Binûn

Nisâ Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والحاصل كما قال الشهاب: إنه مكلف بها في كل حال، وزوال عقله بفعله لا يمنع تكليفه ولذا وقع طلاقه ونحوه، ولو لم يكن مأمورا بها لم تلزمه الإعادة إذا استغرق السكر وقتها- وقد نص عليه الجصاص في الأحكام- وفصله انتهى، وزعم بعضهم أن النهي عن الصلاة نفسها لكن المراد بها الصلاة جماعة مع النبي ﷺ تعظيما له ﵊ وتوقيرا، ولا يخفى أنه مما لا يدل عليه نقل ولا عقل ويأباه الظاهر وسبب النزول، وقد روي أنهم كانوا بعد ما أنزلت الآية لا يشربون الخمر في أوقات الصلاة فإذا صلوا العشاء شربوها فلا يصبحون إلا وقد ذهب عنهم السكر وعلموا ما يقولون، وقرىء «سكارى» بفتح السين جمع سكران كندمان وندامى.

Hâsılı Şihâb'ın dediği gibi: Sarhoş her hâlükârda namazla mükelleftir. Aklının kendi fiiliyle zail olması mükellefiyetine engel teşkil etmez; bu sebeple boşama ve benzeri tasarrufları geçerli sayılır. Şayet namazla emrolunmuş olmasaydı, sarhoşluk vaktin tamamını kapladığında o namazı iade etmesi (kaza etmesi) gerekmezdi -Cessâs el-Ahkâm'da bunu açıkça belirtmiş ve tafsilatlandırmıştır- [Şihâb'ın sözü] bitti. Bazıları ise nehyin bizzat namaza yönelik olduğunu, fakat bununla Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tazim ve tevkir etmek maksadıyla onunla birlikte cemaat halinde kılınan namazın kastedildiğini ileri sürmüşlerdir. Ancak bunun ne nakille ne de akılla desteklenmeyen bir iddia olduğu, lafzın zahirinin ve nüzul sebebinin de buna engel teşkil ettiği açıktır. Nitekim ayet indirildikten sonra namaz vakitlerinde şarap içmedikleri, yatsıyı kıldıklarında içtikleri ve böylece sarhoşlukları geçip ne söylediklerini bilir halde sabaha erdikleri rivayet edilmiştir. «سكارى» kelimesi, «ندمان»ın çoğulunun «ندامى» gelmesi gibi «سكران»ın çoğulu olarak sin harfinin fethasıyla da okunmuştur.

وقرأ الأعمش «سكرى» بضم السين على أنه صفة- كحبلى- وقع صفة لجماعة أي وأنتم جماعة سكرى، والنخعي «سكرى» بالفتح، وهو إما صفة مفردة جماعة كما في الضم، وإما جمع تكسير كجرحى، وإنما جمع سكران عليه لما فيه من الآفة اللاحقة للعقل، والصيغة على قراءة الجمهور جمع تكسير عند سيبويه، واسم جمع عند غيره لأنه ليس من أبنية الجمع، ورجح الأول وَلا جُنُباً عطف على قوله تعالى: وَأَنْتُمْ سُكارى فإنه في حيز النصب كأنه قيل: لا تقربوا الصلاة سكارى ولا جنبا- قاله غير واحد- وقال الشهاب نقلا عن البحر: إن هذا حكم الاعراب، وأما المعنى ففرق بين قولنا جاء القوم سكارى وجاؤوا وهم سكارى إذ معنى الأول جاؤوا كذلك، والثاني جاؤوا وهم كذلك باستئناف الإثبات- ذكره عبد القاهر- ويعني بالاستئناف أنه مقرر في نفسه مع قطع النظر عن ذي الحال وهو مع مقارنته له يشعر بتقرره في نفسه، ويجوز تقدمه واستمراره. ولذا قال السبكي في الأشباه: لو قال: لله تعالى عليّ أن أعتكف صائما لا بد له من صوم يكون لأجل ذلك النذر من غير سبب آخر فلا يجزئه الاعتكاف بصوم رمضان، ولو قال: وأنا صائم أجزأه، ولعل وجه الفرق أن الحال إذا كانت جملة دلت على المقارنة، وأما اتصافه بمضمونها فقد يكون وقد لا يكون نحو- جاء زيد وقد طلعت الشمس- والحال المفردة صفة معنى فإذا قال: لله تعالى عليّ أن أعتكف وأنا صائم نذر مقارنته للصوم ولم ينذر صوما فيصح في رمضان، ولو قال: صائما نذر صومه فلا يصح فيه

A'meş, «حبلى» gibi bir sıfat olup bir topluluğa sıfat kılındığı kabulüyle sin harfinin zammesiyle «سكرى» şeklinde -yani "siz sarhoş bir topluluk iken" anlamında- okumuştur. Nehaî ise fetha ile «سكرى» okumuştur; bu da ya zammede olduğu gibi topluluğu niteleyen tekil bir sıfattır yahut «جرحى» gibi bir cemi teksirdir (kuralsız çoğul). «سكران» kelimesinin bu kalıpta çoğul yapılması, akla arız olan afetten ötürüdür. Cumhurun kıraatindeki sîga ise Sîbeveyh'e göre cemi teksir, başkalarına göre ise çoğul kalıplarından olmadığı için ismi cemdir (çoğul isim); birinci görüş tercih edilmiştir. { وَلا جُنُباً } “cünüpken de” kavli, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ سُكارى } kavline matuftur; zira o nasb mahallindedir, sanki "Sarhoşken ve cünüpken namaza yaklaşmayın" denilmiş gibidir -bunu birden fazla âlim söylemiştir-. Şihâb, el-Bahr'dan naklen şöyle demiştir: Bu, irabın hükmüdür. Manaya gelince; bizim «جاء القوم سكارى» (Kavim sarhoş olarak geldi) sözümüz ile «جاؤوا وهم سكارى» (Kavim sarhoş oldukları halde geldi) sözümüz arasında fark vardır; çünkü birincinin manası "böyle geldiler", ikincinin manası ise sübutun istînâfı yoluyla "onlar bu halde iken geldiler" demektir -bunu Abdülkâhir zikretmiştir-. İstînâf ile kastettiği; hâl sahibinden bağımsız olarak durumun bizzat sabit olmasıdır ki bu, hâl sahibine mukarenetiyle (beraberliğiyle) birlikte bizzat sübutunu hissettirir; önceden var olması ve devam etmesi de caizdir. Bundan dolayı Sübkî el-Eşbâh'ta şöyle demiştir: Bir kimse: 'Oruçlu olarak itikâfa girmek Allah Teâlâ için üzerime borç olsun' derse, başka bir sebepten değil sırf bu adak sebebiyle tutulacak bir oruç gerekir; dolayısıyla ramazan orucuyla itikâfı geçerli olmaz. Fakat: 'Ben oruçlu iken [itikâfa girmek borcum olsun]' derse geçerli olur. Aralarındaki farkın vechi muhtemelen şudur: Hâl isim cümlesi olduğunda beraberliğe delalet eder; cümlede geçen vasıfla nitelenmiş olması ise «جاء زيد وقد طلعت الشمس» (Güneş doğmuşken Zeyd geldi) örneğinde olduğu gibi bazen bulunur, bazen bulunmaz. Müfred hâl ise mana bakımından sıfattır; binaenaleyh 'Ben oruçlu iken itikâfa girmek Allah Teâlâ için üzerime borç olsun' dediğinde oruçla birlikteliği adamış olur, bizatihi orucu adamış olmaz; bu sebeple ramazanda sahih olur. 'Oruçlu olarak' dediğinde ise orucun kendisini adamış olur, bu sebeple ramazanda sahih olmaz.

وهذه المسألة نقلها الأسنوي في التمهيد ولم يبين وجهها، ولم نر لأئمتنا فيها كلاما انتهى كلامه.

Bu meseleyi Esnevî et-Temhîd'de nakletmiş fakat gerekçesini açıklamamıştır; imamlarımızın da bu konuda bir sözünü görmüş değiliz. [Şihâb'ın] sözü bitti.

ولم يبين رحمه الله تعالى السر في مخالفة هذين الحالين على وجه يتضح به ما ذكره في المسألة، وبين العلامة الطيبي فائدتها غير أنه لم يتعرض لهذا الفرق فقال: فائدتها- والعلم عند الله تعالى- الإشعار بأن قربان الصلاة مع السكر مناف لحال المسلمين، ومن يناجي الحضرة الصمدانية دل عليه الخطاب بأنتم ولهذا قرنه بقوله سبحانه:

[Şihâb] rahmetullâhi teâlâ aleyh, meselede zikrettiği hususun netleşeceği şekilde bu iki hâlin farklılığındaki sırrı açıklamamıştır. Allâme Tîbî ise bunun faydasını açıklamış, ancak bu farka değinmeyerek şöyle demiştir: Bunun faydası -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- sarhoşlukla birlikte namaza yaklaşmanın Müslümanların hâline ve Samedâniyyet huzuruyla münacatta bulunan kimseye yakışmadığını hissettirmektir. Bu durum, «أنتم» (siz) hitabıyla anlaşılmaktadır; bundan dolayı bunu Sübhânehu'nun şu kavliyle birlikte zikretmiştir:

حَتَّى تَعْلَمُوا إلخ، والمجنبون لا يعدمون إحضار القلب، ومن ثمّ رخص لهم بالأعذار فتأمل جدا،- والجنب- من أصابته الجنابة يستوي فيه على اللغة الفصيحة المذكر والمؤنث. والواحد والتثنية والجمع لجريانه مجرى المصدر وإن لم يكنه- كما قاله بعض المحققين- ومن العرب من يثنيه ويجمعه فيقول جنبان وأجناب وجنوب، واشتقاقه كما قال أبو البقاء: من المجانبة وهي المباعدة إِلَّا عابِرِي أي مجتازي سَبِيلٍ أي طريق، والمراد إلا مسافرين وهو استثناء مفرغ من أعم الأحوال محله النصب على أنه حال من ضمير لا تَقْرَبُوا باعتبار تقييده بالحال الثانية دون الأولى، والعامل فيه معنى النهي أي لا تقربوا الصلاة جنبا في حال من الأحوال إلا حال كونكم مسافرين على معنى أنه في حالة السفر ينتهي حكم النهي لكن لا بطريق شمول النفي لجميع صورها بل بطريق نفي الشمول في الجملة من غير دلالة على انتفاء خصوصية البعض المنتفي ولا على بقاء خصوصية البعض الباقي ولا ثبوت نقيضه لا كليا ولا جزئيا فإن الاستثناء لا يدل على ذلك عبارة، نعم يشير إلى مخالفة حكم ما بعده لما قبله إشارة إجمالية يكتفى بها في المقامات الخطابية لا في إثبات الأحكام الشرعية، فإن ملاك الأمر في ذلك إنما هو الدليل، وقد ورد عقيبه على طريق البيان، قاله المولى شيخ الإسلام، وقيل: هو صفة لجنبا على أن إِلَّا بمعنى غير، واعترض بأن مثل هذا إنما يصح عند تعذر الاستثناء ولا تعذر هنا لعموم النكرة بالنفي، وأجيب بأن هذا الشرط في التوصيف ذكره ابن الحاجب، وقد خالفه فيه النحاة، ورجح بعضهم الوصفية بناء على أن الكلام على تقدير الاستثناء يفيد الحصر ولا حصر لورود المريض إشكالا عليه بخلافه على تقدير الوصفية، وادعى البعض إفادة الكلام له مطلقا وأن المريض يرد إشكالا إلا أن يؤول- كما ستعرفه- ومن حمل الصلاة على مواضعها فسر العبور بالاجتياز بها وجوز للجنب عبور المسجد،- وبه قال الشافعي رحمه الله تعالى- والمشهور عندنا منع الجنب المسجد مطلقا، ورخص علي كرم الله تعالى وجهه كما في خبر الترمذي عن أبي سعيد بناء على ما فسره ضرار بن صرد حين سأله عن معناه علي بن المنذر، وكونه كرم الله تعالى وجهه رخص ثم منع لم يثبت عندي، وإن نقله البعض، ونقل الجصاص في الأحكام أنه لا يجوز الدخول إلا أن يكون الماء أو الطريق فيه، وعن الليث أن الجنب لا يمرّ فيه إلا أن يكون بابه في المسجد، فقد روي أن رجالا من الأنصار كانت أبوابهم في المسجد وكان يصيبهم الجنابة ولا يجدون ممرا إلا فيه فرخص لهم في ذلك حَتَّى تَغْتَسِلُوا غاية للنهي عن قربان الصلاة حال الجنابة، ولعل تقديم الاستثناء عليه- كما قال شيخ الإسلام- للإيذان من أول الأمر بأن حكم النهي في هذه السورة ليس على الإطلاق كما في صورة السكر تشويقا إلى البيان وروما لزيادة تقربه في الأذهان، وقيل: لما لم يكن لقوله سبحانه: حَتَّى تَغْتَسِلُوا مدخل في المقصود إذ المقصود إنما هو صحة الصلاة جنبا أخره وقدم الاستثناء عليه، وكان الظاهر عدم ذكره لذلك إلا أنه ذكره تنبيها على أن الجنابة إنما ترتفع بالاغتسال، وفي الآية الكريمة رمز إلى أنه ينبغي للمصلي أن يتحرز عما يلهيه ويشغل قلبه، وأن يزكي نفسه عما يدنسها لأنه إذا وجب تطهير البدن فتطهير القلب أولى أو لأنه إذا صين موضع الصلاة عمن به حدث فلأن يصان القلب الذي هو عرض الرحمن عن خاطر غير طاهر ظاهر الأولوية وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى تفصيل لما أجمل في الاستثناء وبيان ما هو في حكم المستثنى من الأعذار، والاقتصار فيما قبل على استثناء السفر مع مشاركة الباقي له في حكم الترخيص

{ حَتَّى تَعْلَمُوا } “...bilinceye kadar” ilâ âhir. Cünüp olanlar ise kalp huzurundan yoksun kalmazlar; bu sebeple mazeret durumlarında onlara ruhsat verilmiştir. İyice tefekkür et! Cünüp (الجنب), cünüplük isabet eden kimsedir. Fasih dilde müzekker, müennes, tekil, tesniye ve cemi için ortak kullanılır; zira masdar olmasa da masdar hükmünde cereyan eder -nitelikli âlimlerden bazısının belirttiği gibi-. Araplardan onu tesniye ve cemi yapıp «جنبان», «أجناب» ve «جنوب» diyenler de vardır. Ebu'l-Bekâ'nın dediği gibi iştikakı «مجانبة»den (mücânebe) gelir ki o da uzaklaşmak demektir. { إِلَّا عابِرِي } “geçenler müstesna” yani kat'edenler, { سَبِيلٍ } “yol” demektir; murat "yolcular müstesna"dır. Bu, en genel hâllerden yapılmış bir istisnâ-yı müferrağdır; birinci hâlle değil ikinci hâlle mukayyet kılınması itibariyle { لا تَقْرَبُوا } fiilindeki zamirden hâl olmak üzere nasb mahallindedir. Bundaki âmil nehiy manasıdır; yani hiçbir hâlde cünüp olarak namaza yaklaşmayın, ancak yolcu olmanız hâli müstesnadır. Bu, yolculuk hâlinde nehiy hükmünün sona ereceği manasınadır; fakat nefyin bütün sureleri kapsaması yoluyla değil, zikredilen nefyin bütünü kapsamaması yoluyladır; bunda ne nefyedilen bir kısmın hususiyetinin ortadan kalktığına, ne kalan kısmın hususiyetinin baki olduğuna, ne de küllî veya cüz'î olarak nakîzinin sübutuna delalet vardır; zira istisna ibare olarak buna delalet etmez. Evet, kendisinden sonrakinin hükmünün kendisinden öncekine muhalif olduğuna icmâlî bir işaretle işaret eder ki bu hitabî makamlarda yeterli görülür; şer'î hükümlerin ispatında ise yeterli değildir; çünkü bu hususta asıl dayanak delildir ve o da açıklama sadedinde hemen akabinde gelmiştir. Bunu Mevlâ Şeyhülislam söylemiştir. { إِلَّا } edatının «غير» manasında olmasıyla { عابِرِي سَبِيلٍ } ifadesinin { جُنُباً } için sıfat olduğu da söylenmiştir. Buna, bu tür bir kullanımın ancak istisnanın imkânsız olduğu durumlarda sahih olacağı, burada ise nefyin nekreye umum kazandırması sebebiyle bir imkânsızlığın bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise sıfat yapmadaki bu şartı İbnü'l-Hâcib'in zikrettiği, nahivcilerin ise bu hususta ona muhalefet ettiği şeklinde cevap verilmiştir. Bazıları ise kelamın istisna takdirinde hasr ifade edeceği, ancak hastanın bu hükme müşkilat teşkil ederek girmesi sebebiyle hasrın olamayacağı, sıfat takdirinde ise böyle bir durumun bulunmadığı esasına dayanarak sıfat oluşunu tercih etmişlerdir. Bir kısmı ise kelamın mutlak olarak hasr ifade ettiğini, tevil edilmedikçe -ileride bileceğin üzere- hastanın her halükarda müşkilat olarak varid olacağını iddia etmiştir. Namazı kılındığı mekânlara hamleden kimse, ubûru mescitten geçmekle tefsir etmiş ve cünüp kimsenin mescitten geçmesini caiz görmüştür -Şâfiî rahmetullâhi teâlâ aleyh bu görüştedir-. Bizim mezhebimizde meşhur olan ise cünüp kimsenin mescide girmesinin mutlak olarak menedilmesidir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Tirmizî'nin Ebû Saîd'den rivayet ettiği haberde geçtiği üzere, Ali b. el-Münzir'in manasını sorduğunda Dırâr b. Surad'ın tefsir ettiği esasa dayanarak ruhsat vermiştir. Hz. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in önce ruhsat verip sonra menettiği hususu ise bazıları nakletmiş olsa da bana göre sabit olmamıştır. Cessâs el-Ahkâm'da, su yahut yol mescidin içinde olmadıkça girmenin caiz olmadığını nakletmiştir. Leys'ten ise cünüp kimsenin kapısı mescitte olmadıkça oradan geçemeyeceği nakledilmiştir; nitekim Ensar'dan bazı kimselerin kapılarının mescide açıldığı, cünüp olduklarında oradan başka geçecek yol bulamadıkları ve bunun üzerine kendilerine bu hususta ruhsat verildiği rivayet edilmiştir. { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } “gusledinceye kadar” ifadesi, cünüplük hâlinde namaza yaklaşma nehyinin gayesidir (son sınırıdır). Şeyhülislam'ın dediği gibi istisnanın bunun önüne takdim edilmesi; beyana teşvik etmek ve zihinlere daha iyi yerleşmesini sağlamak amacıyla bu suretteki nehiy hükmünün sarhoşluk suretinde olduğu gibi mutlak olmadığını en baştan bildirmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } kavlinin asıl maksatla bir ilgisi bulunmadığından -zira maksat ancak cünüp kimsenin namazının sahih olmasıdır- onu tehir etmiş ve istisnayı önüne geçirmiştir. Zahir olan, bu sebeple onun zikredilmemesi idi; ancak cünüplüğün ancak gusülle kalkacağına dikkat çekmek üzere zikretmiştir. Bu yüce ayette, namaz kılan kimsenin kendisini oyalayacak ve kalbini meşgul edecek şeylerden sakınması ve nefsini kirleten şeylerden arındırması gerektiğine bir işaret vardır; zira bedenin temizlenmesi vacip olduğuna göre kalbin temizlenmesi evleviyetle gereklidir. Yahut namaz kılınan mekân abdestsiz olandan korunduğuna göre, Rahman'ın arşı olan kalbin temiz olmayan hatıradan korunması evleviyetle açıktır. { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Eğer hasta iseniz” ifadesi, istisnada mücmel bırakılan hususun tafsilatı ve ruhsat hükmünde müstesna mesabesinde olan mazeretlerin beyanıdır. Öncesinde, diğer mazeretler de ruhsat hükmünde ona ortak olduğu halde sadece yolculuk istisnası ile yetinilmesi,

للإشعار بأنه العذر الغالب المبني على الضرورة الذي (١) يدور عليها أمر الرخصة، ولهذا قيل: المراد بغير عابِرِي سَبِيلٍ غير معذورين بعذر شرعي إما بطريق الكناية أو بإيماء النص ودلالته.

ruhsat hükmünün etrafında döndüğü, zarurete dayalı en baskın mazeret olduğunu hissettirmek içindir. Bu sebeple «غير عابِرِي سَبِيلٍ» ifadesiyle, ya kinaye yoluyla yahut nassın ima ve delaletiyle şer'î bir mazereti bulunmayan kimselerin kastedildiği söylenmiştir.

وبهذا يندفع الإيراد السابق على الحصر- وإنما لم يقل: إلا عابري سبيل أو مرضى فاقدي الماء حسا أو حكما- لما أن ما في النظم الكريم أبلغ وأوكد منه لما فيه من الإجمال والتفصيل، ومعرفة تفاضل العقول والأفهام، والمراد بالمرض ما يمنع من استعمال الماء مطلقا سواء كان بتعذر الوصول إليه أو بتعذر استعماله، وأخرج ابن جريج عن ابن مسعود أنه قال: المريض الذي قد أرخص له في التيمم الكسير والجريح فإذا أصابته الجنابة لا يحل جراحته إلا جراحة لا يخشى عليها، وأخرج البيهقي في المعرفة عن ابن عباس يرفعه «إذا كانت بالرجل الجراحة في سبيل الله تعالى أو القروح أو الجدري فيجنب فيخاف إن اغتسل أن يموت فليتيمم» والذي تقرر في الفروع: أن المريض الذي يخاف إذا استعمل الماء أن يشتد مرضه يتيمم، ولا فرق بين أن يشتد مرضه بالتحرك- كالمبطون- أو بالاستعمال- كمن به حصبة أو جدري- ولم يشترط أصحابنا خوف التلف لظاهر النص وهو بإطلاقه يبيح التيمم لكل مريض إلا أن في بعض الآيات ما أخرج من لا يشتد مرضه، وتفصيل ذلك في كتب الفقه. أَوْ عَلى سَفَرٍ عطف على مرضى أي أو كنتم على سفر ما طال أو قصر، ولعل اختيار هذا على نحو مسافرين لأنه أوضح في المقصود منه، وفي الهداية: ومن لم يجد الماء وهو مسافر أو خارج المصر بينه وبين المصر ميل أو أكثر يتيمم، والظاهر أن حكم من هو خارج المصر غير مسافر كما يقتضيه العطف معلوم بالقياس لا بالنص وإيراد المسافر صريحا مع سبق ذكره بطريق الاستثناء لبناء الحكم الشرعي عليه وبيان كيفيته. فإن الاستثناء- كما أشار إليه شيخ الإسلام- بمعزل من الدلالة على ثبوته فضلا عن الدلالة على كيفيته، وقيل: ذكر السفر هنا لإلحاق المرض به والتسوية بينه وبينه بإلحاق الواجد بالفاقد بجامع العجز عن الاستعمال، وهذه الشرطية ظاهرة على رأي من حمل الصلاة على مواضعها، وفسر العبور بالاجتياز بها إذ ليس فيها حينئذ ما يتوهم منه شائبة التكرار بل هي عنده بيان حكم آخر لم يذكر قبل، وأيد بأن القراء كلهم استحبوا الوقف عند قوله سبحانه: حَتَّى تَغْتَسِلُوا ويبتدئون بقوله تعالى: وَإِنْ كُنْتُمْ إلخ بل التعبير بالقرب يومىء إلى حمل الصلاة على ذلك لأن حقيقة القرب والبعد في المكان وكذا التعبير ب عابِرِي سَبِيلٍ هناك، وب عَلى سَفَرٍ هنا فيه إيماء إلى الفرق بين ما هنا وما هناك إلا أن الكثير على خلافه. وإنما قدم المرض على السفر للإيذان بأصالته واستقلاله بأحكام لا توجد في غيره، وقيل: لأنه سبب النزول،

Bununla hasr üzerine daha önce yapılan itiraz bertaraf edilmiş olur. Nazm-ı celîlin icmal ve tafsilat içermesi, akıl ve anlayışların derecelerinin bilinmesi sebebiyle daha beliğ ve daha tekitli olması dolayısıyla: "Yolcular yahut suyu hissen veya hükmen bulamayan hastalar müstesna" denilmemiştir. Hastalıktan maksat; ister suya ulaşmanın imkânsızlığıyla isterse suyu kullanmanın imkânsızlığıyla olsun, suyun kullanımına mutlak manada engel olan durumdur. İbn Cüreyc, İbn Mes'ûd'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kendisine teyemmüm ruhsatı verilen hasta, bir yeri kırık ve yaralı olandır; cünüp olduğunda, tehlike arz etmeyen yara hariç yarasını açmaz. Beyhakî el-Ma'rife'de İbn Abbâs'tan merfû olarak: "Bir kimsede Allah Teâlâ yolunda açılmış bir yara, çıbanlar yahut çiçek hastalığı bulunur da cünüp olur ve yıkandığı takdirde ölmekten korkarsa teyemmüm etsin" hadisini tahric etmiştir. Füruatta karara bağlanan hüküm şudur: Suyu kullandığı takdirde hastalığının şiddetlenmesinden korkan hasta teyemmüm eder; hastalığının -ishalli kimsede olduğu gibi- hareket etmekle şiddetlenmesi ile -kızamık veya çiçek hastalığı olan kimsede olduğu gibi- suyu kullanmakla şiddetlenmesi arasında fark yoktur. Ashabımız, nassın zahirinden ötürü helak olma korkusunu şart koşmamışlardır; zira nass ıtlakıyla her hasta için teyemmümü mubah kılmaktadır; ancak bazı ayetlerde hastalığı şiddetlenmeyecek kimseyi istisna eden karineler mevcuttur; bunun tafsilatı fıkıh kitaplarındadır. { أَوْ عَلى سَفَرٍ } “yahut yolculukta bulunursanız” kavli, «مرضى» üzerine matuftur; yani uzun veya kısa herhangi bir yolculuk üzerinde bulunursanız demektir. «مسافرين» yerine bu lafzın tercih edilmesi, kastedilen manayı daha açık ifade ettiği içindir. el-Hidâye'de şöyle denir: Suyu bulamayan kimse yolcu olduğunda yahut kendisiyle şehir arasında bir mil veya daha fazla mesafe bulunan şehir dışındaki biri olduğunda teyemmüm eder. Atfın gerektirdiği üzere, yolcu olmaksızın şehir dışında bulunan kimsenin hükmü zâhiren nass ile değil kıyas ile sabittir. İstisna yoluyla zikri geçmişken yolcunun sarih olarak zikredilmesi, şer'î hükmün ona bina edilmesi ve keyfiyetinin beyanı içindir; zira istisna -Şeyhülislam'ın işaret ettiği gibi- keyfiyete delalet etmek bir yana, hükmün sübutuna delalet etmekten bile uzaktır. Şöyle de denilmiştir: Yolculuğun burada zikredilmesi, suyu kullanmaktan aciz olma ortak paydasında suyu bulanı bulamayana katarak hastalığı ona ilhak etmek ve ikisini eşit kılmak içindir. Bu şart cümlesi, namazı kılındığı mekânlara hamledip ubûru mescitten geçmekle tefsir edenlerin görüşüne göre gayet açıktır; zira o takdirde bunda tekrar şüphesi uyandıracak bir husus bulunmaz, bilakis ona göre daha önce zikredilmeyen başka bir hükmün beyanıdır. Kurrânın tamamının Sübhânehu'nun: { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } kavlinde vakfı müstehap görüp Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُمْ } kavliyle başlamaları da bunu teyit eder; hatta yaklaşma (kurb) ifadesiyle dile getirilmesi, namazın mescitlere hamledilmesine işaret eder; zira hakiki manada yakınlık ve uzaklık mekânda olur. Aynı şekilde orada { عابِرِي سَبِيلٍ }, burada ise { عَلى سَفَرٍ } tabirinin kullanılması, oradaki ile buradaki arasındaki farka işaret eder; ancak âlimlerin çoğu bunun aksine hükmetmiştir. Hastalığın yolculuktan öne geçirilmesi ise, onun asıllığına ve başkasında bulunmayan hükümlere müstakil olarak sahip olduğuna dikkat çekmek içindir. Nüzul sebebi olduğu için öne geçirildiği de söylenmiştir;

فقد أخرج ابن جريج عن إبراهيم النخعي قال: «نال أصحاب النبي ﷺ جراحة ففشت فيهم ثم ابتلوا بالجنابة فشكوا ذلك إلى النبي ﷺ فنزلت وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى الآية كلها»

Nitekim İbn Cüreyc, İbrâhim en-Nehaî'den şöyle dediğini tahric etmiştir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına yaralar isabet etti ve aralarında yayıldı, sonra cünüplükle imtihan olundular ve bu durumu Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler; bunun üzerine ayetin tamamı olan { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Eğer hasta iseniz...” nazil oldu.»

