ولا يخفى ما فيه من التكلف، وشذوذ ترك التأنيث ومثله لا يليق بالنظم الكريم كما لا يخفى، ثم إن صيغة جمع السلامة هنا للكثرة أما المعرف فظاهر، وأما المنكر فلأنه حمل عليه فلا بد من مطابقته له في الكثرة وإلا لم يصدق على جميع أفراده، وقد نص على ذلك في الدر المصون.
Bunda bulunan zorlama ve müennesliğin terk edilmesindeki şâzlık gizli değildir; böylesi bir durum ise gizli olmadığı üzere yüce nazma yakışmaz. Ayrıca buradaki kurallı çoğul (cem-i sâlim) kalıbı çokluk içindir. Belirli (marife) olana gelince bu açıktır; belirsiz (nekre) olana gelince ise, ona hamledildiği için çoklukta ona uygun olması zorunludur; aksi takdirde bütün fertleri için geçerli olmaz. Nitekim ed-Dürrü'l-Masûn'da da buna açıkça işaret edilmiştir.
وقرأ ابن مسعود- فالصوالح قوانت حوافظ للغيب بما حفظ الله فأصلحوا إليهن، وأخرج ابن جرير عنه زيادة- فأصلحوا إليهن- فقط وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ أي ترفعهن عن مطاوعتكم وعصيانهن لكم، من النشز- بسكون الشين وفتحها- وهو المكان المرتفع ويكون بمعنى الارتفاع فَعِظُوهُنَّ أي فانصحوهن وقولوا لهن اتقين الله وارجعن عما أنتن عليه، وظاهر الآية ترتب هذا على خوف النشوز وإن لم يقع وإلا لقيل نشزن، ولعله غير مراد ولذا فسر في التيسير تَخافُونَ بتعلمون، وبه قال الفراء- كما نقله عنه الطبرسي- وجاء الخوف بهذا كما في القاموس، وقيل: المراد تَخافُونَ دوام نشوزهن أو أقصى مراتبه كالفرار منهم في المراقد.
İbn Mes'ûd; "فالصوالح قوانت حوافظ للغيب بما حفظ الله فأصلحوا إليهن" şeklinde okumuştur. İbn Cerîr de ondan sadece "فأصلحوا إليهن" ziyadesini tahriç etmiştir. { وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ } “başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince”, yani size itaat etmekten uzaklaşmalarından ve size isyan etmelerinden [endişe ettiğiniz kadınlar demektir]. Nüşûz; şîn harfinin sükûnu ve fethasıyla (neşz/neşez) yüksek yer manasına gelen kelimeden türemiş olup yükselmek anlamında da kullanılır. { فَعِظُوهُنَّ } “onlara öğüt verin”, yani onlara nasihat edin ve onlara: "Allah'tan korkun ve üzerinde bulunduğunuz bu durumdan vazgeçin" deyin. Ayetin zahiri, bu hükmün henüz gerçekleşmemiş olsa bile itaatsizlik endişesine bağlandığını göstermektedir; aksi takdirde "itaatsizlik ettiklerinde" (neşezne) denilirdi. Ancak muhtemelen bu kastedilmemiştir; bu sebeple et-Teysîr'de { تَخافُونَ } kelimesi "bilirsiniz/anlarsınız" şeklinde tefsir edilmiştir. Ferrâ da —Tabersî'nin kendisinden aktardığına göre— bu görüştedir ve Kāmûs'ta geçtiği üzere "havf" (korku) bu manada da gelir. Bir görüşe göre ise murat; onların itaatsizliğinin sürmesinden veya yataklarda onlardan kaçmak gibi itaatsizliğin en uç derecesinden korkmanızdır.
واختار في البحر أن في الكلام مقدرا وأصله واللاتي تخافون نشوزهن ونشزن فعظوهن، وهو خطاب للأزواج وإرشاد لهم إلى طريق القيام عليهن وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ أي مواضع الاضطجاع، والمراد اتركوهن منفردات في مضاجعهن فلا تدخلونهن تحت اللحف ولا تباشروهن فيكون الكلام كناية عن ترك جماعهن، وإلى ذلك ذهب ابن جبير، وقيل:
el-Bahr'da sözde bir takdir bulunduğu, aslının ise "ve itaatsizliklerinden korktuğunuz ve itaatsizlik eden kadınlara öğüt verin" şeklinde olduğu tercih edilmiştir. Bu, kocalara yönelik bir hitap ve onlar üzerinde hâkimiyet kurma yöntemine dair bir rehberliktir. { وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ } “onları yataklarda yalnız bırakın”, yani yatılan yerlerde. Murat; onları yataklarında yalnız bırakmanız, yorganların altına sokmamanız ve onlarla temas etmemenizdir. Dolayısıyla bu ifade cinsel ilişkiyi terk etmekten kinayedir; İbn Cübeyr bu görüşe meyletmiştir. Şöyle de denilmiştir:
المراد اهجروهن في الفراش بأن تولوهن ظهوركم فيه ولا تلتفوا إليهن، وروي ذلك عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه
Murat; yatakta onlara sırtınızı dönerek ve onlara ilgi göstermeyerek yatakta onları yalnız bırakmanızdır. Bu, Ebû Ca'fer radıyallâhu anh'den rivayet edilmiştir.
ولعله كناية أيضا عن ترك الجماع، وقيل: المضاجع المبايت أي اهجروا حجرهن ومحل مبيتهن، وقيل: فِي للسببية أي اهجروهن بسبب المضاجع أي بسبب تخلفهن عن المضاجعة، وإليه يشير كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فيما أخرجه عنه ابن أبي شيبة من طريق أبي الضحى، فالهجران على هذا بالمنطق، قال عكرمة:
Bu da muhtemelen yine cinsel ilişkiyi terk etmekten kinayedir. Bir görüşe göre el-medâci' (yataklar), gece kalınan yerlerdir; yani onların odalarını ve geceledikleri yerleri terk edin demektir. Bir görüşe göre { فِي } harf-i cerri sebebiyet içindir; yani yataklar sebebiyle, başka bir deyişle birlikte yatmaktan geri durmaları sebebiyle onları terk edin demektir. İbn Ebî Şeybe'nin Ebü'd-Duhâ yoluyla kendisinden tahriç ettiği rivayette İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın sözü buna işaret etmektedir; bu takdirde terk etme (hecr) sözlü olarak gerçekleşir. İkrime şöyle demiştir:
بأن يغلظ لها القول، وزعم بعضهم أن المعنى أكرهوهن على الجماع واربطوهن من هجر البعير إذا شده بالهجار، وتعقبه الزمخشري بأنه من تفسير الثقلاء، وقال ابن المنير: لعل هذا المفسر يتأيد بقوله تعالى: فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فإنه يدل على تقدم إكراه في أمر ما، وقرينة المضاجع ترشد إلى أنه الجماع، فإطلاق الزمخشري لها أطلقه في حق هذا المفسر من الإفراط انتهى، وأظن أن هذا لو عرض على الزمخشري لنظم قائله في سلك ذلك المفسر، ولعد تركه من التفريط وقرىء في المضطجع والمضجع وَاضْرِبُوهُنَّ يعني
[Bu terk etme], kadına sert söz söylemekle olur. Bazıları ise anlamın; "onları cinsel ilişkiye zorlayın ve bağlayın" olduğunu iddia etmiş, devenin köstekle bağlanması anlamına gelen "hecere'l-baîr" ifadesinden hareket etmişlerdir. Zemahşerî bu görüşü eleştirerek bunun anlayışsız kimselerin (sukalâ) tefsirinden olduğunu söylemiştir. İbnü'l-Münîr ise şöyle demiştir: Bu müfessir belki de Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ } “Eğer size itaat ederlerse” kavlinden güç almaktadır; çünkü bu ifade, öncesinde bir konuda zorlamanın geçtiğine delalet eder, yatak karinesi de bunun cinsel ilişki olduğuna işaret eder; dolayısıyla Zemahşerî'nin bu müfessir hakkında sarf ettiği ölçüsüz sözler aşırılıktır. [İbnü'l-Münîr'in sözü bitti]. Ben zannediyorum ki bu söz Zemahşerî'ye sunulsaydı, bu sözü söyleyeni de o müfessirin safına katar ve bunu terk etmeyi bir kusur sayardı. { فِي الْمَضاجِعِ } ifadesi "el-muztaca'" ve "el-medca'" şeklinde de okunmuştur. { وَاضْرِبُوهُنَّ } “onları dövün”, yani
ضربا غير مبرح- كما أخرجه ابن جرير عن حجاج عن رسول الله ﷺ
İbn Cerîr'in Haccâc'dan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den tahriç ettiği gibi, can yakmayacak (gayr-i müberrih) bir vuruşla [dövün].
وفسر غير المبرح بأن لا يقطع لحما ولا يكسر عظما.
Can yakmayan vuruş; eti kesmeyecek ve kemiği kırmayacak şekilde tefsir edilmiştir.
وعن ابن عباس أنه الضرب بالسواك ونحوه، والذي يدل عليه السياق والقرينة العقلية أن هذه الأمور الثلاثة مترتبة فإذا خيف نشوز المرأة تنصح، ثم تهجر، ثم تضرب إذ لو عكس استغني بالأشد عن الأضعف، وإلا فالواو لا تدل على الترتيب وكذا الفاء في فَعِظُوهُنَّ لا دلالة لها على أكثر من ترتيب المجموع، فالقول بأنها أظهر الأدلة على الترتيب ليس بظاهر، وفي الكشف الترتيب مستفاد من دخول الواو على أجزئة مختلفة في الشدة والضعف مترتبة على أمر مدرج، فإنما النص هو الدال على الترتيب.
İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu, misvak ve benzeri bir şeyle vurmaktır. Siyakın ve akli karinenin delalet ettiği husus şudur: Bu üç mesele tertiplidir (sıralıdır); kadının itaatsizliğinden korkulduğunda önce nasihat edilir, sonra yatağı ayrılır, sonra da dövülür; zira tersi yapılsaydı daha şiddetli olan varken daha zayıf olana ihtiyaç kalmazdı. Aksi halde vâv harfi tek başına sıralamaya delalet etmez; aynı şekilde { فَعِظُوهُنَّ } ayetindeki fâ harfi de bütünün sıralanmasından fazlasına delalet etmez. Dolayısıyla fâ harfinin tertibe dair delillerin en açığı olduğu sözü pek açık değildir. el-Keşf'te ise şöyle denilmiştir: Tertip; vâv harfinin şiddet ve zayıflık bakımından farklı olan ve derecelendirilen bir hususa dayanan cezalara dâhil olmasından anlaşılır; dolayısıyla tertibe delalet eden bizzat nassın kendisidir.
هذا وقد نص بعض أصحابنا أن للزوج أن يضرب المرأة على أربع خصال وما هو في معنى الأربع ترك الزينة، والزوج يريدها، وترك الإجابة إذا دعاها إلى فراشه، وترك الصلاة في رواية والغسل، والخروج من البيت إلا لعذر شرعي، وقيل: له أن يضربها متى أغضبته، فعن أسماء بنت أبي بكر رضي الله تعالى عنه كنت رابعة أربع نسوة عند الزبير بن العوام رضي الله تعالى عنه فإذا غضب على واحدة منا ضربها بعود المشجب حتى يكسره عليها، ولا يخفى أن تحمل أذى النساء والصبر عليهن أفضل من ضربهن إلا لداع قوي،
Bununla birlikte mezhepdaşlarımızdan bazıları kocanın şu dört haslet ve bu dört haslet anlamındaki durumlardan ötürü kadını dövebileceğini açıkça belirtmiştir: Kocası istediği halde süslenmeyi terk etmesi, yatağına çağırdığında icabet etmemesi, bir rivayette namazı ve guslü terk etmesi ve şer'i bir mazeret olmaksızın evden çıkması. Bir görüşe göre kocasını öfkelendirdiği her an onu dövebilir. Nitekim Esmâ bint Ebî Bekir radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Zübeyr b. el-Avvâm radıyallâhu anh'ın yanında bulunan dört kadından dördüncüsüydüm. Bizden birine öfkelendiğinde, üzerinde elbise asılan değnekle kırılıncaya kadar ona vururdu." Kadınların eziyetine katlanmanın ve onlara sabretmenin, güçlü bir gerekçe olmadıkça onları dövmekten daha faziletli olduğu ise gizli değildir.
فقد أخرج ابن سعد، والبيهقي عن أم كلثوم بنت الصديق
Nitekim İbn Sa'd ve Beyhakî, Ümmü Gülsüm bint Sıddîk
رضي الله تعالى عنه قالت: «كان الرجال نهوا عن ضرب النساء ثم شكوهن إلى رسول الله ﷺ فخلى بينهم وبين ضربهن، ثم قال: ولن يضرب خياركم»
radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Erkekler kadınları dövmekten nehyedilmişti, sonra kadınları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler; o da onları dövme hususunda erkekleri serbest bıraktı, ardından: 'Sizin hayırlılarınız asla dövmez' buyurdu.»
وذكر الشعراني قدس سره «أن الرجل إذا ضرب زوجته ينبغي أن لا يسرع في جماعها بعد الضرب، وكأنه أخذ ذلك مما أخرجه الشيخان.
Şa'rânî kuddise sirruh şöyle zikretmiştir: «Kişi karısını dövdüğünde, dövdükten hemen sonra onunla cinsel ilişkiye girmede acele etmemelidir.» O, bu hükmü sanki Şeyhayn'ın tahriç ettiği şu rivayetten almıştır:
وجماعة عن عبد الله بن زمعة قال: «قال رسول الله ﷺ: أيضرب أحدكم امرأته كما يضرب العبد ثم يجامعها في آخر اليوم، وأخرج عبد الرزاق عن عائشة رضي الله تعالى عنها بلفظ «أما يستحي أحدكم أن يضرب امرأته كما يضرب العبد يضربها أول النهار ثم يجامعها آخره»
ve bir cemaatin Abdullah b. Zem'a'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Biriniz köleyi döver gibi karısını dövüp de sonra günün sonunda onunla cinsel ilişkide mi bulunur?» Abdürrezzâk ise Âişe radıyallâhu anhâ'dan şu lafızla tahriç etmiştir: «Biriniz köleyi döver gibi karısını dövmekten; günün başında onu dövüp de sonunda onunla cinsel ilişkide bulunmaktan utanmaz mı?»
وللخبر محمل آخر لا يخفى فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ أي وافقنكم وانقدن لما أوجب الله تعالى عليهن من طاعتكم بذلك كما هو الظاهر فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا أي فلا تطلبوا سبيلا وطريقا إلى التعدي عليهن، أو لا تظلموهن بطريق من الطرق بالتوبيخ اللساني والأذى الفعلي وغيره واجعلوا ما كان منهن كأن لم يكن، فالبغي إما بمعنى الطلب، وسَبِيلًا مفعوله والجار متعلق به، أو صفة النكرة قدم عليها، وإما بمعنى الظلم، وسَبِيلًا منصوب بنزع الخافض، وعن سفيان بن عيينة أن المراد فلا تكلفوهن المحبة، وحاصل المعنى إذا استقام لكم ظاهرهن فلا تعتلوا عليهن بما في باطنهن إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً فاحذروه فإن قدرته سبحانه عليكم أعظم من قدرتكم على من تحت أيديكم منهن، أو أنه تعالى على علو شأنه وكمال ذاته يتجاوز عن سيئاتكم ويتوب عليكم إذا تبتم فتجاوزوا أنتم عن سيئات أزواجكم واعفوا عنهن إذا تبن، أو أنه تعالى قادر على الانتقام منكم غير راض بظلم أحد، أو أنه سبحانه مع علوه المطلق وكبريائه لم يكلفكم إلا ما تطيقون فكذلك لا تكلفوهن إلا ما يطقن وَإِنْ خِفْتُمْ الخطاب- كما قال ابن جبير والضحاك وغيرهما- للحكام، وهو وارد على بناء الأمر على التقدير المسكوت عنه للإيذان أن ذلك مما ليس ينبغي أن يفرض تحققه أعني عدم الإطاعة، وقيل: لأهل الزوجين أو للزوجين أنفسهما، وروي ذلك عن السدي، والمراد فإن علمتم- كما قال ابن عباس- أو فإن ظننتم- كما قيل- شِقاقَ بَيْنِهِما أي الزوجين، وهما وإن لم يجر ذكرهما صريحا فقد جرى ضمنا لدلالة النشوز الذي هو عصيان المرأة زوجها، والرجال والنساء عليهما، والشقاق الخلاف والعداوة واشتقاقه من الشق وهو الجانب لأن كلّا من المتخالفين في شق غير شق الآخر، وبين- من الظروف المكانية التي يقل تصرفها، وإضافة الشقاق إليها إما لإجراء الظرف مجرى المفعول كما في قوله: يا سارق الليلة أهل الدار. أو الفاعل كقولهم صام نهاره، والأصل- شقاقا بينهما- أي أن يخالف أحدهما الآخر، فللملابسة بين الظرف والمظروف نزل منزلة الفاعل أو المفعول وشبه بأحدهما ثم عومل معاملته في الإضافة إليه، وقيل: الإضافة بمعنى في وقيل: إن- بين- هنا بمعنى الوصل الكائن بين الزوجين أعني المعاشرة وهو ليس بظرف، وإلى ذلك يشير كلام أبي البقاء، ولم يرتض ذلك المحققون.
