağışlarız" şeklinde olması ve bunun Kur'an'daki benzerinin { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse, geçmişte yaptıkları bağışlanır” [el-Enfâl: 38] ayeti olması ise son derece uzaktır. Bundan dolayı Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî şöyle demiştir: "Şeriatın kaynaklarından öğrenilmiş olduğu halde küçük günahlar ile büyük günahlar arasındaki farkı inkâr etmek uygun düşmez. Evet, tek bir günaha iki farklı açıdan büyük ve küçük denilebilir; çünkü günahlar bu hususta şahıslara ve durumlara göre farklılık gösterir." Nitekim şair bundan ötürü şöyle demiştir:

لا يحقر الرجل الرفيع دقيقة ... في السهو فيها للوضيع معاذر

Yüce bir adam, içinde sıradan birine mazeretler bulunan yanılgıdaki küçük bir şeyi hakir görmez.

فكبائر الرجل الصغير صغائر ... وصغائر الرجل الكبير كبائر

Çünkü küçük adamın büyük günahları küçük, büyük adamın küçük günahları ise büyüktür.

قال سيدي ابن الفارض قدس سره:

Seyyidim İbnü'l-Fârız kuddise sırruh şöyle demiştir:

ولو خطرت لي في سواك إرادة ... على خاطري سهوا حكمت بردتي

Yanılarak da olsa gönlüme Senden başkasına yönelik bir arzu gelseydi, irtidad ettiğime hükmederdim.

وأشار إلى التفاوت من قال: حسنات الأبرار سيئات المقربين، هذا وقد استشكلت هذه الآية مع ما

"İyilerin (ebrâr) iyilikleri, yakınlaştırılmış olanların (mukarrabîn) kötülükleridir" diyen kimse de bu derece farkına işaret etmiştir. Bununla birlikte bu ayet ile şu hadis arasında müşkillik görülmüştür:

في حديث مسلم من قوله ﷺ: «الصلوات الخمس مكفرة لما بينها ما اجتنبت الكبائر»

Müslim'in hadisinde geçen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu: «Büyük günahlardan kaçınıldığı sürece, beş vakit namaz aralarındakilere kefarettir.»

ووجهه أن الصلوات إذا كفرت لم يبق ما يكفره غيرها فلم يتحقق مضمون الآية، وأجيب عنه بأجوبة أصحها- على ما قاله الشهاب- إن الآية والحديث بمعنى واحد لأن

Bunun müşkillik yönü şudur: Namazlar kefaret olduğunda, geriye başka bir şeyin kefaret olacağı bir günah kalmaz; dolayısıyla ayetin muhtevası gerçekleşmemiş olur. Buna birtakım cevaplar verilmiştir ki Şihâb'ın belirttiğine göre bunların en sahihi şudur: Ayet ile hadis aynı manadadır; çünkü

قوله ﷺ فيه: «ما اجتنبت» إلخ

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in oradaki «Kaçınıldığı sürece...» buyruğu

دال على بيان الآية لأنه إذا لم يصل ارتكب كبيرة وأي كبيرة فتدبر وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا الجمهور على ضم الميم، وقرأ أبو جعفر ونافع بفتحها، وهو على الضم إما مصدر ومفعول نُدْخِلْكُمْ محذوف أي ندخلكم الجنة إدخالا، أو مكان منصوب على الظرف عنه سيبويه، وعلى أنه مفعول به عند الأخفش، وهكذا كل مكان مختص بعد دخل فيه الخلاف، وعلى الفتح قيل: منصوب بمقدر أي ندخلكم فتدخلون مدخلا ونصبه كما مر، وجوز كونه كقوله تعالى: أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] ورجح حمله على المكان لوصفه بقوله سبحانه: كَرِيماً [الشعراء: ٥٨] أي حسنا، وقد جاء في القرآن العظيم وصف المكان به. فقد قال سبحانه، وَمَقامٍ كَرِيمٍ [الدخان: ٢٦] .

ayetin beyanına delalet etmektedir; zira namaz kılmadığında bir büyük günah işlemiş olur, hem de ne büyük! İyi düşün! { وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا } “Sizi [güzel] bir giriş yerine girdiririz”. Çoğunluk mîm'in zammesiyle [müdhale(n)] okumuştur; Ebû Ca'fer ve Nâfi' ise fethasıyla [medhale(n)] okumuştur. Zammeli okuyuşa göre bu ya masdardır ve { نُدْخِلْكُمْ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir, yani "sizi cennete bir girdirişle girdiririz" takdirindedir; yahut Sîbeveyh'e göre zarf olarak mansub olan bir mekân ismidir; Ahfeş'e göre ise mef'ûlün bihtir. "Dehale" fiilinden sonra gelen her muayyen mekân isminde ihtilaf böyledir. Fethalı okuyuşa göre ise mukadder bir fiille mansub olduğu söylenmiştir; yani "sizi girdiririz de bir giriş yerine girersiniz" demektir ve nasbı daha önce geçtiği gibidir. Allah Teâlâ'nın { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh: 17] ayeti gibi olması da caiz görülmüştür. Yüce Allah'ın { كَرِيماً } “güzel/şerefli” [eş-Şu'arâ: 58] yani güzel vasfıyla nitelenmesi sebebiyle mekân manasına hamledilmesi tercih edilmiştir; nitekim Kur'ân-ı Azîm'de mekân bu sıfatla nitelenmiştir: Nitekim Sübhânehu { وَمَقامٍ كَرِيمٍ } “Ve güzel bir makamdan” [ed-Duhân: 26] buyurmuştur.

وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ قال القفال: لما نهى الله تعالى المؤمنين عن أكل أموال الناس بالباطل وقتل الأنفس عقبه بالنهي عما يؤدي إليه من الطمع في أموالهم، وقيل: نهاهم أولا عن التعرض لأموالهم بالجوارح، ثم عن التعرض لها بالقلب على سبيل الحسد لتطهر أعمالهم الظاهرة والباطنة، فالمعنى وَلا تَتَمَنَّوْا ما

{ وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın kiminizi kiminize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin”. el-Kaffâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ müminleri insanların mallarını bâtıl yollarla yemekten ve cana kıymaktan nehyedince, bunun hemen ardından onların mallarına tamah etmek gibi buna yol açacak şeylerden nehyetmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onları önce organlarıyla insanların mallarına el uzatmaktan, sonra da zahirî ve bâtınî amelleri arınsın diye haset yoluyla kalpleriyle ona yönelmekten nehyetmiştir. Buna göre mana: { وَلا تَتَمَنَّوْا ما } [temenni etmeyin...]

أعطاه الله تعالى بَعْضَكُمْ وميزه بِهِ عليكم من المال والجاه وكل ما يجري فيه التنافس، فإن ذلك قسمة صادرة من حكيم خبير وعلى كل من المفضل عليهم أن يرضى بما قسم له ولا يتمنى حظ المفضل ولا يحسده لأن ذلك أشبه الأشياء بالاعتراض على من أتقن كل شيء وأحكمه ودبر العالم بحكمته البالغة ونظمه.

Allah Teâlâ'nın bazınıza verdiği ve onunla size karşı kendisini üstün kıldığı mal, mevki ve rekabet konusu olan her şeyi [temenni etmeyin]. Çünkü bu, Hakîm ve Habîr olan [Allah]'tan kaynaklanan bir taksimattır. Kendilerine başkaları üstün kılınanların her birine düşen, kendisi için taksim edilene rıza göstermesi, üstün kılınanın payını temenni etmemesi ve ona haset etmemesidir; çünkü bu, her şeyi kusursuz ve sağlam yapan, âlemi üstün hikmeti ve düzeniyle sevk ve idare eden zata itiraz etmeye en çok benzeyen şeydir.

وأظلم خلق الله من بات حاسدا ... لمن بات في نعمائه يتقلب

Allah'ın yarattıklarının en zalimi, gecesini O'nun nimetleri içinde geçiren kimseye hasetle sabahlayandır.

