Binûn

Nisâ Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الثاني فالمراد بها ما يعم المذكورات وسائر الشواهد التي أتى بها الأنبياء عليهم الصلاة والسلام على مدعاهم، وسَوْفَ كما قال سيبويه: كلمة تذكر للتهديد والوعيد، وتنوب عنها السين كما في قوله تعالى: سَأُصْلِيهِ سَقَرَ [المدثر: ٢٦] وقد تذكر للوعد كما في قوله سبحانه: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى [الضحى: ٥] وسَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي [يوسف: ٩٨] وكثيرا ما تفيد هي والسين توكيد الوعيد، وتنكير ناراً للتفخيم أي يدخلون ولا بد ناراً هائلة كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ أي احترقت وتهرت وتلاشت، من نضج الثمر واللحم نضجا ونضجا إذا أدرك، وكُلَّما ظرف زمان والعامل فيه بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها أي أعطيناهم مكان كل جلد محترق عند احتراقه جلدا جديدا مغايرا للمحترق صورة وإن كانت مادته الأصلية موجودة بأن يزال عنه الإحراق فلا يرد أن الجلد الثاني لم يعص فكيف يعذب، وذلك لأنه هو العاصي باعتبار أصله فإنه لم يبدل إلا صفته، وعندي أن هذا السؤال مما لا يكاد يسأله عاقل فضلا عن فاضل، وذلك لأن عصيان الجلد وطاعته وتألمه وتلذذه غير معقول لأنه من حيث ذاته لا فرق بينه وبين سائر الجمادات من جهة عدم الإدراك والشعور وهو أشبه الأشياء بالآلة فيد قاتل النفس ظلما مثلا آلة له كالسيف الذي قتل به ولا فرق بينهما إلا بأن اليد حاملة للروح، والسيف ليس كذلك، وهذا لا يصلح وحده سببا لإعادة اليد بذاتها وإحراقها دون إعادة السيف وإحراقه لأن ذلك الحمل غير اختياري، فالحق أن العذاب على النفس الحساسة بأي بدن حلت وفي أي جلد كانت وكذا يقال في النعيم، ويؤيد هذا أن من أهل النار من يملأ زاوية من زوايا جهنم وأن سن الجهنمي كجبل أحد، وأن أهل الجنة يدخلونها على طول آدم ﵇ ستين ذراعا في عرض سبعة أذرع، ولا شك أن الفريقين لم يباشروا الشر والخير بتلك الأجسام بل من أنصف رأى أن أجزاء الأبدان في الدنيا لا تبقى على كميتها كهولة وشيوخة وكون الماهية واحدة لا يفيد لأنا لم ندع فيما نحن فيه أن الجلد الثاني يغاير الأول كمغايرة العرض للجوهر أو الإنسان للحجر بل كمغايرة زيد المطيع لعمرو العاصي مثلا على أنه لو قيل: إن الكافر يعذب أولا ببدن من حديد تحله الروح، وثانيا ببدن من غيره كذلك لم يسغ لأحد أن يقول: إن الحديد لم يعص فكيف أحرق بالنار ولولا ما علم من الدين بالضرورة من المعاد الجسماني بحيث صار إنكاره كفرا لم يبعد عقلا القول بالنعيم والعذاب الروحانيين فقط.