Haberin gizli olmayan başka bir yorumu da vardır. { فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ } “Eğer size itaat ederlerse”, yani zahir olduğu üzere bu yolla Allah Teâlâ'nın onlara farz kıldığı size itaate boyun eğer ve size uyarlarsa, { فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا } “artık onların aleyhine bir yol aramayın”, yani onlara tecavüz etmek için bir sebep ve yol aramayın yahut sözlü azarlama, fiili eziyet ve benzeri yollardan herhangi biriyle onlara zulmetmeyin; onlardan vaki olanı sanki hiç olmamış gibi kabul edin. Buna göre el-bağy ya talep (aramak) manasındadır ve { سَبِيلًا } onun mefulüdür, câr-mecrûr da ona taalluk eder yahut nekre kelimenin önüne geçmiş sıfatıdır; ya da zulüm manasındadır ve { سَبِيلًا } harf-i cerrin hazfiyle mensuptur (nez'u'l-hâfız). Süfyân b. Uyeyne'den muradın; "onlara sevgiyi zorunlu kılmayın" şeklinde olduğu nakledilmiştir. Mananın özeti şudur: Onların zahiri sizin için düzeldiğinde, içlerindekini bahane ederek onların aleyhine gitmeyin. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً } “Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür”, O'ndan sakının; zira O Sübhânehu'nun sizin üzerinizdeki kudreti, sizin elinizin altındaki bu kadınlar üzerindeki kudretinizden daha büyüktür. Yahut O Teâlâ şanının yüceliğine ve zatının kemaline rağmen sizin kötülüklerinizi bağışlar ve tövbe ettiğinizde tövbenizi kabul eder; öyleyse siz de hanımlarınızın kötülüklerini bağışlayın ve tövbe ettiklerinde onları affedin. Yahut O Teâlâ sizden intikam almaya kādirdir ve kimseye zulmedilmesine razı olmaz. Yahut O Sübhânehu mutlak yüceliği ve büyüklüğüyle birlikte size ancak güç yetirebileceğinizi yüklemiştir; öyleyse siz de onlara ancak güç yetirebilecekleri şeyleri yükleyin. { وَإِنْ خِفْتُمْ } “Ve eğer korkarsanız”, hitap —İbn Cübeyr, Dahhâk ve başkalarının dediği gibi— hâkimleredir. Bu ifade, gerçekleşmesinin varsayılmaması gereken bir durum olduğunu, yani itaatsizliği ihsas ettirmek adına, hakkında sükût edilen bir takdir üzerine hükmün bina edilmesi kabilinden varid olmuştur. Karı kocanın ailelerine yahut bizzat karı kocanın kendilerine hitap olduğu da söylenmiştir; bu Süddî'den rivayet edilmiştir. Murat ise —İbn Abbâs'ın dediği gibi— "eğer bilirseniz" veya —denildiği gibi— "eğer zannederseniz" demektir. { شِقاقَ بَيْنِهِما } “aralarının açılmasından”, yani karı kocanın. Bu ikisi açıkça zikredilmemiş olsa da, kadının kocasına isyanı demek olan nüşûzun delaleti ve rical ile nisa kelimelerinin onlara delaleti sebebiyle zımnen geçmiş bulunmaktadır. Şikāk; ihtilaf ve düşmanlık demektir, şıkk (taraf/yan) kelimesinden türemiştir; çünkü ihtilaf edenlerin her biri diğerinin bulunduğu taraftan başka bir taraftadır. "Beyn" kelimesi tasarrufu az olan mekân zarflarındandır. Şikāk kelimesinin ona izafeti; ya şu beyitte olduğu gibi zarfın meful yerine geçirilmesi sebebiyledir: "Ey ev halkının gecesini çalan!" Yahut "gündüzü oruç tuttu" sözlerinde olduğu gibi fail yerine geçirilmesiyledir. Aslı "aralarında bir şikak" (şikākan beynehümâ) yani birinin diğerine muhalefet etmesidir. Zarf ile mazruf arasındaki münasebetten ötürü fail veya meful konumuna indirilmiş, ikisinden birine benzetilmiş ve ardından ona izafet edilerek o şekilde muamele görmüştür. İzafetin { فِي } manasında olduğu da söylenmiştir. Buradaki "beyn" kelimesinin karı koca arasındaki bağ yani muaşeret manasında olduğu ve zarf olmadığı da söylenmiştir; Ebü'l-Bekā'nın sözü buna işaret etmektedir, ancak muhakkik âlimler bunu uygun görmemişlerdir.
فَابْعَثُوا أي وجهوا وأرسلوا إلى الزوجين لإصلاح ذات البين حَكَماً أي رجلا عدلا عارفا فأحسن السياسة والنظر في حصول المصلحة مِنْ أَهْلِهِ أي الزوج، و «من» إما متعلق- بابعثوا- فهو لابتداء الغاية، وإما بمحذوف وقع صفة للنكرة فهي للتبعيض وَحَكَماً آخر على صفة الأول مِنْ أَهْلِها أي الزوجة، وخص الأهل لأنهم أطلب للصلاح وأعرف بباطن الحال وتسكن إليهم النفس فيطلعون على ما في ضمير كل من حب وبغض، وإرادة صحبة، أو فرقة وهذا على وجه الاستحباب، وإن نصبا من الأجانب جاز، واختلف في أنهما هل يليان الجمع والتفريق إن رأيا ذلك؟ فقيل: لهما- وهو المروي عن علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس رضي الله تعالى عنهما وإحدى الروايتين عن ابن جبير، وبه قال الشعبي-
{ فَابْعَثُوا } “o halde gönderin”, yani aralarını düzeltmek için karı kocaya sevk edip yollayın, { حَكَماً } “bir hakem”, yani adaletli, hâlden anlayan, siyaseti ve maslahatın hâsıl olmasında basireti güzel olan bir adam, { مِنْ أَهْلِهِ } “erkeğin ailesinden”, yani kocanın ailesinden. { مِنْ } harf-i cerri ya { ابْعَثُوا } fiiline taalluk eder ve gayenin başlangıcı içindir yahut nekre kelimenin sıfatı olan mahzûfa taalluk eder ve teb'îz (kısmîlik) içindir. { وَحَكَماً } “ve bir hakem de”, ilkinin niteliğinde olan diğer bir hakem, { مِنْ أَهْلِها } “kadının ailesinden”, yani karısının ailesinden. Ailenin tahsis edilmesi; onların ıslaha daha istekli, durumun içyüzünü daha iyi bilir olmaları ve nefislerin onlara güven duyması sebebiyledir; böylece her birinin içindeki sevgi, nefret, beraberlik arzusu veya ayrılık isteğine vakıf olurlar. Bu durum müstehaplık kabilindendir; yabancılardan tayin edilseler de caizdir. Hakemlerin uygun görmeleri halinde birleştirme ve ayırma yetkisine sahip olup olmadıkları hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre buna yetkileri vardır —ki bu Ali kerremallâhu vecheh ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen görüş olup İbn Cübeyr'den gelen iki rivayetten biridir, Şa'bî de böyle demiştir—.
فقد أخرج الشافعي في الإمام والبيهقي في السنن وغيرهما عن عبيدة السلماني قال: «جاء رجل وامرأة إلى عليّ كرم الله تعالى وجهه مع كل واحد منهما فئام من الناس فأمرهم عليّ كرم
Nitekim Şâfiî el-Ümm'de, Beyhakî es-Sünen'de ve diğerleri Ubeyde es-Selmânî'den şöyle tahriç etmişlerdir: «Ali kerremallâhu vecheh'e beraberlerinde birer insan topluluğu bulunan bir erkekle bir kadın geldi. Bunun üzerine Ali kerremallâhu vecheh
الله تعالى وجهه أن يبعثوا رجلا وحكما من أهله ورجلا حكما من أهلها، ثم قال للحكمين: تدريان ما عليكما؟ عليكما إن رأيتما أن تجمعا أن تجمعا وإن رأيتما أن تفرقا أن تفرقا، قالت المرأة: رضيت بكتاب الله تعالى بما عليّ فيه ولي، وقال الرجل: أما الفرقة فلا، فقال عليّ كرم الله تعالى وجهه: كذبت والله حتى تقر بمثل الذي أقرت به،
onlara erkeğin ailesinden bir adam ve bir hakem, kadının ailesinden de bir adam ve bir hakem göndermelerini emretti. Sonra iki hakeme: 'Üzerinize düşenin ne olduğunu biliyor musunuz? Eğer birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirmek, ayırmayı uygun görürseniz de ayırmak sizin görevinizdir' dedi. Kadın: 'Aleyhime ve lehime olan hususlarda Allah Teâlâ'nın Kitabı'na razı oldum' dedi. Erkek ise: 'Ayrılığa gelince, hayır' dedi. Bunun üzerine Ali kerremallâhu vecheh: 'Vallahi yalan söyledin! Kadının ikrar ettiği gibi sen de ikrar edinceye kadar [olmaz]' buyurdu.»
وأخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في هذه الآية: وَإِنْ خِفْتُمْ إلخ هذا في الرجل والمرأة إذا تفاسد الذي بينهما أمر الله تعالى أن يبعثوا رجلا صالحا من أهل الرجل ورجلا مثله من أهل المرأة فينظران أيهما المسيء فإن كان الرجل هو المسيء حجبوا عنه امرأته وقسروه على النفقة، وإن كانت المرأة هي المسيئة قسروها على زوجها ومنعوها النفقة فإن اجتمع أمرهما على أن يفرقا أو يجمعا فأمرهما جائز، فإن رأيا أن يجمعا فرضي أحد الزوجين وكره ذلك الآخر ثم مات أحدهما فإن الذي رضي يرث الذي كره ولا يرث الكاره الراضي، وقيل: ليس لهما ذلك، وروي ذلك عن الحسن.
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan tahriç ettiğine göre o, { وَإِنْ خِفْتُمْ } ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu, araları bozulan erkek ve kadın hakkındadır. Allah Teâlâ erkeğin ailesinden salih bir adam, kadının ailesinden de onun gibi bir adam göndermelerini emretmiştir. Bu iki hakem hangisinin kusurlu olduğuna bakarlar; şayet kusurlu olan erkek ise hanımını ondan uzaklaştırırlar ve onu nafakaya zorlarlar. Şayet kusurlu olan kadın ise onu kocasına dönmeye mecbur ederler ve nafakasını keserler. Eğer iki hakem ayırma veya birleştirme hususunda ittifak ederlerse verdikleri karar geçerlidir. Eğer birleştirmeyi uygun görürler de eşlerden biri razı olup diğeri bundan hoşlanmazsa, ardından da biri vefat ederse; razı olan taraf hoşlanmayan tarafa mirasçı olur, hoşlanmayan taraf ise razı olana mirasçı olamaz. Bir görüşe göre ise hakemlerin böyle bir yetkisi yoktur; bu da Hasan'dan rivayet edilmiştir.
فقد أخرج عبد الرزاق وغيره عنه أنه قال: إنما يبعث الحكمان ليصلحا ويشهدا على الظالم بظلمه، وأما الفرقة فليست بأيديهما، وإلى ذلك ذهب الزجاج، ونسب إلى الإمام الأعظم، وأجيب عن فعل علي كرم الله تعالى وجهه بأنه إمام وللإمام أن يفعل ما رأى فيه المصلحة فلعله رأى المصلحة فيما ذكر فوكل الحكمين على ما رأى على أن في كلامه ما يدل على أن تنفيذ الأمر موقوف على الرضا حيث قال: للرجل كذبت حتى تقر بمثل الذي أقرت به.
Nitekim Abdürrezzâk ve başkalarının kendisinden tahriç ettiğine göre o şöyle demiştir: İki hakem ancak arayı düzeltmek ve zalimin zulmüne şahitlik etmek için gönderilir; ayrılık ise onların elinde değildir. Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir ve bu görüş İmam-ı Âzam'a da nispet edilmiştir. Ali kerremallâhu vecheh'in fiiline ise şöyle cevap verilmiştir: O bir devlet başkanıdır (imamdır); devlet başkanının ise maslahat gördüğü hususu yapma yetkisi vardır. Muhtemelen o, zikredilen hususta bir maslahat görmüş ve iki hakemi kendi uygun gördüğü şekilde vekil kılmıştır. Kaldı ki onun sözünde, kararın icrasının rızaya bağlı olduğuna delalet eden bir husus da vardır; nitekim erkeğe: "Kadının ikrar ettiği gibi sen de ikrar edinceye kadar yalan söyledin" demiştir.
وأنت تعلم أن هذا على ما فيه لا يصلح جوابا عما روي عن ابن عباس، ولعل المسألة اجتهادية وكلام أحد المجتهدين لا يقوم حجة على الآخر وذهب الإمامية إلى ما ذهب إليه الحسن وكأن الخبر عن علي كرم الله تعالى وجهه لم يثبت عندهم، وعن الشافعي روايتان في المسألة، وعن مالك أن لهما أن يتخالعا إن وجدا الصلاح فيه، ونقل عن بعض علمائنا أن الإساءة إن كانت من الزوج فرقا بينهما وإن كانت منها فرقا على بعض ما أصدقها، والظاهر أن من ذهب إلى القول بنفاذ حكمهما جعلهما وكيلين حكما على ذلك.
Sen de bilirsin ki bu açıklama, taşıdığı zayıflıklarla birlikte, İbn Abbâs'tan rivayet edilen hususa bir cevap olmaya elverişli değildir. Muhtemelen mesele ictihadî bir meseledir ve müctehidlerden birinin sözü diğeri aleyhine delil teşkil etmez. İmamiyye, Hasan'ın benimsediği görüşe meyletmiştir; sanki Ali kerremallâhu vecheh'ten gelen haber onlara göre sabit olmamıştır. Meselede Şâfiî'den iki rivayet vardır. Mâlik'ten ise, şayet maslahatı bunda görürlerse iki hakemin muhâlea (bedel karşılığı boşanma) yapabilecekleri rivayet edilmiştir. Bazı âlimlerimizden ise; kötülük kocadan kaynaklanıyorsa hakemlerin aralarını ayıracakları, şayet kadından kaynaklanıyorsa kadına mehir olarak verilen şeyin bir kısmı karşılığında ayıracakları nakledilmiştir. Zahir olan şudur ki, hakemlerin kararının geçerli olduğunu savunanlar, onları bu konuda yetkili kılınmış birer hakem-vekil kabul etmişlerdir.
وقال ابن العربي في الأحكام: إنهما قاضيان لا وكيلان فإن الحكم اسم في الشرع له إِنْ يُرِيدا أي الحكمان إِصْلاحاً أي بين الزوجين وتأليفا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما فتتفق كلمتهما ويحصل مقصودهما فالضمير أيضا للحكمين، وإلى ذلك ذهب ابن عباس ومجاهد والضاحك وابن جبير والسدي.
İbnü'l-Arabî el-Ahkâm'da şöyle demiştir: Onlar vekil değil, birer hâkimdir; zira "hakem" şeriatta hâkim manasına gelen bir isimdir. { إِنْ يُرِيدا } “Eğer [o iki hakem] dilerse”, { إِصْلاحاً } “arayı düzeltmeyi”, yani karı kocanın arasını düzeltmeyi ve uzlaştırmayı [isterlerse], { يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } “Allah onların arasını bulur”, böylece sözleri birleşir ve maksatları hâsıl olur; dolayısıyla bu zamir de iki hakeme aittir. İbn Abbâs, Mücâhid, Dahhâk, İbn Cübeyr ve Süddî bu görüşe meyletmiştir.
وجوز أن يكون الضميران للزوجين أي إن أرادا إصلاح ما بينهما من الشقاق أوقع الله تعالى بينهما الألفة والوفاق، وأن يكون الأول للحكمين، والثاني للزوجين أي إن قصدا إصلاح ذات البين وكانت نيتهما صحيحة وقلوبهما ناصحة لوجه الله تعالى أوقع الله سبحانه بين الزوجين الألفة والمحبة وألقى في نفوسهما الموافقة والصحبة، وأن يكون الأول للزوجين، والثاني للحكمين أي إن يرد الزوجان إصلاحا واتفاقا يوفق الله تعالى شأنه بين الحكمين حتى يعملا بالصلاح ويتحرياه إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً بالظواهر والبواطن فيعلم إرادة العباد ومصالحهم وسائر أحوالهم، وقد استدل الحبر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بهذه الآية على الخوارج في إنكارهم التحكيم في قصة علي كرم الله تعالى وجهه، وهو أحد أمور ثلاثة علقت في أذهانهم فأبطلها كلها رضي الله تعالى عنه فرجع إلى موالاة الأمير كرم الله تعالى وجهه منهم عشرون ألفا، وفيها- كما قال ابن الفرس- رد على من أنكر من المالكية بعث الحكمين في الزوجين، وقال: تخرج المرأة إلى دار أمين أو يسكن معها أمين وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً كلام مبتدأ مسوق للإرشاد إلى خلال مشتملة على معالي الأمور إثر إرشاد كل من الزوجين إلى المعاملة الحسنة، وإزالة الخصومة والخشونة إذا وقعت في البين وفيه تأكيد لرعاية حق الزوجية وتعليم المعاملة مع أصناف من الناس، وقدم الأمر بما
İki zamirin de karı kocaya ait olması da caiz görülmüştür; yani aralarındaki anlaşmazlığı düzeltmek isterlerse Allah Teâlâ aralarında ülfet ve uyum meydana getirir. Birincisinin hakemlere, ikincisinin ise karı kocaya ait olması da caizdir; yani hakemler arayı düzeltmeyi kasteder, niyetleri samimi olur ve kalpleri Allah Teâlâ rızası için samimiyet taşırsa, Allah Sübhânehu karı koca arasında ülfet ve sevgi meydana getirir, nefislerine uyum ve beraberlik duygusu bırakır. Birincisinin karı kocaya, ikincisinin hakemlere ait olması da caizdir; yani karı koca ıslah ve uzlaşma dilerse, şanı yüce olan Allah iki hakemin arasını muvaffak kılar, ta ki iyilikle amel etsinler ve doğruyu arasınlar. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır”, zahirleri ve batınları bilir; dolayısıyla kulların iradesini, menfaatlerini ve diğer bütün hallerini bilir. İlim deryası İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Ali kerremallâhu vecheh kıssasındaki hakem tayinini (tahkîm) inkâr etmeleri hususunda Hâricîlere karşı bu ayetle delil getirmiştir. Bu, onların zihinlerine takılan üç meseleden biriydi; radıyallâhu anh hepsini çürüttü de içlerinden yirmi bin kişi Emir kerremallâhu vecheh'in safına geri döndü. Bu ayette —İbnü'l-Feres'in dediği gibi— Mâlikîlerden karı koca arasına hakem gönderilmesini inkâr edip; "Kadın güvenilir bir eve çıkartılır veya güvenilir bir kimse onunla birlikte ikamet eder" diyenlere de bir reddiye bulunmaktadır. { وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın”. Bu, karı kocanın her birinin iyi muameleye, aralarında vuku bulan husumet ve sertliğin giderilmesine yönlendirilmesinin hemen ardından yüce ahlaki hasletleri içeren erdemlere irşat etmek üzere sevk edilmiş yeni bir sözdür (kelâm-ı mübtede'). Bunda evlilik hakkına riayeti pekiştirme ve insan sınıflarıyla muameleyi öğretme anlamı vardır. İlk olarak
يتعلق بحقوق الله تعالى لأنها المدار الأعظم، وفي ذلك إيماء أيضا إلى ارتفاع شأن ما نظم في ذلك السلك، والعبادة أقصى غاية الخضوع، وشَيْئاً إما مفعول به أي لا تشركوا به شيئا من الأشياء صنما كان أو غيره، فالتنوين للتعميم.
Allah Teâlâ'nın haklarıyla ilgili hususlar öne alınmıştır; zira en büyük asıl odur. Bunda ayrıca bu nizam dizisine katılan şeylerin şanının yüceliğine de bir ima vardır. İbadet, boyun eğmenin (huzû') en son noktasıdır. { شَيْئاً } ya mefulün bihtir; yani ister put olsun ister başka bir şey, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın demektir; dolayısıyla tenvin umumilik (genellik) bildirir.