وإلى هذا الوجه ذهب ابن عباس وأبو عبد الله رضي الله تعالى عنهم، فقد روي عنهما في الآية لا يقل أحدكم ليت ما أعطى فلان من المال والنعمة والمرأة الحسناء كان عندي فإن ذلك يكون حسدا ولكن ليقل: اللهم أعطني مثله، ويفهم من هذا أن التمني المذكور كناية عن الحسد، وجعل بعضهم المقتضي للمنع عنه كونه ذريعة للحسد ولكل وجهة، وزعم البلخي أن المعنى لا يجوز للرجل أن يتمنى أن لو كان امرأة ولا للمرأة أن لو كانت رجلا لأن الله تعالى لا يفعل إلا ما هو الأصلح فيكون قد تمنى ما ليس بأصلح، ونقل شيخ الإسلام أنه لما جعل الله تعالى للذكر مثل حظ الأنثيين قالت النساء: نحن أحوج لأن يكون لنا سهمان وللرجال سهم واحد لأنا ضعفاء وهم أقوياء وأقدر على طلب المعاش منا فنزلت، ثم قال: وهذا هو الأنسب بتعليل النهي بقوله.

İbn Abbâs ve Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anhüm bu veche meyletmişlerdir. Nitekim ayet hakkında her ikisinden şöyle rivayet edilmiştir: "Sizden biri 'Keşke falan kişiye verilen mal, nimet ve güzel kadın bende olsaydı' demesin; zira bu haset olur. Fakat şöyle desin: 'Allah'ım, bana da onun bir benzerini ver'." Buradan, söz konusu temenninin hasetten kinaye olduğu anlaşılmaktadır. Bazıları da bundan nehyedilmesini gerektiren sebebi hasede vesile olması kılmıştır; her birinin bir yönü vardır. el-Belhî, mananın şöyle olduğunu ileri sürmüştür: Bir erkeğin kadın olmayı, bir kadının da erkek olmayı temenni etmesi caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ ancak en uygun olanı yapar, böylece o kişi en uygun olmayanı temenni etmiş olur. Şeyhülislâm ise şunu nakletmiştir: Allah Teâlâ erkeğe iki kadının payı kadar pay verince kadınlar: "Bizim iki payımızın, erkeklerin ise bir payının olmasına daha çok ihtiyacımız var; çünkü biz zayıfız, onlar ise güçlüdür ve geçim aramaya bizden daha muktedirdir" dediler ve bunun üzerine ayet indi. Sonra şöyle demiştir: "Nehyin şu sözle gerekçelendirilmesine en uygun olan da budur:"

لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ فإنه صريح في جريان التمني بين فريقي الرجال والنساء، ولعل صيغة المذكر في النهي لما عبر عنهن بالبعض، والمعنى لكل من الفريقين (١) في الميراث نصيب معين المقدار مما أصابه بحسب استعداده، وقد عبر عنه بالاكتساب على طريقة الاستعارة التبعية المبنية على تشبيه اقتضاه حاله لنصيبه باكتسابه إياه تأكيدا لاستحقاق كل منهما لنصيبه وتقوية لاختصاصه بحيث لا يتخطاه إلى غيره فإن ذلك مما يوجب الانتهاء عن التمني المذكور انتهى، وهذا المعنى الذي ذكره للآية مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لكن القيل الذي نقله تبعا للزمخشري في سبب النزول لم نقف له على سند، والذي ذكره الواحدي في ذلك ثلاثة أخبار: الأول ما

{ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ } “Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır”. Çünkü bu [ifade], temenninin erkekler ve kadınlar olmak üzere iki grup arasında cereyan ettiğinde açıktır. Nehiydeki müzekker sîgası, belki de onlardan "bazı" diye bahsedilmesinden dolayıdır. Mana şudur: Mirasta iki gruptan her birine, istidadına göre kendisine isabet eden şeyden miktarı belirlenmiş bir pay vardır. Her birinin kendi payına müstahak olduğunu tekit etmek ve başkasına geçmeyecek şekilde kendisine tahsisini pekiştirmek için, durumunun payını gerektirmesi onu kesbetmesine teşbih edilerek tebeî istiâre yoluyla bu durum iktisap (kazanma) ile ifade edilmiştir; çünkü bu, söz konusu temenniden vazgeçmeyi gerektiren hususlardandır. [Sözün sonu]. Ayet için zikrettiği bu mana İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir; fakat nüzul sebebi hakkında Zemahşerî'ye tabi olarak naklettiği bu rivayetin bir senedine rastlayamadık. Vâhidî'nin bu hususta zikrettiği ise üç haberdir: Birincisi şudur:

أخرجه عن مجاهد قال: قالت أم سلمة: يا رسول الله تغزو الرجال ولا نغزو وإنما لنا نصف الميراث فأنزل الله تعالى الآية،

Mücâhid'den tahriç ettiğine göre o şöyle demiştir: Ümmü Seleme: "Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler savaşıyor, biz savaşmıyoruz; üstelik bize mirasın yarısı düşüyor" dedi; bunun üzerine Allah Teâlâ ayeti indirdi.

والثاني ما

İkincisi şudur:

أخرجه عن عكرمة أن النساء سألن الجهاد فقلن: وددنا أن الله جعل لنا الغزو فنصيب من الأجر ما يصيب الرجال فنزلت.

İkrime'den tahriç ettiğine göre kadınlar cihat [etmeyi] talep edip: "Allah'ın bize de savaşı nasip etmesini ve böylece erkeklerin aldığı sevap kadar sevap almayı ne kadar isterdik!" dediler ve ayet indi.

والثالث ما

Üçüncüsü şudur:

أخرجه عن قتادة والسدي قالا: لما نزل قوله تعالى: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [النساء: ١١] قال الرجال: إنا لنرجو أن نفضل على النساء بحسناتنا كما فضلنا عليهن في الميراث فيكون أجرنا على الضعف من أجر النساء، وقالت النساء: إنا لنرجو أن يكون الوزر علينا نصف ما على الرجال في الآخرة كما لنا الميراث على النصف من نصيبهم في الدنيا فأنزل الله تعالى وَلا تَتَمَنَّوْا إلى آخرها،

Katâde ve es-Süddî'den tahriç ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe, iki dişinin payı kadar vardır” [en-Nisâ: 11] buyruğu inince erkekler: "Mirasta kadınlara üstün kılındığımız gibi sevaplarımızla da onlara üstün kılınmayı ve böylece ecrimizin kadınların ecrinin iki katı olmasını umuyoruz" dediler. Kadınlar da: "Dünyada mirasımız erkeklerin payının yarısı olduğu gibi, ahirette de günahımızın erkeklerin günahının yarısı kadar olmasını umuyoruz" dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ sonuna kadar { وَلا تَتَمَنَّوْا } ayetini indirdi.

وذكر الجلال السيوطي في الدر المنثور نحو ذلك، ولا يخفى أن القيل الذي نقله ظاهر في حمل التمني المنهي عنه على الحسد، والخبر الأول والثاني مما أخرجه الواحدي ليسا كذلك إذ عليهما يجوز حمله على الحسد أو على ما هو ذريعة له. وربما يتراءى أن حمله على الثاني نظرا إليهما أظهر، وأما الخبر الثالث فيأباه معنى الآية سواء كان التمني كناية عن الحسد أو ذريعة إلا بتكلف بعيد جدا، ومعنى الآية على الأولين أن لكل من الرجال والنساء حظا من الثواب على حسب ما كلفه الله تعالى من الطاعات بحسن تدبيره فلا تتمنوا خلاف هذا التدبير، وروي ذلك عن قتادة، وفيه استعمال الاكتساب في الخير. وقد استعمل في الشر، واستعمل الكسب في الخير في قوله تعالى: لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [البقرة: ٢٨٦] وعن مقاتل وأبي جرير أنهما قالا المراد مما اكتسبوا من الإثم، وفيه استعمال