وهذا خلاف ما عليه الجمهور حيث

Bu ise cumhurun benimsediği görüşe muhaliftir; zira cumhur

رووا أن نزولها في غزوة المريسيع «حين عرس رسول الله ﷺ ليلة فسقطت عن عائشة رضي الله تعالى عنها قلادة لأسماء فلما ارتحلوا ذكرت ذلك لرسول الله ﷺ فبعث رجلين في طلبها فنزلوا ينتظرونهما فأصبحوا وليس معهم ماء فأغلظ أبو بكر على عائشة رضي الله تعالى عنها، وقال حبست رسول الله ﷺ والمسلمين على غير ماء فنزلت فلما صلوا بالتيمم جاء أسيد بن الحضير إلى مضرب عائشة فجعل يقول: ما أكثر بركتكم يا آل أبي بكر- وفي رواية- يرحمك الله تعالى يا عائشة ما نزل بك أمر تكرهينه إلا جعل الله تعالى فيه للمسلمين فرجا»

ayetin Müreysî Gazvesi'nde indiğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece konakladığında Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın Esmâ'ya ait gerdanlığı düştü. Göç edecekleri vakit Âişe bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı; o da onu aramak üzere iki adam gönderdi. Onları beklemek için konakladılar ve yanlarında su bulunmadığı halde sabaha erdiler. Bunun üzerine Ebû Bekir, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'ya sert davranarak: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Müslümanları susuz bir yerde alıkoydun' dedi. Derken ayet nazil oldu. Teyemmümle namaz kıldıklarında Üseyd b. Hudayr, Âişe'nin çadırına gelip: 'Ey Ebû Bekir ailesi! Bereketiniz ne kadar da çoktur!' demeye başladı. -Bir rivayette ise- 'Allah Teâlâ sana rahmet eylesin ey Âişe! Başına hoşlanmadığın ne zaman bir iş gelse, mutlaka Allah Teâlâ onda Müslümanlar için bir çıkış yolu yaratmıştır' [dedi].»

وهذا يدل على أن سبب النزول كان فقد الماء في السفر وهو ظاهر أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ هو المكان المنخفض، وجاء الغيط بفتح الغين وسكون الياء، وبه قرأ ابن مسعود رضي الله تعالى

Bu da nüzul sebebinin yolculukta suyun bulunmayışı olduğuna delalet etmektedir ve bu da açıktır. { أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } “Yahut biriniz çukur bir yerden (tuvaletten) gelmişse” [ayetindeki gâit], alçak yer demektir. Gayn harfinin fethası ve yâ harfinin sükûnu ile el-Gıyt (الغَيْط) şeklinde de gelmiştir; İbn Mes‘ûd radıyallâhu teâlâ

عنه- وهو في رأي- مصدر يغوط، وكان القياس غوطا فقلبت الواو ياء وسكنت وانفتح ما قبلها لخفتها، ولعل الأولى ما قيل: إنه تخفيف غيط كهين وهين، والغيط الغائط، والمجيء منه كناية عن الحدث لأن العادة أن من يريده يذهب إليه ليواري شخصه عن أعين الناس.

da böyle okumuştur. Bir görüşe göre bu «يغوط» fiilinin masdarıdır; kıyasa göre «غوطاً» olması gerekirken hafifliğinden ötürü vâv harfi yâ'ya çevrilip sakin kılınmış ve öncesi fethalanmıştır. Muhtemelen evlâ olan, «هين» ve «هين» gibi «غيط» kelimesinin tahfifi (hafifletilmişi) olduğunun söylenmesidir. Gıyt, gâit demektir. Oradan gelmek abdestin bozulmasından kinayedir; zira âdete göre abdest bozmak isteyen kimse, kendini insanların gözünden gizlemek için böyle çukur yerlere giderdi.

وفي ذكر أَحَدٌ فيه دون غيره إيماء إلى أن الإنسان ينفرد عند قضاء الحاجة كما هو دأبه وأدبه، وقيل: إنما ذكر وأسند المجيء إليه دون المخاطبين تفاديا عن التصريح بنسبتهم إلى ما يستحى منه أو يستهجن التصريح به والفعل عطف على كُنْتُمْ، والجار الأول متعلق بمحذوف وقع صفة للنكرة قبله، والثاني متعلق بالفعل أي وإن جاء أَحَدٌ كائن مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ يريد سبحانه أو جامعتم النساء إلا أنه كنى بالملامسة عن الجماع لأنه مما يستهجن التصريح به أو يستحى منه، وإلى ذلك ذهب علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس رضي الله تعالى عنهما والحسن فيكون إشارة إلى الحدث الأكبر كما أن الأول إشارة إلى الحدث الأصغر.

Burada diğerlerinin yerine { أَحَدٌ } kelimesinin zikredilmesinde, insanın tuvalet ihtiyacını giderirken alışılagelen edep gereği yalnız başına kaldığına bir ima vardır. Şöyle de denilmiştir: Utanılacak veya açıkça söylenmesi çirkin görülecek bir şeyi muhataplara nispet etmekten kaçınmak için bu kelime zikredilmiş ve gelme fiili muhataplara değil ona isnat edilmiştir. Fiil { كُنْتُمْ } üzerine matuftur; birinci car-mecrur kendisinden önceki nekreye sıfat olan mahzufa müteallıktır, ikincisi ise fiile müteallıktır; yani "Yahut sizden olan bir kimse tuvaletten gelmişse". { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “yahut kadınlara dokunmuşsanız” kavlinde Sübhânehu kadınlarla cinsi münasebette bulunmayı kastetmiştir; ancak açıkça söylenmesi çirkin sayılan veya utanılan bir durum olduğu için münasebeti mülâmese (dokunma) ile kinaye yoluyla ifade etmiştir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Hasan bu görüşe gitmişlerdir; buna göre birincisi küçük abdestsizliğe işaret olduğu gibi bu da büyük abdestsizliğe (cünüplüğe) işarettir.

وعن ابن مسعود والنخعي والشعبي أن المراد بالملامسة ما دون الجماع أي ماسستم بشرتهن ببشرتكم، وبه استدل الشافعي رضي الله تعالى عنه على أن اللمس ينقض الوضوء، وبه قال الزهري والأوزاعي، وقال مالك والليث بن سعد وأحمد في إحدى الروايات عنه: إن كان اللمس بشهوة نقض وإلا فلا، وذهب أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه إلى أنه لا ينتقض الوضوء بالمس ولو بشهوة، قيل: ما لم يحدث الانتشار، واختلف قول الشافعي رضي الله تعالى عنه في لمس المحارم كالأم والبنت والأخت، وفي لمس الأجنبية الصغيرة وأصح القولين: إنه لا ينقض كلمس نحو السن والظفر والشعر وينتقض عنده وضوء الملموسة كاللامس في الأظهر لاشتراكهما في مظنة اللذة كالمشتركين في الجماع، وإنما لم ينتقض وضوء الملموس فرجه على مذهبه لأنه لم يوجد منه مس لمظنة لذة أصلا بخلافه هنا، ودليل القول بعدم نقض وضوء الملموس حديث عائشة رضي الله تعالى عنها أنها وضعت يدها على قدميه ﷺ وهو ساجد، ووجه استدلاله بما في الآية على ما استدل عليه أن الحمل على الحقيقة هو الراجح لا سيما في قراءة حمزة والكسائي- أو لمستم- إذ لم يشتهر اللمس في الجماع كالملامسة، ورجح بعضهم الحمل على الجماع في القراءتين ترجيحا للمجاز المشهور وعملا بهما إذ لا منافاة وهو الأوفق بمذهبنا، وقال بعض المحققين: إن المتجه أن الملامسة حقيقة في تماس البدنين بشيء من أجزائهما من غير تقييد باليد، وعلى هذا فالجماع من أفراد مسمى الحقيقة فيتناوله اللفظ حقيقة، وإنما يكون مجازا لو اقتصر على إرادته باللفظ، وادعى الجلال المحلي أن الملامسة حقيقة في الجس باليد مجاز في الوطء، وأن الشافعي رحمه الله تعالى حملها على المعنيين جمعا بين الحقيقة والمجاز وظاهر عبارة الأم أن الشافعي لم يحمل الملامسة على الوطء بل على ما عداه من أنواع التقاء البشرتين، وأنه إنما ذكر الجس باليد تمثيلا للملامسة بنوع من أنواعها لا تفسيرا لها بذكر كمال معناها الحقيقي كما بينه الكمال ابن أبي شريف فليفهم، ثم إن نظم هذين الأمرين في سلك سببي سقوط الطهارة والمصير إلى التيمم مع كونهما سببي وجوبهما ليس باعتبار أنفسهما بل باعتبار قيدهما المستفاد من قوله سبحانه: فَلَمْ تَجِدُوا ماءً بل هو السبب في الحقيقة وإنما ذكرا تمهيدا له وتنبيها على أنه سبب للرخصة بعد انعقاد سبب الطهارة بقسميها كأنه قيل:

İbn Mes'ûd, Nehaî ve Şa'bî'den ise mülâmeseden maksadın cinsi münasebetin dışındaki temas olduğu, yani teninizin onların tenine dokunması manasına geldiği rivayet edilmiştir. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh dokunmanın abdesti bozduğuna bununla istidlal etmiştir; Zührî ve Evzâî de bu görüştedir. Mâlik, Leys b. Sa'd ve kendisinden gelen rivayetlerden birinde Ahmed şöyle demişlerdir: Dokunma şehvetle olursa abdesti bozar, aksi halde bozmaz. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh ise şehvetle de olsa dokunmakla abdestin bozulmayacağı görüşüne varmıştır; intişar (şehvetle uyarılma) meydana gelmedikçe bozulmaz da denilmiştir. Anne, kız ve kız kardeş gibi mahremlere dokunma ve küçük yabancı kıza dokunma hususunda Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın kavli ihtilaflıdır; iki görüşün en sahihi, diş, tırnak ve saça dokunmak gibi abdesti bozmayacağıdır. Şâfiî'ye göre ezhar olan görüşte, cinsi münasebette ortak oldukları gibi lezzet alma zannında da ortak oldukları için dokunulan kadının abdesti de dokunan gibi bozulur. Kendi mezhebine göre fercine dokunulan kimsenin abdestinin bozulmaması ise, ondan lezzet zannına dair hiçbir dokunma sadır olmadığı içindir; buradaki durum ise farklıdır. Dokunulan kimsenin abdestinin bozulmayacağı görüşünün delili, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem secdede iken elini onun ayakları üzerine koyduğuna dair hadisidir. Ayette geçen ifadeden onun istidlal ettiği hükmü çıkarma yönü şudur: Hakikate hamletmek, bilhassa Hamza ve Kisâî'nin «أو لمستم» kıraatinde racihtir; zira «لمس» lafzı cinsi münasebette «ملامسة» kadar meşhur olmamıştır. Bazıları ise iki kıraatte de meşhur mecazı tercih etmek ve birbiriyle çelişki bulunmadığı için ikisiyle birden amel etmek üzere cinsi münasebete hamli racih görmüşlerdir ki mezhebimize en uygun olanı da budur. Muhakkik âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Uygun olan, mülâmesenin el ile kayıtlanmaksızın iki bedenin herhangi bir uzvunun birbirine temas etmesinde hakikat olmasıdır. Buna göre cinsi münasebet, hakikatin müsemmasının fertlerinden biridir ve lafız onu hakiki olarak kapsar; lafızla sadece onun kastedilmesiyle sınırlandırılırsa mecaz olur. Celâl el-Mahallî, mülâmesenin elle dokunmada hakikat, cinsi münasebette ise mecaz olduğunu ve Şâfiî rahmetullâhi teâlâ aleyh'in hakikat ile mecazı cem ederek lafzı her iki manaya birden hamlettiğini iddia etmiştir. el-Ümm'ün zahir ifadesi ise Şâfiî'nin mülâmeseyi cinsi münasebete değil, iki tenin birbiriyle karşılaşmasının diğer türlerine hamlettiğini; Kemâl İbn Ebî Şerîf'in açıkladığı gibi elle dokunmayı hakiki manasının tam bir tefsiri olarak değil, türlerinden bir türle mülâmese için misal kabilinden zikrettiğini göstermektedir; bu iyi anlaşılsın! Sonra, bu iki hususun taharetin düşmesi ve teyemmüme gidilmesinin sebepleri zincirine dizilmesi -halbuki ikisi taharetin vücubunun sebepleridir- bizzat kendileri itibariyle değil, Sübhânehu'nun: { فَلَمْ تَجِدُوا ماءً } kavminden anlaşılan kayıtları itibariyledir; bilakis hakikatte sebep olan odur. İkisinin zikredilmesi ancak ona zemin hazırlamak ve her iki kısmıyla taharet sebebi tahakkuk ettikten sonra bunun ruhsat sebebi olduğuna dikkat çekmek içindir; sanki şöyle denilmiştir:

أو لم تكونوا مرضى أو مسافرين بل كنتم فاقدين للماء بسبب من الأسباب مع تحقق ما يوجب استعماله من الحدث الأصغر أو الأكبر.

Yahut hasta veya yolcu olmayıp da küçük veya büyük abdestsizlikten suyun kullanımını gerektiren bir durumun gerçekleşmesiyle birlikte herhangi bir sebepten ötürü suyu bulamamışsanız.

قيل: وتخصيص ذكره بهذه الصورة مع أنه معتبر أيضا في صورة المرض والسفر لندرة وقوعه فيها واستغنائهما عن ذكره لأن الجنابة معتبرة فيهما قطعا فيعلم من حكمها حكم الحدث الأصغر بدلالة النص لأن تقدير النظم- لا

Şöyle denilmiştir: Bu kaydın hastalık ve yolculuk suretinde de muteber olmasına rağmen özellikle bu surette zikredilmesi, onlarda vukuunun nadirliği ve onların bunu zikretmekten müstağni olmaları sebebiyledir; çünkü cünüplük her ikisinde de kesinlikle muteberdir; dolayısıyla nassın delaletiyle onun hükmünden küçük abdestsizliğin hükmü de anlaşılır; zira nazmın takdiri şöyledir: "Yolcu olmanız hâli müstesna

تقربوا الصلاة في حال الجنابة إلا حال كونكم مسافرين فإن كنتم كذلك، أو كنتم مرضى- إلخ، وقيل: إن هذا القيد راجع للكل، وقيد وجوب التطهر المكنى عنه بالمجيء من الغائط والملامسة معتبر فيه أيضا، واعترض بأن النظم الكريم لا يساعده، وفي الكشف عن بعضهم أن في الآية تقديما وتأخيرا، والتقدير لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى، ولا جنبا ولا جائيا أحد منكم من الغائط، أو لامسا يعني ولا محدثين، ثم قيل: وإن كنتم مرضى أو على سفر فتيمموا، وفيه الفصل بين الشرط والجزاء والمعطوف عليه من غير نكتة، ثم قال بعد أن نقل ما اعترضه: ولعل الأوجه في تقرير الآية- والله تعالى أعلم- أن يجعل عدم الوجدان عبارة عن عدم القدرة على استعمال الماء لفقد الماء، أو المانع ليصح أن يكون قيدا للكل، أو يحمل على ظاهره ويجعل قيدا للأخيرين لأن عموم الإعواز في حق المسافر غالبا، والمنع من القدرة على استعمال الماء القائم مقامه في حق المريض مغن عن التقييد لفظا، وأن يبقى قوله سبحانه: مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ على إطلاقه من غير تقييد بكونهم محدثين أو مجنبين لأن المقصود بيان سبب العدول عن الطهارة بالماء إلى التيمم، أما المشترك بين الطهارتين فلا يحتاج إلى ذكره قصدا وأن يجعل ذكر المحدثين من غير القبيلين بيانا لسبب العدول وهو فقد القدرة من غير سفر ولا مرض لا لأن الحدث سبب وإن أفاد ذلك ضمنا ولم يقل أو لم تجدوا دون ذكر السببين تنبيها على أن عدم الوجدان مرخص بعد انعقاد سبب الطهارة، وأفيد ضمنا أنهما معتبران أيضا في المريض والمسافر إذ لا فرق بين المرض والسفر وبين سائر الأعذار في ذلك انتهى، ولا يخفى أن الحمل على الظاهر أظهر وما ذكره على تقدير الحمل عليه ليس بالبعيد عما قدمناه، نعم الآية من معضلات القرآن، ولعلها تحتاج بعد إلى نظر دقيق، والفاء في فَلَمْ عاطفة، وأما الفاء في قوله سبحانه: فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فواقعة في جواب الشرط، والظاهر أن الضمير راجع إلى جميع ما اشتمل عليه، وفيه تغليب الخطاب على الغيبة، ومثله في ذلك تَجِدُوا فلا حاجة إلى تقدير فليتيمم جزاء لقوله سبحانه: جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ والتيمم لغة القصد قال الأعشى:

cünüpken namaza yaklaşmayın; şayet böyle iseniz yahut hasta iseniz..." ilâ âhir. Bu kaydın hepsine raci olduğu, tuvaletten gelmek ve kadınlara dokunmakla kinaye yoluyla ifade edilen temizlenme vücubu kaydının onda da muteber bulunduğu söylenmiştir. Buna ise nazm-ı kerîmin buna elvermediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. el-Keşşâf'ta bazılarından nakledildiğine göre ayette takdim ve tehir vardır; takdiri şöyledir: "Sarhoşken, cünüpken, biriniz tuvaletten gelmiş yahut [kadına] dokunmuş yani abdestsiz iken namaza yaklaşmayın. Sonra: 'Eğer hasta iseniz yahut yolculukta bulunursanız teyemmüm edin' denilmiştir." Bunda ise hiçbir nükte olmaksızın şart, ceza ve matufun aleyh arasını ayırmak söz konusudur. Sonra o itiraz ettiği görüşü naklettikten sonra şöyle demiştir: Ayetin takririnde en uygun vecih -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- suyun bulunmayışını, suyun yokluğu yahut bir engel sebebiyle suyu kullanmaya güç yetirememekten ibaret kılmaktır ki hepsine ait bir kayıt olması sahih olabilsin; yahut zahirine hamledilip son iki duruma ait kılınmalıdır; zira yolcu hakkında genellikle yokluğun umumi olması ve hasta hakkında onun yerine geçen suyu kullanma gücünün bulunmayışı lafzen kayıtlamaktan müstağni kılar. Sübhânehu'nun: { مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ } kavli, abdestsiz veya cünüp olmalarıyla kayıtlanmaksızın mutlaklığı üzere bırakılmalıdır; çünkü maksat suyla temizlenmekten teyemmüme geçişin sebebini açıklamaktır; iki taharet arasında ortak olan duruma gelince, onun kasten zikredilmesine ihtiyaç yoktur. Bu iki fırkanın dışındaki abdestsizlerin zikredilmesi ise yolculuk ve hastalık olmaksızın gücün bulunmayışı olan geçiş sebebini açıklamak için kılınmalıdır; yoksa abdestsizlik bunu zımnen ifade etse de bizzat geçiş sebebi olduğu için değildir. Taharet sebebi tahakkuk ettikten sonra suyun bulunmayışının ruhsat sağlayıcı olduğuna dikkat çekmek için bu iki sebep zikredilmeksizin "yahut bulamazsanız" denilmemiştir; zımnen bu ikisinin hasta ve yolcuda da muteber olduğu ifade edilmiştir; zira bu hususta hastalık ve yolculuk ile diğer mazeretler arasında fark yoktur. [Keşşâf'ın sözü] bitti. Zahire hamletmenin daha zahir olduğu açıktır; onun zikrettiği husus da zahire hamledilmesi takdirinde daha önce sunduğumuzdan uzak değildir. Evet, ayet Kur'an'ın muğlak (çözümü zor) ayetlerindendir; muhtemelen hâlâ dakik bir nazarla incelenmeye muhtaçtır. { فَلَمْ } kavlindeki fâ edatı atıftır. Sübhânehu'nun: { فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } kavlindeki fâ ise şartın cevabında yer almıştır. Zahir olan, zamirin ihtiva ettiği şeylerin tamamına raci olmasıdır; bunda hitabın gayba tağlibi vardır. { تَجِدُوا } fiilindeki durum da böyledir; dolayısıyla Sübhânehu'nun: { جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ } kavline ceza olarak bir «فليتيمم» takdirine ihtiyaç yoktur. Teyemmüm lügatte kastetmek demektir; A'şâ şöyle demiştir:

تيممت قيسا وكم دونه ... من الأرض من مهمه ذي شزن

Kays'a yönelip kastettim, oysa onun berisinde... nice engebeli ve ıssız çöl arazileri vardı.

والصعيد وجه الأرض كما روي عن الخليل وثعلب وقال الزجاج: لا أعلم خلافا بين أهل اللغة في أن الصعيد وجه الأرض وسمي بذلك لأنه نهاية ما يصعد إليه من باطن الأرض، أو لصعوده وارتفاعه فوق الأرض، والطيب الطاهر، وعن سفيان الحلال، وقيل: المنبت دون السبخة كما في قوله تعالى: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ [الأعراف: ٥٨] والحمل على الأول هو الأنسب بمقام الطهارة، والمعنى فتعمدوا واقصدوا شيئا من وجه الأرض طاهرا، وهذا دليل واضح لجواز التيمم بالكحل والآجر والمرداسنج والياقوت والفيروزج والمرجان والزمرد ونحو ذلك. وإن لم يكن عليه غبار وإلى ذلك ذهب الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه. ومحمد في إحدى الروايتين عنه، وفي رواية أخرى عنه- وهو قول أبي يوسف والشافعي وأحمد رضي الله تعالى عنهم- أنه لا يجوز التيمم إلا أن يعلق باليد شيء من التراب لتقييد المسح- بمنه- في المائدة، وكلمة «من» للتبعيض وهو يقتضي التراب، والحنفية يحملونها على الابتداء أو الخروج مخرج الأغلب، وقيل: الضمير للحدث المفهوم من السياق، و «من» للتعليل، وأغرب الإمام مالك فأجاز التيمم بالثلج، وقد شنع الشيعة عليه بذلك، وقد اعتذرنا عنه في كتابنا- الأجوبة العراقية عن الأسئلة الإيرانية- ونصب صَعِيداً على أنه مفعول به، وقيل: إنه منصوب بنزع الخافض أي فتيمموا بصعيد فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ أي وجوهكم وأيديكم على أن الباء صلة، والمراد استيعاب هذين العضوين بالمسح حتى إذا ترك شيئا منهما لم يجز كما في الوضوء وهو ظاهر الرواية، وفي رواية الحسن عن الإمام رضي الله تعالى عنه أن الأكثر يقوم مقام الكل لأن الاستيعاب في الممسوحات ليس بشرط كما في مسح الخف والرأس، ووجه

Halîl ve Sa'leb'den rivayet edildiği gibi saîd (الصعيد) yerin yüzüdür. Zeccâc şöyle demiştir: Lügat ehli arasında saîdin yeryüzü olduğu hususunda bir ihtilaf bilmiyorum; yerin dibinden kendisine doğru yükselinen son nokta olduğu için yahut yeryüzünün üstüne yükselip kalktığı için böyle isimlendirilmiştir. Tayyib (الطيب) ise temiz olan demektir; Süfyân'dan helal olduğu da nakledilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar” [el-A'râf 58] kavlinde olduğu gibi çorak olmayan, bitki bitiren yer olduğu da söylenmiştir. Birinci manaya hamletmek taharet makamına en uygun olanıdır. Mana: "Yeryüzünden temiz olan bir şeyi kastedererek yönelin" demektir. Bu, üzerinde toz bulunmasa bile sürme, tuğla, mürdesenk, yakut, firuze, mercan, zümrüt ve benzeri şeylerle teyemmümün caiz olduğuna açık bir delildir. İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh bu görüşe gitmiştir; Muhammed'den gelen iki rivayetten birinde de böyledir. Ondan gelen diğer rivayette ise -ki bu Ebû Yûsuf, Şâfiî ve Ahmed radıyallâhu teâlâ anhüm'ün kavlidir- Mâide Suresi'nde meshin «منه» (ondan) kaydıyla kayıtlanması sebebiyle ele topraktan bir şey bulaşmadıkça teyemmümün caiz olmayacağı belirtilmiştir; «من» kelimesi teb'îz (kısmîlik) içindir ve bu da toprağı iktiza eder. Hanefîler ise bunu ibtidâ-i gaye (başlangıç) manasına yahut ekseriyet kuralına göre zikredilmiş olmaya hamlederler. Zamirin siyakından anlaşılan abdestsizliğe raci olduğu ve «من» edatının ta'lîl (gerekçe) için olduğu da söylenmiştir. İmam Mâlik ise garip bir görüş belirterek kar ile teyemmümü caiz görmüştür; Şia bu sebeple ona ta'n etmiştir; biz ise el-Ecvibetü'l-Irâkıyye 'ani'l-Es'ileti'l-Îrâniyye adlı kitabımızda onun adına mazeret beyan etmiş bulunmaktayız. { صَعِيداً } lafzının nasbı mef'ûlün bih olması sebebiyledir; hazf-ı hâfız (harf-i cerin düşürülmesi) ile mensub olduğu, yani "temiz bir toprak ile teyemmüm edin" manasında olduğu da söylenmiştir. { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “yüzlerinize ve ellerinize meshedin” kavli, bâ harfinin sıla (zait) olmasıyla yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin demektir. Murat, abdestte olduğu gibi bu iki uzvun mesihle tamamen kaplanmasıdır; öyle ki bunlardan bir yer bırakılırsa caiz olmaz; zahirü'r-rivâye budur. Hasan'ın İmam radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayetinde ise, mest ve başın meshinde olduğu gibi meshedilen şeylerde istiâb (tamamını kaplama) şart olmadığından çoğunluğun bütünün yerine geçeceği belirtilmiştir.