واختار عصام الدين كونه للتحقير ليكون فيه توبيخ عظيم- أي لا تشركوا به شيئا حقيرا مع عدم تناهي كبريائه إذ كل شيء في جنب عظمته سبحانه أحقر حقير- ونسبة الممكن إلى الواجب أبعد من نسبة المعدوم إلى الموجود إذ المعدوم إمكان الموجود، وأين الإمكان من الوجوب؟ ضدان مفترقان أي تفرق، وإما مصدر أي لا تشركوا به عز شأنه شيئا من الإشراك جليا أو خفيا، وعطف النهي عن الإشراك على الأمر بالعبادة مع أن الكف عن الإشراك لازم للعبادة بذلك التفسير إذ لا يتصور غاية الخضوع لمن له شريك ضرورة أن الخضوع لمن لا شريك له فوق الخضوع لمن له شريك للنهي عن الإشراك فيما جعله الشرع علامة نهاية الخضوع، أو للتوبيخ بغاية الجهل حيث لا يدركون هذا اللزوم كذا قيل: ولعل الأوضح أن يقال: إن هذا النهي إشارة إلى الأمر بالإخلاص فكأنه قيل: «واعبدوا الله مخلصين له» .
İsâmüddin ise büyük bir kınama ifade etmesi için bunun tahkîr (küçümseme) bildirdiğini tercih etmiştir; yani O'nun büyüklüğünün sonu olmamasına rağmen O'na değersiz hiçbir şeyi ortak koşmayın demektir; zira O Sübhânehu'nun azameti yanında her şey en değersizin de değersizidir. Mümkinin vacibe nispeti, madumun (yokluğun) mevcuda (varlığa) nispetinden daha uzaktır; çünkü madum, mevcudun imkânıdır; imkân nerede, vücub (zorunluluk) nerede? Birbirinden tamamen ayrılan iki zıttırlar. Yahut meful-i mutlaktır; yani şanı yüce olan O'na açık veya gizli hiçbir şekilde şirk koşmayın demektir. Şirk koşma yasağının ibadet emrine atfedilmesi ise —ibadetin bu tefsirine göre şirkten kaçınmak ibadetin lazımı olduğu halde; zira ortağı olan biri için boyun eğmenin zirvesi tasavvur edilemez, çünkü ortağı olmayana boyun eğmek ortağı olana boyun eğmenin zorunlu olarak üstündedir— şeriatın boyun eğmenin zirvesine alamet kıldığı şeylerde şirkin nehyedilmesi yahut bu gerekliliği idrak edememelerinden ötürü aşırı bir cehaletle kınanmaları içindir. Şöyle de denilmiştir ve belki de en açık olanı şöyle demektir: Bu nehiy ihlas emrine bir işarettir; sanki "Allah'a O'na ihlasla bağlanarak ibadet edin" denilmiştir.
ويؤول ذلك كما أومأ إليه الإمام إلى أنه سبحانه أمر أولا بما يشمل التوحيد وغيره من أعمال القلب والجوارح ثم أردفه بما يفهم منه التوحيد الذي لا يقبل الله تعالى عملا بدونه فالعطف من قبيل عطف الخاص على العام وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً أي وأحسنوا بهما إحسانا فالجار متعلق بالفعل المقدر، وجوز تعلقه بالمصدر وقدم للاهتمام- وأحسن- يتعدى بالباء وإلى واللام، وقيل: إنما يتعدى بالباء إذا تضمن معنى العطف.
Bu durum İmam [Râzî]'nin de işaret ettiği üzere şu neticeye varır: O Sübhânehu evvela tevhidi ve kalp ile azaların diğer amellerini kapsayan şeyleri emretmiş, ardından da Allah Teâlâ'nın onsuz hiçbir ameli kabul etmediği tevhidin anlaşıldığı hususu peşinden getirmiştir; dolayısıyla bu atıf, hâssın âmma atfı kabilindendir. { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Ana babaya da iyilik edin”, yani onlara güzelce iyilik yapın demektir; câr-mecrûr takdir edilen fiile taalluk eder. Masdara taalluk etmesi de caiz görülmüştür ve ehemmiyetine binaen öne alınmıştır. "Ahsene" fiili bâ, ilâ ve lâm harf-i cerleriyle geçişli olur. Ancak şefkat ve merhamet anlamı içerdiğinde bâ ile geçişli olduğu da söylenmiştir.
والإحسان المأمور به أن يقوم بخدمتهما ولا يرفع صوته عليهما، ولا يخشن في الكلام معهما، ويسعى في تحصيل مطالبهما والإنفاق عليهما بقدر القدرة، وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة الكلام فيما يتعلق بهما. وَبِذِي الْقُرْبى أي بصاحب القرابة من أخ وعم وخال وأولاد كل ونحو ذلك، وأعيد الباء هنا ولم يعد في البقرة قال في البحر: لأن هذا توصية لهذه الأمة فاعتنى به وأكد، وذلك في بني إسرائيل.
Emredilen ihsan (iyilik); onların hizmetini yerine getirmek, onlara karşı sesi yükseltmemek, onlarla konuşurken sertleşmemek, taleplerini elde etmeye çalışmak ve güç nispetinde onlara harcamada bulunmaktır. İnşâallahu Teâlâ onlarla ilgili sözün tamamı gelecektir. { وَبِذِي الْقُرْبى } “akrabaya da”, yani kardeş, amca, dayı, bunların çocukları ve benzeri akraba sahibine de [iyilik edin]. Bâ harf-i cerri burada tekrarlanmış, Bakara'da ise tekrarlanmamıştır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Çünkü bu, bu ümmete bir vasiyettir; dolayısıyla ona özen gösterilmiş ve pekiştirilmiştir, oradaki ise İsrâiloğulları hakkındadır.
وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ من الأجانب وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى أي الذي قرب جواره وَالْجارِ الْجُنُبِ أي البعيد من الجنابة ضد القرابة، وهي على هذا مكانية، ويحتمل أن يراد- بالجار ذي القربى- من له مع الجوار قرب واتصال بنسب أو دين- وبالجار الجنب- الذي لا قرابة له ولو مشركا،
{ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ } “yetimlere, yoksullara”, yani yabancılardan olanlara, { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } “yakın komşuya”, yani komşuluğu yakın olana, { وَالْجارِ الْجُنُبِ } “uzak komşuya”, yani akrabalığın zıddı olan cenâbetten (uzaklıktan) ötürü uzak komşuya [iyilik edin]. Buna göre yakınlık ve uzaklık mekânsaldır. "Yakın komşu" ile komşulukla birlikte nesep veya din bağıyla yakınlığı ve irtibatı bulunanın; "uzak komşu" ile de müşrik bile olsa akrabalığı bulunmayanın kastedilmiş olması da muhtemeldir.
أخرج أبو نعيم والبزار من حديث جابر بن عبد الله- وفيه ضعف- قال: قال رسول الله ﷺ: «الجيران ثلاثة: فجار له ثلاثة حقوق: حق الجوار وحق القرابة وحق الإسلام وجار له حقان: حق الجوار وحق الإسلام، وجار له حق واحد: حق الجوار، وهو المشرك من أهل الكتاب» ،
Ebû Nuaym ve Bezzâr, Câbir b. Abdullah'ın —senedinde zayıflık bulunan— şu hadisini tahriç etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Komşular üç kısımdır: Bir komşu vardır ki onun üç hakkı vardır: Komşuluk hakkı, akrabalık hakkı ve İslam hakkı. Bir komşu vardır ki onun iki hakkı vardır: Komşuluk hakkı ve İslam hakkı. Bir komşu da vardır ki onun tek bir hakkı vardır: Komşuluk hakkı; o da Ehl-i Kitap'tan olan müşriktir.»
وأخرج البخاري في الأدب عن عبد الله بن عمر أنه ذبحت له شاة فجعل يقول لغلامه: أهديت لجارنا اليهودي أهديت لجارنا اليهودي؟ سمعت رسول الله ﷺ يقول: «ما زال جبريل يوصيني بالجار حتى ظننت أنه سيورثه» .
Buhârî el-Edeb'de Abdullah b. Ömer'den tahriç etmiştir ki kendisi için bir koyun kesilmişti; o da kölesine: "Yahudi komşumuza hediye ettin mi? Yahudi komşumuza hediye ettin mi? Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Cebrail bana komşuyu tavsiye edip durdu, hatta onu mirasçı kılacak zannettim'" demeye başladı.
والظاهر أن مبنى الجوار على العرف، وعن الحسن كما في الأدب أنه سئل عن الجار فقال: أربعين دارا أمامه وأربعين خلفه وأربعين عن يمينه وأربعين عن يساره، وروي مثله عن الزهري، وقيل: أربعين ذراعا، ويبدأ بالأقرب فالأقرب،
Görünen o ki komşuluğun esası örfe dayanmaktadır. el-Edeb'de geçtiği üzere Hasan'dan rivayet edildiğine göre kendisine komşu sorulmuş, o da: "Önünden kırk ev, arkasından kırk ev, sağından kırk ev ve solundan kırk evdir" demiştir. Zührî'den de benzeri rivayet edilmiştir. Kırk arşın olduğu da söylenmiştir; en yakından başlanarak sırayla gidilir.
فعن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: قلت: يا رسول الله إن لي جارين فإلى أيهما أهدي؟ قال: إلى أقربهما منك بابا،
Nitekim Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim iki komşum var, hangisine hediye vereyim?" Buyurdu ki: «Kapısı sana en yakın olanına.»
وقرىء- والجار ذا القربى- بالنصب أي وأخص الجار، وفي ذلك تنبيه على عظم حق الجار.
{ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } ibaresi "ve'l-câra ze'l-kurbâ" şeklinde nasb ile de okunmuştur; yani "özellikle komşuyu kastediyorum" demektir. Bunda komşunun hakkının büyüklüğüne bir dikkat çekme vardır.
وقد أخرج الشيخان عن أبي شريح الخزاعي «أن النبي ﷺ قال: من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فليحسن إلى جاره»
Şeyhayn Ebû Şüreyh el-Huzâî'den tahriç etmiştir ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsa komşusuna iyilik etsin.»
وفيما سمعه عبد الله كفاية، وأخرجه الشيخان وأحمد من حديث عائشة رضي الله تعالى عنها وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ هو الرفيق في السفر، أو المنقطع إليك يرجو نفعك ورفدك، وكلا القولين عن ابن عباس، وقيل: الرفيق في أمر حسن- كتعلم وتصرف وصناعة وسفر- وعدوا من ذلك من قعد بجنبك في مسجد أو مجلس وغير ذلك من أدنى
Abdullah'ın işittiği şeyde kifayet vardır; bunu Şeyhayn ve Ahmed, Âişe radıyallâhu anhâ'nın hadisinden de tahriç etmiştir. { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } “yanınızdaki arkadaşa”; bu, yolculuktaki arkadaştır yahut senin faydanı ve ihsanını umarak sana bağlanan kimsedir; bu iki görüş de İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. İlim öğrenme, ticaret, sanat ve yolculuk gibi güzel bir işte arkadaş olan kimsedir de denilmiştir. Camide veya bir mecliste yanına oturan kimseyi ve aranızda kurulan en ufak bir
صحبة التأمت بينك وبينه، واستحسن جماعة هذا القيل لما فيه من العموم.
birlikteliği de bundan saymışlardır. Taşıdığı umumilikten ötürü bir cemaat bu son görüşü güzel bulmuştur.
وأخرج عبد بن حميد عن علي كرم الله تعالى وجهه- الصاحب- بالجنب- المرأة، والجار متعلق بمحذوف وقع حالا من الصاحب، والعامل فيه الفعل المقدر وَابْنِ السَّبِيلِ وهو المسافر أو الضيف.
Abd b. Humeyd, Ali kerremallâhu vecheh'ten "yanındaki arkadaş"ın eş (kadın) olduğunu tahriç etmiştir. Câr-mecrûr, "sahib" kelimesinden hâl olan mahzûfa taalluk eder; onda amel eden ise takdir edilen fiildir. { وَابْنِ السَّبِيلِ } “yolcuya”; bu da yolcu yahut misafirdir.
وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ قال مقاتل: من عبيدكم وإمائكم، وكان كثيرا ما يوصي بهم ﷺ
{ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “ve elinizin altında bulunanlara [iyilik edin]”. Mukātil: "Kölelerinizden ve cariyelerinizden [olanlara]" demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında çokça tavsiyede bulunurdu.
فقد أخرج أحمد والبيهقي عن أنس قال: «كان عامة وصية رسول الله ﷺ حين حضره الموت الصلاة وما ملكت أيمانكم حتى جعل يغرغرها في صدره وما يفيض بها لسانه»
Nitekim Ahmed ve Beyhakî Enes'ten tahriç etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Ölüm anı yaklaştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in genel vasiyeti: 'Namaz ve ellerinizin altında bulunanlar' idi; hatta göğsünde hırıldamaya başlamışken dili bunu tam çıkaramıyordu.»
ثم الإحسان إلى هؤلاء الأصناف متفاوت المراتب حسبما يليق بكل وينبغي إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا أي ذا خيلاء وكبر يأنف من أقاربه وجيرانه مثلا ولا يلتفت إليهم فَخُوراً يعد مناقبه عليهم تطاولا وتعاظما، والجملة تعليل للأمر السابق.
Sonra bu sınıflara iyilik etmek, her birine neyin layık olduğuna ve neyin gerektiğine göre farklı mertebelerdedir. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا } “Şüphesiz Allah, kibirlenen... kimseleri sevmez”, yani gurur ve kibir sahibi olup örneğin akrabalarına ve komşularına tepeden bakan ve onlara iltifat etmeyen kimseleri, { فَخُوراً } “övünen [kimseleri sevmez]”, üstünlük taslamak ve büyüklük taslamak için faziletlerini onlara karşı sayıp dökenleri [sevmez]. Bu cümle önceki emrin gerekçesidir (ta'lîl).
أخرج الطبراني وابن مردويه عن ثابت بن قيس بن شماس قال: «كنت عند رسول الله ﷺ فقرأ هذه الآية إِنَّ اللَّهَ إلخ فذكر الكبر وعظمه فبكى ثابت فقال له رسول الله ﷺ: ما يبكيك؟ فقال: يا رسول الله إني لأحب الجمال حتى إنه ليعجبني أن يحسن شراك نعلي قال: فأنت من أهل الجنة إنه ليس بالكبر أن تحسن راحلتك ورحلك ولكن الكبر من سفه الحق وغمص الناس»
Taberânî ve İbn Merdûye, Sâbit b. Kays b. Şemmâs'tan tahriç etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım; { إِنَّ اللَّهَ } ayetini okudu ve kibri zikredip onu büyüttü. Bunun üzerine Sâbit ağladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Seni ağlatan nedir?' diye sordu. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben güzelliği severim, hatta ayakkabımın bağının güzel olması bile hoşuma gider' dedi. Buyurdu ki: 'Sen cennet ehlindensin; binitini ve eyerini güzel yapman kibir değildir. Lakin kibir, hakkı inkâr edip küçümsemek ve insanları hor görmektir.'»
والأخبار في هذا الباب كثيرة.
Bu konudaki haberler pek çoktur.
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ فيه أوجه من الإعراب: الأول أن يكون بدلا من من بدل كل من كل، الثاني أن يكون صفة لها بناء على رأي من يجوز وقوع الموصول موصوفا، والزجاج يقول به، الثالث أن يكون نصبا على الذم، الرابع أن يكون رفعا عليه، الخامس أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي هم الذين، السادس أن يكون مبتدأ خبره محذوف أي مبغوضون، أو أحقاء بكل ملامة ونحو ذلك- مما يؤخذ من السياق- وإنما حذف لتذهب نفس السامع كل مذهب، وتقديره بعد تمام الصلة أولى، السابع أن يكون كما قال أبو البقاء: مبتدأ وَالَّذِينَ الآتي معطوفا عليه، والخبر إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ على معنى لا يظلمهم، وهو بعيد جدا.
{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } “Onlar ki cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler”; bunda birkaç irap vechi vardır: Birincisi, { مَنْ } kelimesinden bedel-i kül olmasıdır. İkincisi, mevsulün mevsuf olmasını caiz görenlerin görüşüne binaen onun sıfatı olmasıdır; Zeccâc bu görüşü savunur. Üçüncüsü, zem üzere mensup olmasıdır. Dördüncüsü, zem üzere merfu olmasıdır. Beşincisi, mahzûf mübtedanın haberi olmasıdır; yani "onlar o kimselerdir ki" demektir. Altıncısı, haberi mahzûf bir mübteda olmasıdır; yani —siyaktan anlaşıldığı üzere— "onlar buğzedilen kimselerdir" yahut "her türlü kınanmaya layıktırlar" ve benzeri demektir. Dinleyenin zihni her türlü ihtimale gitsin diye [haber] hazfedilmiştir; sıla cümlesi tamamlandıktan sonra takdir edilmesi ise daha evladır. Yedincisi, Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi mübteda olması, gelecek olan { وَالَّذِينَ } lafzının ona matuf olması, haberin ise "onlara zulmetmez" manasında { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ } olmasıdır ki bu oldukça uzaktır.
وفرق الطيبي بين كونه خبرا ومبتدأ بأنه على الأول متصل بما قبله لأن هذا من جنس أوصافهم التي عرفوا بها، وعلى الثاني منقطع جيء به لبيان أحوالهم، وذكر أن الوجه الاتصال وأطال الكلام عليه، وفي البخل أربع لغات: فتح الخاء والباء- وبها قرأ حمزة والكسائي- وضمهما- وبها قرأ الحسن وعيسى بن عمر وفتح الباء وسكون الخاء- وبها قرأ قتادة- وضم الباء وسكون الخاء- وبها قرأ الجمهور- وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ أي من المال والغنى، أو من نعوته صلّى الله تعالى عليه وسلّم.
Tîbî, haber olması ile mübteda olması arasını şöyle ayırmıştır: Birincisine göre kendisinden öncekine bitişiktir; zira bu, tanındıkları vasıfları cinsindendir. İkincisine göre ise munkatıdır (ayrıdır); onların hallerini beyan etmek için getirilmiştir. O, irtibat vechinin esas olduğunu belirtmiş ve bu konudaki sözü uzatmıştır. "el-Buhl" kelimesinde dört lügat vardır: Hâ ve bâ'nın fethasıyla (el-bahal) —ki Hamza ve Kisâî böyle okumuştur—, her ikisinin zammesiyle (el-buhul) —ki Hasan ve Îsâ b. Ömer böyle okumuştur—, bâ'nın fethası ve hâ'nın sükûnuyla (el-bahl) —ki Katâde böyle okumuştur— ve bâ'nın zammesi ve hâ'nın sükûnuyla (el-buhl) —ki cumhur böyle okumuştur—. { وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “ve Allah'ın kendilerine lütfundan verdiğini gizlerler”, yani mal ve zenginlikten yahut sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in vasıflarından [kendilerine verileni gizlerler].
وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً أي أعددنا لهم ذلك ووضع المظهر موضع المضمر إشعارا بأن من هذا شأنه فهو كافر لنعم الله تعالى، ومن كان كافرا لنعمه فله عذاب يهينه كما أهان النعم بالبخل والإخفاء، ويجوز حمل الكفر على ظاهره، وذكر ضمير التعظيم للتهويل لأن عذاب العظيم عظيم، وغضب الحليم وخيم، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبلها، وسبب نزول الآية ما أخرجه ابن إسحاق وابن جرير وابن المنذر بسند صحيح عن ابن عباس قال: كان كردم بن زيد حليف كعب بن الأشرف وأسامة بن حبيب ونافع بن أبي نافع وبحري بن عمرو وحيي بن أخطب ورفاعة بن زيد بن التابوت يأتون رجالا من الأنصار يتنصحون لهم فيقولون لهم: لا تنفقوا أموالكم فإنا نخشى عليكم الفقر في ذهابها ولا تسارعوا في النفقة فإنكم لا تدرون ما يكون فأنزل الله تعالى الَّذِينَ يَبْخَلُونَ إلى قوله سبحانه:
{ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Biz de kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık”, yani onlar için bunu hazırladık. Zamir yerine açık ismin (muzhar) getirilmesi; bu durumda olan kimsenin Allah Teâlâ'nın nimetlerine karşı nankörlük ettiğini, O'nun nimetlerine nankörlük edenin de nimetleri cimrilik ve gizlemekle aşağıladığı gibi kendisini alçaltacak bir azaba uğrayacağını bildirmek içindir. Küfrü zahiri manasına hamletmek de caizdir. Azamet zamirinin getirilmesi korkutmak (tahvîl) içindir; zira Yüce olanın azabı yücedir, Halîm olanın öfkesi ise çok ağırdır. Bu cümle, kendisinden öncekini pekiştiren tezyîlî bir itiraziyedir. Ayetin iniş sebebi; İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in sahih bir senetle İbn Abbâs'tan tahriç ettikleri şu rivayettir: Kâ'b b. el-Eşref'in müttefiki olan Kerdem b. Zeyd, Üsâme b. Habîb, Nâfi' b. Ebî Nâfi', Bahriyy b. Amr, Huyey b. Ahtab ve Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût, Ensar'dan bazı adamlara gelip onlara nasihat eder gibi görünerek: "Mallarınızı harcamayın, mallarınızın gitmesiyle fakir düşmenizden korkuyoruz; harcamada acele etmeyin, zira ne olacağını bilemezsiniz" derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } ayetinden O Sübhânehu'nun şu kavline kadar indirdi:
وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً، وقيل: نزلت في الذين كتموا صفة محمد ﷺ، وروي ذلك عن سعيد بن جبير وغيره، أخرج عبد بن حميد وآخرون عن قتادة أنه قال في الآية: هم أعداء الله تعالى أهل الكتاب بخلوا بحق الله تعالى عليهم وكتموا الإسلام ومحمدا ﷺ وهم يجدونه مكتوبا عندهم في التوراة والإنجيل، والبخل على هذه الرواية ظاهر في البخل بالمال، وبه صرح ابن جبير في إحدى الروايتين عنه، وفي الرواية الأخرى أنه البخل بالعلم، وأمرهم الناس أي اتباعهم به يحتمل أن يكون حقيقة، ويحتمل أن يكون مجازا تنزيلا لهم منزلة الآمرين بذلك لعلمهم باتباعهم لهم وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ أي للفخار، ولما يقال لا لوجه الله العظيم المتعال، والموصول عطف على نظيره، أو على الكافرين، وإنما شاركوهم في الذم والوعيد لأن البخل والسرف الذي هو الإنفاق لا على ما ينبغي من حيث إنهما طرفا إفراط وتفريط سواء في الشناعة واستجلاب الذم، وجوز أن يكون مبتدأ خبره محذوف أي قرينهم الشيطان كما يدل عليه الكلام الآتي.
{ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } “Ve Allah onları hakkıyla bilendir”. Bu ayetin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizleyenler hakkında indiği de söylenmiştir; bu, Saîd b. Cübeyr ve başkalarından rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve diğerleri Katâde'nin bu ayet hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: Onlar Allah Teâlâ'nın düşmanları olan Ehl-i Kitap'tır; Allah Teâlâ'nın üzerlerindeki hakkı hususunda cimrilik ettiler, İslam'ı ve Tevrat ile İncil'de yanlarında yazılı buldukları halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gizlediler. Bu rivayete göre cimrilik maldaki cimrilikte zahirdir; İbn Cübeyr de kendisinden gelen iki rivayetten birinde bunu açıkça belirtmiştir. Diğer rivayette ise bunun ilimdeki cimrilik olduğu ifade edilmiştir. Onların insanlara yani tâbilerine bunu emretmeleri ise hakikat olması muhtemel olduğu gibi, tâbilerinin kendilerine uyacağını bildikleri için emredenler konumuna indirilmiş olmaları sebebiyle mecaz olması da muhtemeldir. { وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ } “Mallarını insanlara gösteriş için harcayanlar da”, yani övünmek ve arkalarından konuşulsun diye [harcayanlar]; Yüce ve Pek Yüksek olan Allah'ın rızası için değil. Mevsul, benzerine yahut kâfirlere matuftur. Kınanma ve tehditte onlara ortak olmalarının sebebi; cimrilik ile yersiz harcama demek olan israfın, ifrat ve tefrit uçları olmaları bakımından çirkinlikte ve kınanmayı celbetmede eşit olmalarıdır. [Mevsulün] mübteda olup haberinin gelecek sözün delalet ettiği üzere "onların yoldaşı şeytandır" şeklinde takdir edilen bir mahzûf olması da caiz görülmüştür.
ورِئاءَ مصدر منصوب على الحال من ضمير يُنْفِقُونَ وإضافته إلى النَّاسِ من إضافة المصدر لمفعوله أي مرائين الناس وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ القادر على الثواب والعقاب وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ الذي يثاب فيه المطيع ويعاقب العاصي ليقصدوا بالإنفاق ما تورق به أغصانه ويجتنى منه ثمره وهم اليهود، وروي ذلك عن مجاهد، أو مشركو مكة، أو المنافقون- كما قيل- وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ والمراد به إبليس وأعوانه الداخلة والخارجة من قبيلته، والناس التابعين له أو من القوى النفسانية والهوى وصحبة الأشرار، أو من النفس والقوى الحيوانية وشياطين الإنس والجن لَهُ قَرِيناً أي صاحبا وخليلا في الدنيا فَساءَ فبئس الشيطان أو القرين.
{ رِئاءَ } lafzı, { يُنْفِقُونَ } fiilindeki zamirden hâl olarak mensup bir masdardır; { النَّاسِ } kelimesine izafeti ise masdarın mefulüne izafeti kabilindendir; yani insanlara gösteriş yaparak demektir. { وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inanmazlar”, mükâfat ve cezaya kādir olan Allah'a; { وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ve ahiret gününe de [inanmazlar]”, itaat edenin mükâfatlandırılacağı ve isyan edenin cezalandırılacağı güne inanmazlar ki harcamalarıyla dalları yeşerecek ve meyvesi devşirilecek bir mükâfatı kastetsinler. Onlar Yahudilerdir; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir; yahut Mekke müşrikleridir yahut denildiği gibi münafıklardır. { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ } “Her kime de şeytan... olursa”; bundan murat İblis, onun kabilesinden dâhil ve hariç olan yardımcıları, ona uyan insanlar yahut nefis kuvvetleri, hevâ ve kötülerin arkadaşlığı ya da nefis, hayvani kuvvetler ve insan ile cin şeytanlarıdır; { لَهُ قَرِيناً } “yoldaş [olursa]”, yani dünyada arkadaş ve dost [olursa], { فَساءَ } “ne kötüdür!”, o şeytan veya yoldaş ne kötüdür!
قَرِيناً لأنه يدعوه إلى المعصية المؤدية إلى النار- وساء- منقولة إلى باب- نعم، وبئس- فهي ملحقة بالجامدة فلذا قرنت بالفاء، ويحتمل أن تكون على بابها بتقدير «قد» كقوله سبحانه: وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ [النمل: ٩٠] والغرض من هذه الجملة التنبيه على أن الشيطان قرينهم، فحملهم على ذلك وزينه لهم، وجوز أن يكون وعيدا لهم بأن يقرن بهم الشيطان يوم القيامة في النار فيتلاعنان ويتباغضان وتقوم لهم الحسرة على ساق وَماذا عَلَيْهِمْ أي ما الذي عليهم، أو أي وبال وضرر يحيق بهم.
{ قَرِيناً } “yoldaş olarak”; çünkü o, kişiyi cehenneme götüren günaha çağırır. "Sâe" fiili "ni'me" ve "bi'se" babına nakledilmiştir; dolayısıyla camid fiile mülhak kılınmıştır, bu yüzden fâ harfiyle birleşmiştir. O Sübhânehu'nun: { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Kim de kötülükle gelirse, yüzükoyun ateşe atılırlar” [Neml: 90] kavlinde olduğu gibi "kad" takdiriyle kendi babında kalmış olması da muhtemeldir. Bu cümleden maksat; şeytanın onların yoldaşı olduğuna, onları buna sevk ettiğine ve bunu onlara süslediğine dikkat çekmektir. Kıyamet gününde ateşte şeytanın onlara arkadaş kılınacağına, birbirlerine lanet edip buğzedeceklerine ve çaresiz bir pişmanlık içine düşeceklerine dair bir tehdit olması da caiz görülmüştür. { وَماذا عَلَيْهِمْ } “Onlara ne olurdu ki?”, yani aleyhlerine ne vardı yahut onları kuşatacak ne gibi bir vebal ve zarar vardı?
لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا على من ذكر من الطوائف ابتغاء وجه الله تعالى- كما يشعر به السياق- ويفهمه الكلام مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ من الأموال، وليس المراد السؤال عن الضرر المترتب على الإيمان والإنفاق في سبيل الله تعالى كما هو الظاهر إذ لا ضرر في ذلك ليسأل عنه بل المراد توبيخهم على الجهل بمكان المنفعة والاعتقاد في الشيء على خلاف ما هو عليه، وتحريضهم على صرف الفكر لتحصيل الجواب لعله يؤدي بهم إلى العلم بما في ذلك مما هو أجدى من تفاريق العصا، وتنبيههم على أن المدعو إلى أمر لا ضرر فيه ينبغي أن يجيب احتياطا، فكيف إذا تدفقت منه المنافع؟! وهذا أسلوب بديع كثيرا ما استعملته العرب في كلامها، ومن ذلك قول من قال:
{ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا } “Allah'a ve ahiret gününe iman edip harcasalardı”, siyakın ihsas ettiği ve ifadenin hissettirdiği üzere Allah Teâlâ'nın rızasını dileyerek zikredilen zümrelere harcasalardı, { مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan”, yani mallardan [harcasalardı]. Burada murat zahirde olduğu gibi Allah Teâlâ yolunda iman ve infak etmekten doğacak bir zararı sormak değildir; zira sorulacak bir zarar yoktur. Bilakis maksat; faydanın nerede olduğunu bilmemelerinden ve bir şey hakkında gerçekte olduğunun aksine inanmalarından ötürü onları kınamak, belki de değneğin parçalarından daha faydalı olan bu husustaki hakikati bilmelerine yol açar ümidiyle cevabı elde etmek için düşünmeye sevk etmek ve kendisinde hiçbir zarar bulunmayan bir şeye davet edilen kimsenin tedbiren icabet etmesi gerektiğini, faydaların fışkırdığı bir durumda ise nasıl icabet etmesi icap ettiğini onlara hatırlatmaktır. Bu, Arapların kelamlarında çokça kullandığı bedî' bir üsluptur. Şu sözü söyleyenin sözü de bundandır:
ما كان ضرك لو مننت وربما ... منّ الفتى وهو المغيظ المحنق
Lütufta bulunsaydın sana ne zarar gelirdi ki? Bazen yiğit kişi öfkeli ve kızgınken bile lütufta bulunur.
وفي الكلام رد على الجبرية إذ لا يقال مثل ذلك لمن لا اختيار له ولا تأثير أصلا في الفعل، ألا ترى أن من قال للأعمى: ماذا عليك لو كنت بصيرا، وللقصير ماذا عليك لو كنت طويلا؟ نسب إلى ما يكره.
Bu ifadede Cebriyye'ye bir reddiye vardır; zira böyle bir söz, hiçbir tercihi (ihtiyarı) ve fiilde asla bir etkisi bulunmayan kimseye söylenmez. Görmez misin ki bir kimse âmâya: "Gözlerin görseydi sana ne olurdu?", kısa boyluya da: "Uzun boylu olsaydın sana ne olurdu?" dese, hoşlanılmayacak bir şeye nispet edilir (kınanır).
واستدل به القائلون بجواز إيمان المقلد أيضا لأنه مشعر بأن الإيمان في غاية السهولة. ولو كان الاستدلال واجبا لكان في غاية الصعوبة، وأجيب بعد تسليم الاشعار بأن الصعوبة في التفاصيل- وليست واجبة- وأما الدلائل على سبيل الإجمال فسهلة وهي الواجبة، و «لو» إما على بابها والكلام محمول على المعنى أي- لو آمنوا لم يضرهم- وإما بمعنى أن المصدرية- كما قال أبو البقاء- وعلى الوجهين لا استئناف.
Mukallidin imanının geçerli olduğunu savunanlar da bununla delil getirmişlerdir; zira bu [ifade], imanın son derece kolay olduğunu ihsas ettirmektedir. Şayet istidlal (akıl yürütmeyle delillendirme) vacip olsaydı, [iman] son derece zor olurdu. Bu ihsas kabul edilmekle birlikte şöyle cevap verilmiştir: Zorluk, detaylardadır ve bunlar vacip değildir; icmali deliller ise kolaydır ve vacip olan da odur. "Lev" (لو) edatı ya kendi asıl manasındadır ve söz manaya hamledilmiştir, yani "iman etselerdi onlara zarar vermezdi" [demektir], ya da Ebu'l-Bekâ'nın dediği gibi masdariyet bildiren "en" (أن) anlamındadır. Her iki veche göre de istînâf yoktur.
وجوز أن تكون الجملة مستأنفة وجوابها مقدر أي حصلت لهم السعادة ونحوه، وإنما قدم الإيمان هاهنا وأخر في الآية المتقدمة لأنه ثمة ذكر لتعليل ما قبله من وقوع مصارفهم في دنياهم في غير محلها، وهنا للتحريض فينبغي أن يبدأ فيه بالأهم فالأهم، ولو قيل: أخر الإيمان هناك وقدم الإنفاق لأن ذلك الإنفاق كان بمعنى الإسراف الذي هو عديل البخل فأخر الإيمان لئلا يكون فاصلا بين العديلين لكان له وجه لا سيما إذا قلنا بالعطف. وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً خبر يتضمن وعيدا وتنبيها على سوء بواطنهم، وأنه تعالى مطلع على ما أخفوه في أنفسهم فيجازيهم به، وقيل: فيه إشارة إلى إثابته تعالى إياهم لو كانوا آمنوا وأنفقوا، ولا بأس بأن يراد- كان عليما بهم- وبأحوالهم المحققة والمفروضة فيعاقب على الأولى ويثيب على الثانية- كما ينبىء عن ذلك قوله تعالى:
Cümlenin müstenefe olması ve cevabının takdir edilmesi de caiz görülmüştür; yani "onlar için mutluluk hasıl olurdu" ve benzeri takdir edilir. İman burada öne alınıp önceki ayette sonraya bırakılmıştır; çünkü orada, dünyadaki harcamalarının yerli yerinde yapılmadığına dair önceki cümlenin gerekçesini açıklamak için zikredilmiştir. Burada ise teşvik içindir; dolayısıyla teşvikte en mühim olandan başlanmalıdır. Eğer: "Orada iman ertelenip infak öne alındı; çünkü o infak, cimriliğin dengi olan israf anlamındaydı, dolayısıyla iki denk şeyin arasını ayırmasın diye iman ertelendi" denilseydi, bilhassa atıf olduğunu söylediğimiz takdirde bunun da bir yönü olurdu. { وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } “Ve Allah onları çok iyi bilendir” [ifadesi], bir tehdit ve iç dünyalarının kötülüğüne, Allah Teâlâ'nın içlerinde gizledikleri şeylere muttali olup onları bununla cezalandıracağına dair bir uyarı içeren haberdir. Bir görüşe göre ise bunda, şayet iman edip infakta bulunsalardı Allah Teâlâ'nın onları mükâfatlandıracağına dair bir işaret vardır. "Onları çok iyi bilendir" [ifadesiyle] onların hem gerçekleşen hem de varsayılan durumlarını bilmesi kastedilmiş olmasında bir sakınca yoktur; böylece birinci duruma göre cezalandırır, ikinci duruma göre ise mükâfatlandırır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna işaret etmektedir:
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ المثقال مفعال من الثقل، ويطلق على المقدار المعلوم الذي لم يختلف كما قيل: جاهلية وإسلاما وهو كما أخرج ابن أبي حاتم عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه أربعة وعشرون قيراطا، وعلى مطلق المقدار- وهو المراد هنا- ولذا قال السدي: أي وزن ذرة- وهي النملة الحمراء الصغيرة التي لا تكاد ترى.
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez”. Miskal (مِثْقَال), "sıklet" (ağırlık) kökünden mif'âl (مِفْعَال) veznindedir; Câhiliye ve İslâm döneminde değişmeyen malum miktara da denir ki İbn Ebî Hâtim'in Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre yirmi dört kıyattır; mutlak miktar için de kullanılır -ki burada murat edilen budur-. Nitekim Süddî şöyle demiştir: Yani bir zerre ağırlığı; o da neredeyse görülemeyecek kadar küçük kırmızı karıncadır.
وروي ذلك عن ابن عباس وابن زيد، وعن الأول أنها رأس النملة، وعنه أيضا أنه أدخل يده في التراب ثم نفخ فيه فقال: كل واحدة من هؤلاء ذرة، وقريب منه ما قيل: إنها جزء من أجزاء الهباء في الكوة، وقيل: هي الخردلة، ويؤيد الأول ما أخرجه ابن أبي داود في المصاحف من طريق عطاء عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قرأ- مثقال نملة- ولم يذكر سبحانه الذرة لقصر الحكم عليها بل لأنها أقل شيء مما يدخل في وهم البشر، أو أكثر ما يستعمل عند الوصف بالقلة، ولم يعبر سبحانه بالمقدار ونحوه بل عبر بالمثقال للإشارة بما يفهم منه من الثقل الذي يعبر به عن الكثرة، والعظم كقوله تعالى: فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ [القارعة: ٦] إلى أنه وإن كان حقيرا فهو باعتبار جزئه عظيم، وانتصابه على أنه صفة مصدر محذوف كالمفعول، أي ظلما قدر مثقال ذرة فحذف المصدر وصفته، وأقيم المضاف إليه مقامهما، أو مفعول ثان ليظلم أي لا يظلم أحدا أو لا يظلمهم مثقال ذرة.