Celâleddîn es-Süyûtî de ed-Dürrü'l-mensûr'da buna benzer bir rivayet zikretmiştir. Onun naklettiği [zayıf] kavlin, nehyedilen temenninin hasede hamledilmesinde açık olduğu gizli değildir. Vâhidî'nin tahriç ettiklerinden birinci ve ikinci haber ise böyle değildir; zira bu ikisine göre [temenninin] hasede veya ona vesile olan şeye hamledilmesi caizdir. Bu iki rivayet dikkate alındığında onun ikinciye (vesileye) hamledilmesi belki daha açıktır. Üçüncü habere gelince, temenni ister hasetten kinaye isterse ona vesile olsun, son derece uzak bir zorlama olmaksızın ayetin manası buna engeldir. İlk iki habere göre ayetin manası şöyledir: Allah Teâlâ'nın güzel tedbiriyle kendilerini mükellef kıldığı taatler nispetinde erkekler için de kadınlar için de sevaptan bir nasip vardır; öyleyse bu tedbirin aksini temenni etmeyin. Bu [mana] Katâde'den rivayet edilmiştir ve bunda iktisâb (اكتساب) kelimesinin hayırda kullanılması söz konusudur. [İktisâb] bazen şerde de kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın { لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [hayır] kendi lehine, işlediği [şer] de kendi aleyhinedir” [el-Bakara: 286] kavlinde kesb (كسب) hayırda kullanılmıştır. Mukâtil ve Ebû Cerîr'den ise şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: Kastedilen, kazandıkları günahtandır; bunda da

اللام مع الشر دون على، وهو خلاف ما في الآية، وقيل: المراد لكل، وعلى كل من الفريقين مقدار من الثواب والعقاب حسبما رتبه الحكيم على أفعاله إلا أنه استغني باللام عن على وبالاكتساب عن الكسب- وهو كما ترى- ويرد على هذه المعاني أنه لا يساعدها النظم الكريم المتعلق بالمواريث وفضائل الرجال. ولعل من يذهب إليها يجعل الآية معترضة في البين.

"alâ" yerine şer ile birlikte "lâm" harf-i cerinin kullanılması vardır ki bu da ayetteki durumun aksinedir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, Hakîm olan [Allah]'ın amellerine binaen takdir ettiği üzere, iki gruptan her birinin lehine ve aleyhine olmak üzere bir miktar sevap ve ceza olduğudur; ancak lâm harf-i ceri alâ yerine, iktisâb da kesb yerine kullanılarak yetinilmiştir —bu da gördüğün gibidir—. Bu anlamlara, miraslar ve erkeklerin faziletleriyle ilgili olan kerim nâzımın bunlara elvermediği itirazı yöneltilir. Belki de bu görüşlere giden kimse, ayeti araya girmiş bir itiraziyye cümlesi kılmaktadır.

وذكر بعضهم أن معنى الآية على الوجه الأول المروي عن أبي عبد الله وابن عباس رضي الله تعالى عنهم أن لكل فريق من الرجال والنساء نصيبا مقدرا في أزل الآزال من نعيم الدنيا بالتجارات والزراعات وغير ذلك من المكاسب فلا يتمنّ خلاف ما قسم له وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ عطف على النهي بعد تقرير الانتهاء بالتعليل كأنه قيل: لا تتمنوا نصيب غيركم ولا تحسدوا من فضل عليكم واسألوا الله تعالى من إحسانه الزائد وإنعامه المتكاثر فإن خزائنه مملوءة لا تنفد أبدا، والمفعول محذوف إفادة للعموم أي واسألوا ما شئتم فطنه سبحانه يعطيكموه إن شاء، أو لكونه معلوما من السياق، أي واسألوا مثله، ويقال لذلك: غبطة. وقيل: مِنْ زائدة أي واسألوا الله تعالى فضله،

Bazıları, ayetin Ebû Abdillâh ve İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edilen birinci veche göre manasının şu olduğunu zikretmiştir: Erkekler ve kadınlardan her bir grup için, ezel-i âzâlde ticaretler, ziraatler ve diğer kazanç yollarıyla dünya nimetlerinden takdir edilmiş bir pay vardır; dolayısıyla kişi kendisine taksim edilenin aksini temenni etmesin. { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin”. Gerekçelendirme yoluyla vazgeçme kararlaştırıldıktan sonra nehiy üzerine atfedilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: "Başkalarının payını temenni etmeyin, size üstün kılınana haset etmeyin; Allah Teâlâ'dan O'nun ziyade ihsanını ve bol nimetini isteyin; zira O'nun hazineleri doludur, asla tükenmez." Umum ifade etmesi için mef'ûl hazfedilmiştir; yani "dilediğiniz şeyi isteyin; zira Sübhânehu dilerse onu size verir" demektir; yahut bağlamdan bilindiği için [hazfedilmiştir], yani "onun benzerini isteyin" demektir ki buna "gıpta" denir. Şöyle de denilmiştir: "Min" zâiddir, yani "Allah Teâlâ'dan O'nun fazlını/lütfunu isteyin" demektir.

وقد ورد في الخبر «لا يتمنين أحدكم مال أخيه ولكن ليقل اللهم ارزقني اللهم أعطني مثله»

Hadiste şöyle varid olmuştur: «Sizden biri kardeşinin malını temenni etmesin; fakat şöyle desin: Allah'ım bana rızık ver, Allah'ım bana da onun bir benzerini ver.»

وذهب بعض العلماء- كما في البحر- إلى المنع عن تمني مثل نعمة الغير ولو بدون تمني زوالها لأن تلك النعمة ربما كانت مفسدة له في دينه ومضرة عليه في دنياه، فلا يجوز عنده أن يقول: اللهم أعطني دارا مثل دار فلان ولا زوجا مثل زوجه بل ينبغي أن يقول:

Bazı âlimler —el-Bahr'da geçtiği üzere—, zevalini temenni etmeksizin de olsa başkasının nimetinin benzerini temenni etmekten men etme görüşüne gitmişlerdir; çünkü o nimet belki de dininde onun için bir fesat, dünyasında da bir zarar olabilir. Dolayısıyla ona göre kişinin: "Allah'ım, bana falanın evi gibi bir ev, falanın eşi gibi bir eş ver" demesi caiz değildir; bilakis şöyle demesi gerekir:

اللهم أعطني ما يكون صلاحا لي في ديني ودنياي ومعادي ومعاشي، ولا يتعرض لمن فضل عليه، ونسب ذلك للمحققين وهم محجوجون بالخبر اللهم إلا إذا لم يسلموا صحته، وقيل: المعنى لا تتمنوا الدنيا بل اسألوا الله تعالى العبادة التي تقربكم إليه، وإلى هذا ذهب ابن جبير وابن سيرين، وأخرج ابن المنذر عن الثاني أنه إذا سمع الرجل يتمنى الدنيا يقول: قد نهاكم الله تعالى عن هذا ويتلو الآية، والظاهر العموم،

"Allah'ım, dinimde, dünyamda, ahiretimde ve geçimimde benim için hayırlı olanı bana ver" demeli ve kendisine üstün kılınan kimseye değinmemelidir. Bu görüş muhakkiklere nispet edilmiştir; fakat hadisin sıhhatini kabul etmemeleri müstesna, onlar hadisle ilzam olunurlar. Şöyle de denilmiştir: Mana, "Dünyayı temenni etmeyin, bilakis Allah Teâlâ'dan sizi O'na yaklaştıracak ibadeti isteyin" demektir. İbn Cübeyr ve İbn Sîrîn bu görüşe gitmişlerdir. İbnü'l-Münzir ikincisinden [İbn Sîrîn'den] şunu tahriç etmiştir: O, bir adamın dünyayı temenni ettiğini işittiğinde: "Allah Teâlâ sizi bundan nehyetmiştir" der ve ayeti okurdu. Zahir olan ise umumiliktir.

وعن رسول الله ﷺ قال: «سلوا الله تعالى من فضله فإن الله تعالى يحب أن يسأل وإن من أفضل العبادة انتظار الفرج»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah Teâlâ'dan O'nun lütfunu isteyin; çünkü Allah Teâlâ kendisinden istenilmesini sever. Muhakkak ki ibadetin en faziletlilerinden biri de kurtuluşu (ferec) beklemektir.»