الظاهر أن التيمم قائم مقام الوضوء، ولهذا قالوا: يخلل الأصابع وينزع الخاتم ليتم المسح، والاستيعاب في الوضوء شرط فكذا فيما قام مقامه، والأيدي جمع يد، وهي مشتركة بين معان من أطراف الأصابع إلى الرسغ وإلى المرفق وإلى الإبط، وهل هي حقيقة في واحد منها مجاز في غيره، أو حقيقة فيها جميعا؟ رجح بعضهم الثاني، ولذا ذهب إلى كل منها بعض السلف، فأخرج ابن جرير عن الزهري أن التيمم إلى الآباط، وأخرج عن مكحول أنه قال: التيمم ضربة للوجه والكفين إلى الكوع، وأخرج الحاكم عن ابن عمر في كيفية تيممهم مع رسول الله ﷺ أنهم مسحوا من المرافق إلى الأكف على منابت الشعر من ظاهر وباطن،

Zahir görüşün delili şudur: Teyemmüm abdestin makamına kaimdir; bu sebeple 'Meshin tamamlanması için parmakların arasını hilaller ve yüzüğü çıkarır' demişlerdir; abdestte istiâb şart olduğuna göre onun yerine geçen şeyde de şarttır. Eydî (الأيدي) lafzı «يد»in çoğuludur; parmak uçlarından bileğe, dirseğe ve koltuk altına kadar uzanan manalar arasında müşterektir. Acaba bunlardan birinde hakikat olup diğerlerinde mecaz mıdır, yoksa hepsinde hakikat midir? Bazıları ikinciyi tercih etmiştir. Bundan dolayı Selef'ten bazıları bu manalardan her birine gitmiştir: İbn Cerîr Zührî'den teyemmümün koltuk altlarına kadar olduğunu tahric etmiş; Mekhûl'den ise: "Teyemmüm yüz ve bileğe kadar iki el için birer vuruştur" dediğini tahric etmiştir. Hâkim, İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte teyemmüm edişlerinin keyfiyeti hakkında; dirseklerden avuçlara kadar kılların bittiği yerlerin dışına ve içine meshettiklerini tahric etmiştir.

ومن حديث أبي داود أن رسول الله ﷺ تيمم ومسح يديه إلى مرفقيه

Ebû Dâvûd'un hadisinde de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in teyemmüm edip ellerini dirseklerine kadar meshettiği yer almaktadır.

- وهذا مذهبنا- ومذهب الشافعي والجمهور- ويشهد لهم القياس- على الوضوء الذي هو أصله وإن كان الحدث والجنابة فيه كيفية سواء، وكذا جوازا على الصحيح المروي عن المعظم.

Bu bizim mezhebimiz, Şâfiî'nin ve cumhurun mezhebidir. Her ne kadar abdestsizlik ve cünüplük teyemmüm keyfiyetinde eşit olsa da, aslı olan abdeste kıyas edilmesi -ekseriyetten rivayet edilen sahih görüşe göre cevaz bakımından da böyledir- onlar lehine şahitlik etmektedir.

ومن الناس من قال: لا يتيمم الجنب والحائض والنفساء- وهو المروي عن عمر وابنه وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم- قيل: ومنشأ الخلاف فيما بينهم حمل الملامسة فيما سبق على الوقاع أو المس باليد، فذهب الأولون إلى الأول والآخرون إلى الأخير، وقالوا: القياس أن لا يكون التيمم طهورا وإنما أباحه الله تعالى للمحدث فلا يباح للجنب لأنه ليس معقول المعنى حتى يصح القياس، وليست الجنابة في معنى الحدث لتلحق به بل هي فوقه.

İnsanlardan bir kısmı ise: 'Cünüp, hayızlı ve lohusa kadın teyemmüm edemez' demiştir ki bu Ömer, oğlu ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edilmiştir. Şöyle denilmiştir: Aralarındaki ihtilafın kaynağı, daha önce geçen mülâmeseyi cinsi münasebete veya elle dokunmaya hamletmektir; öncekiler birinciye, diğerleri ise sonuncuya meyletmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Kıyas, teyemmümün temizleyici olmamasını gerektirir; Allah Teâlâ onu ancak abdestsiz kimseye mubah kılmıştır; dolayısıyla cünüp kimseye mubah olmaz; zira kıyasın sahih olabilmesi için taabbüdî olmaktan çıkıp akılla kavranabilir bir manaya sahip olması gerekir; cünüplük ise ona ilhak edilecek şekilde abdestsizlik manasında değildir, bilakis ondan daha üstündür.

وأنت تعلم أن الآية كالصريح في جواز تيمم الجنب وإن لم تحمل الملامسة على الوقاع- كما يشير إليه تفسيرها السابق- على أن الأحاديث ناطقة بذلك،

Bilirsin ki ayet, daha önceki tefsirinin de işaret ettiği üzere mülâmese cinsi münasebete hamledilmese bile cünüp kimsenin teyemmümünün cevazı hususunda sarih gibidir; kaldı ki hadisler de bunu açıkça ifade etmektedir.

فقد أخرج البخاري عن عمران بن حصين «أن رسول الله ﷺ رأى رجلا معتزلا لم يصل في القوم فقال: يا فلان ما منعك أن تصلي؟ فقال: يا رسول الله أصابتني جنابة ولا ماء قال:

Nitekim Buhârî İmran b. Husayn'dan şöyle tahric etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cemaatle namaz kılmayıp bir kenara çekilmiş bir adam gördü ve: 'Ey filan! Cemaatle namaz kılmaktan seni alıkoyan nedir?' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana cünüplük isabet etti, su da yok' dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber]:

عليك بالصعيد فإنه يكفيك»

'Toprağa yönel, zira o sana yeter' buyurdu.»

وروي «أن قوما جاؤوا إلى رسول الله ﷺ وقالوا: إنا قوم نسكن هذه الرمال ولم نجد الماء شهرا أو شهرين وفينا الجنب والحائض والنفساء فقال ﷺ: عليكم بأرضكم»

Rivayet edildiğine göre «Bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Biz şu kumluk arazide yaşayan bir topluluğuz; bir ay veya iki ay su bulamıyoruz, aramızda cünüp, hayızlı ve lohusa kadınlar bulunuyor' dediler. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Toprağınıza sarılın' buyurdu.»

إلى غير ذلك، وهل يرفع التيمم الحدث أم لا؟ خلاف، ولا دلالة في الآية على أحد الأمرين عند من أمعن النظر إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً تعليل لما يفهمه الكلام من الترخيص والتيسير وتقرير لهما فإن من عادته المستمرة أن يعفو عن الخاطئين ويغفر للمذنبين لا بد أن يكون ميسرا لا معسرا، وجوز أن يكون كناية عن ذلك فإنه من روادف العفو وتوابع الغفران، وأدمج فيه أن الأصل الطهارة الكاملة وأن غيرها من الرخص من العفو والغفران، وقيل: العفو هنا بمعنى التيسير- كما في التيسير- واستدل على وروده بهذا المعنى

Ve benzeri rivayetler mevcuttur. Teyemmümün abdestsizliği tamamen kaldırıp kaldırmayacağı hususu ise ihtilaflıdır; derinlemesine inceleyen bir kimseye göre ayette bu iki durumdan birine delalet yoktur. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” kavli, kelamdan anlaşılan ruhsat ve kolaylaştırmanın gerekçesi ve bu ikisinin teyididir; zira hata edenleri affetmek ve günahkârları bağışlamak sürekli âdeti olan zâtın zorlaştırıcı değil kolaylaştırıcı olması gerekir. Bunun kolaylaştırmadan kinaye olması da caiz görülmüştür; zira bu durum affın gereklerinden ve mağfiretin neticelerindendir. Aslolanın tam taharet olduğu, bunun dışındaki ruhsatların ise af ve mağfiretten kaynaklandığı manası da bu ifadeye dâhil edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki af -et-Teysîr'de belirtildiği gibi- kolaylaştırma manasındadır; bu manada kullanıldığına ise

بقوله ﷺ: «عفوت لكم صدقة الخيل والرقيق»

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «At ve kölelerin zekâtını size affettim (bağışlayıp kolaylaştırdım)» hadisiyle istidlal edilmiştir.

وذكر المغفرة للدلالة على أنه غفر ذنب المصلين سكارى، وما صدر عنهم في القراءة، وأنت تعلم أن حمل العفو على التيسير في الحديث غير متعين وكون ذكر المغفرة لما ذكر بعيد.

Mağfiretin zikredilmesi ise sarhoş halde namaz kılanların ve kıraat esnasında kendilerinden sadır olan hataların günahını bağışladığına delalet etmek içindir. Bilirsin ki hadiste affın kolaylaştırmaya hamledilmesi muayyen (zorunlu) değildir; mağfiretin zikredilmesinin bu sebebe bağlanması ise uzaktır.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ استئناف لتعجيب المؤمنين من سوء حالهم والتحذير عن موالاتهم إثر ذكر أنواع التكاليف والأحكام الشرعية، والخطاب لكل من يتأتى منه الرؤية من المؤمنين وفيه إيذان بكمال شهرة شناعة حالهم، وقيل: لسيد المخاطبين ﷺ، وخطاب سيد القوم في مقام خطابهم والرؤية بصرية، وتعديها بإلى حملا لها على النظر- أي ألم تنظر إليهم- وجعلها علمية وتعديها بإلى لتضمينها معنى الانتهاء- أي ألم ينته علمك إليهم- منحط في مقام التعجيب وتشهير شنائعهم، ونظمها في سلك الأمور المشاهدة، والمراد من الموصول يهود المدينة. وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها نزلت في رفاعة بن زيد ومالك بن دخشم كانا إذا تكلم رسول الله ﷺ لويا لسانهما وعاباه، وعنه أنها نزلت في حبرين كانا يأتيان رأس المنافقين عبد الله بن أبيّ ورهطه يثبطانهم عن الإسلام.

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” kavli; çeşitli mükellefiyetler ve şer'î hükümler zikredildikten sonra, müminleri onların kötü hâllerine hayret ettirmek ve onlarla dostluk kurmaktan sakındırmak üzere yapılmış bir istînâftır. Hitap, müminlerden görmesi mümkün olan herkesedir; bunda onların hâllerinin çirkinliğinin son derece meşhur olduğuna bir işaret vardır. Muhatapların efendisi olan Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu da söylenmiştir; kavmin efendisine hitap etmek onların hepsine hitap etmek makamındadır. Görme fiili gözle görmektir; «إلى» ile müteaddi kılınması bakmak (nazar) manasına hamledilmesindendir; yani "Onlara bakmadın mı?". İlmî (bilgi) manasına kılınıp intihâ (sona erme) manası tazammun ettiği için «إلى» ile geçişli kılınması -yani 'bilgin onlara ulaşıp dayanmadı mı?'- hayrete düşürme, çirkinliklerini teşhir etme ve bunları gözle görülen hususlar zincirine dizme makamı bakımından daha zayıf kalır. İsmi mevsulden murat Medine Yahudileridir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuştuğunda dillerini eğip bükerek onu ayıplayan Rifâa b. Zeyd ve Mâlik b. Duhşüm hakkında inmiştir. Yine ondan gelen rivayette, münafıkların başı Abdullah b. Übeyy ve taraftarlarına gelip onları İslam'dan alıkoyan iki Yahudi bilgini hakkında indiği bildirilmiştir.

والمراد من الكتاب التوراة، وقيل: الجنس وتدخل فيه دخولا أوليا وفيه تطويل للمسافة، وقيل: القرآن لأن اليهود علموا أنه كتاب حق أتى به نبي صادق لا شبهة في نبوته، وفيه أنه خلاف الظاهر، و «بالذي أوتوه» ما بين لهم فيه من الأحكام والعلوم التي من جملتها ما علموه من نعت النبي ﷺ، والتعبير عنه بالنصيب المشعر بأنه حق من حقوقهم التي تجب مراعاتها والمحافظة عليها للإيذان بركاكة آرائهم في الإهمال، والتنوين للتفخيم، وهو مؤيد للتشنيع، ومثله ما لو حمل على التكثير، ومِنَ متعلقة بمحذوف وقع صفة لنصيبا مبينة لفخامته الإضافية إثر فخامته الذاتية، وقيل: متعلقة- بأوتوا- وقوله تعالى: يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ استئناف مبين لمناط التشنيع ومدار التعجيب المفهومين من صدر الكلام مبني على سؤال نشأ منه كأنه قيل: ماذا يصنعون حتى ينظر إليهم؟ فقيل: يختارون الضلالة على الهدى أو يستبدلونها به بعد تمكنهم منه المنزل منزلة الحصول، أو حصوله لهم بالفعل بإنكارهم نبوة محمد ﷺ.

Kitap'tan murat Tevrat'tır. Cins olduğu, Tevrat'ın da buna öncelikle dâhil olduğu söylenmiştir ki bunda mesafeyi uzatmak vardır. Kur'an olduğu da söylenmiştir; çünkü Yahudiler onun, nübüvvetinde şüphe bulunmayan doğru sözlü bir peygamberin getirdiği hak bir kitap olduğunu biliyorlardı; ancak bunda zahire muhalefet vardır. «Kendilerine verilen şey»den murat, içinde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını bilmelerinin de dâhil olduğu kendilerine açıklanmış hükümler ve ilimlerdir. Bunun riayet edilmesi ve korunması gereken haklarından bir hak olduğunu hissettiren «نصيب» (pay/nasip) kelimesiyle ifade edilmesi, onu ihmal etmelerindeki görüşlerinin kokuşmuşluğunu bildirmek içindir. Tenvin tazim (büyüklük) içindir ve bu da kınamayı teyit eder; çokluğa hamledildiğinde de böyledir. «من» edatı, zâtî büyüklüğünün ardından izâfî büyüklüğünü açıklamak üzere «نصيباً» lafzına sıfat olan mahzufa müteallıktır. «أوتوا» fiiline müteallık olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ } “sapıklığı satın alıyorlar” kavli, kelamın başından anlaşılan kınama ve hayret ettirmenin dayanak noktasını açıklayan bir istînâftır ve bundan doğan bir soruya bina edilmiştir; sanki "Kendilerine bakılacak ne yapıyorlar ki?" denilmiş, buna cevaben: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini inkâr ederek hidayete karşı sapıklığı tercih ediyorlar yahut elde etme konumuna yerleştirilmiş imkânın ardından veya bizzat fiilen elde ettikten sonra onu sapıklıkla değiştiriyorlar" denilmiştir.

وقال الزجاج: المعنى يأخذون الرشا ويحرفون التوراة، فالضلالة هو هذا التحريف أي اشتروها بمال الرشا، وذهب أبو البقاء إلى أن جملة يَشْتَرُونَ حال مقدرة من ضمير أُوتُوا أو حال من الَّذِينَ، وتعقب الوجه الأول بأنه لا ريب في أن اعتبار تقدير اشترائهم المذكور في الإيتاء مما لا يليق بالمقام، والثاني بأنه خال عن إفادة أن مادة التشنيع والتعجيب هو الاشتراء المذكور، وما عطف عليه من قوله تعالى: وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ فالأوجه

Zeccâc şöyle demiştir: Mana; rüşvet alıyorlar ve Tevrat'ı tahrif ediyorlar demektir; dolayısıyla sapıklık bu tahriftir, yani onu rüşvet malı karşılığında satın almışlardır. Ebu'l-Bekâ, { يَشْتَرُونَ } cümlesinin { أُوتُوا } fiilindeki zamirden takdirî bir hâl veya { الَّذِينَ } lafzından hâl olduğu görüşüne varmıştır. Birinci vecih; zikredilen satın almalarının kitap verilme esnasında takdir edilmesinin bu makama uygun düşmeyeceği şüphesiz olduğu için tenkit edilmiştir. İkinci vecih ise kınama ve hayret ettirme konusunun söz konusu satın alma ve ona matuf olan Allah Teâlâ'nın: { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “ve sizin de yolu sapıtmanızı istiyorlar” kavli olduğunu ifade etmekten yoksun olduğu için eleştirilmiştir; binâenaleyh en uygun olan

الاستئناف والمعطوف شريك للمعطوف عليه فيما سبق له، والمعنى أنهم لا يكتفون بضلال أنفسهم بل يريدون بما فعلوا من تكذيب النبي ﷺ وكتم نعوته الناطقة بها التوراة أن تكونوا أنتم أيضا ضالين الطريق المستقيم الموصل إلى الحق، والتعبير بصيغة المضارع في الموضعين للإيذان بالاستمرار التجددي فإن تجدد حكم اشترائهم المذكور وتكرر العمل بموجبه في قوة تجدد نفسه وتكرره، وفي ذلك أيضا من التشنيع ما لا يخفى، وقرىء أن يضلوا بالياء بفتح الضاد وكسرها وَاللَّهُ أَعْلَمُ منكم أيها المؤمنون بِأَعْدائِكُمْ الذين من جملتهم هؤلاء، وقد أخبركم بعداوتهم لكم وما يريدون فاحذروهم، فالجملة معترضة للتأكيد وبيان التحذير وإلا فأعلمية الله تعالى معلومة، وقيل: المعنى أنه تعالى أعلم بحالهم ومآل أمرهم فلا تلتفتوا إليهم ولا تكونوا في فكر منهم وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا يلي أمركم وينفعكم بما شاء وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً

istînâf olmasıdır; matuf da kendisi için sevk edildiği hususta matufun aleyhe ortaktır. Mana şudur: Onlar kendi sapıklıklarıyla yetinmeyip, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamak ve Tevrat'ın açıkça bildirdiği vasıflarını gizlemek suretiyle yaptıkları bu fiillerle, sizin de hakka ulaştıran dosdoğru yolu sapan kimseler olmanızı isterler. Her iki yerde de muzâri sîgasıyla ifade edilmesi, teceddüdî istimrarı (sürekli yenilenmeyi) bildirmek içindir; zira söz konusu satın almalarının hükmünün yenilenmesi ve gereğiyle amelin tekrarlanması, bizzat fiilin yenilenmesi ve tekrarlanması kuvvetindedir. Bunda da gizli kalmayacak bir kınama vardır. «أن يضلوا» şeklinde yâ harfi ile dâd'ın fethası ve kesresiyle de okunmuştur. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ } “Allah, düşmanlarınızı sizden daha iyi bilir”; bu düşmanların bir kısmı da bunlardır; O, onların size olan düşmanlıklarını ve ne arzuladıklarını size haber vermiştir, öyleyse onlardan sakının! Cümle, tekit ve sakındırmayı beyan sadedinde bir itirâziyyedir (ara cümledir); aksi takdirde Allah Teâlâ'nın en iyi bilen olduğu zaten malumdur. Şöyle de denilmiştir: Mana; O Teâlâ'nın onların durumunu ve işlerinin varacağı sonu en iyi bildiğidir; öyleyse onlara iltifat etmeyin ve onlar hakkında endişeye kapılmayın. { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا } “Dost olarak Allah yeter”; işinizi üstlenir ve dilediği şekilde size fayda sağlar. { وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } “ve yardımcı olarak da Allah yeter”;

يدفع عنكم مكرهم وشرهم فاكتفوا بولايته ونصرته ولا تبالوا بهم ولا تكونوا في ضيق مما يمكرون، وفي ذلك وعد للمؤمنين ووعيد لأعدائهم، والجملة معترضة أيضا، والباء مزيدة في فاعل كَفى تأكيدا للنسبة بما يفيد الاتصال وهو الباء الإلصاقية، وقال الزجاج: إنما دخلت هذه الباء لأن الكلام على معنى اكتفوا بالله، ووَلِيًّا ونَصِيراً منصوبان على التمييز، وقيل: على الحال، وتكرير الفعل في الجملتين مع إظهار الاسم الجليل لتأكيد كفايته ﷿ مع الإشعار بالعلية.

onların tuzaklarını ve şerlerini sizden savar. Öyleyse O'nun velâyeti ve yardımıyla yetinin; onlara aldırış etmeyin ve kurdukları tuzaklardan ötürü sıkıntıya düşmeyin. Bunda müminler için bir vaad, düşmanları için ise bir tehdit vardır. Cümle yine itirâziyyedir; bâ harfi bitişme ifade eden iltisâkî bâ olarak nispeti tekit etmek üzere { كَفى } fiilinin failine zait olarak girmiştir. Zeccâc: "Bu bâ ancak kelam 'Allah ile yetinin' manasında olduğu için dâhil olmuştur" demiştir. { وَلِيًّا } ve { نَصِيراً } lafızları temyiz olarak mensubdur; hâl olarak mensub oldukları da söylenmiştir. İki cümlede lafza-i celâlin zâhir olarak getirilmesiyle birlikte fiilin tekrarlanması, illet bildirmekle beraber O Azze ve Celle'nin kâfi gelişini tekit etmek içindir.

مِنَ الَّذِينَ هادُوا قيل: هو بيان- للذين أوتوا- المتناول بحسب المفهوم لأهل الكتابين، وقد وسط بينهما ما وسط لمزيد الاعتناء ببيان محل التشنيع والتعجيب والمسارعة إلى تنفير المؤمنين عنهم والاهتمام بحثهم على الثقة بالله تعالى والاكتفاء بولايته ونصرته، واعترضه أبو حيان بأن الفارسي قد منع الاعتراض بجملتين فما ظنك بالثلاث؟! وأجاب الحلبي بأن الخلاف إذا لم يكن عطف- والجمل هنا متعاطفة- وبه يصير الشيئان شيئا واحدا، وقيل: إنه بيان لأعدائكم، وفيه أنه لا وجه لتخصيص علمه سبحانه بطائفة من أعدائهم لا سيما في معرض الاعتراض، وقيل: إنه صلة- لنصير- أي ينصركم مِنَ الَّذِينَ هادُوا وفيه تحجير لواسع نصرة الله تعالى مع أنه لا داعي لوضع الموصول موضع ضمير الأعداء وكون ما في حيز الصلة وصفا ملائما للنصر غير ظاهر، وقيل: إنه خبر مبتدأ محذوف، وقوله تعالى:

{ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerden” kavlinin; kavramı itibariyle iki kitap ehlini de kapsayan «الذين أوتوا» ifadesinin beyanı olduğu söylenmiştir. İkisi arasına giren kısımlar; kınama ve hayret mahallini beyana daha fazla ehemmiyet vermek, müminlerin onlardan nefret etmesini çabuklaştırmak ve müminleri Allah Teâlâ'ya güvenmeye, O'nun velâyeti ve yardımıyla yetinmeye sevk etmeye özen göstermek maksadıyla sokulmuştur. Ebû Hayyân buna, Fârisî'nin iki cümle ile ara verilmesini (itirâzı) menetmişken üç cümle ile nasıl caiz olabileceğini ileri sürerek itiraz etmiştir. Halebî ise ihtilafın atıf bulunmadığı durumda olduğunu -burada ise cümleler birbiri üzerine matuftur- ve atıfla iki şeyin tek bir şey hükmünü aldığını söyleyerek cevap vermiştir. { بِأَعْدائِكُمْ } ifadesinin beyanı olduğu da söylenmiştir; ancak bunda, bilhassa itirâz makamında Sübhânehu'nun ilmini düşmanlarının bir taifesine tahsis etmenin bir gerekçesi bulunmadığı itirazı vardır. «نصير» lafzının sılası olduğu, yani "Yahudilerden olanlara karşı size yardım eder" manasında olduğu da söylenmiştir; fakat bunda ismi mevsulün düşmanların zamiri yerine konulmasını gerektirecek bir sebep bulunmamakla birlikte Allah Teâlâ'nın engin yardımını daraltmak vardır; ayrıca sıla konumundaki ifadenin yardıma uygun bir vasıf olması da açık değildir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın:

يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ صفة له أي مِنَ الَّذِينَ هادُوا قوم يُحَرِّفُونَ ويتعين هذا في قراءة عبد الله ومِنَ الَّذِينَ وقد تقرر أن المبتدأ إذا وصف بجملة أو ظرف، وكان بعض اسم مجرور بمن أو في مقدم عليه يطرد حذفه، ومنه قوله:

{ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” kavli ise onun sıfatıdır; yani "Yahudilerden öyle bir topluluk vardır ki [kelimeleri] tahrif ederler". Abdullah [b. Mes'ûd]'un «ومِنَ الَّذِينَ» kıraatinde bu mana tayin eder. Karara bağlanmıştır ki; mübteda bir cümle veya zarfla vasıflandığında ve kendisinden önce geçen «من» veya «في» ile mecrur bir ismin bir parçası olduğunda hazfedilmesi yaygın bir kuraldır (kıyasîdir). Şu beyit de bu kabildendir:

وما الدهر إلا تارتان فمنهما ... أموت وأخرى أبتغي العيش أكدح

Zaman ancak iki nöbettir: Onlardan birinde ölürüm, diğerinde ise rızık arayıp çabalarım.