Bu, İbn Abbâs ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Birincisinden (İbn Abbâs'tan) onun karıncanın başı olduğu da rivayet edilmiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre o, elini toprağa sokup ardından üflemiş ve: "Bunların her biri bir zerredir" demiştir. Pencereden sızan ışıktaki toz zerrelerinden bir parça olduğu şeklindeki görüş de buna yakındır. Bir hardal tanesi olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşü, İbn Ebî Dâvûd'un el-Mesâhif'te Atâ tarikıyla İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiği "miskāle nemletin" (bir karınca ağırlığı) şeklindeki kıraati teyit etmektedir. Cenâb-ı Hak zerreyi hükmü sadece ona hasretmek için zikretmemiştir; bilakis o, insanın tahayyülüne giren en küçük şey olduğu veya azlık nitelenirken en çok kullanılan ifade olduğu için zikretmiştir. Allah Teâlâ miktar vb. bir lafızla değil de miskal lafzıyla ifade buyurmuştur; ta ki çokluk ve büyüklükten kinaye olarak kullanılan "ağırlık" mefhumundan anlaşılan mânâ ile -tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ } “Artık kimin tartıları ağır gelirse” [Kâria: 6] kavlinde olduğu gibi- her ne kadar önemsiz ve küçük olsa da kendi cüzü itibarıyla büyük olduğuna işaret edilsin. [Miskāl kelimesinin] mensub oluşu, meful gibi hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olması sebebiyledir; yani "miskāl-i zerre miktarınca bir zulüm" takdirindedir; masdar ve sıfatı hazfedilip muzafun ileyh onların yerine geçirilmiştir. Yahut "yazlimu" fiilinin ikinci mefulüdür; yani "hiç kimseye yahut onlara bir zerre ağırlığınca bile zulmetmez" demektir.
قال السمين: وكأنهم ضمنوا يظلم معنى يغصب، أو ينقص فعدوه لاثنين.
Semîn şöyle demiştir: Sanki onlar "yazlimu" fiiline gasp etmek veya eksiltmek anlamını tazmin etmişler, bu yüzden onu iki mefule geçişli kılmışlardır.
وذكر الراغب أن الظلم عند أهل اللغة وضع الشيء في غير موضعه المختص به إما بنقصان أو بزيادة أو بعدول عن وقته أو مكانه، وعليه ففي الكلام إشارة إلى أن نقص الثواب وزيادة العقاب لا يقعان منه تعالى أصلا، وفي ذلك حث على الإيمان والإنفاق بل إرشاد إلى أن كل ما أمر به مما ينبغي أن يفعل وكل ما نهي عنه مما ينبغي أن يجتنب.
Râgıb, dil ehline göre zulmün; bir şeyi kendisine has yerinin dışına ya eksilterek ya artırarak ya da vaktinden veya mekânından saptırarak koymak olduğunu belirtmiştir. Buna göre bu ifadede, sevabın eksiltilmesinin ve azabın artırılmasının Allah Teâlâ'dan asla vuku bulmayacağına bir işaret vardır. Bunda imana ve infaka teşvik, hatta emredilen her şeyin yapılması, yasaklanan her şeyden de kaçınılması gerektiğine bir irşad vardır.
واستدل المعتزلة بالآية على أن الظلم ممكن في حدّ ذاته إلا أنه تعالى لا يفعله لاستحالته في الحكمة لا لاستحالته في القدرة لأنه سبحانه مدح نفسه بتركه ولا مدح بترك القبيح ما لم يكن عن قدرة، ألا ترى أن العنين لا يمدح بترك الزنا، واعترض على ذلك بقوله تعالى: لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [البقرة: ٢٥٥] فإنه ذكر في معرض المدح مع أن النوم غير ممكن عليه سبحانه، قال في الكشف: وهو غير وارد لأنه مدح بانتفاء النقص عن ذاته المقدسة وهو كما تقول: الباري عز وعلا ليس بجسم ولا عرض، وأمّا ما نحن فيه فمدح بترك الفعل والترك الممدوح إنما يكون إذا كان بالاختيار، نعم للمانع أن لا يسلم أنه تعالى مدح بالترك بل من حيث الدلالة على النقص لأن وجوب الوجود ينافي جواز الاتصاف بالظلم، وتحقيقه على مذهبهم أن وضع الشيء في غير موضعه الحقيق به ممكن في نفسه وقدرة الحق جل شأنه تسع جميع الممكنات، لكن الحكمة- وهي الإتيان بالممكن على وجه الإحكام وعلى ما ينبغي- مانعة، وعن هذا قالوا: الحكيم لا يفعل إلا الحسن من بين الممكنات إلا إذا دعته حاجة والمنزه عن الحاجات جمع يتعالى عن فعل القبيح، ونحن نقول: إنه عز اسمه لا ينقص من الأجر ولا يزيد في العقاب أيضا بناء على وعده المحتوم، فإن الحلف فيه ممتنع لكونه نقصا منافيا للألوهية وكمال الغنى، وبهذا الاعتبار يصح أن يسمى ظلما، وإن كان لا يتصور حقيقة الظلم منه تعالى لكونه المالك على الإطلاق، فالزيادة والنقص ممكنان لذاتهما، والخلف ممتنع لذاته، ولا يلزم من كون الخلف ممتنعا لذاته بالنسبة إلى الواجب تعالى وتقدس أن يكون متعلقه كذلك، وهذا على نحو ما تقرر في مسألة التكليف بالممتنع أن أخبار الله تعالى عن عدم إيمان المصر ووجوب الصدق اللازم له لا يخرج الفعل عن كونه مقدور المكلف بل يحقق قدرته عليه فليحفظ فإنه مهم.
Mutezile, zulmün bizzat kendinde mümkün olduğuna, fakat O'nun hikmet bakımından imkânsız olduğu için bunu yapmadığına, yoksa kudret bakımından imkânsız olduğundan ötürü olmadığına bu ayetle istidlal etmiştir; zira O Sübhânehu, zulmü terk etmekle kendini övmüştür; çirkin bir şeyi terk etmek ise ancak kudret dahilinde olduğunda övgüye layık olur. Görmez misin ki iktidarsız kimse zinayı terk ettiği için övülmez. Buna Allah Teâlâ'nın: { لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku” [Bakara: 255] kavliyle itiraz edilmiştir; zira bu, uyku O Sübhânehu hakkında mümkün olmadığı halde övgü sadedinde zikredilmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Bu itiraz varit değildir; çünkü O, mukaddes zatından noksanlığın nefyedilmesiyle övülmüştür; bu, tıpkı senin: "Bârî Azze ve Alâ ne cisimdir ne de arazdır" demen gibidir. Bizim üzerinde durduğumuz mesele ise bir fiili terk etmekle övülmektir; övülen terk ise ancak ihtiyar ile olduğunda gerçekleşir. Evet, karşı çıkan kimse, O Teâlâ'nın terk ile değil de noksanlığa delalet etmesi bakımından övüldüğünü kabul etmeyebilir; çünkü varlığının zorunlu olması (vücûb-i vücûd), zulümle nitelenmenin caiz oluşuna manidir. Onların mezhebine göre bunun tahkiki şudur: Bir şeyi layık olduğu yerin dışına koymak bizatihi mümkündür ve Hakk Teâlâ'nın kudreti bütün mümkinatı kuşatır. Fakat hikmet -ki o da mümkini muhkem ve olması gerektiği şekilde ortaya koymaktır- buna engeldir. Bundan dolayı şöyle demişlerdir: Hakîm olan, bir ihtiyaç O'nu sevk etmedikçe mümkinler arasından ancak güzel olanı yapar; bütün ihtiyaçlardan münezzeh olan ise çirkin fiil işlemekten pek yücedir. Biz ise şöyle deriz: O'nun ismi yüce olan Allah, kesinleşmiş vaadi gereğince sevaptan eksiltmez ve azabı da artırmaz. Zira vaadinden cayması imkânsızdır; çünkü bu, uluhiyete ve mutlak zenginliğe aykırı bir noksanlıktır. Bu mülahazayla buna zulüm denmesi sahihtir; gerçi mutlak mülk sahibi olması sebebiyle Allah Teâlâ'dan hakiki manada zulüm tasavvur edilemez. Dolayısıyla artırma ve eksiltme bizatihi mümkündür; vaadinden dönmek ise bizatihi imkânsızdır. Vaatten dönmenin Vâcib Teâlâ ve Tekaddes hakkında bizatihi imkânsız olmasından, onun taalluk ettiği şeyin de öyle olması gerekmez. Bu durum, muhal ile teklif meselesinde kararlaştırıldığı gibidir: Allah Teâlâ'nın, küfürde ısrar eden kimsenin iman etmeyeceğini haber vermesi ve bunun zorunlu kıldığı sıdk (doğruluk) vasfı, o fiili mükellefin kudreti dahilinde olmaktan çıkarmaz, bilakis onun buna muktedir olduğunu pekiştirir. Bunu iyi belle; çünkü bu mühimdir.
وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً الضمير المستتر في الفعل الناقص عائد إلى المثقال، وإنما أنث حملا على المعنى لأنه بمعنى وإن تكن زنة ذرة حسنة، وقيل: لأن المضاف قد يكتسب التأنيث من المضاف إليه إذا كان جزأه نحو كما شرقت صدر القناة من الدم. أو صفة له نحو لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها [الأنعام: ١٥٨] في قراءة من قرأ بالتاء الفوقانية ومقدار الشيء صفة له كما أن الإيمان صفة للنفس، وقيل: أنث الضمير لتأنيث الخبر، واعترض بأن تأنيث الخبر إنما يكون لمطابقة تأنيث المبتدأ، فلو كان تأنيث المبتدأ له لزم الدور، وأجيب بأن ذلك إذا كان مقصودا وصفيته، والحسنة غلبت عليها الاسمية فألحقت بالجوامد التي لا تراعى فيها المطابقة نحو- الكلام هو الجملة- وقيل:
{ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً } “Eğer bir iyilik olursa”. Nakıs fiildeki müstetir zamir "miskāl" lafzına dönmektedir; manaya hamledilerek müennes kılınmıştır, çünkü "şayet zerre ağırlığı bir iyilik olursa" anlamındadır. Denildi ki: Muzaf, muzafun ileyhin bir parçası olduğu zaman ondan müenneslik kazanabilir; nitekim [şairin]: "Kamışın göğsü kandan kızıllaştığı gibi" sözünde böyledir. Yahut onun bir sıfatı olduğunda da böyledir; nitekim: { لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } “...kişiye imanı fayda vermez” [En'âm: 158] ayetini te ile okuyanların kıraatinde böyledir; bir şeyin miktarı da iman nefsin bir sıfatı olduğu gibi onun sıfatıdır. Denildi ki: Zamir, haberin müennesliği sebebiyle müennes kılınmıştır. Haberin müennesliğinin ancak mübtedanın müennesliğine mutabakat için olacağı, şayet mübtedanın müennesliği haber sebebiyle olursa devir gerekeceği ileri sürülerek buna itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum, sıfat oluşu kastedildiğinde geçerlidir; "hasene" kelimesinde ise isimlik galebe çalmış ve "Kelam, cümledir" örneğinde olduğu gibi mutabakatın gözetilmediği camid isimlere ilhak edilmiştir. Denildi ki:
الضمير عائد إلى المضاف إليه وهو مؤنث بلا خفاء، وحذفت النون من آخر الفعل من غير قياس تشبيها لها بحروف العلة من حيث الغنة والسكون وكونها من حروف الزوائد، وكان القياس عود الواو المحذوفة لالتقاء الساكنين بعد حذف النون إلا أنهم خالفوا القياس في ذلك أيضا حرصا على التخفيف فيما كثر دوره، وقد أجاز يونس حذف النون من هذا الفعل أيضا في مثل قوله.
Zamir muzafun ileyhe dönmektedir ve onun müennes olduğu açıktır. Fiilin sonundaki nûn harfi, gunne, sükûn ve zâit harflerden olması bakımından illet harflerine benzetilerek kıyasa aykırı bir şekilde hazfedilmiştir. Kıyasa göre iki sakinin yan yana gelmesi sebebiyle hazfedilmiş olan vâv harfinin nûn hazfedildikten sonra geri dönmesi gerekirdi; ancak kullanım sıklığı fazla olan kelimelerde hafifletme yapma arzusuyla bu hususta da kıyasa aykırı davranmışlardır. Yûnus, şu beyitte olduğu gibi bu fiilden nûn'un hazfedilmesini caiz görmüştür:
فإن لم تك المرآة أبدت وسامة ... فقد أبدت المرآة جبهة ضيغم
Ayna bir güzellik göstermediyse de... Şüphesiz ayna bir arslanın alnını göstermiştir.
وسيبويه يدعي أن ذلك ضرورة، وقرأ ابن كثير «حسنة» بالرفع على أن تَكُ تامة أي وإن توجد أو تقع حَسَنَةً يُضاعِفْها أضعافا كثيرة حتى يوصلها- كما مر عن أبي هريرة- إلى ألفي ألف حسنة، وعنى التكثير لا
Sîbeveyhi ise bunun bir zaruret olduğunu iddia etmektedir. İbn Kesîr, "tekü" fiilini tam fiil kabul ederek "hasenetün" kelimesini merfu okumuştur; yani "şayet bir iyilik bulunur veya meydana gelirse" demektir. { يُضاعِفْها } “Onu kat kat artırır”; Ebû Hureyre'den nakledildiği üzere iki milyon sevaba ulaştırıncaya kadar pek çok katlara çıkarır; burada kastedilen sınırlandırma değil,
التحديد، والمراد يضاعف ثوابها لأن مضاعفة نفس الحسنة بأن تجعل الصلاة الواحدة صلاتين مثلا مما لا يعقل، وإن ذهب إليه بعض المحققين، وما
çoğaltmadır. Murat edilen, onun sevabını kat kat artırmaktır; çünkü bazı muhakkikler bu görüşe meyletmiş olsa da bir namazı mesela iki namaz kılmak gibi iyiliğin bizzat kendisini kat kat artırmak aklen tasavvur olunamaz. Şu
في الحديث- من أن تمرة الصدقة يربيها الرحمن حتى تصير مثل الجبل-
hadiste geçen: "Sadaka olarak verilen bir hurmayı Rahmân, dağ gibi oluncaya kadar büyütür"
محمول على هذا للقطع بأنها أكلت، واحتمال إعادة المعدوم بعيد، وكذا كتابة ثوابها مضاعفا، وهذه المضاعفة ليست هي المضاعفة في المدة عند الإمام لأنها غير متناهية، وتضعيف غير المتناهي محال بل المراد أنه تعالى ضعفه بحسب المقدار، مثلا يستحق على طاعته عشرة أجزاء من الثواب فيجعله عشرين جزءا أو ثلاثين أو أزيد، وقيل: هي المضاعفة بحسب المدة على معنى أنه سبحانه لا يقطع ثواب الحسنة في المدد الغير المتناهية لا أنه يضاعف جل شأنه مدتها ليجيء حديث محالية تضعيف ما لا نهاية، وجعل قوله تعالى: وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً على هذا عطفا لبيان الأجر المتفضل به، وهو الزيادة في المقدار إثر بيان الأجر المستحق وهو إعطاء مثله واحدا بعد واحد إلى أبد الدهر، وتسمية ذلك أجرا من مجاز المجاورة لأنه تابع للأجر مزيد عليه، وعلى الأول جعله البعض واردا على طريقة عطف التفسير على معنى يضاعف ثواب تلك الحسنة بإعطاء الزائد عليه من فضله، وزعموا أن القول بالأجر المستحق مذهب المعتزلة ولا يتأتى على مذهب الجماعة- وليس بشيء- لأن الجماعة يقولون بالاستحقاق أيضا لكن بمقتضى الوعد الذي لا يخلف، وبه يكون الأجر الموعود به كأنه حق للعبد كما أنه يكون كذلك أيضا بمقتضى الكرم كما قيل: وعد الكريم دين، نعم حمل الأجر على ما ذكر لا يخلو عن بعد، والداعي إليه عدم التكرار، وقال الإمام أيضا: إن ذلك التضعيف يكون من جنس اللذات الموعود بها في الجنة، وأما هذا الأجر العظيم الذي يؤتيه من لدنه فهو اللذة الحاصلة عند الرؤية والاستغراق في المحبة والمعرفة.
[ifadesi], onun yenildiği kesin olduğu için buna hamledilir; yok olanın iade edilmesi ihtimali uzaktır; sevabının kat kat yazılması da böyledir. İmam'a göre bu kat kat artırma süredeki artırma değildir; zira o sonsuzdur ve sonsuz olanın katlanması imkânsızdır; bilakis murat edilen, Allah Teâlâ'nın onu miktar bakımından katlamasıdır. Mesela itaati karşılığında on cüz sevap hak ediyorsa onu yirmi cüze veya otuza yahut daha fazlasına çıkarır. Bir görüşe göre ise süredeki kat kat artırmadır; yani O Sübhânehu'nun bitimsiz sürelerde o iyiliğin sevabını kesmeyeceği anlamındadır, yoksa sonsuz olanın katlanması imkânsızlığı itirazı gelsin diye celâli yüce olan Allah'ın onun süresini katlaması demek değildir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” kavli, lütfedilen mükâfatı beyan etmek üzere atfedilmiştir ki bu da hak edilen ecrin beyanının ardından miktardaki artıştır; o da ebediyen birbiri ardınca bir mislinin verilmesidir. Buna mükâfat (ecir) denilmesi mücâveret mecazındandır; çünkü o, ücrete tâbi olup ona yapılan bir ilavedir. Birinci görüşe göre ise bazıları bunu tefsir atfı kabilinden kılmışlardır; yani o iyiliğin sevabını lütfundan fazlasını vererek kat kat artırır manasındadır. Hak edilen ücret görüşünün Mutezile mezhebi olduğunu ve Ehl-i Sünnet mezhebine uymayacağını iddia etmişlerdir; ancak bu bir şey değildir. Zira Ehl-i Sünnet de haktan/istihkaktan bahseder, fakat bu hilafı olmayan vaat gereğidir; böylece vaat edilen ecir sanki kul için bir hak gibi olur; nitekim "Cömerdin vaadi borçtur" denildiği gibi kerem gereği de böyledir. Evet, ecrin bu zikredilen manaya hamledilmesi uzaklıktan uzak değildir ve buna sevk eden sebep tekrardan kaçınmaktır. İmam yine şöyle demiştir: Bu kat kat artırma cennette vaat edilen bedensel lezzetler cinsindendir; O'nun kendi katından verdiği bu büyük mükâfat ise rü'yet (Allah'ı görme) ile muhabbet ve marifete dalma anında hasıl olan lezzettir.
وبالجملة فذلك التضعيف إشارة إلى السعادات الجسمانية، وهذا الأجر إشارة إلى السعادات الروحانية، ولا يخلو عن حسن، ولدن- بمعنى عند، وفرق بينهما بعضهم بأن لدن أقوى في الدلالة على القرب ولذا لا يقال: لدي مال إلا وهو حاضر بخلاف عند، وتقول: هذا القول عندي صواب، ولا تقول: لدي. ولدني- كما قاله الزجاج- ونظر فيه بأنه شاع استعمال لدن في غير المكان كقوله تعالى: مِنْ لَدُنَّا عِلْماً [الكهف: ٦٥] . اللهم إلا أن يخرج ما قاله الزجاج مخرج الغالب، وقرأ ابن كثير وابن عامر ويعقوب وابن جبير- يضعفها- بتضعيف العين وتشديدها، والمختار عند أهل اللغة والفارسي أنهما بمعنى، وقال أبو عبيدة: ضاعف يقتضي مرارا كثيرا، وضعف يقتضي مرتين، ورد بأنه عكس اللغة لأن المضاعفة تقتضي زيادة الثواب فإذا شددت دلت البنية على التكثير فيقتضي ذلك تكرير المضاعفة، وقد تقدم من الكلام ما ينفعك فتذكر.