وقال ابن عيينة: لم يأمر سبحانه بالمسألة إلا ليعطي إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً ولذلك فضل بعض الناس على بعض حسب مراتب استعداداتهم وتفاوت قابلياتهم.

İbn Uyeyne şöyle demiştir: "Sübhânehu ancak vermek için istemeyi emretmiştir." { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. Bundan dolayı insanların istidat derecelerine ve kabiliyet farklılıklarına göre kimini kimine üstün kılmıştır.

ويحتمل أن يكون المعنى أنه تعالى لم يزل ولا يزال عليما بكل شيء فيعلم ما تضمرونه من الحسد ويجازيكم عليه وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ لا بد فيه من تقدير مضاف إليه أي لكل إنسان، أو لكل قوم، أو لكل مال أو تركة وفيه على هذا وجوه ذكرها الشهاب نور الله تعالى مرقده: الأول أنه على التقدير الأول معناه لكل إنسان موروث جعلنا موالي أي وراثا مما ترك وهنا تم الكلام، فيكون مِمَّا تَرَكَ متعلقا بموالي أو بفعل مقدر، ومَوالِيَ مفعولا أولا- لجعل- بمعنى صير، ولِكُلٍّ هو المفعول الثاني له قدم عليه لتأكيد الشمول ودفع توهم تعلق الجعل ببعض دون بعض، وفاعل تَرَكَ ضمير كل، ويكون الْوالِدانِ مرفوعا على أنه خبر مبتدأ محذوف كأنه قيل: ومن الوارث؟ فقيل: هم الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ، والثاني أن التقدير لكل إنسان موروث جعلنا وراثا مما تركه ذلك الإنسان، ثم بين ذلك الإنسان بقوله سبحانه: الْوالِدانِ كأنه قيل: ومن هذا الإنسان الموروث؟ فقيل:

Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Allah Teâlâ her şeyi ezelden beri bilmektedir ve ebediyen bilecektir; dolayısıyla içinizde gizlediğiniz hasedi de bilir ve size bunun karşılığını verir. { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık”. Burada mutlaka bir muzafun ileyhin takdir edilmesi gerekir; yani "her insan için" veya "her kavim için" yahut "her mal veya tereke için" demektir. Buna göre ayette, Şihâb'ın —Allah Teâlâ kabrini nurlandırsın— zikrettiği birtakım vecihler vardır: Birincisi: Birinci takdire göre mana, "miras bırakan her insan için, bıraktığı şeyden mevlâlar yani vârisler kıldık" demektir ve kelâm burada tamam olmuştur. Buna göre { مِمَّا تَرَكَ } [ifadesi] "mevâlî"ye yahut mukadder bir fiile müteallıktır; { مَوالِيَ } "dönüştürdü" anlamındaki "ceale"nin birinci mef'ûlüdür; { لِكُلٍّ } ise şümûlü tekit etmek ve kılma fiilinin bazısına taalluk edip bazısına taalluk etmediği vehmini defetmek için öne geçirilmiş ikinci mef'ûlüdür. { تَرَكَ } fiilinin faili "küll"ün zamiridir. { الْوالِدانِ } ise mahzuf mübtedanın haberi olarak merfûdur; sanki "Peki vâris kimdir?" denilmiş, "Onlar { الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } anne baba ve yakın akrabalardır" denilmiştir. İkincisi: Takdir, "miras bırakan her insan için, o insanın bıraktığından vârisler kıldık" şeklindedir; sonra Sübhânehu o insanı { الْوالِدانِ } kavliyle beyan etmiştir; sanki "Miras bırakan bu insan kimdir?" denilmiş de şöyle denilmiştir:

الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وإعرابه كما قبله غير أن الفرق بينهما أن الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ في الأول وارثون، وفي الثاني موروثون، وعليهما فالكلام جملتان، والثالث أن التقدير ولكل إنسان وارث- مما تركه الوالدان والأقربون جعلنا موالي- أي موروثين،- فالمولى- الموروث والْوالِدانِ مرفوع ب تَرَكَ وما بمعنى من، والجار والمجرور صفة ما أضيفت إليه كل، والكلام جملة واحدة، والرابع أنه على التقدير الثاني معناه، ولكل قوم جعلناهم مَوالِيَ

{ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } [anne baba ve yakın akrabalardır]. İrabı bir önceki gibidir; şu farkla ki birinciye göre { الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } vârislerdir, ikinciye göre ise miras bırakanlardır. Bu iki veche göre de kelâm iki cümledir. Üçüncüsü: Takdir, "Mirasçı olan her insan için —anne babanın ve yakın akrabanın bıraktıklarından— mevlâlar yani miras bırakanlar kıldık" şeklindedir; buna göre mevlâ, miras bırakandır; { الْوالِدانِ } [kelimesi] { تَرَكَ } fiili ile merfûdur, "mâ" ise "men" anlamındadır; câr ve mecrûr ise "küll"ün kendisine muzâf kılındığı şeyin sıfatıdır ve kelâm tek bir cümledir. Dördüncüsü: İkinci takdire göre mana şöyledir: Kendilerini vâris kıldığımız her kavim için...

نصيب- مما تركه والداهم وأقربوهم، فلكل خبر نصيب المقدر مؤخرا وجعلناهم صفة قوم والعائد الضمير المحذوف الذي هو مفعول جعل، وموالي: إما مفعول ثان، أو حال ومِمَّا تَرَكَ صفة المبتدأ المحذوف الباقي صفته كصفة المضاف إليه وحذف العائد منها.

anne babalarının ve yakın akrabalarının bıraktıklarından bir pay vardır. Buna göre { لِكُلٍّ }, sonraya bırakılmış mukadder "nasîb"in haberidir; "cealnâhüm" kavm'in sıfatıdır, âid zamir ise "ceale"nin mef'ûlü olan mahzuf zamirdir; { مَوالِيَ } ise ya ikinci mef'ûldür ya da haldir; { مِمَّا تَرَكَ } ise, muzafun ileyhin sıfatı gibi sıfatı baki kalan mahzuf mübtedanın sıfatıdır ve ondan âid zamir hazfedilmiştir.