والفراء يجعل المبتدأ المحذوف اسما موصولا، ويُحَرِّفُونَ صلته أي مِنَ الَّذِينَ هادُوا من يُحَرِّفُونَ والبصريون يمنعون حذف الموصول مع بقاء صلته إلا أنه يؤيده ما في مصحف حفصة رضي الله تعالى عنها- من يحرفون- واعترض هذا أيضا بأنه يقتضي بظاهره كون الفريق السابق بمعزل من التحريف الذي هو المصداق لاشترائهم في الحقيقة، والْكَلِمَ اسم جنس واحده كلمة- كلبنة ولبن، ونبقة ونبق- وقيل: جمع- وليس بشيء على المختار- ولعل من أطلقه عليه أراد المعنى اللغوي أعني ما يدل على ما فوق الاثنين مطلقا، وتذكير ضميره باعتبار أفراده لفظا، وجمعيته باعتبار تعدده معنى، وقرىء بكسر الكاف وسكون اللام جمع- كلمة- تخفيف كلمة بنقل كسرة اللام إلى الكاف، وقرىء يُحَرِّفُونَ الكلام، والمراد به هاهنا إما ما في التوراة وإما ما هو أعم منه، ومما سيحكى عنهم من الكلمات الواقعة منهم في أثناء محاورتهم مع الرسول ﷺ، والأول هو المأثور عن السلف كابن عباس ومجاهد وغيرهما، وتحريف ذلك إما إزالته عن مواضعه التي وضعه الله تعالى فيها من التوراة كتحريفهم- ربعة

Ferrâ ise mahzuf mübtedayı ismi mevsul, { يُحَرِّفُونَ } fiilini de onun sılası kılar; yani "Yahudilerden tahrif eden kimseler vardır". Basralılar sılası baki kalırken ismi mevsulün hazfedilmesini menederler; ancak Hafsa radıyallâhu teâlâ anhâ'nın mushafındaki «من يحرفون» ibaresi bunu teyit etmektedir. Buna da bu takdirin zahiri itibariyle, daha önce geçen grubun hakikatte satın almalarının somut karşılığı olan tahriften uzak kalmasını iktiza edeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Kelim (الْكَلِمَ), tekili «لبنة» ve «لبن», «نبقة» ve «نبق» gibi «كلمة» olan bir cins ismidir. Çoğul olduğu da söylenmiştir -ancak muhtar olan görüşe göre bu bir şey değildir-. Muhtemelen ona çoğul diyen kimse lügat manasını, yani mutlak surette ikiden fazlasına delalet eden şeyi kastetmiştir. Zamirinin müzekker kılınması lafzen fertleri itibariyledir; çoğulluğu ise mana bakımından taaddüdü (çokluğu) itibariyledir. Kâf harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnu ile «كلمة»nin çoğulu olarak -lâmın kesresinin kâfa nakledilmesiyle «كلمة»nin tahfifi şeklinde- okunmuştur. «يُحَرِّفُونَ الكلام» şeklinde de okunmuştur. Buradaki kelimden maksat; ya Tevrat'ta bulunanlar yahut hem ondan hem de Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile muhavereleri (konuşmaları) esnasında kendilerinden sadır olup ileride anlatılacak kelimelerden daha genel olanıdır. Birincisi, İbn Abbâs ve Mücâhid gibi Selef'ten nakledilen görüştür. Bunun tahrifi ise; ya Tevrat'ta Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfındaki «orta boylu» (ربعة)

- في نعت النبي ﷺ، ووضعهم مكانه طوال، وكتحريفهم- الرجم- ووضع الحد موضعه، وإما صرفه عن المعنى الذي أنزله الله تعالى فيه إلى ما لا صحة له بالتأويلات الفاسدة والتمحلات الزائغة كما تفعله المبتدعة في الآيات القرآنية المخالفة لمذهبهم، ويؤيد الأول ما رواه البخاري عن ابن عباس قال: كيف تسألون أهل الكتاب عن شيء وكتابكم الذي أنزل على رسوله أحدث تقرءونه محضا لم يشب وقد حدثكم أن أهل الكتاب بدلوا كتاب الله تعالى وغيروه وكتبوا بأيديهم الكتاب وقالوا: هو من عند الله ليشتروا به ثمنا قليلا، واستشكل بأنه كيف يمكن ذلك في الكتاب الذي بلغت آحاد حروفه وكلماته مبلغ التواتر وانتشرت نسخه شرقا وغربا؟!.

ifadesini tahrif edip yerine «uzun boylu» koymaları ve «recm»i tahrif edip yerine hadd cezası koymaları gibi Allah Teâlâ'nın Tevrat'ta koyduğu yerlerinden onu tamamen çıkarmaktır; yahut ehl-i bid'atin kendi mezheplerine aykırı düşen Kur'an ayetlerinde yaptığı gibi fasit teviller ve sapkın zorlamalarla Allah Teâlâ'nın indirdiği manasından sıhhati olmayan bir manaya saptırmaktır. Birinci görüşü, Buhârî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu söz teyit eder: "Resulüne indirilen kitabınız en yeni olduğu, onu hiçbir şaibe karışmamış katıksız bir halde okuduğunuz ve Kitap ehlinin Allah Teâlâ'nın kitabını değiştirip tahrif ettiklerini, elleriyle kitap yazıp az bir paha karşılığında satmak için 'Bu Allah katındandır' dediklerini size haber verdiği halde nasıl olur da Ehl-i Kitab'a bir şey sorarsınız?" Harfleri ve kelimeleri tek tek tevatür derecesine ulaşmış, nüshaları doğuya ve batıya yayılmış bir kitapta bu nasıl mümkün olabilir diye bir müşkilat ileri sürülmüştür.

وأجيب بأن ذلك كان قبل اشتهار الكتاب في الآفاق وبلوغه مبلغ التواتر وفيه بعد، وإن أيد بوقوع الاختلاف في نسخ التوراة التي عند طوائف اليهود، وقيل: إن اليهود فعلوا ذلك في نسخ من التوراة ليضلوا بها ولما لم ترج عدلوا إلى التأويل، والمراد من مَواضِعِهِ على تقدير إرادة الأعم ما يليق به مطلقا سواء كان ذلك بتعيينه تعالى صريحا كمواضع ما في التوراة أو بتعيين العقل والدين كمواضع غيره، وأصل التحريف إمالة الشيء إلى حرف أي طرف فإذا كان يُحَرِّفُونَ بمعنى يزيلون كان كناية لأنهم إذا بدلوا الْكَلِمَ ووضعوا مكانه غيره لزم أنهم أمالوه عن مواضعه وحرفوه، والفرق بين ما هنا وما يأتي في سورة المائدة من قوله سبحانه: مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ [المائدة: ٤١] أن الثاني أدل على ثبوت مقار الْكَلِمَ واشتهارها مما هنا، وذلك لأن الظرف يدل على أنه بعد ما ثبت الموضع وتقرر حرفوه عنه، واختار ذلك هنا لك لأن فيه ما يقتضي الإتيان بالأدل الأبلغ وَيَقُولُونَ عطف على يُحَرِّفُونَ وأكثر العلماء على أن المراد به القول اللساني بمحضر النبي ﷺ، واختار البعض حمله على ما يعم ذلك وما يترجم عنه عنادهم ومكابرتهم ليندرج فيه ما نطقت به ألسنة حالهم عند تحريف التوراة ولا يقيد حينئذ بزمان أو مكان ولا يخصص بمادة دون مادة ويحتاج إلى ارتكاب عموم المجاز لئلا يلزم الجمع بين الحقيقة والمجاز والمعنى عليه أنهم مع ذلك التحريف يقولون ويفهمون في كل أمر مخالف لأهوائهم الفاسدة سواء كان بمحضر النبي ﷺ أو بلسان الحال أو المقال عنادا وتحقيقا للمخالفة سَمِعْنا أي فهمنا وَعَصَيْنا أي لم نأتمر وبذلك فسره الراغب وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ عطف على سَمِعْنا داخل معه تحت القول لكن باعتبار أنه لساني، وفي أثناء مخاطبته ﷺ وهو كلام ذو وجهين- محتمل للشر والخير، ويسمى في البديع بالتوجيه كما قاله غير واحد، ومثلوا له بقوله:

Buna, bunun kitabın ufuklarda meşhur olup tevatür derecesine ulaşmasından önce vuku bulduğu şeklinde cevap verilmiştir ki -Yahudi fırkalarının elindeki Tevrat nüshalarında ihtilafların bulunmasıyla teyit edilse de- bunda bir uzaklık vardır. Şöyle de denilmiştir: Yahudiler insanları saptırmak için Tevrat'ın bazı nüshalarında bunu yapmışlar, rağbet görmeyince de tevile yönelmişlerdir. Daha genel mananın kastedilmesi takdirinde { مَواضِعِهِ } lafzından maksat; ister Tevrat'takilerin yerleri gibi Allah Teâlâ'nın sarahaten tayiniyle olsun, ister başkalarının yerleri gibi aklın ve dinin tayiniyle olsun mutlak olarak ona layık olan yerlerdir. Tahrifin aslı, bir şeyi harfe yani kenara/tarafa eğmektir. Dolayısıyla { يُحَرِّفُونَ } lafzı "çıkarıp giderirler" manasında olduğunda kinaye olur; zira kelimeleri değiştirip yerine başkasını koyduklarında onu yerinden eğip tahrif etmiş olmaları zorunlu hale gelir. Buradaki ifade ile Mâide Suresi'nde gelecek olan Sübhânehu'nun: { مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } “yerli yerine konduktan sonra” [el-Mâide 41] kavli arasındaki fark; ikincisinin kelimelerin yerleştiği mekânların sübutuna ve şöhretine buradakinden daha çok delalet etmesidir; çünkü zarf, yerleştikten ve kararlaştıktan sonra oradan tahrif ettiklerine delalet eder; orada daha beliğ ve daha delalet edici olanı getirmeyi gerektiren bir durum bulunduğu için orası tercih edilmiştir. { وَيَقُولُونَ } “ve derler” kavli, { يُحَرِّفُونَ } fiiline matuftur; âlimlerin çoğu bununla Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda dille söylenen sözün kastedildiği görüşündedir. Bazıları ise Tevrat'ı tahrif ederken hâl dillerinin tercüme ettiği şeyleri de kapsayacak, hiçbir zaman ve mekânla kayıtlanmayacak ve hiçbir konuya tahsis edilmeyecek şekilde hem bunu hem de inat ve büyüklenmelerinin ifade ettiği şeyi kapsayan genel manaya hamlini tercih etmişlerdir; hakikat ile mecazın cem edilmesi gerekmesin diye umûm-ı mecaza başvurmak gerekir. Bu takdirde mana: Onlar bu tahrifle birlikte, ister Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda olsun ister hâl veya kâl diliyle olsun inatlaşarak ve muhalefeti perçinleyerek fasit hevalarına aykırı düşen her meselede şöyle derler ve anlarlar: { سَمِعْنا } “İşittik” yani anladık, { وَعَصَيْنا } “ve isyan ettik” yani emre uymadık; Râgıb da bunu böyle tefsir etmiştir. { وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } “dinle, dinlemez olası!” kavli, { سَمِعْنا } fiiline matuf olup dille söylenmiş olması ve sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap esnasında vuku bulması itibariyle onunla birlikte sözün altına dâhildir; bu hem şerre hem de hayra ihtimali olan iki yüzlü bir kelamdır; nitekim birden fazla âlimin belirttiği gibi bedî ilminde buna tevcîh denir ve buna şu beyti misal verirler:

خاط لي عمرو قباء ... ليت عينيه سواء

Amr bana bir kaftan dikti... Keşke iki gözü de bir olsa!

واحتماله للشر بأن يحمل على معنى اسمع مدعوا عليك بلا سمعت، أو اسْمَعْ غَيْرَ مجاب إلى ما تدعو إليه، أو اسْمَعْ نابي السمع عما تسمعه لكراهيته عليك، أو اسْمَعْ كلاما غَيْرَ مُسْمَعٍ إياك لأن أذنيك تنبو عنه- فغير- إما حال لا غير، وإما مفعول به وصحت الحالية على الاحتمال الأول باعتبار أن الدعاء هو المقصود لهم وأنهم لما قدروا- لعنهم الله تعالى- إجابته صار كأنه واقع مقرر، واحتماله للخير بأن يحمل على معنى اسْمَعْ منا غَيْرَ مُسْمَعٍ مكروها من قولهم: أسمعه فلان إذا سبه، وكان أصله أسمعه ما يكره فحذف مفعوله نسيا منسيا وتعورف في ذلك، وقد كانوا لعنهم الله تعالى يخاطبون بذلك رسول الله ﷺ استهزاء مظهرين له ﷺ المعنى الأخير وهم يضمرون سواه وَراعِنا عطف على ما قبله أي ويقولون أيضا في أثناء خطابهم له ﷺ هذا وهو ذو وجهين كسابقه، فاحتماله للخير على معنى أمهلنا وانظر إلينا، أو انتظرنا نكلمك، واحتماله للشر يحمله على السب، ففي التيسير: إن راعنا بعينه مما يتسابون به وهو للوصف بالرعونة، وقيل: إنه يشبه كلمة سب عندهم عبرانية أو سريانية وهي راعينا، وقيل: بل كانوا يشبعون كسر العين ويعنون- لعنهم الله تعالى- أنه- وحاشاه ﷺ بمنزلة خدمهم ورعاة غنمهم، وقد كانوا يقولون ذلك مظهرين الاحترام والتوقير مضمرين ما يستحقون به جهنم وبئس المصير.

Bunun şerre ihtimali; "işitmez olasıca olarak aleyhine beddua edilmiş halde dinle", yahut "davet ettiğin şeye icabet edilmeksizin dinle", yahut "sana hoş gelmediği için duyduğun şeye karşı işitmesi uzak kalmış olarak dinle", yahut "kulakların ondan uzaklaştığı için sana işittirilmeyen bir söz olarak dinle" manalarına hamledilmesiyledir; «غير» lafzı ya sadece hâldir ya da mef'ûlün bihtir; birinci ihtimalde hâl olması; bedduanın onların asıl maksadı olması ve -Allah Teâlâ onlara lanet etsin- icabet edildiğini varsaydıklarında sanki vuku bulmuş ve kesinleşmiş gibi sayılması itibariyle sahihtir. Hayra ihtimali ise; Arapların birine sövdüklerinde kullandıkları «أسمعه فلان» (falan ona işittirdi) sözünden hareketle "bizden hoşlanılmayacak bir şey işittirilmeksizin dinle" manasına hamledilmesiyledir; aslı «أسمعه ما يكره» (ona hoşlanmadığı şeyi işittirdi) iken mef'ûlü tamamen unutturularak hazfedilmiş ve bu manada örfleşmiştir. -Allah Teâlâ onlara lanet etsin- onlar alay ederek Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu son manayı zahiren gösterip içlerinde diğerini gizleyerek hitap ederlerdi. { وَراعِنا } “bizi gözet” kavli, öncesine matuftur; yani onunla muhatap olurken önceki gibi iki yüzlü olan bu sözü de söylerler. Bunun hayra ihtimali; "bize mühlet ver, bize bak" yahut "seninle konuşmamız için bizi bekle" manasınadır. Şerre ihtimali ise sövmeye hamledilmesiyledir; et-Teysîr'de belirtildiğine göre «râinâ» ifadesi bizzat onların birbirlerine sövdükleri kelimelerdendir ve ahmaklıkla (ruûnet) nitelemek içindir. Onların dilinde İbranice yahut Süryanice bir sövgü kelimesi olan «râînâ»ya benzediği de söylenmiştir. Hatta ayn harfinin kesresini uzatarak işbâ ile telaffuz ettikleri ve -Allah Teâlâ onlara lanet etsin- Hz. Peygamber'in -hâşâ sallallâhu aleyhi ve sellem- hizmetçileri ve koyun çobanları (râî) mesabesinde olduğunu kastettikleri de söylenmiştir. Onlar bunu saygı ve hürmet göstererek söyler, içlerinde ise cehennemi ve ne kötü varış yerini hak edecekleri manayı gizlerlerdi.

وهذا نوع من النفاق ولا ينافيه تصريحهم بالعصيان لما قيل: إن جميع الكفار يخاطبون النبي ﷺ بالكفر ولا يخاطبونه بالسب والذم والدعاء عليه ﵊، واعترض بأنه حينئذ لا وجه لإيراد السماع والعصيان مع التحريف وإلقاء الكلام المحتمل احتيالا، وأجيب بأنه يمكن أن يقال: المقصود على هذا عد صفاتهم الذميمة لا مجرد التحريف والاحتيال فكأنه قيل: يحرفون كتابهم ويجاهرون بإنكار نبوة محمد ﷺ قالا وحالا، وعصيانهم بعد سماع ما بلغهم وتحققه لديهم ويحتالون في سبه ﷺ، وقيل: إن قولهم سَمِعْنا وَعَصَيْنا [البقرة: ٩٣، النساء: ٤٦] لم يكن بمحضره ﵊ بل كان فيما بينهم فلا ينافي نفاقهم في الجملتين بين يديه ﷺ، وقيل: القول نظرا إلى الجملة الأولى حالي وإلى الجملتين الأخيرتين لساني، وقيل: إن الأولى أيضا ذات وجهين كالأخيرتين إذ يحتمل أن يكون مرادهم أطعنا أمرك وعصينا أمر قومنا، ويحتمل أن يكون مرادهم ما تقدم.

Bu bir tür nifaktır. İsyanı açıkça söylemiş olmaları buna aykırı değildir; zira bütün kâfirlerin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e küfrü açıkça ifade ettikleri, ancak sövme, yerme ve aleyhine beddua ile hitap etmedikleri söylenmiştir. Buna ise bu takdirde tahrif ve hileli çift anlamlı söz söylemeyle birlikte işitme ve isyanın zikredilmesinin bir gerekçesi kalmayacağı şeklinde itiraz edilmiştir. Buna cevaben şöyle denilebilir: Buradaki maksat sadece tahrif ve hileyi değil, onların yerilmiş vasıflarını saymaktır; sanki şöyle denilmiştir: Kitaplarını tahrif ederler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini söz ve hâl diliyle açıkça inkâr ederler, kendilerine ulaşan ve hakikati sabit olan şeyleri işittikten sonra isyan ederler ve ona sallallâhu aleyhi ve sellem sövmek için hileye başvururlar. Onların: { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } [el-Bakara 93, en-Nisâ 46] sözlerinin onun huzurunda değil, kendi aralarında vaki olduğu; dolayısıyla huzurunda söyledikleri son iki cümledeki nifaklarına aykırı düşmediği de söylenmiştir. Birinci cümle itibariyle sözün hâl diliyle, son iki cümle itibariyle ise kâl diliyle olduğu da söylenmiştir. Birincinin de son iki cümle gibi iki anlama ihtimali olduğu, zira maksatlarının "senin emrini dinledik, kavmimizin emrine ise isyan ettik" olması da muhtemel olup daha önce geçen mana olması da muhtemeldir denilmiştir.

ومن الناس من جوز أن يراد بتحريف الكلم إمالتها عن مواضعها سواء كانت مواضع وضعها الله تعالى فيها أو جعلها المقام والعرف مواضع لذلك فيكون المعنى هم قوم عادتهم التحريف، ويكون قوله سبحانه: وَيَقُولُونَ إلخ تعدادا لبعض تحريفاتهم، والمراد أنهم يقولون لك: سَمِعْنا وعند قومهم عَصَيْنا ويقولون كذا وكذا فيظهرون لك شيئا ويبطنون خلافه لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ اللي يكون بمعنى الانحراف والالتفات والانعطاف عن جهة إلى أخرى، ويكون بمعنى ضم إحدى نحو طاقات الحبل على الأخرى.

İnsanlardan bazıları kelimelerin tahrifinden; ister Allah Teâlâ'nın koyduğu yerler olsun, isterse makam ve örfün buna tayin ettiği yerler olsun onları yerlerinden saptırmanın kastedilmesini caiz görmüşlerdir; buna göre mana: "Onlar âdeti tahrif olan bir topluluktur" şeklinde olur; Sübhânehu'nun: { وَيَقُولُونَ } ilâ âhir kavli ise onların bazı tahrifatının sayımı olur. Muradın ise sana: "İşittik", kavimlerinin yanına vardıklarında ise "İsyan ettik" demeleri ve şöyle şöyle söyleyerek sana bir şey gösterip içlerinde aksini gizlemeleri olduğu kastedilir. { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } “dillerini eğip bükerek” kavlindeki ley (الَّيُّ); bir taraftan diğer bir tarafa sapmak, dönmek ve meyletmek manasına geldiği gibi, ipin büklümlerini birbiri üzerine sarmak manasına da gelir.

والمراد به هنا إما صرف الكلام من جانب الخير إلى جانب الشر، وإما ضم أحد الأمرين إلى الآخر، وأصله لوى فقلبت الواو ياء وأدغمت، ونصبه على أنه مفعول له- ليقولون- باعتبار تعلقه بالقولين الأخيرين، وقيل: بالأقوال جميعها، أو على أنه حال أي- لاوين- ومثله في ذلك قوله تعالى: وَطَعْناً فِي الدِّينِ أي قدحا فيه بالاستهزاء والسخرية، وكل من الظرفين متعلق بما عنده وَلَوْ أَنَّهُمْ عند ما سمعوا شيئا من أوامر الله تعالى ونواهيه قالُوا بلسان المقال كما هو الظاهر أو به وبلسان الحال كما قيل: سَمِعْنا سماع قبول مكان قولهم: سَمِعْنا المراد به سماع الرد وَأَطَعْنا مكان قولهم: عَصَيْنا وَاسْمَعْ بدل قولهم: اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ. وَانْظُرْنا بدل قولهم: راعِنا لَكانَ قولهم هذا خَيْراً لَهُمْ وأنفع من قولهم ذلك وَأَقْوَمَ أي أعدل في نفسه، وصيغة التفضيل إما على بابها واعتبار أصل الفعل في المفضل عليه بناء على اعتقادهم أو بطريق التهكم، وإما بمعنى اسم الفاعل فلا حاجة إلى تقدير من، وفي تقديم حال القول بالنسبة إليهم على حاله في نفسه إيماء إلى أن همم اليهود لعنهم الله تعالى طماحة إلى ما ينفعهم، والمنسبك من أن وما بعدها فاعل ثبت المقدر لدلالة أن عليه أي لو ثبت قولهم: سَمِعْنا إلخ وهو مذهب المبرد، وقيل: مبتدأ لا خبر له، وقيل: خبره مقدر وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ أي ولكن لم يقولوا الأنفع والأقوم، واستمروا على ذلك فخذلهم الله تعالى وأبعدهم عن الهدى بسبب كفرهم فَلا يُؤْمِنُونَ بعد إِلَّا قَلِيلًا اختار العلامة الثاني كونه استثناء من ضمير المفعول في لَعَنَهُمُ أي ولكن لعنهم الله تعالى إلا فريقا قليلا منهم فإنه سبحانه لم يلعنهم فلهذا آمن من آمن منهم كعبد الله بن سلام وأضرابه، وقيل: هو مستثنى من فاعل يُؤْمِنُونَ ويتجه عليه أن الوجه حينئذ الرفع على البدل لأنه من كلام غير موجب مع أن القراء قد اتفقوا على النصب، ويبعد منهم الاتفاق على غير المختار مع أنه يقتضي وقوع إيمان من لعنه الله تعالى وخذله إلا أن يحمل لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ على لعن أكثرهم وهو كما ترى، وقيل: إنه صفة مصدر محذوف أي إلا إيمانا قليلا لأنهم وحدوا وكفروا بمحمد ﷺ وشريعته، والإيمان بمعنى التصديق لا الإيمان الشرعي، وجوز على هذا الوجه أن يراد بالقلة العدم كما في قوله:

Burada kastedilen; ya sözü hayır cihetinden şer cihetine çevirmek yahut iki durumdan birini diğerine katmaktır. Aslı «لَوَيٌ» idi; vâv yâ harfine çevrilip idğam edildi. Nasbı, son iki söze yahut bütün sözlere taalluku itibariyle { يَقُولُونَ } fiilinin mef'ûlün leihi olması sebebiyledir; hâl olarak yani "eğip bükücüler olarak" mensub olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَطَعْناً فِي الدِّينِ } “ve dine saldırarak” yani alay ve istihza ile onu ayıplayarak kavlindeki durum da böyledir; iki car-mecrurun her biri yanındaki lafza müteallıktır. { وَلَوْ أَنَّهُمْ } “Eğer onlar” Allah Teâlâ'nın emir ve yasaklarından bir şey işittiklerinde { قالُوا } “deselerdi”; zahir olduğu üzere kâl diliyle yahut söylendiği gibi hem kâl hem hâl diliyle: Reddetme işitmesi manasındaki { سَمِعْنا } sözleri yerine kabul işitmesi olan { سَمِعْنا } “İşittik”, { عَصَيْنا } sözleri yerine { وَأَطَعْنا } “ve itaat ettik”, { اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } sözleri yerine { وَاسْمَعْ } “ve dinle”, { راعِنا } sözleri yerine { وَانْظُرْنا } “bizi gözet” [deselerdi], { لَكانَ } bu sözleri { خَيْراً لَهُمْ } “kendileri için daha hayırlı” ve o sözlerinden daha faydalı, { وَأَقْوَمَ } “ve daha dürüst olurdu” yani bizatihi daha adaletli olurdu. İsmi tafdil sîgası; ya kendi asıl manası üzeredir ve onların inançlarına binaen yahut tehekküm (alay) yoluyla aleyhine üstünlük kurulan şeyde fiilin aslı muteber sayılmıştır, yahut ismi fail manasındadır ve bu takdirde «من» takdirine gerek kalmaz. Sözün kendilerine nispetle olan hâlinin bizzat kendisindeki hâlinden öne geçirilmesinde; Yahudilerin -Allah Teâlâ onlara lanet etsin- himmetlerinin kendilerine fayda sağlayacak şeylere pek düşkün olduğuna bir ima vardır. «أن» ve sonrasından meydana gelen masdar-ı müevvel, «أن»in ona delalet etmesi sebebiyle takdir edilen «ثبت» fiilinin failidir; yani "Şayet onların 'işittik...' demeleri sabit olsaydı" demektir; bu Müberred'in mezhebidir; haberi olmayan bir mübteda olduğu da söylenmiştir; haberinin mukadder olduğu da söylenmiştir. { وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Fakat inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir”; yani daha faydalı ve daha dürüst olanı söylemediler, bu hâl üzere devam ettiler; bunun üzerine Allah Teâlâ inkârları sebebiyle onları yardımsız bıraktı ve hidayetten uzaklaştırdı. { فَلا يُؤْمِنُونَ } bundan sonra inanmazlar, { إِلَّا قَلِيلًا } “ancak pek azı hariç”. Allâme-i Sânî bunun { لَعَنَهُمُ } fiilindeki mef'ûl zamirinden istisna olduğunu tercih etmiştir; yani "Fakat içlerinden pek az bir topluluk müstesna Allah onları lanetlemiştir; zira Sübhânehu onları lanetlememiş, bu sebeple Abdullah b. Selâm ve emsali gibi iman edenler iman etmiştir". { يُؤْمِنُونَ } fiilinin failinden müstesna olduğu da söylenmiştir. Buna; cümlenin menfi olması hasebiyle bedel yoluyla merfu olması gerekirken kurrânın nasb üzerinde ittifak etmiş olması sebebiyle itiraz edilir; onların muhtar olmayanda ittifak etmeleri uzak bir ihtimaldir; ayrıca bu durum Allah Teâlâ'nın lanetlediği ve yardımsız bıraktığı kimseden imanın vuku bulmasını gerektirir; meğerki { لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } kavli çoğunluğunun lanetlenmesine hamledilsin ki bu da gördüğün gibidir. Mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu da söylenmiştir; yani "ancak pek az bir imanla inanırlar"; çünkü onlar Allah'ı birlemiş fakat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve şeriatını inkâr etmişlerdir; buradaki iman şer'î iman değil tasdik manasındadır. Bu veche göre şu beyitte olduğu gibi azlık ile yokluğun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür:

قليل التشكي للمهم يصيبه ... كثير الهوى شتى النوى والمسالك

Başına gelen mühim dertlerden pek az şikâyet eden, hevesi çok, arzuları ve yolları pek muhtelif olan biri...