Hülasa, bu kat kat artırma cismani mutluluklara, bu büyük ecir ise ruhani mutluluklara işarettir; bu da güzel bir izahtır. "Ledün" (لَدُنْ), "ınde" (عِنْدَ / katında, yanında) anlamındadır. Bazıları "ledün" kelimesinin yakınlığa delaletinin daha kuvvetli olduğunu belirterek ikisini birbirinden ayırmıştır; bu yüzden "yanımda mal var" (لَدَيَّ مَالٌ) sözü ancak o mal hazır olduğunda söylenir, "ınde" ise böyle değildir. "Bu söz bence doğrudur" (هَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي صَوَابٌ) dersin; Zeccâc'ın dediği gibi "lediyye" (لَدَيَّ) ve "ledünnî" (لَدُنِّي) demezsin. Mekân dışındaki kullanımlarda da "ledün" kelimesinin yaygın olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } “...katımızdan bir ilim” [Kehf: 65] kavlinde böyledir. Ancak Zeccâc'ın söylediği şey galip olan duruma hamledilirse durum müstesnadır. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ya'kūb ve İbn Cübeyr, ayndaki şedde ile "yuda''ifhâ" (يُضَعِّفْهَا) şeklinde okumuşlardır. Dil ehline ve Fârisî'ye göre tercih edilen, ikisinin aynı anlamda olduğudur. Ebû Ubeyde: "Dâafe birçok kereyi, da'afe ise iki katını gerektirir" demiştir. Bu görüş dilin hilafına olduğu gerekçesiyle reddedilmiştir; zira katlamak sevabın artmasını gerektirir, bina şeddeli olunca çokluğa delalet eder, bu da katlamanın tekrarlanmasını gerektirir. Daha önce sana fayda sağlayacak açıklamalar geçmişti, hatırla.
فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ الفاء فصيحة، وكيف محلها إما الرفع على أنها خبر لمبتدأ محذوف، وإما النصب بفعل محذوف على التشبيه بالحال- كما هو رأي سيبويه- أو على التشبيه بالظرف كما هو رأي الأخفش- والعامل بالظرف مضمون الجملة من التهويل والتفخيم المستفاد من الاستفهام، أو الفعل المصدر كما قرره صاحب الدر المصون، والجار متعلق بما عنده أي إذا كان كل قليل وكثير يجازى عليه، فكيف حال هؤلاء الكفرة من اليهود والنصارى وغيرهم، أو كيف يصنعون، أو كيف يكون حالهم إذا جئنا يوم القيامة من كل أمة من الأمم وطائفة من الطوائف بشهيد يشهد عليهم بما كانوا عليه من فساد العقائد وقبائح الأعمال- وهو نبيهم؟؟؟
{ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!”. Fâ fasîhadır; "keyfe"nin mahalli ya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfudur ya da Sîbeveyhi'nin görüşüne göre hâle benzetilerek veya Ahfeş'in görüşüne göre zarfa benzetilerek mahzuf bir fiille mensubdur. Zarftaki âmil ise istifhamdan anlaşılan korkutma ve büyütme manası yahut ed-Dürrü'l-Masûn sahibinin belirttiği gibi cümlenin başındaki fiildir. Câr-mecrûr ise yanındaki ifadeye taalluk eder; yani her az ve çok şey cezalandırılacak veya mükâfatlandırılacaksa, Yahudi, Hıristiyan ve diğerlerinden oluşan bu kâfirlerin hali nice olur; yahut kıyamet günü her bir ümmetten ve topluluktan, onların bozuk inançları ve çirkin amelleri aleyhine şahitlik edecek bir şahit -ki o da onların peygamberidir- getirdiğimizde ne yaparlar veya durumları nice olur?
وَجِئْنا بِكَ يا خاتم الأنبياء عَلى هؤُلاءِ إشارة إلى الشهداء المدلول عليهم بما ذكر شَهِيداً تشهد على صدقهم لعلمك بما أرسلوا واستجماع شرعك مجامع ما فرعوا وأوصلوا، وقيل: إلى المكذبين المستفهم عن حالهم يشهد عليهم بالكفر والعصيان تقوية لشهادة أنبيائهم ﵈، أو كما يشهدون على أممهم، وقيل: إلى المؤمنين
{ وَجِئْنا بِكَ } “Ve seni de getirdiğimiz zaman”, ey peygamberlerin sonuncusu! { عَلى هؤُلاءِ } “şunların üzerine”, zikredilen ifadeden anlaşılan şahitlere bir işarettir; { شَهِيداً } “şahit olarak”, gönderildikleri şeyleri bilmen ve senin şeriatının onların detaylandırıp ulaştırdıkları esasları kendinde toplaması sebebiyle onların doğruluğuna şahitlik edersin. Denildi ki: [Bu işaret] durumları sorulan yalanlayıcılara yöneliktir; peygamberlerinin (aleyhimüsselâm) şahitliğini pekiştirmek için yahut onların kendi ümmetlerine şahitlik ettikleri gibi onların küfür ve isyanları aleyhine şahitlik eder. Denildi ki: Müminlere yöneliktir;
لقوله تعالى: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [البقرة: ١٤٣] ومتى أقحم المشهود عليه في الكلام وأدخلت «على» عليه لا يحتاج لتضمين الشهادة معنى التسجيل،
zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İnsanlara şahitler olasınız, Peygamber de size şahit olsun diye” [Bakara: 143]. Aleyhine şahitlik edilen kimse kelama dahil edilip "alâ" (عَلَى) harfi onun üzerine dahil edildiğinde, şahitliğe tescil manası yüklemeye gerek kalmaz.
أخرج ابن أبي شيبة وأحمد والبخاري والترمذي والنسائي وغيرهم من طرق عن ابن مسعود قال: قال لي رسول الله ﷺ: «اقرأ عليّ قلت: يا رسول الله اقرأ عليك وعليك أنزل؟! قال: نعم إني أحب أن أسمعه من غيري فقرأت سورة النساء حتى أتيت إلى هذه الآية فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ إلخ فقال: حسبك الآن فإذا عيناه تذرفان»
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî ve başkaları çeşitli yollardan İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Bana [Kur'an] oku" buyurdu. Ben: "Yâ Resûlallah! [Kur'an] sana indirilmişken ben mi sana okuyayım?!" dedim. O da: "Evet, ben onu başkasından dinlemeyi severim" buyurdu. Ben de Nisâ Sûresi'ni okudum, nihayet şu { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz... zaman halleri nice olur!” ayetine geldiğimde: "Şimdilik bu kadar yeter" buyurdu; bir de baktım ki iki gözünden yaşlar boşanıyordu.
فإذا كان هذا الشاهد تفيض عيناه لهول هذه المقالة وعظم تلك الحالة، فماذا لعمري يصنع المشهود عليه؟! وكأنه بالقيامة وقد أناخت لديه.
Bu şahidin bile bu sözün dehşetinden ve o durumun azametinden ötürü gözleri yaşla dolup taşıyorsa, ömrüme yemin olsun ki aleyhine şahitlik edilen kimse ne yapar?! Sanki kıyamet onun yanı başına çöküvermiştir.
يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ استئناف لبيان حالهم التي أشير إلى شدتها وفظاعتها، وتنوين إذ عوض- على الصحيح- عن الجملتين السابقتين، وقيل: عن الأولى، وقيل: عن الأخيرة، والظرف متعلق- بيود- وجعله متعلقا بشهيد، وجملة (يود) صفة، والعائد محذوف أي فيه بعيد، والمراد بالموصول إما المكذبون لرسول الله ﷺ، والتعبير عنهم بذلك لذمهم بما في حيز الصلة والإشعار بعلة ما اعتراهم من الحال الفظيعة والأمر الهائل، وإيراده ﷺ بعنوان الرسالة لتشريفه وزيادة تقبيح حال مكذبيه، وإما جنس الكفرة ويدخل أولئك في زمرتهم دخولا أوليا.
{ يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ } “O gün inkâr edenler ve Peygamber'e isyan edenler arzu ederler ki”, şiddetine ve dehşetine işaret edilen hallerini açıklamak için bir istînâftır. "İz" (إِذْ) kelimesinin tenvini -sahih olan görüşe göre- önceki iki cümlenin ivazıdır; bir görüşe göre birincisinin, diğer bir görüşe göre ise sonuncusunun ivazıdır. Zarf "yeveddü" fiiline taalluk etmektedir; onu "şehîd"e taalluk ettirip "yeveddü" cümlesini sıfat kılmak ve âid zamirin hazfedildiğini yani "fîhi" olduğunu söylemek ise uzaktır. Sıla cümlesiyle kastedilenler ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayanlardır; sıla kısmındaki ifadelerle kendilerini yermek ve başlarına gelen bu korkunç halin ve dehşetli durumun illetini hissettirmek için böyle nitelenmişlerdir. O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem risalet unvanıyla zikredilmesi ise O'nu şereflendirmek ve O'nu yalanlayanların durumunun çirkinliğini daha da artırmak içindir; ya da kâfirlerin cinsidir ve öncekiler bu zümreye öncelikli olarak dahildir.
والمراد من الرَّسُولَ الجنس أيضا ويزيد شرفه انتظامه للنبي ﷺ انتظاما أوليا، وعَصَوُا معطوف على كَفَرُوا داخل معه في حيز الصلة والمراد عصيانهم بما سوى الكفر، فيدل على أن الكفار مخاطبون بالفروع في حق المؤاخذة، وقال أبو البقاء: إنه في موضع الحال من ضمير كَفَرُوا وقد مرادة، وقيل: صلة لموصول آخر أي والذين عصوا، فالإخبار عن نوعين: الكفرة والعصاة، وهو ظاهر على رأي من يجوز إضمار الموصول كالفراء، وفي المسألة خلاف أي يود في ذلك اليوم لمزيد شدّته ومضاعف هوله الموصوفون بما ذكر في الدنيا.
{ الرَّسُولَ } "el-Resûl" ile kastedilen de cinstir ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öncelikli olarak kapsaması onun şerefini artırır. { وَعَصَوُا } kelimesi { كَفَرُوا } kelimesine matuftur ve onunla birlikte sıla cümlesine dahildir; kastedilen ise küfür dışındaki şeylerle isyan etmeleridir. Bu da kâfirlerin muaheze (sorumluluk ve ceza) hususunda furû-i dîn ile muhatap olduklarına delalet eder. Ebu'l-Bekâ, "kad" takdiriyle bunun { كَفَرُوا } kelimesindeki zamirden hâl konumunda olduğunu söylemiştir. Denildi ki: Başka bir ism-i mevsûlün sılasıdır, yani "ve isyan edenler" demektir; bu durumda iki sınıf haber verilmektedir: kâfirler ve âsiler. Ferrâ gibi mevsûlün hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne göre bu açıktır; bu meselede ihtilaf vardır. Yani dünyada bu şekilde nitelenen kimseler, o günün şiddetinin fazlalığından ve dehşetinin katlanmasından ötürü arzu ederler ki...
لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ إما مفعول يَوَدُّ على أن لَوْ مصدرية أي يودون أن يدفنوا وتسوى الأرض ملتبسة بهم، أو تسوى عليهم كالموتى، وقيل: يودون أنهم بقوا ترابا على أصلهم من غير خلق، وتمنوا أنهم كانوا هم والأرض سواء، وقيل: تصير البهائم ترابا فيودون حالها.
{ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } “yerle bir edilselerdi”. "Lev" (لَوْ) masdariyye kabul edilerek ya { يَوَدُّ } fiilinin mefulüdür; yani toprağa gömülüp yerin kendileriyle bir hizaya getirilmesini veya ölüler gibi üzerlerine örtülüp düzlenmesini arzu ederler. Denildi ki: Asılları üzere yaratılmaksızın toprak olarak kalmış olmayı temenni eder ve kendileriyle yerin eşit olmasını dilerler. Denildi ki: Hayvanlar toprak olur, onlar da onların durumunda olmayı temenni ederler.
وعن ابن عباس أن المعنى يودون أن يمشي عليهم أهل الجمع يطؤونهم بأقدامهم كما يطؤون الأرض، وقيل:
İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre mana şudur: Mahşer ehlinin yerin üzerine basıp çiğnedikleri gibi kendi üzerlerine de basıp ayaklarıyla çiğnemelerini arzu ederler. Denildi ki:
يودون لو يعدل بهم الأرض أي يؤخذ منهم ما عليها فدية، وإما مستأنفة على أن لَوْ على بابها ومفعول يَوَدُّ محذوف لدلالة الجملة، وكذا جواب لَوْ إيذانا بغاية ظهوره أي يودون تسوية الأرض بهم لَوْ تُسَوَّى لسروا.
Yerin kendilerine feda edilmesini, yani yeryüzündeki her şeyin kendilerinden fidye olarak alınmasını arzu ederler. Yahut "lev" kendi asıl manasında kabul edilerek müsteneFedir; { يَوَدُّ } fiilinin mefulü cümlenin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Aynı şekilde son derece açık olduğuna dikkat çekmek için "lev"in cevabı da hazfedilmiştir; yani yerin kendileriyle bir hizaya getirilmesini arzu ederler; şayet yerle bir edilselerdi sevinirlerdi.
وقرأ نافع وابن عامر ويزيد تُسَوَّى على أن أصله تتسوى، فأدغم التاء في السين لقربها منها، وحمزة والكسائي تُسَوَّى بحذف التاء الثانية مع الإمالة يقال: سويته فتسوى وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً عطف على يَوَدُّ أي أنهم يومئذ لا يكتمون من الله تعالى حديثا لعدم قدرتهم على الكتمان حيث إن جوارحهم تشهد عليهم بما صنعوا، أو أنهم لا يكتمون شيئا من أعمالهم بل يعترفون بها فيدخلون النار باعترافهم، وإنما لا يكتمون لعلمهم بأنهم لا ينفعهم الكتمان، وإنما يقولون: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] في بعض المواطن قاله الحسن، وقيل: الواو للحال أي يودون أن يدفنوا في الأرض وهم لا يكتمون منه تعالى حديثا ولا يكذبونه بقولهم: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ إذ روى الحاكم وصححه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إذا قالوا ذلك ختم الله على أفواههم فتشهد عليهم جوارحهم فيتمنون أن تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وجعلها للعطف وما بعدها معطوف على تُسَوَّى على معنى- يودون لو تسوى بهم الأرض وأنهم لا يكونون كتموا أمر محمد ﷺ وبعثه في الدنيا- كما روي عن عطاء بعيد جدا.
Nâfi', İbn Âmir ve Yezîd, aslı "tetesevvâ" (تَتَسَوَّى) olmak üzere t harfini sîn harfine yakınlığı sebebiyle ona idgam ederek "tüssevve" (تُسَّوَّى) şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise ikinci te'yi hazfederek ve imale ile "tüsevvâ" okumuşlardır. "Onu düzelttim, o da düzleşti" denir. { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler”, { يَوَدُّ } fiiline matuftur; yani azaları yaptıklarına şahitlik edeceği için gizlemeye güçleri yetmediğinden o gün Allah Teâlâ'dan hiçbir sözü gizleyemezler; yahut amellerinden hiçbir şeyi gizlemezler, bilakis itiraf ederler ve itirafları sebebiyle ateşe girerler. Gizlemenin kendilerine bir fayda vermeyeceğini bildikleri için gizlemezler. Hasan'ın dediğine göre onlar ancak bazı durumlarda: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm: 23] derler. Denildi ki: Vâv hâl içindir; yani onlar Allah'tan hiçbir sözü gizlemedikleri ve { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } sözleriyle O'na yalan söylemedikleri halde yere gömülmeyi arzu ederler. Zira Hâkim'in İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edip sahihlediğine göre onlar böyle dediklerinde Allah ağızlarını mühürler, azaları aleyhlerine şahitlik eder, onlar da { تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } “yerle bir edilmeyi” temenni ederler. Vâv harfinin atıf kabul edilip sonrasının { تُسَوَّى } üzerine matuf kılınarak -Atâ'dan rivayet edildiği gibi- "yerin kendileriyle bir hizaya getirilmesini ve dünyada Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu ve gönderilişini gizlememiş olmayı arzu ederler" manasına hamledilmesi pek uzaktır.
وأقرب منه العطف على مفعول يَوَدُّ على معنى يودون تسوية الأرض بهم وانتفاء كتمانهم إذ قالوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ.
Bundan daha yakın olanı ise { يَوَدُّ } fiilinin mefulüne atfedilmesidir; yani yerin kendileriyle bir hizaya getirilmesini ve { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } dedikleri zamanki gizlemelerinin hiç vuku bulmamış olmasını arzu ederler manasındadır.
هذا «ومن باب الإشارة» يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ بأن يكاشفكم بأسراره المودعة فيكم أثناء السير إليه وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أي مقاماتهم وحالاتهم ورياضاتهم، وأشار بهم إلى الواصلين إليه قبل المخاطبين، ويجوز أن تكون الإشارة بالسنن إلى التفويض والتسليم والرضا بالمقدور فإن ذلك شنشنة الصديقين ونشنشة الواصلين وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ من ذنب وجودكم حين يفنيكم فيه، ويحتمل أن يكون التبيين إشارة إلى الإيصال إلى توحيد الأفعال. والهداية إلى توحيد الصفات. والتوبة إلى توحيد الذات وَاللَّهُ عَلِيمٌ بمراتب استعدادكم حَكِيمٌ ومن حكمته أن يفيض عليكم حسب قابلياتكم والله يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ تكرار لما تقدم إيذانا بمزيد الاعتناء به لأنه غاية المراتب وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أي اللذائذ الفانية الحاجبة عن الوصول إلى الحضرة أَنْ تَمِيلُوا إلى السوي مَيْلًا عَظِيماً لتكونوا مثلهم يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ أثقال العبودية في مقام المشاهدة، أو أثقال النفس بفتح باب الاستلذاذ بالعبادة بعد الصبر عليها وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً عن حمل واردات الغيب وسطوات المشاهدة فلا يستطيع حمل ذلك إلا بتأييد إلهي، أو ضعيفا لا يطيق الحجاب عن محبوبه لحظة، ولا يصبر عن مطلوبه ساعة لكمال شوقه ومزيد غرامه.