ونظيره قولك: لكل من خلقه الله تعالى إنسانا من رزق الله تعالى، أي لكل واحد خلقه الله تعالى إنسانا نصيب من رزق الله تعالى، والخامس أنه على التقدير الثالث معناه لكل مال أو تركة مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ جعلنا موالي أي وراثا يلونه ويحوزونه، ويكون لِكُلٍّ متعلقا- بجعل- ومِمَّا تَرَكَ صفة كل، واعترض على الأول والثاني بأن فيهما تفكيك النظم الكريم مع أن المولى يشبه أن يكون في الأصل اسم مكان لا صفة فكيف تكون من صلة له؟ وأجيب عن هذا بأن ذلك لتضمنه معنى الفعل كما أشير إليه على أن كون المولى ليس صفة مخالف لكلام الراغب فإنه قال: إنه بمعنى الفاعل والمفعول أي الموالي والموالي لكن وزن مفعل في الصفة أنكره قوم، وقال ابن الحاجب في شرح المفصل: إنه نادر، فإما أن يجعل من النادر أو مما عبر عن الصفة فيه باسم المكان مجازا لتمكنها وقرارها في موصوفها، ويمكن أن يجعل من باب المجلس السامي، واعترض على الثالث بالبعد وعلى الرابع بأن فيه حذف المبتدأ الموصوف بالجار والمجرور وإقامته مقامه وهو قليل، وبأن لكل قوم من الموالي جميع ما ترك الوالدان والأقربون لا نصيب وإنما النصيب لكل فرد، وأجيب عن الأول بأنه ثابت مع قلته كقوله تعالى: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصافات: ١٦٤] وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ [الجن: ١١] وعن الثاني بأن ما يستحقه القوم بعض التركة لتقدم التجهيز والدين والوصية إن كانا، وأما حمل من على البيان للمحذوف فبعيد جدا، وتعقب الشهاب الجواب عن الأول بأن فيه خللا من وجهين: أما أولا فلأن ما ذكر لا شاهد له فيه لما قرره النحاة أن الصفة إذا كانت جملة أو ظرفا تقام مقام موصوفها بشرط كون المنعوت بعض ما قبله من مجرور بمن، أو في، وإلا لم تقم مقامه إلا في شعر، وما ذكر داخل فيه دون الآية، وأما ثانيا فلأنه ليس المراد بقيامها مقامه أن تكون مبتدأ حقيقة بل المبتدأ محذوف وهذا بيانه كما أشير إليه في التقرير فلا وجه لاستبعاده، نعم ما ذكروه وإن كان مشهورا غير مسلم، فإن ابن مالك صرح بخلافه في التوضيح، وجوز حذف الموصوف في السعة بدون ذلك الشرط. فالحق أنه أغلبي لا كلي، واعترض على الخامس بأن فيه الفصل بين الصفة والموصوف بجملة عاملة في الموصوف نحو- بكل رجل مررت تميمي- وفي جوازه نظر، ورد بأنه جائز كما في قوله تعالى: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الأنعام: ١٤] ففاطر صفة الاسم الجليل وقد فصل بينهما- بأتخذ- العامل في غير، فهذا أولى، والجواب بأن العامل لم يتخلل بل المعمول تقدم فجاء التخلل من ذلك فلم يضعف إذ حق المعمول التأخر عن عامله وحينئذ يكون الموصوف مقرونا بصفته تكلف مستغنى عنه، واختار جمع من المحققين هذا الخامس والذي قبله، وجعلوا الجملة مبتدأة مقررة لمضمون ما قبلها، واعترضوا على الوجه الأول بأن فيه خروج الأولاد لأنهم لا يدخلون في الأقربين عرفا كما لا يدخل الوالدان فيهم، وإذا أريد المعنى اللغوي شمل الوالدين، ورد بأن هذا مشترك الورود على أنه قد أجيب عنه بأن ترك الأولاد لظهور حالهم من آية المواريث كما ترك ذكر الأزواج لذلك، أو بأن ذكر الوالدين لشرفهم والاهتمام بشأنهم فلا محذور من هذه الحيثية تدبر وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ هم موالي الموالاة.

Bunun benzeri senin: "Allah Teâlâ'nın insan olarak yarattığı herkes için Allah Teâlâ'nın rızkından [vardır]" yani "Allah Teâlâ'nın insan olarak yarattığı her bir fert için Allah Teâlâ'nın rızkından bir pay vardır" sözündür. Beşincisi: Üçüncü takdire göre mana şöyledir: { مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } Anne babanın ve yakın akrabaların bıraktığı her mal veya tereke için mevlâlar, yani onun başına geçen ve onu kabzeden vârisler kıldık. { لِكُلٍّ } "cealnâ" fiiline müteallık olur, { مِمَّا تَرَكَ } ise "küll"ün sıfatı olur. Birinci ve ikinciye, kerim nâzımı parçaladıkları, ayrıca "mevlâ" kelimesinin aslında sıfat değil mekân ismi olmaya benzediği, dolayısıyla "min" edatının ona nasıl sıla olabileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna, işaret edildiği üzere fiil anlamı içermesi sebebiyle olduğu şeklinde cevap verilmiştir; kaldı ki mevlânın sıfat olmaması Râgıb'ın sözüne aykırıdır; zira o, bunun fail ve mef'ûl yani "el-muvâlî" ve "el-muvâlâ" anlamında olduğunu söylemiştir. Ancak sıfatta "mef'al" veznini bir topluluk inkâr etmiştir; İbnü'l-Hâcib de Şerhu'l-Mufassal'da bunun nâdir olduğunu söylemiştir. O halde bu ya nâdirlerden sayılır yahut mevsûfundaki yerleşikliğinden ve sebatından ötürü mecazen sıfatın mekân ismiyle ifade edildiği kabullerden sayılır; bunun "el-meclisü's-sâmî" (yüce makam) kabilinden sayılması da mümkündür. Üçüncüye uzak olmasıyla; dördüncüye ise câr ve mecrûr ile nitelenen mübtedanın hazfedilip onun yerine geçirilmesi —ki bu azdır— ve vâris olan her kavim için bir pay değil anne babanın ve yakın akrabaların bıraktığı şeyin tamamının ait olduğu, payın ise ancak her bir fert için söz konusu olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Birinciye [itiraza], az olmakla birlikte Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” [es-Sâffât: 164] ve { وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ } “İçimizden bundan aşağı olanlar da var” [el-Cin: 11] ayetlerinde olduğu gibi sabit olduğu; ikinciye [itiraza] ise varsa teçhiz/tekfin, borç ve vasiyetin önceliği sebebiyle kavmin hak ettiği şeyin terekenin bir kısmı olduğu şeklinde cevap verilmiştir. "Min" edatını mahzufu açıklayan beyaniyye kılmak ise son derece uzaktır. Şihâb, birinciye verilen cevabı iki açıdan tenkit etmiştir: Birincisi: Zikredilen şeyde onun için bir şahit yoktur; çünkü nahivcilerin kararlaştırdığına göre sıfat cümle veya zarf olduğunda, ancak mevsûfunun kendisinden önceki "min" veya "fî" ile mecrur olanın bir parçası olması şartıyla mevsûfunun yerine geçer; aksi halde ancak şiirde yerine geçer; zikredilen [ayetler] buna dâhildir, fakat bu ayet dâhil değildir. İkincisi: Sıfatın onun yerine geçmesinden maksat hakikaten mübteda olması değil, mübtedanın mahzuf olması ve bunun da takrîrde işaret edildiği gibi onun açıklaması olmasıdır; dolayısıyla bunu uzak görmenin bir vechi yoktur. Evet, nahivcilerin zikrettiği kural meşhur olsa da teslim edilmiş değildir; zira İbn Mâlik et-Tavdîh'te bunun aksini açıkça belirtmiş ve genişlik halinde bu şart olmaksızın mevsûfun hazfini caiz görmüştür. Hak olan, bunun küllî değil ekserî olduğudur. Beşinciye ise, sıfat ile mevsûf arasının, mevsûfta amel eden bir cümleyle ayrıldığı —"bi-külli racülin merartü temîmiyyin" gibi— ve bunun caiz olmasında şüphe bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Gökleri ve yeri yoktan var eden Allah'tan başkasını mı dost edineyim?” [el-En'âm: 14] ayetinde olduğu gibi bunun caiz olduğuyla cevap verilmiştir; nitekim "fâtır" lafzı lafza-i celâlin sıfatıdır ve aralarına "gayr" kelimesinde amel eden "ettehızü" girmiştir; binaenaleyh burası daha evlâdır. Âmilin araya girmediği, bilakis ma'mûlün öne geçtiği, araya girmenin bundan kaynaklandığı, ma'mûlün hakkı âmilinden sonra gelmek olduğu için bunun zayıf düşmediği, bu durumda mevsûfun sıfatıyla bitişik olacağı şeklindeki cevap ise gereksiz bir zorlamadır. Muhakkiklerden bir grup bu beşinciyi ve bir öncekini tercih etmiş, cümleyi de kendisinden öncekilerin muhtevasını pekiştiren müstakil bir cümle kılmışlardır. Birinci veche ise evlatların dışarıda kalması gerekçesiyle itiraz etmişlerdir; çünkü tıpkı anne babanın örfen akrabaya dâhil olmaması gibi onlar da dâhil olmaz; şayet lügat anlamı kastedilirse anne babayı da kapsar. Buna ise bu itirazın müşterek olarak وارد olduğu, ayrıca evlatların durumunun miras ayetinden açıkça anlaşılması sebebiyle zikredilmediği —tıpkı eşlerin zikredilmesinin de bu sebeple terk edildiği gibi— yahut anne babanın şerefleri ve durumlarına verilen önem dolayısıyla zikredildiği, bu bakımdan bir sakınca bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir. İyi düşün! { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } “Yeminlerinizin bağladığı kimselere...”, bunlar muvâlât mevlâlarıdır.