والمراد أنهم لا يؤمنون إلا إيمانا معدوما إما على حد لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدخان:

Kastedilen; onların ancak yok hükmünde bir imanla inanacaklarıdır; bu da ya: { لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “İlk ölümden başka orada hiçbir ölüm tatmazlar” [ed-Duhân 56] kavli kabilindendir;

٥٦] أي إن كان المعدوم إيمانا فهم يحدثون شيئا من الإيمان فهو من التعليق بالمحال، أو أن ما أحدثوه منه لما لم يشتمل على ما لا بد منه كان معدوما انعدام الكل بجزئه، والوجه هو الأول يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ نزلت كما قال السدي: في زيد بن التابوت ومالك بن الصيف.

yani yok olan şey iman sayılacaksa onların da bir parça imanları vardır ki bu muhale talik türündendir; yahut ortaya koydukları şey bulunması zorunlu unsurları içermediği için bir parçanın yokluğuyla bütünün yok olması kabilinden yok hükmündedir. En uygun vecih ise birincisidir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Ey kendilerine Kitap verilenler!” kavli, Süddî'nin dediği gibi Zeyd b. et-Tâbût ve Mâlik b. es-Sayf hakkında inmiştir.

وأخرج البيهقي في الدلائل وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «كلم رسول الله ﷺ رؤساء من أحبار يهود منهم عبد الله بن صوريا وكعب بن أسد فقال لهم: يا معشر يهود اتقوا الله وأسلموا فو الله إنكم لتعلمون أن الذي جئتكم به لحق فقالوا: ما نعرف ذلك يا محمد فأنزل الله تعالى فيهم الآية،

Beyhakî ed-Delâil'de ve başkaları İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında Abdullah b. Sûriyâ ve Kâ'b b. Esed'in de bulunduğu Yahudi hahamlarının ileri gelenleriyle konuştu ve onlara: 'Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun ve Müslüman olun; vallahi siz benim getirdiğim şeyin hak olduğunu elbette biliyorsunuz' dedi. Onlar: 'Bunu bilmiyoruz ey Muhammed' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirdi:»

ولا يخفى أن العبرة لعموم اللفظ وهو شامل لمن حكيت أحوالهم وأقوالهم ولغيرهم، وجعل الخطاب للأولين خاصة- بطريق الالتفات، وأن وصفهم بإيتاء الكتاب تارة وبإيتاء نصيب منه أخرى لتوفية كل من المقامين حظه- بعيد جدا، ولما كان تفصيل هاتيك الأحوال والأقوال من مظان إقلاع من توجه الخطاب إليهم عما هم عليه من الضلالة عقب ذلك بالأمر بالمبادرة إلى سلوك محجة الهدى مشفوعا بالتحذير والتخويف والوعيد الشديد على المخالفة فقال سبحانه: آمِنُوا إيمانا شرعيا بِما نَزَّلْنا أي بالذي أنزلناه من عندنا على رسولنا محمد ﷺ من القرآن مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ من التوراة الغير المبدلة، وقد تقدم كيفية تصديق القرآن لذلك وعبر عن التوراة بما ذكر للإيذان بكمال وقوفهم على حقيقة الحال المؤدي إلى العلم بكون القرآن مصدقا لها مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً متعلق بالأمر مفيد للمسارعة إلى الامتثال لما فيه من الوعيد الوارد على أبلغ وجه وآكده حيث لم يعلق وقوع المتوعد به بالمخالفة ولم يصرح بوقوعه عندها تنبيها على أن ذلك أمر محقق غني عن الإخبار به وأنه على شرف الوقوع متوجه نحو المخاطبين، وفي تنكير وجوه تهويل للخطب مع لطف، وحسن استدعاء، وأصل الطمس استئصال أثر الشيء، والمراد آمنوا من قبل أن نمحو ما خطه الباري بقلم قدرته في صحائف الوجوه من نون الحاجب، وصاد العين، وألف الأنف، وميم الفم فنجعلها كخف البعير أو كحافر الدابة، وروي هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

İtibarın lafzın umumiliğine olduğu, bunun halleri ve sözleri anlatılanları da başkalarını da kapsadığı gizli değildir. Hitabın iltifat yoluyla yalnızca öncekilere tahsis edilmesi ve her iki makama hakkını tam vermek için onların bazen Kitab'ın verilmesiyle, bazen de ondan bir pay verilmesiyle nitelendirilmesi ise [hakikatten] oldukça uzaktır. Bu hallerin ve sözlerin ayrıntılı olarak anlatılması, hitabın yöneltildiği kimselerin içinde bulundukları sapıklıktan vazgeçmelerini sağlayacak yerlerden olduğu için, bunun hemen peşinden muhalefet etmeye karşı uyarı, korkutma ve şiddetli bir tehditle birlikte hidayet caddesine girmeye acele etme emri getirilmiş ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { آمِنُوا } “İman edin”, yani şer'î bir imanla, { بِما نَزَّلْنا } “İndirdiğimize”, yani katımızdan Resulümüz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğimiz Kur'an'a, { مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini tasdik edici olarak”, yani tahrif edilmemiş Tevrat'ı. Kur'an'ın onu nasıl tasdik ettiği daha önce geçmişti; Tevrat'tan bu şekilde bahsedilmesi, onların Kur'an'ın onu tasdik ettiğini bilmeye götüren durumun hakikatine tam olarak vâkıf olduklarını bildirmek içindir. { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } “Yüzleri silip silip belirsiz kılmadan önce” kavli emir fiiline müteallık olup, en beliğ ve en tekitli şekilde vârit olan tehdidi içerdiğinden emre uymada acele etmeyi ifade eder; zira tehdit edilen şeyin vuku bulması muhalefete bağlanmamış ve muhalefet anında gerçekleşeceği açıkça söylenmemiştir. Bu da söz konusu durumun kesinleşmiş, haber verilmeye dahi ihtiyaç bırakmayacak kadar gerçekleşme eşiğinde ve doğrudan muhataplara yönelmiş olduğuna dikkat çekmek içindir. 'Vücûh' (yüzler) kelimesinin nekra getirilmesinde, bir lütuf ve güzel bir davetle birlikte meselenin dehşetini hissettirme (tehvil) vardır. Tams (طَمْس) kelimesinin asıl anlamı bir şeyin izini tamamen yok etmektir. Kastedilen şudur: Yaratıcı'nın kudret kalemiyle yüz sahifelerine çizdiği kaşın 'nûn'unu, gözün 'sâd'ını, burnun 'elif'ini ve ağzın 'mîm'ini silip onları deve tabanı veya binek hayvanının tırnağı gibi yapmamızdan önce iman edin. Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir.

وقال الفراء والبلخي وحسين المغربي: إن المعنى آمنوا من قبل أن نجعل الوجوه منابت الشعر كوجوه القردة فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أي فنجعلها على هيئة أدبارها وأقفائها مطموسة مثلها فإن ما خلف الوجه لا تصوير فيه وهو منبت الشعر أيضا والعطف بالفاء إما على إرادة نريد الطمس، أو على جعل العطف من عطف المفصل على المجمل، وعن عطية العوفي: أن المراد ننكسها بعد الطمس بجعل العيون التي فيها وما معها في القفا، فالعطف بالفاء ظاهر، وقيل: المراد بالوجوه الوجهاء على أن الطمس بمعنى مطلق التغيير أي من قبل أن نغير أحوال وجهائهم فنسلب وجاهتهم وإقبالهم ونكسوهم صغارا وإدبارا، أو نردهم من حيث جاؤوا منه، وهي أذرعات الشام، فالمراد بذلك إجلاء بني النضير، وإلى هذا المراد ذهب ابن زيد، وضعف بأنه لا يساعده مقام تشديد الوعيد، وتعميم التهديد للجميع.

Ferrâ, Belhî ve Hüseyin el-Mağribî şöyle demiştir: Anlam; 'Yüzleri, maymunların yüzleri gibi kıl biten yerler haline getirmemizden önce iman edin' demektir. { فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } “Böylece onları arkalarına çevirmeden”, yani onları arkaları ve enseleri şeklinde, tıpkı onlar gibi dümdüz, belirsiz kılmadan [önce iman edin]. Çünkü yüzün arkasında bir şekil/suret yoktur ve orası da kıl biten bir yerdir. Fâ harfiyle atıf yapılması ya 'silmeyi dileriz' takdirine dayanır yahut atfın müfesseli mücmele atfetme kabilinden kılınmasına göredir. Atıyye el-Avfî'den nakledildiğine göre kastedilen: Silindikten sonra yüzdeki gözleri ve beraberindekileri enseye yerleştirerek onları tersine çevirmemizdir; bu durumda fâ ile atıf gayet açıktır. Bir görüşe göre: 'Vücûh'tan maksat ileri gelenlerdir; zira tams mutlak değişiklik manasındadır; yani 'onların ileri gelenlerinin hallerini değiştirip saygınlıklarını ve itibarlarını ellerinden almadan, onları zillet ve gerilemeye büründürmeden' yahut 'geldikleri yere, Şam'ın Ezriât bölgesine onları geri sürmeden önce' demektir. Bununla kastedilen Benî Nadîr'in sürülmesidir. İbn Zeyd bu görüşü benimsemiştir. Ancak tehdidin şiddetlendirilmesi ve korkutmanın herkese teşmil edilmesi makamına uygun düşmediği gerekçesiyle bu görüş zayıf bulunmuştur.

وقد اختلف في أن الوعيد هل كان بوقوعه في الدنيا أو في الآخرة، فقال جماعة: كان بوقوعه في الدنيا وأيد بما أخرجه ابن جرير عن عيسى بن المغيرة قال: تذاكرنا عند إبراهيم إسلام كعب فقال: أسلم كعب في زمان عمر رضي الله تعالى عنه أقبل وهو يريد بيت المقدس فمر على المدينة فخرج إليه عمر فقال: يا كعب أسلم قال: ألستم تقرءون في كتابكم مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً [الجمعة: ٥] ؟ وأنا قد حملت التوراة فتركه، ثم خرج حتى انتهى إلى حمص فسمع رجلا من أهلها يقرأ هذه الآية فقال: رب آمنت رب

Bu tehdidin dünyada mı yoksa ahirette mi gerçekleşeceği konusunda ihtilaf edilmiştir. Bir topluluk dünyada gerçekleşeceğini söylemiş ve bunu İbn Cerîr'in Îsâ b. el-Muğîre'den rivayet ettiği şu haberle desteklemiştir: İbrâhim'in yanında Kâ'b'ın İslam'a girişini müzakere ediyorduk; İbrâhim dedi ki: Kâ'b, Ömer radıyallâhu teâlâ anh zamanında Müslüman oldu. Beytülmakdis'e gitmek üzere yola çıkmıştı, Medine'ye uğradı. Ömer onun yanına çıkıp: 'Ey Kâ'b, Müslüman ol!' dedi. Kâ'b: 'Siz Kitabınızda: { مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً } “Tevrat'la yükümlü tutulup da onun hakkını vermeyenlerin durumu, koca koca kitaplar taşıyan eşeğin durumu gibidir” [el-Cuma 5] ayetini okumuyor musunuz? Ben ise Tevrat'ın gereğini yerine getirdim' dedi. Bunun üzerine Ömer onu bıraktı. Sonra Kâ'b yola çıkıp Humus'a varıncaya kadar gitti ve oradaki bir adamın bu ayeti okuduğunu işitti. Bunun üzerine: 'Rabbim, iman ettim! Rabbim,

أسلمت مخافة أن يصيبه وعيدها، ثم رجع فأتى أهله باليمن ثم جاء بهم مسلمين، وروي أن عبد الله بن سلام لما قدم من الشام وقد سمع هذه الآية أتى رسول الله ﷺ قبل أن يأتي أهله فأسلم، وقال: يا رسول الله ما كنت أرى أن أصل إليك حتى يتحول وجهي إلى قفاي، ثم اختلفوا فقال المبرد: إنه منتظر بعد ولا بد من طمس في اليهود ومسخ قبل قيام الساعة، وأيد بتنكير وجوه، والتعبير بضمير الغيبة فيما يأتي، واعترضه شيخ الإسلام بأن انصراف العذاب الموعود عن أوائلهم وهم الذين باشروا أسباب نزوله وموجبات حلوله حيث شاهدوا شواهد النبوة في رسول الله ﷺ فكذبوها وفي التوراة فحرفوها وأصروا على الكفر والضلالة، وتعلق بهم خطاب المشافهة بالوعيد ثم نزوله على من وجه بعد ما فات من السنين من أعقابهم الضالين بإضلالهم العاملين بما مهدوا من قوانين الغواية بعيد من حكمة العزيز الحكيم، والجواب بأن عادة الله سبحانه قد جرت مع اليهود بأن ينتقم من أخلافهم بما صنعت أسلافهم وإن لم يعلم وجه الحكمة فيه على تقدير تسليمه لا يزيل البعد في هذه الصورة، وقال البرسي: إن هذا الوعيد كان متوجها إليهم لو لم يؤمن أحد منهم، وقد آمن جماعة من أحبارهم فلم يقع ورفع عن الباقين، واعترض أيضا بأن إسلام البعض إن لم يكن سببا لتأكد نزول العذاب على الباقين لتشديدهم النكير والعناد بعد ازدياد الحق وضوحا وقيام الحجة عليهم بشهادة أماثلهم العدول فلا أقل من أن لا يكون سببا لرفعه عنهم، وقيل: في الجواب أنه إذا جاز أن ينزل سبحانه البلاء على قوم بسبب عصيان بعض منهم كما يشير إليه قوله تعالى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال: ٢٥] فلأن يجوز أن يرفع ذلك عن الكل بسبب طاعة البعض من باب أولى لأنه سبحانه الرحمن الرحيم الذي سبقت رحمته غضبه.

tehdidi bana isabet eder korkusuyla teslim oldum!' dedi. Sonra geri dönüp Yemen'deki ailesinin yanına gitti ve onları Müslüman olarak getirdi. Abdullah b. Selâm'ın da Şam'dan geldiğinde bu ayeti işitince, ailesine gitmeden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip Müslüman olduğu ve: 'Ey Allah'ın Resulü! Yüzüm enseme dönmeden sana ulaşabileceğimi zannetmiyordum' dediği rivayet edilmiştir. Daha sonra ihtilaf etmişlerdir; Müberred: 'Bu durum henüz beklenmektedir; kıyamet kopmadan önce Yahudilerde mutlaka bir tams (yüz silinmesi) ve mesh (şekil değiştirme) olacaktır' demiş, 'vücûh' kelimesinin nekra kılınmasını ve sonraki kısımda gaip zamirinin kullanılmasını buna delil göstermiştir. Şeyhülistan ise buna şöyle itiraz etmiştir: Tehdit edilen azabın, iniş sebeplerini ve geliş gerekçelerini bizzat işleyen ilk nesillerden —ki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'deki peygamberlik delillerini bizzat görmüş ve yalanlamışlar, Tevrat'takileri tahrif etmişler, küfür ve sapıklıkta ısrar etmişler ve tehdidin hitabına bizzat muhatap olmuşlardır— çevrilmesi, sonra da aradan geçen bunca yıldan sonra onların saptırmasıyla sapan ve onların hazırladığı sapıklık kanunlarıyla amel eden sonraki nesillerinin başına inmesi Azîz ve Hakîm olanın hikmetinden uzaktır. 'Kabul edilse bile hikmet ciheti bilinmese de Allah Teâlâ'nın âdeti Yahudilerde atalarının yaptıklarından dolayı sonraki nesillerden intikam alma şeklinde cereyan etmiştir' şeklindeki cevap, bu tablodaki uzaklığı ortadan kaldırmaz. El-Bersî şöyle demiştir: Bu tehdit, şayet içlerinden hiçbiri iman etmeseydi onlara yönelikti; fakat hahamlarından bir topluluk iman edince bu vuku bulmadı ve geride kalanlardan kaldırıldı. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Bir kısmının İslam'a girmesi, hak daha da açıklığa kavuştuktan ve adil olan ileri gelenlerinin şahitliğiyle aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra inkar ve inatlarını artıran geride kalanlar üzerine azabın inmesini kesinleştiren bir sebep olmasa bile, en azından azabın onlardan kaldırılmasına bir sebep olamaz. Cevap olarak denilmiştir ki: Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Bir de öyle bir fitneden sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere dokunmakla kalmaz” [el-Enfâl 25] kavlinin işaret ettiği gibi bazılarının isyanı sebebiyle bir topluluğa bela indirmesi caiz olduğuna göre, bazılarının itaati sebebiyle bunu hepsinden kaldırması evleviyetle caizdir; çünkü O, rahmeti gazabını geçmiş olan Rahmân ve Rahîm'dir.

وقد ورد في الأخبار ما يدل على وقوع ذلك، ودعوى الفرق مما لا تكاد تسلم، وقيل: كان الوعيد بوقوع أحد الأمرين كما ينطق به قوله تعالى: أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ فإن لم يقع الأمر الأول فلا نزاع في وقوع الأمر الثاني فإن اليهود ملعونون بكل لسان وفي كل زمان، فاللعن بمعناه الظاهر والمراد من التشبيه بلعن أصحاب السبت الإغراق في وصفه، واعترض بأن اللعن الواقع عليهم ما تداولته الألسنة وهو بمعزل من صلاحيته أن يكون حكما لهذا الوعيد أو مزجرة عن مخالفة للعنيد، فاللعن هنا الخزي بالمسخ وجعلهم قردة وخنازير كما أخرجه ابن المنذر عن الضحاك وابن جرير عن الحسن، ويؤيده ظاهر التشبيه، وليس في عطفه على الطمس والرد على الأدبار شائبة دلالة على إرادة ذلك ضرورة أنه تعبير مغاير لما عطف عليه، والاستدلال على مغايرة اللعن للمسخ بقوله تعالى: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ [المائدة: ٦٠] لا يفيد أكثر من مغايرته للمسخ في تلك الآية، وذهب البلخي والجبائي إلى أن الوعيد إنما كان بوقوع ما ذكر في الآخرة عند الحشر وسيقع فيها أحد الأمرين أو كلاهما على سبيل التوزيع.

Haberlerde bunun gerçekleştiğine delalet eden rivayetler gelmiştir ve aradaki fark iddiası kolay kolay kabul edilemez. Bir görüşe göre: Allah Teâlâ'nın: { أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ } “Yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlemeden önce” kavlinin açıkça ifade ettiği üzere tehdit iki durumdan birinin vuku bulmasıyladır; şayet birinci durum vuku bulmamışsa ikinci durumun vuku bulduğunda hiçbir ihtilaf yoktur, zira Yahudiler her dilde ve her zamanda lanetlenmişlerdir. Dolayısıyla lanet zahiri manasındadır; cumartesi ehline yapılan lanete benzetilmesinden maksat ise bunun vasfında mübalağa etmektir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Onların üzerine inen lanet dillerde dolaşan lanettir ve bu lanet, söz konusu tehdidin hükmü veya inatçı kimseyi muhalefetten caydıracak bir unsur olmaya elverişli değildir. Buradaki lanet; İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'tan, İbn Cerîr'in Hasen'den rivayet ettiği gibi mesh (şekil değiştirme) yoluyla rüsvay edilmeleri, maymun ve domuz kılınmalarıdır. Teşbihin zahiri de bunu desteklemektedir. Bunun tams ve arkaya çevirmeye atfedilmesinde, atfedilen şeyden zorunlu olarak farklı bir ifade olması hasebiyle o mananın kastedildiğine dair hiçbir şüphe/işaret yoktur. Lanetin meshten farklı olduğuna Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } “De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazabına uğrattığı ve içlerinden maymunlar ile domuzlar kıldığı kimselerdir...'” [el-Mâide 60] kavliyle delil getirilmesi ise o ayette meshten farklı olduğunu göstermekten öte bir fayda sağlamaz. Belhî ve Cübbâî ise tehdidin ancak haşir esnasında ahirette zikredilenlerin vuku bulmasıyla ilgili olduğu, ahirette bu iki durumdan birinin veya taksim yoluyla her ikisinin de vuku bulacağı görüşüne gitmişlerdir.

وأجيب عما روي عن الحبرين الظاهر في أن ذلك في الدنيا بأنه مبني على الاحتياط وغلبة الخوف اللائق بشأنها،

İki büyük âlimden (İbn Selâm ve Kâ'b) rivayet edilen ve bunun dünyada olacağını hissettiren duruma ise, bunun onların şanına layık olan ihtiyat ve korkunun galebe çalması esasına dayandığı şeklinde cevap verilmiştir.

وقد ورد «أن النبي ﷺ كان يكثر الدخول والخروج في الحجرات ولا يكاد يقر له قرار إذا اشتد الهواء، ويقول: أخشى أن تقوم الساعة»

Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: «Rüzgâr şiddetlendiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem odalara çokça girip çıkar, neredeyse yerinde duramaz ve: 'Kıyametin kopmasından korkuyorum' derdi.»

مع علمه ﷺ بأن قبل قيامها القائم وعيسى ﵇. والدجال عليه اللعنة والدابة وطلوع الشمس من مغربها إلى غير ذلك مما قصه ﷺ علينا، وجوز بعضهم على تقدير كون الوعيد بالوقوع في الآخرة أن يراد بالطمس والرد على الأدبار الختم على العين والفم والطبع عليهما، فقد قال الله تعالى: لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ [يس: ٦٦] والْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ [يس: ٦٥] وجوز نحو هذا بعض من ادعى أن ذلك في الدنيا فقال: إن المعنى آمنوا من قبل أن نطمس وجوها بأن نعمي الأبصار عن الاعتبار، ونصم الأسماع عن الإصغاء إلى الحق

Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kıyamet kopmadan önce Kaim'in, Îsâ aleyhisselâm'ın, lanetli Deccâl'in, Dâbbe'nin geleceğini, güneşin batıdan doğacağını ve bize anlattığı diğer şeylerin gerçekleşeceğini biliyordu. Bazıları tehdidin ahirette vuku bulacağı takdirine göre tams ve arkaya çevirmeden maksadın göz ve ağzın mühürlenmesi ve üzerlerine damga vurulması olabileceğini caiz görmüşlerdir; nitekim Allah Teâlâ: { لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } “Gözlerini silme kör ederdik” [Yâsîn 66] ve { والْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz” [Yâsîn 65] buyurmuştur. Bunun dünyada olduğunu iddia edenlerden bazıları da buna benzer bir manayı caiz görerek şöyle demişlerdir: Mana; 'Biz basiretleri ibret almaktan kör ederek, kulakları hakkı işitmekten

بالطبع، ونردها عن الهداية إلى الضلالة.

mühürlemek suretiyle sağırlaştırarak ve onları hidayetten sapıklığa döndürerek yüzleri silip belirsiz kılmadan önce iman edin' demektir.