Bu [zahiri manadır]. "İşârî tefsir kabilinden" ise: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak... ister”, O'na doğru seyr u sülûk esnasında içinize yerleştirilen sırlarını size keşfetmek suretiyle açıklamak ister; { وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek [ister]”, yani onların makamlarına, hallerine ve riyazetlerine iletmek ister; onlarla muhataplardan önce O'na vuslat bulanlara işaret etmiştir. Sünnetler (yollar) ile tefviz, teslimiyet ve takdir edilene rıza göstermeye işaret edilmiş olması da caizdir; zira bu, sıddıkların adeti ve vuslat ehlinin ahlakıdır. { وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “ve tövbelerinizi kabul etmek [ister]”, sizi kendi zatında fani kıldığı vakit varlık günahınızdan [tövbenizi kabul etmek ister]. Açıklamanın ef'âl tevhidinine ulaştırmaya, hidayetin sıfât tevhidinine, tövbenin ise zât tevhidinine işaret olması muhtemeldir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir”, istidatlarınızın mertebelerini çok iyi bilendir; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, O'nun hikmetindendir ki kabiliyetlerinize göre üzerinize feyiz yağdırır. { والله يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister”, mertebelerin gayesi olması sebebiyle ona olan ihtimamı bildirmek üzere daha önce geçenin tekrarıdır. { وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ } “Şehvetlerine uyanlar ise isterler ki”, yani ilahi huzura vuslatı engelleyen fani lezzetlere uyanlar isterler ki, { أَنْ تَمِيلُوا } “meyledesiniz”, mâsivâya meyledesiniz; { مَيْلًا عَظِيماً } “büyük bir meyil ile”, ta ki onlar gibi olasınız. { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden hafifletmek ister”, müşahede makamında kulluk ağırlıklarını yahut nefsin ağırlıklarını sabırdan sonra ibadetten lezzet alma kapısını açarak hafifletmek ister. { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “Çünkü insan zayıf yaratılmıştır”, gayb varidatlarını ve müşahede galebesini taşımaktan zayıftır; dolayısıyla bunu ancak ilahi bir teyit ile taşıyabilir; yahut sevgilisinden bir an bile perdelenmeye güç yetiremeyen, şevkinin kemali ve sevgisinin fazlalığı sebebiyle matlubundan bir saat bile ayrı kalmaya sabredemeyen bir zayıf olarak yaratılmıştır.
والصبر يحمد في المواطن كلها ... إلا عليك فإنه مذموم
Bütün mekânlarda sabır övülür... Senden gayrısına sabır müstesna; zira o kınanmıştır.
وكان الشبلي قدس سره يقول: إلهي لا معك قرار ولا منك فرار المستغاث بك إليك يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الإيمان الحقيقي لا تَأْكُلُوا أي تذهبوا أَمْوالَكُمْ وهو ما حصل لكم من عالم الغيب بالكسب الاستعدادي بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ بأن تنفقوا على غير وجهه وتودعوه غير أهله إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً أي إلا أن يكون التصرف تصرفا صادرا عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ واستحسان ألقي من عالم الإلهام إليكم فإن ذلك مباح لكم وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ بالغفلة عنها فإن من غفل عنها فقد غفل عن ربه ومن غفل عن ربه فقد هلك، أو لا تقتلوا أنفسكم أي أرواحكم القدسية بمباشرتكم ما لا يليق فإن مباشرة ما لا يليق يمنع الروح من طيرانها في عالم المشاهدات ويحجب عنها أنوار المكاشفات إِنَّ اللَّهَ كانَ في أزل الآزال بِكُمْ رَحِيماً فلذا أرشدكم إلى ما أرشدكم إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ وهي عند العارفين رؤية العبودية في مشهد الربوبية وطلب الأعواض في الخدمة وميل النفس إلى السوي من العرش إلى الثرى، والسكون في مقام الكرامات، ودعوى المقامات السامية قبل الوصول إليها.
Şiblî kaddesallâhu sırrahû şöyle derdi: "İlâhî! Ne seninle durulur ne de senden kaçılır; senden yine sana sığınılır!" { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”, hakiki iman ile iman edenler! { لا تَأْكُلُوا } “yemeyin”, yani yok etmeyin; { أَمْوالَكُمْ } “mallarınızı”, yani istidat kesbiyle gayb âleminden elde ettiğiniz şeyleri, { بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “aranızda bâtıl yollarla”, yani onu yerli yerince harcamayarak ve ehil olmayana tevdi ederek [yemeyin]; { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } “ancak bir ticaret olması müstesna”, yani tasarrufunuz bir tasarruf olması müstesna; { عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “karşılıklı rızanızdan [doğan]”, ilham âleminden size ulaştırılan bir hoşnutluk ve güzellikle [doğan bir tasarruf olması müstesnadır], zira bu sizin için mubahtır. { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Ve kendinizi öldürmeyin”, ondan gafil olarak kendinizi öldürmeyin; zira nefsinden gafil olan Rabbinden gafil olur, Rabbinden gafil olan ise helak olur. Yahut layık olmayan şeylere bulaşarak kendinizi, yani kudsî ruhlarınızı öldürmeyin; çünkü layık olmayan şeylere bulaşmak ruhun müşahedat âleminde uçmasına engel olur ve mükâşefât nurlarını ondan perdeler. { إِنَّ اللَّهَ كانَ } “Şüphesiz Allah ezelden beri”, { بِكُمْ رَحِيماً } “size çok merhametlidir”, bu yüzden sizi irşad ettiği şeylere irşad etmiştir. { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız”; bu büyük günahlar ariflere göre rububiyet müşahedesinde ubudiyeti görmek, hizmet karşılığında bedel aramak, nefsin arştan ferşe kadar mâsivâya meyletmesi, kerametler makamında duraklamak ve henüz ulaşmadan yüce makamları iddia etmektir.
وأكبر الكبائر إثبات وجود غير وجود الله تعالى نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ أي نمح عنكم تلوناتكم بظهور نور التوحيد وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً وهي حضرة عين الجمع وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ من الكمالات التابعة للاستعدادات فإن حصول كمال شخص لآخر محال إذا لم يكن مستعدا له، ولهذا عبر بالتمني للرجال وهم الأفراد الواصلون نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا بنور استعدادهم وَلِلنِّساءِ وهم الناقصون القاصرون نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ حسب استعدادهم وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ بأن يفيض عليكم ما تقتضيه قابلياتكم إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً ومن جملة ذلك ما أنتم عليه من الاستعداد فيعطيكم ما يليق بكم وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ أي ولكل قوم جعلناهم موالي نصيب من الاستعداد يرثون به مما تركه والداهم- وهما الروح والقلب- والأقربون- وهم القوى الروحانية- وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ وهم المريدون فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ من الفيض على قدر نصيبهم من الاستعداد إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً إذ كل شيء مظهر لاسم من أسمائه الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ أي الكاملون شأنهم القيام بتدبير الناقصين والإنفاق عليهم من فيوضاتهم بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ بالاستعداد وَبِما أَنْفَقُوا في سبيل الله تعالى وطريق الوصول إليه مِنْ أَمْوالِهِمْ أي قواهم
En büyük günah ise Allah Teâlâ'nın varlığından başka bir varlık ispat etmektir. { نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Sizin kötülüklerinizi örteriz”, yani tevhid nurunun zuhuruyla sizin renkten renge girişlerinizi (telvinatınızı) sileriz; { وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً } “ve sizi şerefli bir makama girdiririz”, o da aynü'l-cem' hazretidir. { وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın birinize diğerinden fazla verdiği şeyleri temenni etmeyin”, yani istidatlara tâbi olan kemalatı temenni etmeyin; zira bir kimsenin kemalinin başkasına hasıl olması, şayet ona müstaid değilse imkânsızdır; bu yüzden temenni lafzıyla ifade edilmiştir. { لِلرِّجالِ } “Erkekler için”, yani vuslata ermiş fertler için, { نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا } “kazandıklarından bir pay vardır”, istidatlarının nuruyla kazandıklarından bir pay vardır; { وَلِلنِّساءِ } “kadınlar için de”, yani noksan ve kusurlu olanlar için de, { نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ } “kazandıklarından bir pay vardır”, istidatlarına göre kazandıklarından bir pay vardır. { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan lütfunu isteyin”, kabiliyetlerinizin gerektirdiği şeyleri üzerinize akıtmasını isteyin. { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”, buna sizin sahip olduğunuz istidat da dahildir; dolayısıyla size layık olanı verir. { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana babanın ve akrabaların bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık”, yani vâris kıldığımız her kavim için ana babalarının -ki onlar ruh ve kalptir- ve akrabalarının -ki onlar ruhani kuvvetlerdir- geride bıraktıklarından miras alacakları bir istidat payı kıldık. { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } “Yeminlerinizin bağladığı kimselere de”, onlar müritlerdir, { فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } “paylarını verin”, istidat payları nispetinde feyizden paylarını verin. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir”, zira her şey O'nun isimlerinden bir ismin mazharıdır. { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler kadınlar üzerinde hâkimdirler”, yani kâmil insanların şânı, noksan olanların idaresini üstlenmek ve kendi feyizlerinden onlara infak etmektir; { بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın kimini kimine üstün kılması sebebiyle”, istidat bakımından üstün kılmasıyla; { وَبِما أَنْفَقُوا } “ve harcadıkları [şeyler sebebiyle]”, Allah Teâlâ yolunda ve O'na vuslat yolunda harcadıkları, { مِنْ أَمْوالِهِمْ } “mallarından”, yani kuvvetlerinden
أو معارفهم فَالصَّالِحاتُ للسلوك من النساء بالمعنى السابق قانِتاتٌ مطيعات لله تعالى بالعبادات القالبية حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ أي القلب عن دنس الأخلاق الذميمة، ولعله إشارة إلى العبادات القلبية بِما حَفِظَ اللَّهُ لهم من الاستعداد وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ ترفعهن عن الانقياد إلى ما ينفعهن فَعِظُوهُنَّ بذكر أحوال الصالحين ومقاماتهم فإن النفس تميل إلى ما يمدح لها غالبا وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ أي امنعوا دخول أنوار فيوضاتكم إلى حجرات قلوبهن ليستوحشن فربما يرجعن عن ذلك الترفع وَاضْرِبُوهُنَّ بعصا القهر إن لم ينجع ما تقدم فيهن فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ بعد ذلك ورجعن عن الترفع والأنانية فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا بتكليفهن فوق طاقتهن وخلاف مقتضى استعدادهن إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً ومع هذا لم يكلف أحدا فوق طاقته وخلاف مقتضى استعداده وَإِنْ خِفْتُمْ أيها المرشدون الكمل شِقاقَ بَيْنِهِما أي بين الشيخ والمريد فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها فابعثوا متوسطين من المشايخ والسالكين إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً ويقصداه يُوَفِّقِ اللَّهُ تعالى بَيْنِهِما وهمة الرجال تقلع الجبال.
yahut marifetlerinden [harcadıkları şeyler sebebiyle]. { فَالصَّالِحاتُ } “Saliha kadınlar”, önceki anlamıyla kadınlardan sülûke elverişli olanlar; { قانِتاتٌ } “itaatkârdırlar”, kalıbî ibadetlerle Allah Teâlâ'ya itaat ederler; { حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ } “gaybı koruyandırlar”, yani kalbi kötü ahlakın kirinden korurlar; bu da belki kalbî ibadetlere işarettir; { بِما حَفِظَ اللَّهُ } “Allah'ın koruması sayesinde”, Allah'ın onlar için koruduğu istidat sayesinde [korurlar]. { وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ } “Serkeşlik etmelerinden korktuğunuz kadınlara gelince”, kendilerine fayda verecek şeylere boyun eğmekten büyüklenmelerinden korktuğunuz kimselere, { فَعِظُوهُنَّ } “onlara öğüt verin”, salihlerin hallerini ve makamlarını zikrederek öğüt verin; zira nefis çoğunlukla kendisine övülen şeye meyleder. { وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ } “Ve onları yataklarda yalnız bırakın”, feyiz nurlarınızın onların kalp odacıklarına girmesini engelleyin ki yalnızlık ve yabancılık hissetsinler, böylece belki bu büyüklük taslamaktan vazgeçerler. { وَاضْرِبُوهُنَّ } “Ve onları dövün”, şayet önceki çareler onlara fayda vermezse kahır sopasıyla vurun. { فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ } “Eğer size itaat ederlerse”, bundan sonra itaat eder, büyüklük taslamaktan ve benlikten dönerlerse, { فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا } “artık onların aleyhine bir yol aramayın”, güçlerinin yetmeyeceği ve istidatlarının iktizasına aykırı şeyleri onlara yükleyerek aleyhlerine yol aramayın. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً } “Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür”, bununla beraber hiç kimseye gücünün üstünde ve istidadının iktizasına aykırı bir şey yüklememiştir. { وَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız”, ey kâmil mürşitler! { شِقاقَ بَيْنِهِما } “ikisinin arasının açılmasından”, yani şeyh ile müridin arasının açılmasından [korkarsanız], { فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها } “erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden de bir hakem gönderin”, şeyhlerden ve sâliklerden aracı kimseler gönderin. { إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً } “Eğer düzeltmek isterlerse”, ıslahı murat eder ve kastederlerse, { يُوَفِّقِ اللَّهُ } “Allah muvaffak kılar”, Allah Teâlâ muvaffak kılar; { بَيْنِهِما } “aralarını”; zira kâmil erlerin himmeti dağları yerinden söker.
ويمكن أن يكون الرجال إشارة إلى العقول الكاملة والنساء إشارة إلى النفوس الناقصة، ولا شك أن العقل هو القائم بتدبير النفس وإرشادها إلى ما يصلحها، ويراد من الحكمين حينئذ ما يتوسط بين العقل والنفس من القوى الروحانية وَاعْبُدُوا اللَّهَ بالتوجه إليه والفناء فيه وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً مما تحسبونه شيئا وليس بشيء إذ لا وجود حقيقة لغيره سبحانه وَبِالْوالِدَيْنِ الروح والنفس اللذين تولد بينهما القلب أحسنوا إِحْساناً فاستفيضوا من الأول وتوجهوا بالتسليم إليه وزكوا الثاني وطهروا برديه وَبِذِي الْقُرْبى وهم من يناسبكم بالاستعداد الأصلي والمشاكلة الروحانية وَالْيَتامى المستعدين المنقطعين عن نور الأب وهو الروح بالاحتجاب وَالْمَساكِينِ العاملين الذين لا حظ لهم من المعارف ولذا سكنوا عن السير وهم الناسكون وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى القريب من مقامك في السلوك وَالْجارِ الْجُنُبِ البعيد مقامه عن مقامك وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ الذي هو في عين مقامك وَابْنِ السَّبِيلِ أي السالك المتغرب عن مأوى النفس الذي لم يصل إلى مقام بعد وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ من المنتمين إليكم بالمحبة والإرادة، وقيل: الوالدين إشارة إلى المشايخ وإحسان المريد إليهم إطاعتهم والانقياد إليهم وامتثال أوامرهم فإنهم أطباء القلوب وهم أعرف بالداء والدواء ولا يداوون إلا بما يرضي الله تعالى وإن خفي على المريد وجهه.
Erkeklerin kâmil akıllara, kadınların ise noksan nefislere işaret olması da mümkündür; şüphe yok ki nefsi idare eden ve onu ıslah edecek şeylere irşad eden akıldır. Bu durumda iki hakemden murat edilen, akıl ile nefis arasında vasıta olan ruhani kuvvetlerdir. { وَاعْبُدُوا اللَّهَ } “Ve Allah'a kulluk edin”, O'na yönelerek ve O'nda fâni olarak [kulluk edin]; { وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın”, bir şey sandığınız fakat hiçbir şey olmayan varlıklardan hiçbirini ortak koşmayın; zira O Sübhânehu'dan gayrısının hakiki bir varlığı yoktur. { وَبِالْوالِدَيْنِ } “Ana babaya da”, aralarında kalbin doğduğu ruh ve nefse, { إِحْساناً } “iyilik edin”, birincisinden feyiz alın ve teslimiyetle ona yönelin; ikincisini ise tezkiye edin ve onun iki elbisesini (zahiri ve batınî yönünü) temizleyin. { وَبِذِي الْقُرْبى } “Akrabaya da”, onlar asli istidat ve ruhani benzerlik bakımından size münasip olanlardır; { وَالْيَتامى } “yetimlere de”, perdelenme sebebiyle baba nurundan yani ruhtan kesilmiş müstaid kimselere; { وَالْمَساكِينِ } “yoksullara da”, marifetlerden nasipleri bulunmayan, bu yüzden seyrden durup sâkin kalmış amel ehli kimselere ki onlar zahitlerdir; { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } “yakın komşuya da”, sülûkte senin makamına yakın olana; { وَالْجارِ الْجُنُبِ } “uzak komşuya da”, makamı senin makamından uzak olana; { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } “yanınızdaki arkadaşa da”, bizzat seninle aynı makamda bulunana; { وَابْنِ السَّبِيلِ } “yolcuya da”, nefis barınağından gurbete çıkmış, henüz bir makama ulaşamamış sâlike; { وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “ve elinizin altında bulunanlara da [iyilik edin]”, sevgi ve irade ile size intisap edenlere [iyilik edin]. Denildi ki: Ana baba mürşitlere işarettir; müridin onlara ihsanı ise onlara itaat etmek, boyun eğmek ve emirlerini yerine getirmektir; zira onlar kalplerin tabipleridir, derdi ve devayı en iyi bilendirler ve -müride hikmeti gizli kalsa bile- ancak Allah Teâlâ'nın razı olacağı şeylerle tedavi ederler.
ومن هنا قال الجنيد قدس سره: أمرني ربي أمرا وأمرني السري أمرا فقدمت أمر السري على أمر ربي وكل ما وجدت فهو من بركاته، وأول الْجارِ ذِي الْقُرْبى بالروح الناطقة العارفة العاشقة الملكوتية التي خرجت من العدم بتجلي القدم وانقدحت من نور الأزل وهي أقرب كل شيء وهي جار الله تعالى المصبوغة بنوره والإحسان إليها أن تطلقها من فتنة الطبيعة وتقدس مسكنها من حظوظ البشرية لتطير بجناح المعرفة والشوق إلى عالم المشاهدة وَالْجارِ الْجُنُبِ بالصورة الحاملة للروح والإحسان إليها أن تفطم جوارحها من رضع ضرع الشهوات وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وهو القلب الذي يصحبك في سفر الغيب والإحسان إليه أن تفرده من الحدثان وتشوقه إلى جمال الرحمن، وقيل: هو النفس الأمارة،
Nitekim Cüneyd kaddesallâhu sırrahû şöyle demiştir: "Rabbim bana bir şey emretti, Serî de bana bir şey emretti; ben Serî'nin emrini Rabbimin emrinin önüne geçirdim ve nail olduğum her şey onun bereketlerindendir." { الْجارِ ذِي الْقُرْبى } "Yakın komşu"yu; kıdem tecellisiyle yokluktan varlığa çıkan, ezel nurundan parlayan, her şeye en yakın olan, Allah'ın nuruyla boyanmış "Allah'ın komşusu" olan nâtık, ârif, âşık ve melekûtî ruha tevil etmiştir. Ona ihsan etmek, tabiat fitnesinden onu azat etmek ve marifet ile şevk kanatlarıyla müşahede âlemine uçabilmesi için meskenini beşeriyet hazlarından arındırmaktır. { وَالْجارِ الْجُنُبِ } "Uzak komşu"yu ruhu taşıyan surete [tevil etmiştir]; ona ihsan etmek azalarını şehvet memesinden emzirmeyi kesip sütten kesmektir. { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } "Yanınızdaki arkadaş"ı, gayb seferinde sana arkadaşlık eden kalbe [tevil etmiştir]; ona ihsan etmek ise onu sonradan yaratılan şeylerden (hadesandan) soyutlamak ve Rahmân'ın cemaline şevklendirmektir. Bir görüşe göre o, emmâre nefistir;
وفي الخبر «أعدى عدوك نفسك التي بين جنبيك»
Nitekim haberde şöyle buyrulmuştur: "Senin en azılı düşmanın, iki yanın arasındaki nefsindir."