أخرج ابن جرير وغيره عن قتادة قال: كان الرجل يعاقد الرجل في الجاهلية فيقول دمي دمك وهدمي هدمك وترثني وأرثك وتطلب بي وأطلب بك فجعل له السدس من جميع المال في الإسلام، ثم يقسم أهل الميراث ميراثهم، فنسخ ذلك بعد في سورة الأنفال بقوله سبحانه: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ [الأنفال: ٧٥] .

İbn Cerîr ve başkaları Katâde'den şunu tahriç etmiştir: Cahiliye döneminde bir adam başka bir adamla ahitleşir ve şöyle derdi: "Kanım kanın, yıkımım yıkımındır; sen bana vâris olursun, ben de sana vâris olurum; benim intikamımı sen ararsın, senin intikamını ben ararım." İslâm'da ona bütün maldan altıda bir pay verildi; sonra miras ehli miraslarını taksim ederdi. Daha sonra bu [hüküm], Enfâl suresinde Sübhânehu'nun: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar birbirlerine daha yakındır” [el-Enfâl: 75] buyruğuyla neshedildi.

وروي ذلك من غير ما طريق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وكذلك عن غيره، ومذهب أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أنه إذا أسلم رجل على يد رجل وتعاقدا على أن يرثه ويعقل عنه صح وعليه عقله وله إرثه إن لم يكن له وراث أصلا، وخبر النسخ المذكور لا يقوم حجة عليه إذ لا دلالة فيما ادعى ناسخا على عدم إرث الحليف لا سيما وهو إنما يرثه عند عدم العصبات وأولي الأرحام، والأيمان هنا جمع يمين بمعنى اليد اليمنى، وإضافة العقد إليها لوضعهم الأيدي في العقود، أو بمعنى القسم وكون العقد هنا عقد النكاح خلاف الظاهر إذ لم يعهد فيه إضافته إلى اليمين وقرأ الكوفيون عَقَدَتْ بغير ألف، والباقون «عاقدت» بالألف، وقرىء بالتشديد أيضا. والمفعول في جميع القراءات محذوف أي عهودهم، والحذف تدريجي ليكون العائد المحذوف منصوبا كما هو الكثير المطرد، وفي الموصول أوجه من الإعراب: الأول أن يكون مبتدأ وجملة قوله تعالى: فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ خبره وزيدت الفاء لتضمن المبتدأ معنى الشرط، والثاني أنه منصوب على الاشتغال قيل: وينبغي أن يكون مختارا لئلا يقع الطلب خبرا لكنهم لم يختاروه لأن مثله قلما يقع في غير الاختصاص وهو غير مناسب هنا. ورد بأن زيدا ضربته إن قدر العامل فيه مؤخرا أفاد الاختصاص، وإن قدر مقدما فلا يفيده، ولا خفاء أن الظاهر تقديره مقدما فلا يلزم الاختصاص، والثالث أنه معطوف على الْوالِدانِ فإن أريد أنهم موروثون عاد الضمير من- فآتوهم- على- موالي- وإن أريد أنهم وارثون جاز عوده على مَوالِيَ وعلى الوالدين وما عطف عليهم، قيل: ويضعفه شهرة الوقف على الْأَقْرَبُونَ دون أَيْمانُكُمْ، والرابع أنه منصوب بالعطف على موالي وهو تكلف.

Bu durum İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ve başkalarından pek çok yolla rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ın mezhebi şudur: Bir kimse başka birinin vesilesiyle Müslüman olur ve ona vâris olmak ve diyetini üstlenmek üzere ahitleşirlerse bu akit sahihtir; hiç vârisi bulunmadığı takdirde diyetini ödemek ona aittir, mirası da onun olur. Zikredilen nesih haberi onun aleyhine bir delil teşkil etmez; zira nâsih olduğu iddia edilen şeyde, müttefikin (halîf) miras alamayacağına dair bir delalet yoktur; bilhassa o ancak asabe ve zevi'l-erhâm bulunmadığında mirasçı olmaktadır. Buradaki "eymân", sağ el anlamındaki "yemîn"in çoğuludur; akdin ona izafe edilmesi, akitlerde ellerini birbirine koymalarından ötürüdür; yahut yemin anlamındadır. Buradaki akdin nikâh akdi olması ise zahire aykırıdır; zira nikâh akdinin yemîne izafe edildiği bilinmemektedir. Kûfeliler { عَقَدَتْ } kelimesini elifsiz okumuşlar, diğerleri ise elifle «عاقدت» şeklinde okumuşlardır; şeddeli olarak da okunmuştur. Bütün kıraatlerde mef'ûl mahzuftur, yani "onların ahitleri" demektir; çok ve yaygın olduğu üzere mahzuf âid zamirin mansub olması için hazif tedricîdir. İsm-i mevsûlün irabında birkaç vecih vardır: Birincisi: Mübteda olmasıdır; Allah Teâlâ'nın { فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } cümlesi onun haberidir ve mübteda şart anlamı içerdiği için fâ ziyade kılınmıştır. İkincisi: İştigal üzere mansub olmasıdır; talep cümlesinin haber olmaması için bunun tercih edilmesi gerektiği söylenmiştir; fakat nahivciler ihtisas dışında böylesi nadir bulunduğu ve burada da uygun düşmediği için bunu tercih etmemişlerdir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: "Zeyden darabtühû" ifadesinde şayet âmil sonraya takdir edilirse ihtisas bildirir, öne takdir edilirse ihtisas bildirmez; zahir olanın onu öne takdir etmek olduğu ve dolayısıyla ihtisasın gerekmediği ise açıktır. Üçüncüsü: { الْوالِدانِ } kelimesine matuf olmasıdır; şayet onların miras bırakanlar olduğu kastedilirse "fe-âtûhüm"deki zamir "mevâlî"ye döner; şayet vârisler olduğu kastedilirse zamirin hem "mevâlî"ye hem de anne babaya ve onlara matuf olanlara dönmesi caiz olur. Vakfın { أَيْمانُكُمْ } üzerinde değil de { الْأَقْرَبُونَ } üzerinde meşhur olmasının bunu zayıflattığı söylenmiştir. Dördüncüsü: "Mevâlî" üzerine atıfla mansub olmasıdır ki bu bir zorlamadır.

وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أخرجها البخاري وأبو داود والنسائي وجماعة أنه قال في الآية:

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve bir topluluğun tahriç ettiği bir rivayette o, bu ayet hakkında şöyle demiştir:

كان المهاجرون لما قدموا المدينة يرث المهاجر الأنصاري دون ذوي رحمة للأخوة التي آخى النبي ﷺ بينهم فلما نزلت وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ نسخت، ثم قال: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ من النصر والرفادة والنصيحة- وقد ذهب الميراث ويوصى له- وروي عن مجاهد مثله، وظاهر ذلك عدم جواز العطف إذ من عطف أراد فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ من الإرث إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً أي لم يزل سبحانه عالما بجميع الأشياء مطلعا عليها جليها وخفيها فيطلع «على الإيتاء والمنع، ويجازي كلّا من المانع والمؤتى حسب فعله، ففي الجلة وعد ووعيد الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ أي شأنهم القيام عليهن قيام الولاة على الرعية بالأمر والنهي ونحو ذلك، واختيار الجملة الاسمية مع صيغة المبالغة للإيذان بعراقتهم ورسوخهم في الاتصاف بما أسند إليهم، وفي الكلام إشارة إلى سبب استحقاق الرجال الزيادة في الميراث كما أن فيما تقدم رمزا إلى تفاوت مراتب الاستحقاق، وعلل سبحانه الحكم بأمرين: وهبي وكسبي فقال عز شأنه: بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ فالباء للسببية وهي متعلقة ب قَوَّامُونَ كعلى ولا محذور أصلا، وجوز أن تتعلق بمحذوف وقع حالا من ضميره والباء للسببية أو للملابسة، وما مصدرية وضمير الجمع لكلا الفريقين تغليبا أي قوّامون عليهن بسبب تفضيل الله تعالى إياهم عليهن، أو مستحقين ذلك بسبب التفضيل، أو متلبسين بالتفضيل، وعدل عن الضمير فلم يقل سبحانه بما فضلهم الله عليهن للإشعار بغاية ظهور الأمر وعدم الحاجة إلى التصريح بالمفضل والمفضل عليه بالكلية، وقيل: للإبهام للإشارة إلى أن بعض النساء أفضل من كثير من الرجال وليس بشيء، وكذا لم يصرح سبحانه بما به التفضيل رمزا إلى أنه غني عن التفصيل، وقد ورد أنهن ناقصات عقل ودين، والرجال بعكسهن كما لا يخفى، ولذا خصوا بالرسالة والنبوة على الأشهر، وبالإمامة الكبرى والصغرى، وإقامة الشعائر كالأذان والإقامة والخطبة والجمعة وتكبيرات التشريق عند إمامنا الأعظم- والاستبداد بالفراق وبالنكاح عند الشافعية- وبالشهادة في أمهات القضايا وزيادة السهم في الميراث والتعصيب إلى غير ذلك