وروي ذلك عن الضحاك، وأخرجه أبو الجارود عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه، والحق أن الآية ليست بنص في كون ذلك في الدنيا أو في الآخرة بل المتبادر منها بحسب المقام كونه في الدنيا لأنه أدخل في الزجر، وعليه مبنى ما روي عن الحبرين لكن لما كان في وقوع ذلك خفاء واحتمال أنه وقع ولم يبلغنا- على ما في التيسير- مما لا يلتفت إليه، ورجح احتمال كونه في الآخرة، وأيّا ما كان فلعل السر في تخصيصهم بهذه العقوبة من بين العقوبات- كما قال شيخ الإسلام- مراعاة المشاكلة بينها وبين ما أوجبها من جنايتهم التي هي التحريف والتغيير والفاعل والراضي سواء، والضمير المنصوب في- نلعنهم- لأصحاب الوجوه، أو- للذين- على طريق الالتفات لأنه بعد تمام النداء يقتضي الظاهر الخطاب، وأما قبله فالظاهر الغيبة، ويجوز الخطاب لكنه غير فصيح كقوله:

Bu görüş Dahhâk'tan rivayet edilmiş, Ebü'l-Cârûd da bunu Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh'tan tahriç etmiştir. Hak olan şudur ki, ayet bunun dünyada veya ahirette olacağına dair kesin bir nas değildir; bilakis makam gereği ilk akla gelen dünyada olmasıdır, çünkü sakındırmada daha etkilidir. İki büyük âlimden rivayet edilen durum da buna dayanır. Fakat bunun vuku bulmasında kapalılık bulunduğu ve et-Teysîr'de belirtildiği üzere 'vuku bulup da bize ulaşmamış olması ihtimali' itibar edilmeyecek şeylerden olduğu için, ahirette olması ihtimali tercih edilmiştir. Hangisi olursa olsun, Şeyhülislam'ın dediği gibi cezalar arasından bu cezanın onlara tahsis edilmesindeki sır; belki de ceza ile cezayı gerektiren cinayetleri olan tahrif ve değiştirme arasındaki münasebetin gözetilmesidir; zira bizzat yapan ile buna razı olan birdir. 'Nal'anehüm' (onları lanetleriz) fiilindeki mensub zamir yüz sahiplerine yahut iltifat yoluyla 'ellezîne' lafzına aittir; çünkü nida tamamlandıktan sonra zahir olan hitap sigasıdır, nidadan önce ise zahir olan gaip sigasıdır. Hitap da caizdir fakat şu beyitte olduğu gibi fasih değildir:

يا من يعز علينا أن نفارقهم ... وجداننا كل شيء بعدكم عدم

Ey ayrılmaları bize pek ağır gelenler! Sizden sonra bulduğumuz her şey bir hiçtir.

أو للوجوه إن أريد به الوجهاء وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ بإيقاع شيء ما من الأشياء، فالمراد بالأمر معناه المعروف، ويحتمل أن يراد به واحد الأمور ولعله الأظهر أي كان وعيده أو ما حكم به وقضاه مَفْعُولًا نافذا واقعا في الحال أو كائنا في المستقبل لا محالة، ويدخل في ذلك ما أوعدتم به دخولا أوليا، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما سبق، ووضع الاسم الجليل موضع الضمير بطريق الالتفات لما مر غير مرة.

Yahut 'vücûh' kelimesiyle ileri gelenler kastedilmişse zamir onlara aittir. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri”, yani bir şeyleri meydana getirmeye dair [emri]. Buradaki 'emir'den maksat bilinen anlamıdır; işlerden bir iş olması da muhtemeldir ki daha zahir olanı budur; yani O'nun tehdidi yahut hükmedip takdir ettiği şey { مَفْعُولًا } “yerine getirilmiştir”, yani derhal geçerli olup vuku bulmuştur veya gelecekte mutlaka gerçekleşecektir. Tehdit edildiğiniz şeyler de buna öncelikle dâhildir. Bu cümle, önceki hükümleri pekiştiren tezyîlî bir itiraziyedir. Lafza-i Celâl'in zamir yerine konulması ise defalarca geçtiği üzere iltifat yoluyladır.

إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ كلام مستأنف مقرر لما قبله من الوعيد ومؤكد وجوب امتثال الأمر بالإيمان حيث إنه لا مغفرة بدونه كما زعم اليهود، وأشار إليه قوله تعالى: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا [الأعراف: ١٦٩] وفيه أيضا إزالة خوفهم من سوء الكبائر السابقة إذا آمنوا.

{ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” kavli, öncesindeki tehdidi pekiştiren ve iman emrine uymanın gerekliliğini tekit eden yeni bir sözdür (müste'nefe). Zira Yahudilerin iddia ettiği gibi imansız bir mağfiret söz konusu değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا } “Onların ardından, Kitab'a vâris olan öyle kötü bir nesil geldi ki, şu değersiz dünyanın geçici menfaatini alırlar ve 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derlerdi” [el-A'râf 169] kavli buna işaret etmektedir. Bu ayette ayrıca iman ettikleri takdirde geçmiş büyük günahların kötülüğünden duydukları korkuyu giderme de vardır.

والشرك يكون بمعنى اعتقاد أن لله تعالى شأنه شريكا إما في الألوهية أو في الربوبية، وبمعنى الكفر مطلقا- وهو المراد هنا- كما أشار إليه ابن عباس فيدخل فيه كفر اليهود دخولا أوليا فإن الشرع قد نص على إشراك أهل الكتاب قاطبة وقضى بخلود أصناف الكفرة كيف كانوا، ونزول الآية في حق اليهود على ما روي عن مقاتل لا يقتضي الاختصاص بكفرهم بل يكفي الاندراج فيما يقتضيه عموم اللفظ، والمشهور أنها نزلت مطلقة،

Şirk; şanı yüce olan Allah Teâlâ'nın ya uluhiyyetinde ya da rububiyyetinde bir ortağı olduğuna inanmak manasına geldiği gibi, mutlak küfür manasına da gelir —ki İbn Abbâs'ın işaret ettiği üzere burada kastedilen budur—. Dolayısıyla Yahudilerin küfrü buna öncelikle dâhildir; zira şeriat bütün Ehl-i Kitab'ın şirk koştuğunu açıkça belirtmiş ve her ne şekilde olursa olsun kâfir fırkaların ebedî cehennemlik olduğuna hükmetmiştir. Ayetin Mukâtil'den rivayet edildiğine göre Yahudiler hakkında inmiş olması, onların küfrüne mahsus olmasını gerektirmez; bilakis lafzın umumunun gerektirdiği manaya dâhil olması yeterlidir. Meşhur olan görüş ise ayetin mutlak olarak indiğidir.

فقد أخرج ابن المنذر عن أبي مجلز قال: «لما نزل قوله تعالى: قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الزمر: ٥٣] الآية قام النبي ﷺ على المنبر فتلاها على الناس فقام إليه رجل فقال: والشرك بالله؟ فسكت، ثم قام إليه فقال: يا رسول الله والشرك بالله تعالى؟ فسكت مرتين أو ثلاثا فنزلت هذه الآية إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ» إلخ

Nitekim İbnü'l-Münzir Ebû Miclez'den şöyle rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!'” [ez-Zümer 53] ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem minbere çıkıp bunu insanlara okudu. Bunun üzerine bir adam kalkıp: 'Allah'a şirk koşmak da mı [bağışlanır]?' dedi. Peygamber sustu. Sonra adam tekrar kalkıp: 'Ey Allah'ın Resulü, Allah Teâlâ'ya şirk koşmak da mı?' dedi. Peygamber iki veya üç defa sustu; bunun üzerine şu ayet indi: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...”» ilh.

والمعنى أن الله تعالى لا يغفر الكفر لمن اتصف به بلا توبة وإيمان لأنه سبحانه بت الحكم على خلود عذابه، وحكمه لا يتغير، ولأن الحكمة التشريعية مقتضية لسد باب الكفر ولذا لم يبعث نبي إلا لسده وجواز مغفرته بلا إيمان مما يؤدي إلى فتحه، وقيل: لأن ذنبه لا ينمحي عنه أثره فلا يستعد للعفو بخلاف غيره، ولا يخفى أن هذا مبني على أن فعل الله تعالى تابع لاستعداد المحل، وإليه ذهب أكثر الصوفية وجميع الفلاسفة، فإن يُشْرَكَ في موضع النصب على المفعولية وقيل: المفعول محذوف والمعنى لا يغفر من أجل أن يشرك به شيئا من الذنوب فيفيد عدم غفران الشرك من باب أولى، والذي عليه المحققون هو الأول.

Manası şudur: Allah Teâlâ tevbe ve iman olmaksızın küfür vasfını taşıyan kimseyi asla bağışlamaz; çünkü O, onun azabının ebedîliğine kesin olarak hükmetmiştir ve O'nun hükmü değişmez. Ayrıca teşrîî hikmet küfür kapısının kapatılmasını gerektirmektedir; nitekim hiçbir peygamber bu kapıyı kapatmaktan başka bir gaye için gönderilmemiştir ve imansız mağfiretin caiz görülmesi bu kapının açılmasına yol açar. Bir görüşe göre de: Küfrün günahı kimseden silinip gitmez, dolayısıyla diğer günahların aksine affa müsait olmaz. Gizli değildir ki bu izah, Allah Teâlâ'nın fiilinin mahallin istidadına tâbi olduğu esasına dayanır; sûfîlerin çoğu ve bütün felsefeciler bu görüşe gitmiştir. 'En yüşrake' ifadesi meful olarak nasb mahallindedir. Mefulün mahzuf olduğu, mananın 'Kendisine şirk koşulması sebebiyle hiçbir günahı bağışlamaz' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirde şirkin bağışlanmayacağı evleviyetle anlaşılır. Muhakkik âlimlerin üzerinde bulunduğu görüş ise birincisidir.

وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ عطف على خبر إن لا مستأنف، وذلك إشارة إلى الشرك، وفيه إيذان ببعد درجته في القبح أي يغفر ما دونه من المعاصي وإن عظمت وكانت كرمل عالج، ولم يتب عنها تفضلا من لدنه وإحسانا لِمَنْ يَشاءُ أن يغفر له ممن اتصف بما ذكر فقط، فالجار متعلق- بيغفر- المثبت، والآية ظاهرة في التفرقة بين الشرك وما

{ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ } “Bunun dışındakileri bağışlar” kavli müste'nefe olmayıp 'inne'nin haberine matuftur. 'Zâlike' şirke işarettir ve bunda onun çirkinlik derecesinin son derece yüksek olduğuna bir işaret vardır; yani günahlar ne kadar büyük olursa olsun, Âlic çölünün kumları kadar çok olsa ve onlardan tevbe edilmemiş bulunsa bile katından bir lütuf ve ihsan olarak bunun altındaki günahları bağışlar; { لِمَنْ يَشاءُ } “dilediği kimse için”, yani sadece bu günahlarla vasıflananlardan bağışlamayı dilediği kimseler için. Car-mecrur müspet olan 'yağfiru' fiiline müteallıktır. Ayet, şirk ile bunun

دونه بأن الله تعالى لا يغفر الأول البتة ويغفر الثاني لمن يشاء، والجماعة يقولون بذلك عند عدم التوبة فحملوا الآية عليه بقرينة الآيات والأحاديث الدالة على قبول التوبة فيهما جميعا، ومغفرتهما عندها بلا خلاف من أحد، وذهب المعتزلة إلى أنه لا فرق بين الشرك وما دونه من الكبائر في أنهما يغفران بالتوبة ولا يغفران بدونها فحملوا الآية كما قيل: على معنى- إن الله لا يغفر الإشراك لمن يشاء أن لا يغفر له وهو غير التائب ويغفر ما دونه لمن يشاء أن يغفر له وهو التائب- وجعلوا لِمَنْ يَشاءُ متعلقا بالفعلين وقيدوا المنفي بما قيد به المثبت على قاعدة التنازع لكن من يشاء في الأول المصرون بالاتفاق وفي الثاني التائبون قضاء لحق التقابل وليس هذا من استعمال اللفظ الواحد في معنيين متضادين لأن المذكور إنما تعلق بالثاني وقدر في الأول مثله والمعنى واحد لكن يقدر مفعول المشيئة في الأول عدم الغفران وفي الثاني الغفران بقرينة سبق الذكر، ولا يخفى أن كون هذا من التنازع مع اختلاف متعلق المشيئة مما لا يكاد يتفوه به فاضل ولا يرتضيه كامل على أنه لا جهة لتخصيص كل من القيدين بما خصص لأن الشرك أيضا يغفر للتائب وما دونه لا يغفر للمصر عندهم من غير فرق بينهما، وسوق الآية ينادي بالتفرقة وتقييد مغفرة ما دُونَ ذلِكَ بالتوبة مما لا دليل عليه إذ ليس عموم آيات الوعيد بالمحافظة أولى من آيات الوعد.

dışındaki günahlar arasında; Allah Teâlâ'nın birincisini kesinlikle bağışlamayacağı, ikincisini ise dilediği kimse için bağışlayacağı şeklinde bir ayrım gözetildiğinde açıktır. Ehl-i Sünnet cemaati tevbe edilmediği durumda bunu söyler ve her ikisinde de tevbenin kabul edileceğine, tevbe halinde ittifakla bağışlanacaklarına delalet eden ayet ve hadislerin karinesiyle ayeti bu manaya hamletmişlerdir. Mutezile ise tevbe ile bağışlanma ve tevbesiz bağışlanmama hususunda şirk ile diğer büyük günahlar arasında hiçbir fark olmadığı görüşüne gitmiş ve ayeti şöyle tevil etmişlerdir: 'Şüphesiz Allah, bağışlamamayı dilediği kimse için —ki o tevbe etmeyendir— şirki bağışlamaz; bağışlamayı dilediği kimse için —ki o tevbe edendir— bunun dışındakileri bağışlar.' { لِمَنْ يَشاءُ } ifadesini her iki fiile birden müteallık kılmışlar ve tenâzu' kuralı gereğince menfi olan fiili de müspet olan fiilin kaydıyla kayıtlamışlardır; ancak birinci fiilde dilediği kimseler ittifakla günahta ısrar edenler, ikinci fiilde ise karşıtlık hakkını yerine getirmek için tevbe edenlerdir. Bu, tek bir lafzı iki zıt manada kullanmak demek değildir; zira zikredilen lafız sadece ikinciye taalluk etmiştir ve birincide de onun bir benzeri takdir edilmiştir, mana birdir; ancak meşietin mefulü, sözün gelişinin karinesiyle birincide bağışlamama, ikincide ise bağışlama olarak takdir edilir. Meşietin taalluk ettiği şeyin farklılığıyla birlikte bunun tenâzu' kabilinden olmasının faziletli bir kimsenin ağzına alamayacağı ve kâmil bir kimsenin razı olamayacağı bir şey olduğu açıktır. Kaldı ki bu kayıtların her birinin tahsis edildiği şekilde tahsis edilmesinin hiçbir dayanağı yoktur; çünkü onlara göre aralarında hiçbir fark olmaksızın şirk de tevbe eden için bağışlanır, bunun dışındakiler de günahta ısrar eden için bağışlanmaz. Ayetin sevki ise açıkça bir ayrım yapmayı gerektirmektedir. { ما دُونَ ذلِكَ } ifadesinin mağfiretini tevbe ile kayıtlamanın hiçbir delili yoktur; zira vaîd (tehdit) ayetlerinin umumunu muhafaza etmek, va'd (müjde) ayetlerinin umumunu muhafaza etmekten daha evlâ değildir.

وقد ذكر الآمدي في أبكار الأفكار أنها راجحة على آيات الوعيد بالاعتبار من ثمانية أوجه سردها هناك وزعم أنها لو لم تقيد، وقيل: بجواز المغفرة لمن لم يتب لزم إغراء الله تعالى للعبد بالمعصية لسهولتها عليه حينئذ والإغراء بذلك قبيح يستحيل على الله سبحانه ليس بشيء، أما أولا فلأنه مبني على القول بالحسن والقبح العقليين وقد أبطل في محله. وأما ثانيا فلأن لو سلم يلزم منه تقبيح العفو شاهدا وهو خلاف إجماع العقلاء، وأما ثالثا فلأنه منقوض بالتوبة فإنهم قالوا: بوجوب قبولها ولا يخفى أن ذلك مما يسهل على العاصي الإقدام على المعصية أيضا ثقة منه بالتوبة حسب وثوقه بالمغفرة بل أبلغ من حيث إن التوبة مقدورة له بخلاف المغفرة فكان يجب أن لا تقبل توبته لما فيه من الإغراء وهو خلاف الإجماع فلئن قالوا: هو غير واثق بالإمهال إلى التوبة قلنا: هو غير واثق بالمغفرة لإبهام الموصول، والقول: بأنه لو لم تشترط التوبة لزم المحاباة من الله تعالى في الغفران للبعض دون البعض والمحاباة غير جائزة عليه تعالى ساقط من القول لأن الله تعالى متفضل بالغفران وللمتفضل أن يتفضل على قوم دون قوم وإنسان دون إنسان وهو عادل في تعذيب من يعذبه، وليس يمنع العقل والشرع من الفضل والعدل كما لا يخفى، ومن المعتزلة من قال: إن المغفرة قد جاءت بمعنى تأخير العقوبة دون إسقاطها كما في قوله تعالى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ [الرعد: ٦] فإنه لا يصح هنا حملها على إسقاط العقوبة لأن الآية في الكفار والعقوبة غير ساقطة عنهم إجماعا، وقوله تعالى: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ [الكهف: ٥٨] فإنه صريح في أن المغفرة بمعنى تأخير العقوبة فلتحمل فيما نحن فيه على ذلك بقرينة إن الله تعالى خاطب الكفار وحذرهم تعجيل العقوبة عن ترك الإيمان، ثم قال سبحانه: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ إلخ فيكون المعنى إن الله تعالى لا يؤخر عقوبة الشرك بل يعجلها ويؤخر عقوبة ما دونه لمن يشاء فلا تنهض الآية دليلا على ما هو محل النزاع على أنه لو سلم أن المغفرة فيها بمعنى إسقاط العقوبة لا يحصل الغرض أيضا لأنه إما أن يراد إسقاط كل واحد واحد من أنواع العقوبة، أو يراد إسقاط جملة العقوبات، أو يراد إسقاط بعض أنواعها لا سبيل إلى الأول لعدم دلالة اللفظ عليه بقي الاحتمالان الآخران، وعلى الأول منهما لا يلزم من كونه لا يعاقب بكل أنواع العقوبات أن لا يعاقب ببعضها، وعلى الثاني لا يلزم من إسقاط بعض الأنواع إسقاط البعض الآخر.

Âmidî, Ebkârü'l-Efkâr'da bu ayetlerin vaîd ayetlerine nazaran sekiz vecihle daha üstün olduğunu belirtmiş ve bunları orada sıralamıştır. Ayetin kayıtlanmaması ve tevbe etmeyen kimsenin bağışlanmasının caiz görülmesi halinde, isyanın kolaylaşması sebebiyle Allah Teâlâ'nın kulu günaha teşvik etmesi (iğrâ) gerekeceği, bunun ise çirkin olup Allah Teâlâ hakkında muhal olduğu iddiası asılsızdır. Birincisi; bu iddia aklen hüsün ve kubuh görüşüne dayanmaktadır ki bu kendi yerinde çürütülmüştür. İkincisi; kabul edilse bile şahit olunan âlemde affetmenin çirkin görülmesini gerektirir ki bu akıl sahiplerinin icmaına aykırıdır. Üçüncüsü; bu iddia tevbe ile nakzedilir; çünkü onlar tevbenin kabul edilmesinin vacip olduğunu söylemişlerdir. Bunun da günahkârın mağfirete güvendiği gibi tevbeye güvenerek günaha atılmasını kolaylaştıracağı gizli değildir; hatta tevbe kulun kudreti dahilinde olduğu için mağfiretten daha ileri düzeydedir. Dolayısıyla teşvik içerdiği için tevbesinin kabul edilmemesi gerekirdi ki bu icmaa aykırıdır. Şayet: 'Kul tevbeye kadar mühlet verileceğine güvenemez' derlerse, biz de: 'İsmi mevsûlün müphemliği sebebiyle mağfirete de güvenemez' deriz. 'Tevbe şart koşulmazsa Allah Teâlâ'nın bazısını bağışlayıp bazısını bağışlamamasında bir kayırma/taraf tutma (muhâbât) gerekir, kayırma ise O'nun hakkında caiz değildir' sözü de hükümsüzdür. Çünkü Allah Teâlâ bağışlamada lütufkârdır; lütuf sahibinin bazı kimselere lütufta bulunup diğerlerine bulunmaması hakkıdır ve O, azap ettiğine azap etmede adildir. Aklın ve şeriatın lütuf ve adalete engel olmadığı açıktır. Mutezile'den bazıları mağfiretin, cezanın düşürülmesi değil de ertelenmesi manasında geldiğini söylemiş ve Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ } “Onlar iyilikten önce senden çarçabuk kötülüğü istiyorlar; oysa kendilerinden önce ibret verici nice cezalar gelip geçmiştir. Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlara karşı mağfiret sahibidir” [er-Ra'd 6] ayetini delil getirmişlerdir; zira bu ayette mağfireti cezanın düşürülmesine hamletmek sahih değildir, çünkü ayet kâfirler hakkındadır ve ceza icma ile onlardan düşmez. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ } “Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları hemen hesaba çekecek olsaydı, azabı onlara çarçabuk verirdi” [el-Kehf 58] kavli de mağfiretin cezanın ertelenmesi manasında olduğuna sarihtir. Dolayısıyla üzerinde durduğumuz ayette de şu karineyle bu manaya hamledilmelidir: Allah Teâlâ kâfirlere hitap etmiş ve imanı terk etmeleri sebebiyle cezanın çabuklaştırılmasından onları sakındırmış, sonra da: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ilh. buyurmuştur; buna göre mana: 'Allah Teâlâ şirkin cezasını ertelemez bilakis çabuklaştırır, bunun dışındakilerin cezasını ise dilediği kimse için erteler' şeklinde olur. Dolayısıyla bu ayet ihtilaflı konuya delil olamaz. Ayetteki mağfiretin cezanın düşürülmesi manasında olduğu kabul edilse bile maksat yine hasıl olmaz; çünkü ya ceza türlerinin her birinin tek tek düşürülmesi, ya cezaların tamamının toptan düşürülmesi ya da bazı ceza türlerinin düşürülmesi kastedilmiştir. Lafzın buna delaleti olmadığı için birinci ihtimale imkân yoktur, geriye diğer iki ihtimal kalır; bunlardan ilkine göre bütün ceza türleriyle cezalandırılmamasından bazısıyla da cezalandırılmaması gerekmez, ikincisine göre ise bazı türlerin düşürülmesinden diğer bazısının da düşürülmesi gerekmez.

وأجيب بأن حمل المغفرة على إسقاط العقوبة أولى من حملها على التأخير لثلاثة أوجه: الأول أنه المعنى

Buna şöyle cevap verilmiştir: Mağfireti cezanın düşürülmesine hamletmek, ertelenmesine hamletmekten üç vecihle daha evlâdır: Birincisi, lafzın

المتبادر من إطلاق اللفظ، الثاني أنه لو حمل لفظ المغفرة في الآية على التأخير لزم منه التخصيص في أن الله لا يغفر أن يشرك به لأن عقوبة الشرك مؤخرة في حق كثير من المشركين بل ربما كانوا في أرغد عيش وأطيبه بالنسبة إلى عيش بعض المؤمنين وأن لا يفرق في مثل هذه الصورة بين الشرك وما دونه بخلاف حملها على الإسقاط، الثالث أن الأمة من السلف قبل ظهور المخالفين لم يزالوا مجمعين على حمل لفظ المغفرة في الآية على سقوط العقوبة وما وقع عليه الإجماع هو الصواب وضده لا يكون صوابا. وقولهم: لا يحصل الغرض أيضا لو حملت على ذلك لأنه إما أن يراد إلخ قلنا: بل المراد إسقاط كل واحد واحد وبيانه أن قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ سلب للغفران فإذا كان المفهوم من الغفران إسقاط العقوبة فسلب الغفران سلب السلب فيكون إثباتا، ومعناه إقامة العقوبة، وعند ذلك فإما أن يكون المفهوم إقامة كل أنواع العقوبات، أو بعضها لا سبيل إلى الأول لاستحالة الجمع بين العقوبات المتضادة ولأن ذلك غير مشترط في حق الكفار إجماعا فلم يبق إلا الثاني، ويلزم من ذلك أن يكون الغفران فيما دون الشرك بإسقاط كل عقوبة وإلا لما تحقق الفرق بين الشرك وما دونه، ومنهم من وقع في حيص بيص في هذه الآية حتى زعم أن وَيَغْفِرُ عطف على المنفي والنفي منسحب عليهما، والآية للتسوية بين الشرك وما دونه لا للتفرقة، ولا يخفى أنه من تحريف كلام الله تعالى ووضعه في غير مواضعه.

mutlak kullanımından ilk akla gelen mananın bu olmasıdır. İkincisi, ayetteki mağfiret lafzı tehire hamledilirse 'Allah kendisine şirk koşulmasını bağışlamaz' ifadesinde tahsis gerekir; zira müşriklerin çoğunun şirkinin cezası ertelenmektedir, hatta bazen müminlerin bazılarının hayatına nispetle en refah ve en güzel bir hayat içinde yaşarlar. Böyle bir durumda şirk ile bunun dışındakiler arasında bir fark gözetilmemiş olur; oysa cezanın düşürülmesine hamletmek böyle değildir. Üçüncüsü, muhalifler ortaya çıkmadan önce Selef ümmeti ayetteki mağfiret lafzını cezanın düşmesine hamletme konusunda daima icma halindeydi; üzerinde icma edilen şey haktır, zıddı ise hak olamaz. Onların: 'Buna hamledilse bile maksat hasıl olmaz, çünkü ya kastedilen...' şeklindeki sözlerine gelince; bilakis kastedilen her birinin tek tek düşürülmesidir deriz. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } kavli mağfiretin selbidir (olumsuzlanmasıdır). Mağfiretten anlaşılan cezanın düşürülmesi olduğuna göre mağfiretin selbi, selbin selbi (olumsuzun olumsuzu) olur ve dolayısıyla ispat ifade eder; anlamı da cezanın infaz edilmesidir. Bu durumda anlaşılan ya bütün ceza türlerinin ya da bazısının infazıdır; zıt cezaların bir arada bulunmasının imkânsızlığı ve bunun icmaen kâfirler hakkında şart olmaması sebebiyle birinci ihtimale yol yoktur. Dolayısıyla geriye sadece ikinci ihtimal kalır. Bundan da şirkin dışındaki mağfiretin her bir cezanın düşürülmesiyle olması zorunlu çıkar, aksi takdirde şirk ile bunun dışındakiler arasındaki fark gerçekleşmezdi. Onlardan bazıları bu ayet hakkında öyle bir şaşkınlığa düşmüşlerdir ki, { وَيَغْفِرُ } fiilinin menfiye matuf olduğunu, nefyin her ikisini de kapsadığını ve ayetin şirk ile bunun dışındakileri ayırt etmek için değil eşitlemek için olduğunu iddia etmişlerdir. Bunun Allah Teâlâ'nın kelamını tahrif etmek ve onu yerinden saptırmak olduğu açıktır.