İkinci ihtimale göre ise ayetlerden maksat, zikredilenleri ve peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- davalarına getirdikleri diğer bütün delilleri içine alan genel bir manadır. Sîbeveyh'in dediği gibi 'sevfe' (سَوْفَ), tehdit ve vaîd için zikredilen bir kelimedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { سَأُصْلِيهِ سَقَرَ } [el-Müddessir 26] kavlinde olduğu gibi 'sin' (السين) harfi de onun yerine geçer. Bazen de şanı yüce olan Allah'ın: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى } [ed-Duhâ 5] ve { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } [Yûsuf 98] kavillerinde olduğu gibi vaad için zikredilir. Çoğu zaman o da 'sin' harfi de tehdidi pekiştirme ifade eder. { ناراً } kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi tazim (korkunçluğunu belirtmek) içindir; yani 'onlar mutlaka ve mutlaka dehşetli bir ateşe gireceklerdir' demektir. { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ } “derileri piştikçe”, yani yandıkça, parçalanıp eridikçe ve yok oldukça demektir. Bu kelime, meyvenin ve etin olgunlaşması anlamındaki 'nadace' (نَضَجَ) kökünden gelir. { كُلَّما } zaman zarfıdır ve âmili { بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “onları başka derilerle değiştirdik” kavlidir; yani yanan her derinin yerine, yandığı anda, suret bakımından yanan deriden farklı, fakat yanma hali giderilmek suretiyle asıl maddesi aynı kalan yeni bir deri verdik. Dolayısıyla 'ikinci deri isyan etmedi, nasıl azap görür?' şeklinde bir itiraz vârid olmaz. Çünkü o, aslı itibarıyla bizzat isyankâr olan deridir; zira değişen sadece onun vasfıdır. Bana göre bu soru, faziletli bir zat bir yana, akıl sahibi bir kimsenin dahi neredeyse soramayacağı bir şeydir. Zira derinin isyanı, itaati, acı duyması ve lezzet alması [müstakil olarak] aklen düşünülemez; çünkü o, bizzat zatı itibarıyla idrak ve şuurdan yoksun olma yönünden diğer cansız varlıklardan farksızdır ve eşya içinde alete en çok benzeyen şeydir. Mesela haksız yere adam öldüren birinin eli, onun için tıpkı adamı öldürdüğü kılıç gibi bir alettir; aralarındaki tek fark, elin ruhu taşıması, kılıcın ise taşımamasıdır. Bu durum tek başına kılıcın yeniden yaratılıp yakılmayıp elin bizzat yeniden yaratılıp yakılmasının sebebi olmaya elverişli değildir; zira o taşıma hali ihtiyârî (iradî) değildir. Hak olan şudur ki azap, hangi bedene girerse girsin ve hangi deride bulunursa bulunsun hisseden nefse (ruha) aittir; nimet konusunda da aynı şey söylenir. Cehennemliklerden bazısının cehennemin köşelerinden bir köşeyi dolduracağı, cehennemliğin azı dişinin Uhud dağı kadar olduğu ve cennetliklerin oraya Âdem aleyhisselâm'ın boyu olan altmış arşın uzunlukta ve yedi arşın genişlikte girecekleri rivayetleri de bunu desteklemektedir. Şüphe yok ki her iki fırka da şer ve hayır amellerini o [ebatlardaki] bedenlerle işlememişlerdir. Bilakis insafla bakan kimse, dünyadaki beden cüzlerinin de olgunluk ve yaşlılık dönemlerinde aynı miktarda kalmadığını görür. Mahiyetin bir olması da fayda vermez; zira biz burada ikinci derinin birinciden, arazın cevherden veya insanın taştan farklı oluşu gibi değil; itaatkâr Zeyd'in isyankâr Amr'dan farklı oluşu gibi farklı olduğunu iddia etmedik. Kaldı ki eğer kâfire önce içine ruh giren demirden bir bedenle, sonra da yine aynı şekilde başka bir bedenle azap edileceği söylenseydi, hiç kimse 'demir isyan etmedi ki ateşte nasıl yakılır?' diyemezdi. Şayet cismani dirilişin dinden zaruri olarak bilinmesi ve onu inkâr etmenin küfür sayılması durumu olmasaydı, sadece ruhani nimet ve azabın varlığını söylemek aklen uzak olmazdı.