"Muhacirler Medine'ye geldiklerinde, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında kurduğu kardeşlik bağı sebebiyle muhacir, akrabaları dururken ensârîye vâris olurdu. { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ } inince bu neshedildi." Sonra şöyle demiştir: "{ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } [Yeminlerinizin bağladığı kimselere paylarını verin], yani yardım, destek ve nasihat paylarını verin; miras ise kalkmıştır ve ona vasiyet edilir." Mücâhid'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Bunun zahiri atfın caiz olmamasıdır; zira atfeden kimse { فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } ifadesinden miras payını kastetmiştir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir”; yani Sübhânehu her şeyi ezelden beri bilendir, açığını ve gizlisini gözetendir; dolayısıyla vermeyi de engellemeyi de görür ve hem engelleyene hem de verene yaptığının karşılığını verir; binaenaleyh bu cümlede vaad ve vaîd vardır. { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler kadınlar üzerinde hâkim ve yöneticidirler”; yani onların şânı, emir, nehiy ve benzeri hususlarda yöneticilerin halk üzerindeki idaresi gibi kadınları sevk ve idare etmektir. Mübalağa sîgasıyla birlikte isim cümlesinin tercih edilmesi, kendilerine isnat edilen özellikle nitelenmedeki köklülüklerini ve yerleşikliklerini bildirmek içindir. Sözde, daha önce hak ediş derecelerinin farklılığına işaret edildiği gibi, erkeklerin mirasta fazlalığı hak etme sebebine de işaret vardır. Sübhânehu bu hükmü biri vehbî (fıtrî) diğeri kesbî (kazanılmış) iki sebeple gerekçelendirerek şöyle buyurmuştur: { بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın kimini kimine üstün kılması sebebiyle”. Bâ harfi sebebiyye içindir ve tıpkı "alâ" gibi { قَوَّامُونَ } kelimesine müteallıktır, bunda hiçbir sakınca yoktur. Zamirinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması ve bâ harfinin sebebiyye yahut mülâbese için olması da caiz görülmüştür. "Mâ" masdariyyedir; çoğul zamiri ise tağlib yoluyla iki gruba aittir; yani "Allah Teâlâ'nın onları kadınlara üstün kılması sebebiyle onların üzerinde yöneticidirler" yahut "bu üstün kılma sebebiyle buna müstahaktırlar" veya "üstünlükle muttasıftırlar" demektir. "Bimâ faddalahumullâhu aleyhinne" denilmeyip zamirden dönülmesi, meselenin son derece açık olduğunu, üstün kılınanı ve kendisine üstün kılınanı açıkça zikretmeye hiç gerek olmadığını hissettirmek içindir. Bazı kadınların pek çok erkekten daha faziletli olduğuna işaret etmek amacıyla müphem bırakıldığı da söylenmiştir ki bu bir şey değildir. Aynı şekilde Sübhânehu tafsilata ihtiyaç olmadığını ima etmek için ne ile üstün kılındığını da açıkça belirtmemiştir. Nitekim onların akıl ve dinde eksik oldukları rivayet edilmiştir; erkekler ise gizli olmadığı üzere onların aksinedir. Bu sebeple en meşhur görüşe göre risâlet ve nübüvvetle, büyük ve küçük imametle, İmam-ı Âzam'a göre ezan, kâmet, hutbe, cuma ve teşrîk tekbirleri gibi şeâirin ikamesiyle, Şâfiîler'e göre boşanma ve nikahta tek başına yetkili olmakla, temel davalarda şahitlikle, mirastaki pay fazlalığı ve asabelikle ve daha başka özelliklerle erkekler tahsis edilmişlerdir.

وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ عطف على ما قبله فالباء متعلقة بما تعلقت به الباء الأولى، وما مصدرية أو موصولة وعائدها محذوف، ومِنْ تبعيضية أو ابتدائية متعلقة- بأنفقوا- أو بمحذوف وقع حالا من العائد المحذوف وأريد بالمنفق- كما قال مجاهد- المهر، ويجوز أن يراد بما أنفقوه ما يعمه، والنفقة عليهن، والآية- كما

{ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ } “Ve mallarından harcamaları sebebiyle”. Öncesine matuftur; dolayısıyla [ikinci] bâ harfi birinci bâ'nın müteallık olduğu şeye müteallıktır. "Mâ" masdariyye veya sılasının zamiri hazfedilmiş mevsûledir. "Min" teb'îziyye yahut ibtidâiyye olup { أَنْفَقُوا } fiiline veya mahzuf âid zamirden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Harcanan şeyle —Mücâhid'in dediği gibi— mehir kastedilmiştir; harcadıkları şeyle hem mehri hem de kadınların nafakasını kapsayan genel harcamanın kastedilmesi de caizdir. Ayet —tıpkı

روي عن مقاتل- نزلت في سعد بن الربيع بن عمرو وكان من النقباء، وفي امرأته حبيبة بنت زيد بن أبي زهير وذلك أنها نشزت عليه فلطمها فانطلق أبوها معها إلى النبي ﷺ فقال: أفرشته كريمتي فلطمها فقال النبي ﷺ: لتقتص من زوجها، فانصرفت مع أبيها لتقتص منه فقال النبي ﷺ: ارجعوا هذا جبرائيل ﵇ أتاني وأنزل الله هذه الآية فتلاها ﷺ ثم قال:

Mukâtil'den rivayet edildiği üzere— nakîblerden olan Sa'd b. er-Rebî' b. Amr ve eşi Habîbe bint Zeyd b. Ebî Züheyr hakkında inmiştir. Şöyle ki kadın ona serkeşlik etmiş (nüşûz), o da kadına bir tokat atmıştı. Bunun üzerine babası kadınla birlikte Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: "Kıymetli kızımı onun altına serdim, o ise kıza tokat attı" dedi. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Kocasından kısas alsın» buyurdu. Kadın kısas almak üzere babasıyla birlikte geri döndü. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Geri dönün; işte Cibrîl aleyhisselâm bana geldi ve Allah bu ayeti indirdi» buyurdu. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayeti okudu, sonra şöyle buyurdu:

أردنا أمرا وأراد الله تعالى أمرا والذي أراده الله تعالى خير» .

«Biz bir şey istedik, Allah Teâlâ ise başka bir şey diledi; Allah Teâlâ'nın dilediği şey ise daha hayırlıdır.»

وقال الكلبي: نزلت في سعد بن الربيع وامرأته خولة بنت محمد بن سلمة وذكر القصة، وقال بعضهم: نزلت في جميلة بنت عبد الله بن أبيّ وزوجها ثابت بن قيس بن شماس، وذكر قريبا منه، واستدل بالآية على أن للزوج تأديب زوجته ومنعها من الخروج وأن عليها طاعته إلا في معصية الله تعالى،

el-Kelbî ise şöyle demiştir: Sa'd b. er-Rebî' ve eşi Havle bint Muhammed b. Mesleme hakkında inmiştir ve kıssayı zikretmiştir. Bazıları da: Cemîle bint Abdillâh b. Übey ve kocası Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında indiğini söylemiş ve buna yakın bir kıssa zikretmiştir. Bu ayetle kocanın eşini terbiye etme ve dışarı çıkmasını engelleme hakkı olduğuna, Allah Teâlâ'ya isyan olan hususlar müstesna kadının da kocasına itaat etmesi gerektiğine delil getirilmiştir.