ومن الجماعة من قال في الرد على المعتزلة: إن التقييد بالمشيئة ينافي وجوب التعذيب قبل التوبة ووجوب الصفح بعدها، وتعقبه صاحب الكشف بأنه لم يصدر عن ثبت لأن الوجوب بالحكمة يؤكد المشيئة عندهم، وأيضا قد أشار الزمخشري في هذا المقام إلى أن المشيئة بمعنى الاستحقاق وهي تقتضي الوجوب وتؤكده فلا يرد ما ذكر رأسا.

Ehl-i Sünnet cemaatinden bazıları Mutezile'ye reddiye sadedinde şöyle demiştir: Meşietle kayıtlamak, tevbeden önce azabın vacip olması ve tevbeden sonra affın vacip olması görüşleriyle bağdaşmaz. Keşşâf hâşiyesi sahibi (et-Teftâzânî) buna itiraz ederek bu sözün sağlam bir temele dayanmadığını belirtmiştir; zira hikmet gereği vücup onlara göre meşieti tekit eder. Ayrıca Zemahşerî de bu makamda meşietin hak ediş (istihkak) manasında olduğuna, bunun da vücubu gerektirip pekiştirdiğine işaret etmiştir; dolayısıyla zikredilen itiraz baştan geçersizdir.

ثم إن هذه الآية كما يرد بها على المعتزلة يرد بها على الخوارج الذين زعموا أن كل ذنب شرك وأن صاحبه خالد في النار، وذكر الجلال السيوطي أن فيها ردا أيضا على المرجئة القائلين: إن أصحاب الكبائر من المسلمين لا يعذبون.

Sonra bu ayetle Mutezile'ye reddiye yapıldığı gibi, her günahın şirk olduğunu ve sahibinin ebedî cehennemde kalacağını iddia eden Hâricîlere de reddiye yapılır. Celâleddin es-Süyûtî, bu ayette 'Müslümanlardan büyük günah işleyenler azap görmez' diyen Mürcie'ye de bir ret bulunduğunu zikretmiştir.

وأخرج ابن الضريس وابن عدي بسند صحيح عن ابن عمر قال: «كنا نمسك عن الاستغفار لأهل الكبائر حتى سمعنا من نبينا ﷺ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ» الآية، وقال: إني ادخرت دعوتي وشفاعتي لأهل الكبائر من أمتي فأمسكنا عن كثير مما كان في أنفسنا ثم نطقنا ورجونا،

İbnü'd-Dureys ve İbn Adiy sahih bir senetle İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: «Biz Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayetini işitinceye ve O'nun: 'Ben duamı ve şefaatimi ümmetimden büyük günah işleyenler için sakladım' dediğini duyuncaya kadar büyük günah sahipleri için istiğfar etmekten çekinirdik. [Bunu işitince] içimizdeki çekincelerin çoğundan vazgeçtik, sonra konuşmaya ve ümit beslemeye başladık.»

وقد استبشر الصحابة رضي الله تعالى عنهم بهذه الآية جدا حتى

Sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm bu ayetle o kadar çok sevinmişlerdir ki,

قال علي كرم الله تعالى وجهه فيما أخرجه عنه الترمذي وحسنه: أحب آية إليّ في القرآن إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ.

Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiği haberde Ali kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle demiştir: «Kur'an'da bana en sevimli gelen ayet: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” ayetidir.»

وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ استئناف مشعر بتعليل عدم غفران الشرك، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لإدخال الروعة، وزيادة تقبيح الإشراك، وتفظيع حال من يتصف به أي ومن يشرك بالله تعالى الجامع لجميع صفات الكمال من الجمال، والجلال أي شرك كان فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً أي ارتكب ما يستحقر دونه الآثام فلا تتعلق به المغفرة قطعا، وأصل الافتراء من الفري، وهو القطع ولكون قطع الشيء مفسدة له غالبا غلب على الإفساد، واستعمل في القرآن بمعنى الكذب، والشرك والظلم كما قاله الراغب، فهو ارتكاب ما لا يصلح أن يكون قولا أو فعلا، فيقع على اختلاق الكذب وارتكاب الإثم، وهو المراد هنا، وهل هو مشترك بين اختلاق الكذب وافتعال ما لا يصلح أم حقيقة في الأول مجاز مرسل، أو استعارة في الثاني؟ قولان: أظهرهما عند البعض الثاني، ولا يلزم الجمع بين الحقيقة والمجاز لأن الشرك أعم من القولي والفعلي لأن المراد معنى عام وهو ارتكاب ما لا يصلح، وفي مجمع البيان التفرقة بين فريت وأفريت في أصل المعنى بأنه يقال: فريت الأديم إذا قطعته على وجه الإصلاح، وأفريته إذا قطعته على وجه

{ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a ortak koşarsa” kavli, şirkin bağışlanmamasının gerekçesini hissettiren yeni bir sözdür (istînâf). Zamir makamında Lafza-i Celâl'in açıkça getirilmesi, kalbe heybet salmak, şirk koşmanın çirkinliğini artırmak ve bu vasfı taşıyan kimsenin halinin vahametini bildirmek içindir; yani cemal ve celal bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah Teâlâ'ya her ne şekilde olursa olsun şirk koşan kimse, { فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } “şüphesiz büyük bir günah iftira etmiş olur”, yani yanında diğer günahların küçük kalacağı bir cürüm işlemiş olur; dolayısıyla mağfiret buna kesinlikle taalluk etmez. İftira (افتراء) kelimesinin aslı 'fery' (فَرْي) olup kesmek demektir; bir şeyi kesmek çoğunlukla onu ifsat etmek olduğu için ifsat manasında galebe çalmış ve Kur'an'da Râgıb'ın belirttiği üzere yalan, şirk ve zulüm manasında kullanılmıştır. Dolayısıyla iftira; söz veya fiil olarak layık olmayan şeyi irtikâp etmektir. Bu sebeple hem yalan uydurmayı hem de günah işlemeyi kapsar ki burada kastedilen budur. Peki bu kelime yalan uydurmak ile uygunsuz şeyleri işlemek arasında müşterek midir, yoksa birincisinde hakikat, ikincisinde mecâz-ı mürsel veya istiare midir? İki görüş vardır: Bazılarına göre ikincisi daha açıktır. Hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesi gerekmez; çünkü şirk sözlü ve fiilî olandan daha geneldir, zira kastedilen 'uygunsuz şeyleri işlemek' şeklindeki genel manadır. Mecmeu'l-Beyân'da asıl anlam bakımından 'feraytü' ile 'efreytü' arasındaki fark şöyle açıklanmıştır: Deriyi ıslah amacıyla kestiğinde 'feraytü'l-edîm',

الإفساد أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ

ifsat amacıyla kestiğinde ise 'efreytühû' denir. { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?”

قال الكلبي: نزلت في رجال من اليهود أتوا رسول الله ﷺ بأطفالهم فقالوا: يا محمد هل على أولادنا هؤلاء من ذنب؟ فقال: لا فقالوا: والذي يحلف به ما نحن فيه إلا كهيئتهم ما من ذنب نعمله بالنهار إلا كفر عنا بالليل وما من ذنب نعمله بالليل إلا كفر عنا بالنهار فهذا الذي زكوا به أنفسهم

Kelbî şöyle demiştir: Bu ayet, küçük çocuklarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirip: 'Ey Muhammed! Bu çocuklarımızın üzerinde bir günah var mı?' diyen Yahudi adamlardan bir grup hakkında inmiştir. Peygamber: 'Hayır' deyince, onlar: 'Kendisine yemin edilen zata andolsun ki bizim durumumuz da tıpkı onların durumu gibidir; gündüz işlediğimiz her günah geceleyin, gece işlediğimiz her günah da gündüzleyin silinir/kefaret olur' dediler. İşte kendilerini temize çıkardıkları şey budur.

وأخرج ابن جرير عن الحسن «أنها نزلت في اليهود والنصارى حيث قالوا: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [المائدة: ١٨] وقالوا:

İbn Cerîr Hasen'den şöyle rivayet etmiştir: «Bu ayet Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında inmiştir; zira onlar: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [el-Mâide 18] demişler ve:»

لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [البقرة: ١١١] والمعنى انظر إليهم فتعجب من ادعائهم أنهم أزكياء عند الله تعالى مع ما هم عليه من الكفر والإثم العظيم، أو من ادعائهم أن الله تعالى يكفر ذنوبهم الليلية والنهارية مع استحالة أن يغفر لكافر شيء من كفره أو معاصيه، وفي معناهم من زكى نفسه وأثنى عليها لغير غرض. صحيح كالتحدث بالنعمة ونحوه بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ إبطال لتزكية أنفسهم وإثبات لتزكية الله تعالى وكون ذلك للإضراب عن ذمهم بتلك التزكية إلى ذمهم بالبخل والحسد بعيد لفظا ومعنى، والجملة عطف على مقدر ينساق إليه الكلام كأنه قيل: هم لا يزكونها في الحقيقة بل الله يزكي من يشاء تزكيته ممن يستأهل من عباده المؤمنين «إذ هو العليم الخبير» وأصل التزكية التطهير والتنزيه من القبيح قولا- كما هو ظاهر- أو فعلا كقوله تعالى: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها [الشمس: ٩] ، وخُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها [التوبة: ١٠٣] وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا عطف على جملة حذفت تعويلا على دلالة الحال عليها، وإيذانا بأنها غنية عن الذكر أي يعاقبون بتلك الفعلة الشنيعة ولا يظلمون في ذلك العقاب أدنى ظلم، وأصغره، وهو المراد بالفتيل، وهو الخيط الذي شق النواة وكثيرا ما يضرب به المثل في القلة والحقارة- كالنقير للنقرة التي في ظهرها- والقطمير- وهو قشرتها الرقيقة، وقيل: الفتيل ما خرج بين إصبعيك وكفيك من الوسخ، وروي ذلك عن ابن عباس وأبي مالك والسدي رضي الله تعالى عنهم، وجوز أن تكون جملة وَلا يُظْلَمُونَ في موضع الحال والضمير راجع إلى من حملا له على المعنى أي والحال أنهم لا ينقصون من ثوابهم أصلا بل يعطونه يوم القيامة عملا مع ما زكاهم الله تعالى ومدحهم في الدنيا.

{ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek” [el-Bakara 111] demişlerdi. Mana şudur: Onlara bak da, içinde bulundukları küfür ve büyük günaha rağmen Allah Teâlâ katında tertemiz olduklarını iddia etmelerine yahut bir kâfirin küfründen veya günahlarından herhangi bir şeyin bağışlanması imkânsız iken Allah Teâlâ'nın onların gece ve gündüz günahlarına kefaret olacağını iddia etmelerine şaş! Nimeti anmak (tahaddüs-i nimet) ve benzeri sahih bir gaye olmaksızın nefsini temize çıkaran ve onu öven kimseler de onların hükmündedir. { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Hayır, bilakis Allah dilediğini temize çıkarır” kavli, onların kendilerini temize çıkarmalarını iptal etmek ve tezkiyeyi Allah Teâlâ'ya isnat etmek içindir. Buradaki 'bel' edatının, onları bu tezkiyyeden dolayı kınamaktan vazgeçip cimrilik ve hasetle kınamaya geçmek için olması hem lafız hem de mana bakımından uzaktır. Cümle, sözün akışının gerektirdiği takdirî bir cümleye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar gerçekte kendilerini temize çıkaramazlar, bilakis Allah mümin kullarından buna layık olanlardan tezkiye etmeyi dilediği kimseyi temize çıkarır; çünkü O, her şeyi hakkıyla bilen ve her şeyden haberdar olandır.' Tezkiyenin aslı, sözle —açıkça görüldüğü üzere— yahut fiille çirkinliklerden arındırmak ve tenzih etmektir; nitekim Allah Teâlâ: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها } “Nefsini arındıran kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [eş-Şems 9] ve { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al” [et-Tevbe 103] buyurmuştur. { وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve kıl payı kadar haksızlığa uğratılmazlar” kavli, halin delaletine güvenilerek ve zikredilmeye ihtiyaç bırakmadığını bildirmek amacıyla hazfedilmiş bir cümleye matuftur; yani 'Bu çirkin fiilleri sebebiyle cezalandırılırlar ve bu cezada en küçük, en değersiz bir haksızlığa bile uğratılmazlar.' 'Fetîl' ile kastedilen budur; o da hurma çekirdeğinin yarığındaki ince ipliktir. Azlık ve değersizlikte —tıpkı çekirdeğin sırtındaki çukurcuk olan 'nakîr' ve ince zarı olan 'kıtmîr' gibi— çokça darbımesel olarak kullanılır. Bir görüşe göre: Fetîl, iki parmağın ve avuçlarının arasından çıkan kirdir. Bu görüş İbn Abbâs, Ebû Mâlik ve Süddî radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edilmiştir. { وَلا يُظْلَمُونَ } cümlesinin hal mahallinde olması da caiz görülmüştür; zamir mana bakımından 'men' lafzına racidir; yani Allah Teâlâ'nın onları dünyada tezkiye edip övmesiyle birlikte kıyamet gününde amellerine göre karşılıkları verilerek sevaplarından asla eksiltilmezler.

وقيل: هو استئناف، والضمير عائد على الموصولين من زكى نفسه، ومن زكاه الله تعالى أي لا ينقص هذا من ثوابه ولا ذاك من عقابه، والأول أمس بمقام الوعيد، وانتصاب فَتِيلًا على أنه مفعول ثان كقولك: ظلمته حقه، قال علي بن عيسى: ويحتمل أن يكون تمييزا كقولك: تصببت عرقا.

Bir görüşe göre bu istînâftır ve zamir her iki mevsûle —yani nefsini temize çıkaran ile Allah'ın temize çıkardığı kimseye— racidir; yani ne bunun sevabından eksiltilir ne de ötekinin cezasından. Birinci görüş vaîd (tehdit) makamına daha uygundur. { فَتِيلًا } kelimesinin nasbı, 'Onu hakkı hususunda zulmettim (hakkını yedim)' sözünde olduğu gibi ikinci meful olmasındandır. Ali b. Îsâ şöyle demiştir: 'Ter döktüm' sözündeki gibi temyiz olması da muhtemeldir.

انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ في زعمهم أنهم أزكياء عند الله تعالى المتضمن لزعمهم قبول الله تعالى وارتضاءه إياهم ولشناعة هذا لما فيه من نسبته تعالى إلى ما يستحل عليه بالكلية وجه النظر إلى كيفيته تشديدا للتشنيع وتأكيدا للتعجيب الدال عليه الكلام وإلا فهم أيضا مفترون على أنفسهم بادعائهم الاتصاف بما هم متصفون بنقيضه، وكَيْفَ في موضع نصب إما على التشبيه بالظرف أو بالحال على الخلاف المشهور بين سيبويه، والأخفش، والعامل يَفْتَرُونَ وبِهِ متعلق به.

{ انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Bak, Allah'a nasıl yalan iftira ediyorlar!” kavli; Allah Teâlâ katında tertemiz oldukları ve dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onları kabul edip razı olduğu şeklindeki iddiaları hakkındadır. Bu durum, Allah Teâlâ hakkında bütünüyle muhal olan bir şeyin O'na isnat edilmesini içerdiğinden son derece çirkindir; bu sebeple kınamayı şiddetlendirmek ve sözün delalet ettiği hayreti pekiştirmek amacıyla bakış, bunun nasıllığına yöneltilmiştir. Aksi takdirde onlar, zıddıyla nitelendikleri bir vasfı kendilerine isnat etmekle bizzat kendi nefislerine de iftira etmektedirler. { كَيْفَ } kelimesi, Sîbeveyh ile Ahfeş arasındaki meşhur ihtilafa göre ya zarfa benzetilerek ya da hal olarak nasb mahallindedir. Âmili { يَفْتَرُونَ } fiilidir, 'bihi' car-mecruru da ona müteallıktır.

وجوز أبو البقاء أن يكون حالا من الكذب، وقيل: هو متعلق به، والجملة في موضع النصب بعد نزع الخافض وفعل النظر معلق بذلك والتصريح بالكذب مع أن الافتراء لا يكون إلا كذبا للمبالغة في تقبيح حالهم وَكَفى بِهِ أي بافترائهم، وقيل: بهذا الكذب الخاص إِثْماً مُبِيناً لا يخفى كونه مأثما من بين آثامهم وهذا عبارة عن كونه عظيما منكرا، والجملة كما قال عصام الملة: في موضع الحال بتقدير قد أي- كيف يفترون الكذب والحال أن ذلك ينافي مضمونه لأنه إثم مبين- والآثم بالإثم المبين غير المتحاشى عنه مع ظهوره لا يكون ابن الله ﷾ وحبيبه ولا يكون زكيا عند الله تعالى، وانتصاب إِثْماً على التمييز.

Ebû'l-Bekâ, 'el-kizb' lafzından hal olmasını da caiz görmüştür; ona müteallık olduğu da söylenmiştir. Cümle harf-i cerrin hazfinden sonra nasb mahallindedir ve 'nazar' fiili bu sebeple amelden alıkonulmuştur (ta'lîk). İftiranın ancak yalan olacağı bilinmesine rağmen 'yalan' lafzının açıkça zikredilmesi, onların durumunun çirkinliğini mübalağalı kılmak içindir. { وَكَفى بِهِ } “Bu kâfidir”, yani onların iftirası yahut bu özel yalan, { إِثْماً مُبِيناً } “apaçık bir günah olarak”, yani onların günahları arasında günah olduğu gizli kalmayan [bir cürüm olarak kâfidir]; bu da onun büyük ve münker olmasından kinayedir. Cümle, İsâmü'l-Mille'nin dediği gibi takdirî bir 'kad' ile hal mahallindedir; yani 'Bunun apaçık bir günah olması hasebiyle iddialarının içeriğiyle çeliştiği halde nasıl da yalan iftirada bulunuyorlar!' Zira bunca apaçıklığına rağmen çekinmeksizin apaçık günahı işleyen kimse asla Allah azze ve celle'nin oğlu ve sevgilisi olamaz ve Allah Teâlâ katında tertemiz sayılamaz. { إِثْماً } kelimesinin nasbı ise temyiz olmasındandır.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ تعجيب من حال أخرى لهم ووصفهم بما في حيز الصلة تشديدا للتشنيع وتأكيدا للتعجيب، وقد تقدم نظيره، والآية نزلت- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في حيي بن أخطب وكعب بن الأشرف- في جمع من يهود، وذلك أنهم خرجوا إلى مكة بعد وقعة أحد ليحالفوا قريشا على رسول الله ﷺ وينقضوا العهد الذي كان بينهم وبين رسول الله ﷺ فنزل كعب على أبي سفيان فأحسن مثواه ونزلت اليهود في دور قريش فقال أهل مكة: إنكم أهل كتاب ومحمد ﷺ صاحب كتاب فلا يؤمن هذا أن يكون مكرا منكم فإن أردت أن نخرج معك فاسجد لهذين الصنمين وآمن بهما ففعل، ثم قال كعب: يا أهل مكة ليجيء منكم ثلاثون ومنا ثلاثون فنلزق أكبادنا بالكعبة فنعاهد رب البيت لنجهدن على قتال محمد ﷺ ففعلوا ذلك فلما فرغوا قال أبو سفيان لكعب: إنك امرؤ تقرأ الكتاب وتعلم ونحن أميون لا نعلم فأينا أهدى طريقا وأقرب إلى الحق نحن أم محمد؟ قال كعب: اعرضوا عليّ دينكم، فقال أبو سفيان: نحن ننحر للحجيج الكوماء ونسقيهم اللبن ونقري الضيف ونفك العاني ونصل الرحم ونعمر بيت ربنا ونطوف به ونحن أهل الحرم ومحمد ﷺ فارق دين آبائه وقطع الرحم وفارق الحرم وديننا القديم ودين محمد الحديث، فقال كعب: أنتم والله أهدى سبيلا مما عليه محمد ﷺ فأنزل الله تعالى في ذلك الآية، والجبت- في الأصل اسم صنم فاستعمل في كل معبود غير الله تعالى، وقيل: أصله الجبس، وهو كما قال الراغب: الرذيل الذي لا خير فيه فقلبت سينه تاء كما في قول عمرو بن يربوع: شرار- النات- أي الناس، وإلى ذلك ذهب قطرب- والطاغوت- يطلق على كل باطل من معبود أو غيره.

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar” kavli, onların başka bir haline karşı hayret bildirmedir; kınamayı şiddetlendirmek ve hayreti pekiştirmek için sıla cümlesindeki vasıfla nitelendirilmişlerdir. Bunun benzeri daha önce geçmişti. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu ayet, Huyey b. Ahtab ve Kâ'b b. el-Eşref hakkında Yahudilerden bir topluluk içinde inmiştir. Şöyle ki: Onlar Uhud Savaşı'ndan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı Kureyş'le ittifak kurmak ve O'nunla aralarındaki ahdi bozmak için Mekke'ye çıktılar. Kâ'b, Ebû Süfyân'a misafir oldu, o da onu güzelce ağırladı; Yahudiler de Kureyş'in evlerine indiler. Mekkeliler: 'Siz kitap ehlisiniz, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de kitap sahibidir; bunun sizin bir tuzağınız olmadığından emin olamayız. Eğer seninle birlikte savaşa çıkmamızı istiyorsan şu iki puta secde et ve onlara iman et' dediler. Kâ'b da bunu yaptı. Sonra Kâ'b: 'Ey Mekke halkı! Sizden otuz, bizden de otuz kişi gelsin, ciğerlerimizi Kâbe'ye yapıştıralım ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile var gücümüzle savaşacağımıza dair Beyt'in Rabbine ahdedelim' dedi; onlar da bunu yaptılar. İşleri bitince Ebû Süfyân Kâ'b'a: 'Sen kitabı okuyan ve bilen bir adamsın; biz ise hiçbir şey bilmeyen ümmîleriz. Biz mi daha doğru yoldayız ve hakka daha yakınız, yoksa Muhammed mi?' dedi. Kâ'b: 'Dininizi bana anlatın' dedi. Ebû Süfyân: 'Biz hacılara hörgüçlü develer keseriz, süt ikram ederiz, misafiri ağırlarız, esirleri kurtarırız, akrabalık bağlarını gözetiriz, Rabbimizin evini imar eder ve onu tavaf ederiz, biz Harem ehliyiz; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise atalarının dininden ayrıldı, akrabalık bağını kopardı, Harem'den uzaklaştı; bizim dinimiz kadim, Muhammed'in dini ise yenidir' dedi. Kâ'b: 'Vallahi siz, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde bulunduğu yoldan daha doğru bir yoldasınız' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. 'el-Cibt' (الجِبْت) aslen bir putun adıdır, daha sonra Allah Teâlâ'dan başka tapılan her varlık için kullanılmıştır. Aslının 'el-cibs' (الجِبْس) olduğu da söylenmiştir; Râgıb'ın belirttiği üzere bu, kendisinde hiçbir hayır bulunmayan aşağılık şey demektir; Amr b. Yerbû'un 'şirârü'n-nât' (yani en-nâs / insanlar) sözünde olduğu gibi sîn harfi tâ'ya dönüştürülmüştür; Kutrub bu görüşe gitmiştir. 'et-Tâğût' (الطَّاغُوت) ise ister tapılan olsun ister olmasın her bâtıl şey için kullanılır.

وأخرج الفريابي وغيره عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: «الجبت الساحر والطاغوت الشيطان» .

Feryâbî ve başkaları Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Cibt sihirdir/büyücüdür, Tâğût ise şeytandır.»