والإحسان إليها أن تحبسها في سجن العبودية وتحرقها بنيران المحبة، وأول ابْنِ السَّبِيلِ بالولي الكامل فإنه لم يزل ينتقل من نور الأفعال إلى نور الصفات ومن نور الصفات إلى نور الذات والإحسان إليه كتم سره وعدم الخروج عن دائرة أمره، وقال بعض العارفين:
Ona ihsan etmek, onu kulluk zindanında hapsetmek ve muhabbet ateşleriyle yakmaktır. { ابْنِ السَّبِيلِ } "Yolcu"yu kâmil veliye tevil etmiştir; zira o durmaksızın fiiller nurundan sıfatlar nuruna, sıfatlar nurundan da zat nuruna intikal etmektedir. Ona ihsan etmek ise sırrını gizlemek ve emrinin dairesinden dışarı çıkmamaktır. Bazı arifler şöyle demiştir:
وإن شئت أولت ذا القربى بما يتصل بالشخص من المجردات وَالْيَتامى بالقوى الروحانية، وَالْمَساكِينِ بالقوى النفسانية من الحواس الظاهرة وغيرها وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى بالعقل وَالْجارِ الْجُنُبِ بالوهم
Dilersen "akraba"yı kişiye bitişik olan mücerret varlıklara, { الْيَتامى } "yetimler"i ruhani kuvvetlere, { الْمَساكِينِ } "yoksullar"ı zahiri duyular ve diğerlerinden oluşan nefsani kuvvetlere, { الْجارِ ذِي الْقُرْبى } "yakın komşu"yu akla, { الْجارِ الْجُنُبِ } "uzak komşu"yu vehme,
وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ بالشوق والإرادة وَابْنِ السَّبِيلِ بالفكر والمماليك بالملكات المكتسبة التي هي مصادر الأفعال الجميلة، وباب التأويل واسع جدا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا يسعى بالسلوك في نفسه فَخُوراً بأحواله ومقاماته محتجبا برؤيتها الَّذِينَ يَبْخَلُونَ على أنفسهم وعلى المستحقين فلا يعملون بعلومهم ولا يعلمونها وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ قالا أو حالا وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فلا يشكرون نعمة الله، أو يكتمون ما أوتوا من المعارف في كتم الاستعداد وظلمة القوة حتى كأنها معدومة وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ للحق الساترين أنوار الوحدة بظلمة الكثرة عَذاباً مُهِيناً يهينهم في ذل وجودهم وشين صفاتهم وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ أي يبرزون كمالاتهم رِئاءَ النَّاسِ مرائين الناس بأنها لهم وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ الإيمان الحقيقي ليعلموا أن لا كمال إلا له وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ أي الفناء فيه سبحانه ليبرزوا لله الواحد القهار وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ النفس وقواها لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً لأنه يضله عن الحق كهؤلاء وَماذا عَلَيْهِمْ ما كان يضرهم لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فصدقوا بالتوحيد والفناء فيه وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ ولم يروا كمالا لأنفسهم وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً فيجازيهم بالبقاء بعد الفناء إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ مقدار ما يظهر من الهباء وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً ولا تكون كذلك إلا إذا كانت له فإن كانت له يُضاعِفْها بالتأييد الحقاني وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً وهو الشهود الذاتي، أو العلم اللدني فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وهو ما يحضر كل أحد ويظهر له بصورة معتقدة فيكشف عن حاله وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ وهم المحمديون شَهِيداً ومن لوازم الإتيان بالحقيقة المحمدية شهيدا للمحمديين معرفتهم لله تعالى عند التحول في جميع الصور فليس شهيدهم في الحقيقة إلا الحق سبحانه يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا بالاحتجاب وَعَصَوُا الرَّسُولَ بعدم المتابعة لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ لتنطمس نفوسهم أو تصير ساذجة لا نقش فيها من العقائد الفاسدة والرذائل الموبقة وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً أي لا يقدرون على كتم حديث من تلك النقوش وهيهات أنى يخفون شيئا منها، وقد صارت الجبال كالعهن المنفوش.
{ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } "Yanınızdaki arkadaş"ı şevk ve iradeye, { وَابْنِ السَّبِيلِ } "yolcu"yu fikre, köleleri ise güzel fiillerin kaynakları olan kesbî melekelere tevil edersin; zira tevil kapısı pek geniştir. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا } “Şüphesiz Allah kendini beğenen... kimseyi sevmez”, kendi nefsiyle sülûk etmeye çabalayanı; { فَخُوراً } “böbürlenen”, halleri ve makamlarıyla övünüp onları görmekle perdelenen kimseyi [sevmez]. { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } “Onlar ki cimrilik ederler”, hem kendi nefislerine hem de hak sahiplerine cimrilik ederler; dolayısıyla ilimleriyle amel etmezler ve onu öğretmezler; { وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } “ve insanlara cimriliği emrederler”, sözleriyle yahut halleriyle [emrederler]; { وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerini gizlerler”, Allah'ın nimetine şükretmezler yahut kendilerine verilen marifetleri istidat gizliliğinde ve kuvvet karanlığında sanki yokmuş gibi saklarlar. { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ } “Ve inkâr edenler için hazırladık”, hakkı inkâr eden ve vahdet nurlarını kesret karanlığıyla örtenler için; { عَذاباً مُهِيناً } “alçaltıcı bir azap”, varlıklarının zilleti ve sıfatlarının çirkinliği içinde onları hor kılacak bir azap [hazırladık]. { وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ } “Ve mallarını infak edenler”, yani kemalatlarını izhar edenler; { رِئاءَ النَّاسِ } “insanlara gösteriş için”, insanlara onların kendilerine ait olduğunu gösteriş yaparak; { وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman etmezler”, hakiki bir imanla iman etmezler ki kemalin sadece O'na ait olduğunu bilsinler; { وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ve ahiret gününe de [iman etmezler]”, yani Vâhid ve Kahhâr olan Allah'a yönelmek üzere O Sübhânehu'da fâni olmaya da [iman etmezler]. { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ } “Ve her kimin şeytan”, yani nefis ve onun kuvvetleri, { لَهُ قَرِيناً } “arkadaşı olursa”, { فَساءَ قَرِيناً } “o ne kötü bir arkadaştır!”, zira tıpkı bunlar gibi onu haktan saptırır. { وَماذا عَلَيْهِمْ } “Onlara ne olurdu ki”, kendilerine ne zarar gelirdi; { لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman edip”, tevhidi ve O'nda fâni olmayı tasdik etselerdi, { وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan infak etselerdi”, kendileri için hiçbir kemal görmeselerdi; { وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } “ve Allah onları çok iyi bilendir”, fenâdan sonra bekā ile onları mükâfatlandırırdı. { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez”, toz zerrelerinden görünen miktar kadar bile [zulmetmez]. { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً } “Eğer bir iyilik olursa”, o da ancak O'nun için olduğu takdirde iyilik olur; şayet O'nun için olursa, { يُضاعِفْها } “onu kat kat artırır”, Hakkani teyit ile katlar; { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “ve kendi katından büyük bir mükâfat verir”, o da zâtî müşahede veya ledünnî ilimdir. { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!”, o şahit her bir kimsenin huzuruna gelen, inandığı surette ona tecelli eden ve onun halini açığa çıkaran şeydir. { وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ } “Ve seni de şunların üzerine getirdiğimiz zaman”, onlar Muhammedî olanlardır; { شَهِيداً } “şahit olarak”, Hakîkat-i Muhammediyye'nin Muhammedîlere şahit olarak getirilmesinin gereklerindendir ki onlar bütün suretlerdeki dönüşüm esnasında Allah Teâlâ'yı tanırlar; dolayısıyla onların şahidi hakikatte Hakk Sübhânehu'dan başkası değildir. { يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O gün inkâr edenler arzu ederler”, perdelenmek suretiyle inkâr edenler; { وَعَصَوُا الرَّسُولَ } “ve Peygamber'e isyan edenler”, tâbi olmayarak isyan edenler, { لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } “yerle bir edilselerdi”, nefislerinin silinip yok olmasını yahut bozuk inançlardan ve helak edici rezilliklerden hiçbir nakış kalmamış sade bir hale gelmesini [arzu ederler]. { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler”, yani bu nakışlardan hiçbir sözü gizlemeye güçleri yetmez; dağlar atılmış renkli yün gibi olmuşken onlardan herhangi bir şeyi gizlemeleri ne mümkün!
سهم أصاب وراميه بذي سلم ... من بالعراق لقد أبعدت مرماك
Bir ok isabet etti, onu atan ise Zü's-Selem'dedir... Ey Irak'taki! Ne kadar da uzağa attın!
والله تعالى يتولى الحق وهو يهدي السبيل.
Hakk'ın velisi Allah Teâlâ'dır ve doğru yola O iletir.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ إرشاد لإخلاص الصلاة التي هي رأس العبادة من شوائب الكدر ليجمعوا بين إخلاص عبادة الحق ومكارم الأخلاق التي بينهم وبين الخلق المبينة فيما تقدم وبهذا يحصل الربط، ويجوز أن يقال: لما نهوا فيما سلف عن الإشراك به تعالى نهوا هاهنا عما يؤدي إليه من حيث لا يحتسبون،
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın”. Bu, ibadetin başı olan namazı bulanıklık şaibelerinden arındırmaya yönelik bir irşaddır; ta ki Hakk'a ibadetteki ihlas ile önceki ayetlerde beyan edilen yaratılmışlarla aralarındaki güzel ahlakı bir araya getirsinler. Böylece irtibat sağlanmış olur. Şöyle denmesi de caizdir: Daha önce O Teâlâ'ya ortak koşmaktan nehyolunduklarında, burada da farkında olmadan buna yol açacak şeyden nehyolunmuşlardır.
فقد أخرج أبو داود والترمذي وحسنه والنسائي والحاكم وصححه عن عليّ كرم الله تعالى وجهه قال: «صنع لنا عبد الرحمن بن عوف رضي الله تعالى عنه طعاما فدعانا وسقانا من الخمر فأخذت الخمر منا وحضرت الصلاة فقدموني فقرأت قل يا أيها الكافرون أعبد ما تعبدون ونحن نعبد ما تعبدون فنزلت» .
Nitekim Ebû Dâvûd, Tirmizî (hasen kaydıyla), Nesâî ve Hâkim (sahih kaydıyla) Ali kerremallâhu vecheh'ten şöyle rivayet etmişlerdir: "Abdurrahman b. Avf radıyallâhu teâlâ anh bizim için bir yemek yaptı, bizi davet etti ve bize içki içirdi. İçki bizi etkiledi ve namaz vakti geldi. Beni öne geçirdiler; ben de 'De ki: Ey kâfirler! Sizin taptıklarınıza ben tapmam; biz sizin taptıklarınıza taparız' şeklinde okudum. Bunun üzerine bu ayet indi."
وفي رواية ابن جرير وابن المنذر عن علي كرم الله تعالى وجهه «أن إمام القوم يومئذ هو عبد الرحمن وكانت الصلاة صلاة المغرب وكان ذلك لما كانت الخمر مباحة،
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayetinde ise: "O gün cemaatin imamı Abdurrahman idi, namaz da akşam namazıydı ve bu olay şarap henüz mübah iken olmuştu" [denilmektedir].
والخطاب للصحابة وتصدير الكلام بحرفي النداء والتنبيه اعتناء بشأن الحكم، والمراد بالصلاة عند الكثير الهيئة المخصوصة، وبقربها القيام إليها والتلبس بها إلا أنه نهى عن القرب مبالغة، وبالسكر الحالة المقررة التي تحصل لشارب الخمر، ومادته تدل على الانسداد ومنه سكرت أعينهم أي انسدت، والمعنى لا تصلوا في حالة السكر حتى تعلموا قبل الشروع ما تقولونه قبلها إذ بذلك يظهر أنكم ستعلمون ما ستقرؤونه فيها، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير أن المعنى- لا تقربوا الصلاة وأنتم نشاوى من الشراب حتى تعلموا
Hitap sahâbeyedir; sözün nida ve tenbih harfleriyle başlaması hükmün şanına verilen ehemmiyetten ötürüdür. Âlimlerin çoğuna göre namaz ile kastedilen hususi heyettir (ibadetin kendisidir); ona yaklaşmak ise namaza durmak ve ona başlamaktır; ancak mübalağa için yaklaşmaktan nehyedilmiştir. Sarhoşluk ile kastedilen, şarap içen kimsede hasıl olan malum durumdur. Bu kelimenin kökü kapanmaya (sedd) delalet eder; nitekim "gözleri kapandı" (سُكِّرَتْ أَبْصَارُهُمْ) ifadesi de bundandır. Mana şudur: Sarhoşluk halinde namaz kılmayın; ta ki namaza başlamadan önce, namazdan evvel ne söylediğinizi bilebilesiniz; zira bununla namazda okuyacağınız şeyleri de bileceğiniz anlaşılmış olur. İbn Ebî Hâtim'in İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre mana şudur: "İçkiden sarhoş olmuşken namaza yaklaşmayın; ta ki
ما تقرءونه في صلاتكم- ولعل مراده حتى تكونوا بحيث تعلمون ما تقرءونه وإلا فهو يستدعي تقدم الشروع في الصلاة على غاية النهي، وإذا أريد ذلك رجع إلى ما تقدم ولكن فيه تطويل بلا طائل على أن إيثار ما تَقُولُونَ على ما تقرءون حينئذ يكون عاريا عن الداعي، وروي عن ابن المسيب والضحاك وعكرمة والحسن أن المراد من الصلاة مواضعها فهو مجاز من ذكر الحال وإرادة المحل بقرينة قوله تعالى فيما يأتي: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ فإنه يدل عليه بحسب الظاهر، فالآية مسوقة عن نهي قربان السكران المسجد تعظيما له،
namazınızda ne okuduğunuzu bilinceye kadar..." İbn Cübeyr'in muradı, belki de ne okuduğunuzu bilecek bir durumda oluncaya kadar [namaza yaklaşmayın] demektir; aksi takdirde bu, nehyin gayesinden önce namaza başlamış olmayı gerektirir. Şayet bu kastedilirse önceki manaya döner; fakat bunda faydasız bir uzatma vardır, ayrıca bu durumda { ما تَقُولُونَ } "ne söylediğinizi" ifadesinin "ne okuduğunuzu" ifadesine tercih edilmesinin gerekçesi kalmaz. İbnü'l-Müseyyeb, Dahhâk, İkrime ve Hasan'dan, namaz ile namaz kılınan yerlerin (mescitlerin) kastedildiği rivayet edilmiştir; bu, ileride gelecek olan: { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “yolcu olanlar müstesna” kavlinin karinesiyle hâlin zikredilip mahallin kastedilmesi kabilinden bir mecazdır; zira zahirine göre bu duruma delalet etmektedir. Buna göre ayet, mescidi tazim etmek maksadıyla sarhoşun mescide yaklaşmasını nehyetmek üzere sevk edilmiştir.
وفي الخبر «جنبوا مساجدكم صبيانكم ومجانينكم»
Nitekim haberde: "Mescitlerinizi çocuklarınızdan ve delilerinizden uzak tutun" buyrulmuştur.
ويأباه ظاهر قوله تعالى: حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وروي عن الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه حمل الصلاة على الهيئة المخصوصة وعلى مواضعها مراعاة للقولين، وفي الكلام حينئذ الجمع بين الحقيقة والمجاز ونحن لا نقول به، وروي عن جعفر رضي الله تعالى عنه والضحاك- وهو إحدى الروايتين عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- أن المراد من السكر سكر النعاس وغلبة النوم، وأيد بما
Fakat Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ } “ne söylediğinizi bilinceye kadar” kavlinin zahiri buna engeldir. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'tan, her iki görüşü de gözeterek namazı hem hususi heyete (ibadete) hem de onun kılındığı yerlere hamlettiği rivayet edilmiştir. Bu takdirde kelamda hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesi söz konusu olur ki biz bunu kabul etmiyoruz. Ca'fer radıyallâhu anh ile Dahhâk'tan -ki bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen iki rivayetten biridir- sarhoşluktan muradın uyuklama sarhoşluğu ve uykunun galebe çalması olduğu rivayet edilmiştir. Bu görüş,
أخرجه البخاري عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ: إذا نعس أحدكم وهو يصلي فلينصرف فلينم حتى يعلم ما يقول» وروي مثله عن عائشة رضي الله تعالى عنها
Buhârî'nin Enes'ten tahric ettiği şu hadisle teyit edilmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Biriniz namaz kılarken uyuklarsa namazı bıraksın ve ne dediğini bilinceye kadar uyusun' buyurmuştur." Bunun bir benzeri Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan da rivayet edilmiştir.
- وفيه بعد- وأبعد منه حمله على سكر الخمر وسكر النوم لما فيه من الجمع بين الحقيقة والمجاز، أو عموم المجاز مع عدم القرينة الواضحة على ذلك، وأيّا ما كان فليس مرجع النهي هو المقيد مع بقاء القيد مرخصا بحاله بل إنما هو القيد مع بقاء المقيد على حاله لأن القيد مصب النفي والنهي في كلامهم ولأنه مكلف بالصلاة مأمور بها والنهي ينافيه، نعم لا مانع عن النهي عنها للسكران مع الأمر المطلق إلا أن مرجعه إلى هذا.
Fakat bu görüşte bir uzaklık vardır. Bunun hem içki sarhoşluğuna hem de uyku sarhoşluğuna hamledilmesi ise daha da uzaktır; zira bunda, açık bir karine bulunmaksızın hakikat ile mecazı birleştirmek yahut mecazın umumunu kastetmek söz konusudur. Nasıl olursa olsun, nehyin mercii kaydın olduğu gibi kalmasıyla birlikte mukayyedin kendisi değildir; bilakis mukayyedin hali üzere kalmasıyla birlikte kaydın kendisidir; zira onların kelamında nefyin ve nehyin yöneldiği asıl yer kayıttır ve çünkü o kimse namaz kılmakla mükelleftir, onunla emrolunmuştur; nehiy ise buna zıttır. Evet, mutlak emirle birlikte sarhoş için namazın nehyedilmesine bir engel yoktur; ancak bunun da mercii buna dayanır.