وفي الخبر «لو أمرت أحدا أن يسجد لأحد لأمرت المرأة أن تسجد لبعلها»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şayet bir kimsenin başka bir kimseye secde etmesini emredecek olsaydım, kadının kocasına secde etmesini emrederdim.»

واستدل بها أيضا من أجاز فسخ النكاح عند الإعسار عن النفقة والكسوة، وهو مذهب مالك والشافعي لأنه إذا خرج عن كونه قواما عليها، فقد خرج عن الغرض المقصود بالنكاح، وعندنا لا فسخ لقوله تعالى: وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ [البقرة: ٢٨] واستدل بها أيضا من جعل للزوج الحجر على زوجته في نفسها ومالها فلا تتصرف فيه إلا بإذنه لأنه سبحانه جعل الرجل قواما بصيغة المبالغة وهو الناظر على الشيء الحافظ له فَالصَّالِحاتُ أي منهن قانِتاتٌ شروع في تفصيل أحوالهن وكيفية القيام عليهن بحسب اختلاف أحوالهن، والمراد فَالصَّالِحاتُ منهن مطيعات لله تعالى ولأزواجهن حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ أي يحفظن أنفسهن وفروجهن في حال غيبة أزواجهن، قال الثوري، وقتادة: أو يحفظن في غيبة الأزواج ما يجب حفظه في النفس والمال، فاللام بمعنى في، والغيب بمعنى الغيبة، وأل عوض عن المضاف إليه على رأي، ويجوز أن يكون المراد حافظات لواجب الغيب أي لما يجب عليهن حفظه حال الغيبة، فاللام على ظاهرها، وقيل: المراد حافظات لأسرار أزواجهن أي ما يقع بينهم وبينهن في الخلوة، ومنه المنافسة والمنافرة واللطمة المذكورة في الخبر، وحينئذ لا حاجة إلى ما قيل في اللام، ولا إلى تفسير الغيب بالغيبة إلا أن ما

Nafaka ve giyim masraflarını karşılamaktan aciz kalma durumunda nikâhın feshini caiz görenler de bu ayete delil getirmişlerdir ki bu Mâlik ve Şâfiî'nin mezhebidir; çünkü erkek kadın üzerinde yönetici ve gözetici olmaktan çıktığında, nikâhtan kastedilen maksadın dışına çıkmış olur. Bize göre ise Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } “Eğer borçlu darlık içindeyse, ona kolaylığa kadar mühlet verilmelidir” [el-Bakara: 280] buyruğu sebebiyle fesih söz konusu değildir. Kocanın, eşinin şahsı ve malı üzerinde tasarruf kısıtlaması (hacr) koyabileceğine, dolayısıyla kadının kocasının izni olmadan malında tasarruf edemeyeceğine hükmedenler de bu ayete delil getirmişlerdir; çünkü Sübhânehu erkeği mübalağa sîgasıyla "kavvâm" kılmıştır, bu ise bir şeyi gözetip koruyan kimsedir. { فَالصَّالِحاتُ } yani kadınlardan saliha olanlar, { قانِتاتٌ } onların durumlarını ve durumlarının farklılığına göre üzerlerindeki yöneticiliğin keyfiyetini tafsil etmeye giriştir; murat, onlardan iyi olanların Allah Teâlâ'ya ve kocalarına itaatkâr olduklarıdır. { حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ } yani kocalarının yokluğunda kendilerini ve iffetlerini koruyanlardır. Sevrî ve Katâde şöyle demişlerdir: Veya kocalarının yokluğunda nefis ve mal konusunda korunması gereken şeyleri korurlar. Buna göre lâm "fî" manasındadır, el-gayb ise el-gaybe (yokluk) anlamındadır; bir görüşe göre elif-lâm muzafun ileyhin yerini tutmuştur. Muradın, gaybın vacibini koruyanlar yani gıyap halinde korumaları vacip olan şeyleri koruyanlar olması da caizdir; bu durumda lâm zahiri üzeredir. Şöyle de denilmiştir: Murat, kocalarının sırlarını yani tenhada aralarında geçen şeyleri koruyanlardır; haberde zikredilen çekişme, geçimsizlik ve tokat da bunlardandır. Bu durumda lâm hakkında söylenenlere ve gaybın gaybet ile tefsir edilmesine gerek kalmaz; ancak

أخرجه ابن جرير والبيهقي وغيرهما من حديث أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: خير النساء التي إذا نظرت إليها سرتك وإذا أمرتها أطاعتك وإذا غبت عنها حفظتك في مالك ونفسها، ثم قرأ رسول الله ﷺ الرِّجالُ قَوَّامُونَ إلى الغيب»

İbn Cerîr, Beyhakî ve başkalarının Ebû Hüreyre'den tahriç ettiği şu hadis: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Kadınların en hayırlısı, yüzüne baktığında seni sevindiren, emrettiğinde sana itaat eden ve yanından ayrıldığında malında ve kendi nefsinde seni koruyandır. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ } ayetinden { الغيب } kelimesine kadar okudu»

يبعد هذا القول ومن الناس من زعم أنه أنسب بسبب النزول بِما حَفِظَ اللَّهُ أي بما حفظهن الله تعالى في مهورهن، وإلزام أزواجهن النفقة عليهن قاله الزجاج، وقيل: بحفظ الله تعالى لهن وعصمته إياهن ولولا أن الله تعالى حفظهن وعصمهن لما حفظن- فما- إما موصولة أو مصدرية وقرأ أبو جعفر بِما حَفِظَ اللَّهُ بالنصب، ولا بد من تقدير مضاف على هذه القراءة- كدين الله، وحقه- لأن ذاته تعالى لا يحفظها أحد، وما موصولة أو موصوفة، ومنع غير واحد المصدرية لخلو حفظ حينئذ عن الفاعل لأنه كان يجب أن يقال بما حفظن الله، وأجيب عنه بأنه يجوز أن يكون فاعله ضميرا مفردا عائدا على جمع الإناث لأنه في معنى الجنس كأنه قيل: فمن (١) حفظ الله، وجعله ابن جني كقوله:

bu görüşü uzak kılmaktadır. İnsanlardan bir kısmı bunun nüzul sebebine daha uygun olduğunu ileri sürmüştür. { بِما حَفِظَ اللَّهُ } “Allah'ın korumasına karşılık”, yani Zeccâc'ın dediğine göre Allah Teâlâ'nın mehirleri konusunda onları koruması ve kocalarına onların nafakasını farz kılması sebebiyle demektir. Allah Teâlâ'nın onları koruması ve muhafaza etmesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ onları koruyup muhafaza etmeseydi onlar da [kendilerini] koruyamazlardı. Buna göre "mâ" ya mevsûledir ya da masdariyyedir. Ebû Ca'fer { بِما حَفِظَ اللَّهَ } şeklinde nasb ile okumuştur. Bu kıraate göre —Allah'ın dini veya O'nun hakkı gibi— bir muzaf takdir etmek gerekir; zira Allah Teâlâ'nın zatını kimse koruyamaz. "Mâ" mevsûle yahut mevsûfedir. Pek çok âlim, bu durumda "hafiza" fiilinin failsiz kalması sebebiyle masdariyye olmasını men etmiştir; zira "bimâ hafiznallâh" denilmesi gerekirdi. Buna ise failinin müennes çoğula dönen müfret bir zamir olmasının caiz olduğu, zira cins anlamında bulunduğu şeklinde cevap verilmiştir; sanki "kadınlardan her kim Allah'ı korursa" denilmiş gibidir. İbn Cinnî bunu şu şairin sözü gibi kılmıştır:

فإن الحوادث أودى بها

[Nitekim şair şöyle demiştir:] “Zira musibetler onu helak edip götürmüştür.”