وأخرج ابن جرير من طرق عن مجاهد مثله، ومن طريق أبي الليث عنه قال: الجبت كعب بن الأشرف، والطاغوت الشيطان كان في صورة إنسان، وعن سعيد بن جبير الجبت الساحر بلسان الحبشة، والطاغوت الكاهن وأخرج ابن حميد عن عكرمة أن الجبت الشيطان بلغة الحبشة، والطاغوت الكاهن- وهي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وفي رواية أخرى الجبت حيي بن أخطب والطاغوت كعب بن الأشرف، وفي أخرى الجبت الأصنام، والطاغوت الذين يكونون بين يديها يعبرون عنها الكذب ليضلوا الناس، ومعنى الإيمان بهما إما التصديق بأنهما آلهة وإشراكهما بالعبادة مع الله تعالى، وإما طاعتهما وموافقتهما على ما هما عليه من الباطل، وإما القدر المشترك بين المعنيين كالتعظيم مثلا، والمتبادر المعنى الأول أي أنهم يصدقون بألوهية هذين الباطلين ويشركونهما في العبادة مع الإله الحق ويسجدون لهما وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أي لأجلهم وفي حقهم فاللام ليست صلة القول وإلا لقيل أنتم بدل قوله سبحانه هؤُلاءِ أي الكفار من أهل مكة. أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا أي أقوم دينا وأرشد طريقة، قيل: والظاهر أنهم أطلقوا أفعل التفضيل ولم يلحظوا معنى التشريك فيه أو قالوا ذلك على سبيل الاستهزاء لكفرهم، وإيراد النبي ﷺ وأتباعه بعنوان الإيمان ليس من قبل القائلين بل من جهة الله تعالى تعريفا لهم بالوصف الجميل وتخطئة لمن رجح عليهم المتصفين بأشنع القبائح أُولئِكَ القائلون المبعدون في الضلالة الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ أي أبعدهم عن رحمته وطردهم، واسم الإشارة مبتدأ والموصول خبره، والجملة مستأنفة لبيان حالهم وإظهار مآلهم وَمَنْ يَلْعَنِ أي يبعده اللَّهُ من رحمته فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً أي ناصرا يمنع عنه العذاب دنيويا كان أو أخرويا بشفاعة أو بغيرها، وفيه بيان لحرمانهم ثمرة استنصارهم بمشركي قريش وإيماء إلى وعد المؤمنين بأنهم المنصورون حيث كانوا بضد هؤلاء فهم الذين قربهم الله تعالى ومن يقربه الله تعالى فلن تجد له خاذلا.

İbn Cerîr çeşitli yollardan Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Ebû'l-Leys yoluyla gelen rivayette Mücâhid şöyle demiştir: 'Cibt Kâ'b b. el-Eşref'tir; Tâğût ise insan suretine girmiş şeytandır.' Saîd b. Cübeyr'den: 'Cibt Habeş dilinde büyücü, Tâğût ise kâhindir' dediği rivayet edilmiştir. İbn Humeyd İkrime'den: 'Cibt Habeş dilinde şeytan, Tâğût ise kâhindir' dediğini tahriç etmiştir —bu, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen bir rivayettir—. Başka bir rivayette: 'Cibt Huyey b. Ahtab, Tâğût ise Kâ'b b. el-Eşref'tir.' Diğer bir rivayette ise: 'Cibt putlar, Tâğût ise insanları saptırmak için putların önünde durup onlardan yalan aktaran kimselerdir.' Onlara iman etmenin manası; ya onların ilah olduğunu tasdik edip ibadette Allah Teâlâ'ya ortak kılmak, ya onlara itaat edip üzerlerinde bulundukları bâtılı onaylamak yahut ta'zim gibi iki mana arasındaki müşterek قدرdir. İlk akla gelen ise birinci manadır; yani onların bu iki bâtılın uluhiyetini tasdik etmeleri, ibadette hak ilaha onları ortak koşmaları ve onlara secde etmeleridir. { وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Ve inkâr edenler hakkında diyorlar ki”, yani onlar sebebiyle ve onlar hakkında; buradaki lâm harfi 'kavl'in sılası değildir, aksi takdirde Allah Teâlâ'nın { هؤُلاءِ } kavli yerine 'siz' denirdi; yani Mekke kâfirleri, { أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } “İman edenlerden daha doğru bir yoldadırlar”, yani din bakımından daha dosdoğru, yol bakımından daha hidayettedirler. Denilmiştir ki: Zahir olan, onların ism-i tafdîli ortaklık manası gözetmeksizin mutlak olarak kullanmış olmaları yahut küfürleri sebebiyle bunu alay yollu söylemiş olmalarıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona tâbi olanların 'iman edenler' unvanıyla getirilmesi sözü söyleyenler tarafından değil, Allah Teâlâ tarafından onları güzel bir vasıfla tanıtmak ve en çirkin kötülüklerle nitelenenleri onlara tercih edenlerin yanlışlığını ortaya koymak içindir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, o sözü söyleyen ve sapıklıkta pek ileri gidenler, { الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerini lanetlediği kimselerdir”, yani onları rahmetinden uzaklaştırıp kovduğu kimselerdir. İsmi işaret mübteda, ismi mevsûl ise onun haberidir; cümle onların durumunu beyan etmek ve akıbetlerini ortaya koymak için müste'nefedir. { وَمَنْ يَلْعَنِ ... اللَّهُ } “Allah kimi lanetlerse”, yani rahmetinden uzaklaştırırsa, { فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً } “artık ona hiçbir yardımcı bulamazsın”, yani dünyevî olsun uhrevî olsun şefaatle veya başka bir yolla azabı ondan savacak bir yardımcı [bulamazsın]. Bunda, onların Kureyş müşriklerinden yardım istemelerinin semeresinden mahrum kaldıklarının beyanı ve müminlere zafere ulaşacaklarına dair bir vaadin işareti vardır; çünkü müminler bunların zıddı bir durumdadırlar, onlar Allah Teâlâ'nın yaklaştırdığı kimselerdir ve Allah Teâlâ kimi yaklaştırırsa artık onu yardımsız bırakacak hiçbir kimse bulamazsın.

وفي الإتيان بكلمة- لن- وتوجيه الخطاب إلى كل واحد يصلح له وتوحيد النصير منكرا والتعبير عن عدمه بعدم الوجدان المؤذن بسبق الطلب مسندا إلى المخاطب العام من الدلالة على حرمانهم الأبدي عن الظفر بما أملوا بالكلية ما لا يخفى، وإن اعتبرت المبالغة في- نصير- متوجهة للنفي كما قيل ذلك في قوله سبحانه: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ [فصلت: ٤٦] قوى أمر هذه الدلالة أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ شروع في تفصيل بعض آخر من قبائحهم، وأَمْ منقطعة فتقدر ببل، والهمزة أي بل آلهم، والمراد إنكار أن يكون لهم نصيب من الملك، وجحد لما تدعيه اليهود من أن الملك يعود إليهم في آخر الزمان.

'Len' kelimesinin getirilmesinde, hitabın ehil olan herkese yöneltilmesinde, 'nasîr' kelimesinin nekra olarak tekil getirilmesinde ve onun yokluğunun genel muhataba isnat edilerek önceden bir arayışın bulunduğunu hissettiren 'bulamama' ifadesiyle anlatılmasında, onların umdukları şeye bütünüyle ulaşmaktan ebedî olarak mahrum kalacaklarına dair açık bir delalet vardır. Şayet Allah Teâlâ'nın: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ } “Senin Rabbin asla zulmedici değildir” [Fussilet 46] kavlinde söylendiği gibi 'nasîr' kelimesindeki mübalağa nefye yönelik kabul edilirse, bu delaletin gücü daha da pekişir. { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ } “Yoksa onların mülkten bir payı mı var?” kavli, onların diğer çirkinliklerini tafsil etmeye giriştir. 'Em' munkatıdır; dolayısıyla 'bel' ve hemze ile takdir edilir; yani 'Bilakis onların bir mülk payı mı var?' Kastedilen, onların mülkten bir paya sahip olduklarını inkâr etmek ve Yahudilerin ahir zamanda mülkün kendilerine döneceği yönündeki iddialarını reddetmektir.

وعن الجبائي أن المراد بالملك هاهنا النبوة أي ليس لهم نصيب من النبوة حتى يلزم الناس اتباعهم وإطاعتهم والأول أظهر لقوله تعالى شأنه فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ أي أحدا أو الفقراء أو محمدا ﷺ وأتباعه- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نَقِيراً أي شيئا قليلا، وأصله ما أشرنا إليه آنفا.

Cübbâî'den nakledildiğine göre burada mülkten maksat peygamberliktir; yani insanların kendilerine uymasını ve itaat etmesini gerektirecek bir peygamberlik payları yoktur. Şanı yüce olan Allah'ın şu kavli sebebiyle birinci görüş daha açıktır: { فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ } “Öyle olsaydı insanlara vermezlerdi”, yani hiçbir kimseye yahut fakirlere veya İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği üzere Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ona tâbi olanlara [vermezlerdi], { نَقِيراً } “çekirdeğin sırtındaki bir çukurcuk kadar bile”, yani pek az bir şey bile. Asıl anlamı az önce işaret ettiğimiz gibidir.

وأخرج ابن جرير من طريق أبي العالية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: هذا النقير فوضع طرف الإبهام على باطن السبابة ثم نقرها، وحاصل المعنى على ما قيل: إنهم لا نصيب لهم من الملك لعدم استحقاقهم له بل لاستحقاقهم حرمانه بسبب أنهم لو أوتوا نصيبا منه لما أعطوا الناس أقل قليل منه، ومن حق من أوتي الملك الإيتاء وهم ليسوا كذلك، فالفاء في فَإِذاً للسببية والجزائية لشرط محذوف هو أن حصل لهم نصيب لا لو كان لهم نصيب كما قدره الزمخشري لأن الفاء لا تقع في جواب لو سيما مع إذا والمضارع، ويجوز أن تكون الفاء عاطفة والهمزة لإنكار المجموع من المعطوف والمعطوف عليه بمعنى أنه لا ينبغي أن يكون هذا الذي وقع وهو أنهم قد أوتوا نصيبا من الملك حيث كانت لهم أموال وبساتين وقصور مشيدة كالملوك ويعقبه منهم البخل بأقل قليل، وفائدة «إذا» زيادة الإنكار والتوبيخ حيث يجعلون ثبوت النصيب الذي هو سبب الإعطاء سببا للمنع، والفرق بين الوجهين أن الإنكار في الأول متوجه إلى الجملة الأولى وهو بمعنى إنكار الوقوع، وفي الثاني متوجه لمجموع الأمرين وهو بمعنى إنكار الواقع، «وإذا» في الوجهين ملغاة، ويجوز إعمالها لأنه قد شرط في إعمالها الصدارة فإذا نظر إلى كونها في صدر جملتها أعملت، وإن نظر إلى العطف وكونها تابعة لغيرها أهملت، ولذلك قرأ ابن عباس وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم- فإذا لا يؤتوا الناس- بالنصب على الإعمال.

İbn Cerîr Ebü'l-Âliye yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o: 'İşte nakîr budur' dedi ve başparmağının ucunu şehadet parmağının iç kısmına koyup çıtlattı. Söylendiğine göre mananın özeti şudur: Onlar buna layık olmadıkları, bilakis mülkten bir pay verilmiş olsaydı insanlara onun en azını bile vermeyecekleri sebebiyle bundan mahrum bırakılmayı hak ettikleri için mülkten bir payları yoktur. Oysa mülk verilen kimsenin hakkı cömertlikte bulunmaktır, onlar ise böyle değildir. Dolayısıyla { فَإِذاً } ifadesindeki fâ harfi sebebiyet ve hazfedilmiş bir şartın cevabı (cezâiye) içindir; o da 'onlara bir pay hasıl olursa' takdirindedir, Zemahşerî'nin takdir ettiği gibi 'onların bir payı olsaydı (lev kâne)' şeklinde değildir; çünkü fâ harfi 'lev'in cevabında yer almaz, hele hele 'izen' ve muzari fiille birlikte hiç bulunmaz. Fâ harfinin atıf harfi olması, hemzenin de matuf ile matufun aleyhin tamamını inkâr için olması caizdir; yani gerçekleşen bu durumun —ki o da krallar gibi mallara, bahçelere ve muhkem köşklere sahip olarak kendilerine mülkten bir pay verilmiş olması ve ardından da en az bir şeyde bile cimrilik göstermeleridir— olmaması gerekirdi manasındadır. 'İzen' kelimesinin faydası inkâr ve kınamayı artırmaktır; zira onlar vermenin sebebi olan pay sahibi olmayı, vermemenin sebebi kılmaktadırlar. İki vecih arasındaki fark şudur: Birincisinde inkâr birinci cümleye yöneliktir ve vuku bulmayı inkâr (inkârü'l-vukû') manasındadır; ikincisinde ise iki durumun toplamına yöneliktir ve vaki olanı inkâr (inkârü'l-vâkı') manasındadır. 'İzen' her iki vecihte de amelden düşürülmüştür (mülğâ). Amel etmesi de caizdir; zira amel etmesi için cümlenin başında yer alması şart koşulmuştur; kendi cümlesinin başında olduğuna bakılırsa amel ettirilir, atıf harfine ve başkasına tâbi olduğuna bakılırsa ihmal edilir. Bu sebeple İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anhüm amel ettirerek nasb ile 'fe-izen lâ yü'tün-nâse' şeklinde okumuşlardır.

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ انتقال عن توبيخهم بالبخل إلى توبيخهم بالحسد الذي هو من أقبح الرذائل المهلكة من اتصف بها دنيا وأخرى، وذكره بعده من باب الترقي، وأَمْ منقطعة والهمزة المقدرة بعدها لإنكار الواقع، والمراد من الناس سيدهم بل سيد الخليقة على الإطلاق محمد ﷺ، وإلى هذا ذهب عكرمة ومجاهد والضحاك وأبو مالك وعطية، وقد أخرج ابن أبي حاتم من طريق العوفي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال أهل الكتاب:

{ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ } “Yoksa insanları kıskanıyorlar mı?” kavli, onları cimrilikle kınamaktan, bu vasfı taşıyan kimseyi dünyada ve ahirette helak eden en çirkin rezilliklerden olan hasetle kınamaya bir geçiştir; bunun ondan sonra zikredilmesi terakkî kabilindendir. 'Em' munkatıdır ve ardından takdir edilen hemze vâkıayı inkâr içindir. İnsanlardan maksat onların efendisi, bilakis mutlak anlamda yaratılmışların efendisi olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. İkrime, Mücâhid, Dahhâk, Ebû Mâlik ve Atıyye bu görüşe gitmişlerdir. İbn Ebî Hâtim el-Avfî yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Ehl-i Kitap dedi ki:

زعم محمد أنه أوتي ما أوتي في تواضع وله تسع نسوة وليس همه إلا النكاح فأي ملك أفضل من هذا فأنزل الله تعالى هذه الآية» .

'Muhammed kendisine verilenlerin tevazu içinde verildiğini iddia etti; oysa dokuz hanımı var ve tek derdi evlenmek; bundan daha üstün hangi mülk/saltanat olabilir?' Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»

وذهب قتادة والحسن وابن جريج إلى أن المراد بهم العرب، وعن أبي جعفر وأبي عبد الله أنهم النبي وآله عليه وعليهم أفضل الصلاة وأكمل السلام، وقيل: المراد بهم جميع الناس الذين بعث إليهم النبي ﷺ من الأسود والأحمر أي بل أيحسدونهم عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ يعني النبوة وإباحة تسع نسوة أو بعثة النبي ﷺ منهم ونزول القرآن بلسانهم أو جمعهم كمالات تقصر عنها الأماني، أو تهيئة سبب رشادهم ببعثة النبي ﷺ إليهم، والحسد على هذا مجاز لأن اليهود لما نازعوه في نبوته ﷺ التي هي إرشاد لجميع الناس فكأنما حسدوهم جمع فَقَدْ آتَيْنا تعليل

Katâde, Hasen ve İbn Cüreyc ise onlarla kastedilenin Araplar olduğu görüşüne gitmişlerdir. Ebû Ca'fer ve Ebû Abdullah'tan nakledildiğine göre onlar Peygamber ve onun Ehl-i Beyt'idir —O'na ve onlara salâtın en faziletlisi, selamın en kâmili olsun—. Bir görüşe göre kastedilen, siyahıyla beyazıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine gönderildiği bütün insanlardır; yani bilakis onları { عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın onlara lütfundan verdiği şeyden ötürü”, yani peygamberlik ve dokuz hanımın helal kılınması yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların arasından gönderilmesi ve Kur'an'ın onların diliyle indirilmesi yahut emellerin ulaşamayacağı kemalatı kendilerinde toplamaları veya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara gönderilmesiyle hidayet sebeplerinin hazırlanması sebebiyle mi kıskanıyorlar? Bu takdire göre haset mecazdır; zira Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün insanlar için bir irşat olan nübüvvetine karşı çıktıklarında, sanki bütün insanları kıskanmış gibi oldular. { فَقَدْ آتَيْنا } “Oysa biz vermiştik” kavli,

للإنكار والاستقباح وإجراء الكلام على سنن الكبرياء بطريق الالتفات لإظهار كمال العناية بالأمر، والفاء كما قيل:

inkârın ve çirkin görmenin gerekçesidir; meseleye tam bir ehemmiyet verildiğini göstermek için iltifat yoluyla kelam azamet üslubu üzere sevk edilmiştir. Denildiği gibi fâ harfi

فصيحة أي أن يحسدوا الناس على ما أوتوا فقد أخطؤوا إذ ليس الإيتاء ببدع منا لأنا قد آتينا من قبل هذا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ أي جنسه والمراد به التوراة والإنجيل أو هما والزبور وَالْحِكْمَةَ أي النبوة، أو إتقان العلم والعمل، أو الأسرار المودعة في الكتاب أقوال وَآتَيْناهُمْ مع ذلك مُلْكاً عَظِيماً لا يقادر قدره، وجوز أن يكون المعنى أنهم لا ينتفعون بهذا الحسد فإنا قد آتينا هؤلاء ما آتينا مع كثرة الحساد الجبابرة من نمروذ وفرعون وغيرهما فلم ينتفع الحاسد ولم يتضرر المحسود، وأن يراد أن حسدهم هذا في غاية القبح والبطلان فإنا قد آتينا من قبل أسلاف هذا النبي المحسود ﷺ وأبناء عمه ما آتيناهم فكيف يستبعدون نبوته ﵊ ويحسدونه على إيتائها وتكرير الإيتاء لما يقتضيه مقام التفصيل مع الإشعار بما بين الملك وما قبله من المغايرة، والمراد من الإيتاء إما الإيتاء بالذات وإما ما هو أعم منه ومن الإيتاء بالواسطة، وعلى الأول فالمراد من آل إبراهيم أنبياء ذريته، ومن الضمير الراجع إليهم من آتَيْناهُمْ بعضهم، فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الملك في آل إبراهيم ملك يوسف وداود وسليمان ﵈، وخصه السدي بما أحل لداود وسليمان من النساء فقد كان للأول تسع وتسعون امرأة ولولده ثلاثمائة امرأة ومثلها سرية»

fasîhadır; yani 'Şayet insanları kendilerine verilen şeyden ötürü kıskanıyorlarsa kesinlikle yanılmışlardır; çünkü [lütuf] vermemiz bizden ilk defa görülen eşi benzeri olmayan bir şey değildir; zira biz bundan önce de { آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ } “İbrahim ailesine Kitabı”, yani cinsini —kastedilen Tevrat ve İncil'dir veya ikisi ile Zebûr'dur—, { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti”, yani peygamberliği yahut ilim ve amelde sağlamlığı ya da Kitap'ta emanet edilen sırları —ki bunlar farklı görüşlerdir— verdik; { وَآتَيْناهُمْ } “ve onlara” bununla birlikte { مُلْكاً عَظِيماً } “büyük bir mülk verdik” ki değerine paha biçilemez.' Anlamın şöyle olması da caiz görülmüştür: Onlar bu hasetten hiçbir fayda elde edemezler; çünkü biz Nemrud, Firavun ve diğer zorba hasetçilerin çokluğuna rağmen bunlara vereceğimizi verdik de ne haset eden fayda gördü ne de haset edilen zarar gördü. Yine onların bu hasetlerinin son derece çirkin ve bâtıl olduğu da kastedilmiş olabilir; zira biz daha önce bu haset edilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in atalarına ve amca oğullarına vereceğimizi verdik; öyleyse O'nun aleyhisselâm peygamberliğini nasıl uzak görürler ve bunun verilmesinden ötürü O'nu nasıl kıskanırlar? Vermenin (îtâ) tekrarlanması, mülk ile öncesi arasındaki farklılığı hissettirmekle birlikte tafsilat makamının gerektirdiği şeydir. Vermekten maksat ya bizzat vermek ya da bundan ve vasıtalı vermekten daha genel olanıdır. Birinciye göre İbrahim ailesinden maksat onun zürriyetinden olan peygamberlerdir; { آتَيْناهُمْ } fiilinde onlara dönen zamirden maksat ise bazısıdır. Nitekim İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan nakledildiğine göre İbrahim ailesindeki mülk, Yûsuf, Dâvûd ve Süleyman aleyhimesselâm'ın mülküdür. Süddî bunu Dâvûd ve Süleyman'a helal kılınan kadınlarla sınırlandırmıştır; nitekim birincisinin doksan dokuz hanımı, oğlunun ise üç yüz hanımı ve bir o kadar da cariyesi vardı.

وعن محمد بن كعب قال: «بلغني أنه كان لسليمان ﵇ ثلاثمائة امرأة وسبعمائة سرية» ،

Muhammed b. Kâ'b'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Bana ulaştığına göre Süleyman aleyhisselâm'ın üç yüz hanımı ve yedi yüz cariyesi vardı.»

وعلى الثاني فالمراد بهم ذريته كلها فإن تشريف البعض بما ذكر تشريف للكل لاغتنامهم بآثار ذلك واقتباسهم من أنوار.

İkinciye göre ise onlardan maksat bütün zürriyetidir; zira bazısının zikredilenlerle şereflendirilmesi, bunun eserlerinden istifade etmeleri ve nurlarından iktibas etmeleri sebebiyle hepsinin şereflendirilmesidir.

ومن الناس من فسر الحكمة بالعلم، والملك العظيم بالنبوة، ونسب ذلك إلى الحسن ومجاهد، ولا يخفى أن إطلاق الملك العظيم على النبوة في غاية البعد والحمل على المتبادر أولى فَمِنْهُمْ أي من جنس هؤلاء الحاسدين وآبائهم مَنْ آمَنَ بِهِ أي بما أوتي آل إبراهيم وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ أي أعرض عَنْهُ ولم يؤمن به وهذا في رأي حكاية لما صدر عن أسلافهم عقيب وقوع المحكي من غير أن يكون له دخل في الإلزام، وقيل: له دخل في ذلك ببيان أن الحسد لو لم يكن قبيحا لأجمع عليه أسلافهم فلم يؤمن منهم أحد كما أجمعوهم عليه فلم يؤمن أحد منهم، وليس بشيء، وقيل: معناه فمن آل إبراهيم من آمن به ومنهم من كفر، ولم يكن في ذلك توهين أمره فكذلك لا يوهن كفر هؤلاء أمرك فضمير بِهِ وعَنْهُ على هذا لإبراهيم، وفيه تسلية له ﵊ ورجوع الضميرين لمحمد ﷺ وجعل الكلام متفرعا على قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [النساء: ٤٧] أو على قوله سبحانه:

İnsanlardan bazıları hikmeti ilimle, büyük mülkü de peygamberlikle tefsir etmişler ve bu görüşü Hasen ve Mücâhid'e nispet etmişlerdir. Büyük mülkün nübüvvete ıtlak edilmesinin son derece uzak olduğu ve ilk akla gelen manaya hamletmenin daha evlâ olduğu gizli değildir. { فَمِنْهُمْ } “İşte onlardan”, yani bu hasetçilerin ve atalarının cinsinden, { مَنْ آمَنَ بِهِ } “ona iman eden de oldu”, yani İbrahim ailesine verilen şeylere [iman eden oldu], { وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ ... عَنْهُ } “onlardan kimi de ondan yüz çevirdi” ve ona iman etmedi. Bu, bir görüşe göre anlatılan durumun vuku bulmasının ardından atalarından sâdır olan şeyin hikâyesidir; ilzamda (susturmada) bir dahli yoktur. Bir görüşe göre ise bunda bir tesir vardır; zira haset çirkin olmasaydı onların ataları da onda ittifak eder ve tıpkı bunların hiçbirinin iman etmediği gibi onların da hiçbiri iman etmezdi; fakat bu görüş bir değer taşımaz. Bir görüşe göre de manası şudur: 'İbrahim ailesinden ona iman eden de oldu, inkâr eden de oldu; bu durum onun davasını zaafa uğratmadı, dolayısıyla bunların inkârı da senin davanı zaafa uğratmaz.' Buna göre 'bihi' ve 'anhü' zamirleri İbrahim'e aittir ve bunda O'na aleyhisselâm bir teselli vardır. Her iki zamirin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e döndürülmesi ve sözün Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } [en-Nisâ 47] kavline yahut şanı yüce olan Allah'ın:

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ إلخ في غاية البعد، وكذا جعل الضميرين لما ذكر من حديث آل إبراهيم وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً أي نارا مسعرة موقدة إيقادا شديدا أي إن انصرف عنهم بعض العذاب في الدنيا فقد كفاهم ما أعد لهم من سعير جهنم في العقبى.

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ } ilh. kavline bağlanması ise son derece uzaktır. Aynı şekilde her iki zamirin İbrahim ailesi kıssasından zikredilen şeylere döndürülmesi de böyledir. { وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً } “Alev alev yanan bir ateş olarak cehennem yeter”, yani son derece şiddetli tutuşturulup alevlendirilen bir ateş [olarak yeter]; yani dünyada azabın bir kısmı onlardan çevrilmiş olsa bile, ahirette kendileri için hazırlanan cehennem alevi onlara yeter.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً استئناف وقع كالبيان والتقرير لما قبله، والمراد بالموصول إما الذين كفروا برسول الله ﷺ وإما ما يعمهم وغيرهم ممن كفر بسائر الأنبياء ﵈، ويدخل أولئك دخولا أوليا، وعلى الأول فالمراد بالآيات إما القرآن أو ما يعم كله وبعضه، أو ما يعم سائر معجزاته ﵊، وعلى

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً } “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenleri ateşe atacağız” kavli, öncesini açıklayan ve pekiştiren yeni bir sözdür (istînâf). İsmi mevsûlle kastedilen ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edenler ya da onları ve diğer peygamberleri aleyhimüsselâm inkâr eden herkesi kapsayan genel bir manadır; öncekiler buna öncelikle dâhildir. Birinci ihtimale göre ayetlerden maksat ya Kur'an'dır ya onun tamamını ve bir kısmını kapsayan şeydir yahut O'nun aleyhisselâm diğer bütün mucizelerini içine alan husustur.