ولما توقف الأمر عقلا على إثبات الأجسام أصلا ولا يتوهم من هذا أني أقول باستحالة إعادة المعدوم معاذ الله تعالى، ولكني أقول بعدم الحاجة إلى إعادته وإن أمكنت، والنصوص في هذا الباب متعارضة، فمنها ما يدل على إعادة الأجسام بعينها بعد إعدامها، ومنها ما يدل على خلق مثلها وفناء الأولى، ولا أرى بأسا بعد القول بالمعاد الجسماني في اعتقاد أي الأمرين كان، وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في الآيات التي يدل ظاهرها على إعادة العين مثل قوله سبحانه: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [النور: ٢٤] وما في شرح البخاري للسفيري- من أنه لا تزال الخصومة بين الناس حتى تختصم الروح والجسد يوم القيامة، فتقول الروح للجسد: أنت فعلت وأني كنت ريحا ولولاك لم أستطع أن أعمل شيئا، ويقول الجسد للروح: أنت أمرت وأنت سولت ولولاك لكنت بمنزلة الجذع الملقى لا أحرك يدا ولا رجلا، فيبعث الله تعالى ملكا يقضي بينهما فيقول لهما: إن مثلكما كمثل رجل مقعد بصير وآخر ضرير دخلا بستانا فقال المقعد للضرير: إني أرى هاهنا ثمارا لكن لا أصل إليها فقال له الضرير:

İş aklen bedenlerin varlığının ispatına dayandığı vakit, bundan benim yok olanın aynen iadesinin (iâde-i ma'dûm) imkânsız olduğunu söylediğim zannedilmesin, hâşâ Allah Teâlâ'ya sığınırım! Lakin ben mümkün olsa bile onun iadesine ihtiyaç olmadığını söylüyorum. Bu konudaki nasslar birbiriyle zahiren tearuz etmektedir; zira onlardan bir kısmı bedenlerin yok edildikten sonra aynen iade edileceğine, bir kısmı da benzerlerinin yaratılıp öncekilerin yok olacağına delalet etmektedir. Cismani dirilişi kabul ettikten sonra bu iki husustan herhangi birine inanmakta bir sakınca görmüyorum. Şanı yüce olan Allah'ın: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [en-Nûr 24] kavli gibi zahiri aynıyla iadeye delalet eden ayetlerin açıklaması inşallah Teâlâ gelecektir. es-Sefîrî'nin Şerhu'l-Buhârî'sinde geçen şu rivayete gelince: 'Kıyamet günü ruh ile ceset davalaşıncaya kadar insanlar arasındaki çekişme bitmez. Ruh cesede: «Sen yaptın, ben ise bir rüzgârdan ibarettim, sen olmasaydın hiçbir şey yapamazdım» der. Ceset de ruha: «Sen emrettin, sen süsleyip teşvik ettin; sen olmasaydın ben bir kenara atılmış kuru bir kütük gibi kalır, ne bir el ne de bir ayak kımıldatabilirdim» der. Bunun üzerine Allah Teâlâ aralarında hüküm verecek bir melek gönderir. Melek onlara şöyle der: «Sizin haliniz, biri kötürüm ama gözü gören, diğeri ise âmâ olan ve bir bahçeye giren iki adamın haline benzer. Kötürüm âmâya: 'Ben burada meyveler görüyorum ama onlara ulaşamıyorum' der. Âmâ da ona:

اركبني فتناولها فأيهما المتعدي؟ فيقولان: كلاهما فيقول لهما الملك: فإنكما قد حكمتما على أنفسكما- لا أراه صحيحا لظهور الفرق بين المثال والممثل له فإن الحامل فيما نحن فيه لا اختيار له ولا شعور بوجه من الوجوه اللهم إلا أن يكون هناك شعور لكن لا شعور لنا به، ولعل لنا عودة إن شاء الله تعالى لتحقيق هذا المقام، ثم إن هذا التبديل كيفما كان يكون في الساعة الواحدة مرات كثيرة.

'Bana bin de onları topla' der. Şimdi hangisi suçludur?» İkisi de: «Her ikisi de» derler. Melek de onlara: «İşte siz kendi aleyhinize kendiniz hüküm verdiniz» der.' [Bu rivayeti] misal ile misal verilen şey arasındaki farkın açıklığı sebebiyle sahih görmüyorum; çünkü konumuzdaki taşıyıcı olan bedenin hiçbir şekilde iradesi ve şuuru yoktur; meğerki orada bir şuur bulunsun da bizim ondan haberimiz olmasın. Bu makamın tahkikine inşallah Teâlâ belki tekrar döneriz. Sonra bu değiştirme işi nasıl olursa olsun, bir saat içinde defalarca vuku bulur.

فقد أخرج ابن مردويه وأبو نعيم في الحلية عن ابن عمر قال: «قرىء عند عمر هذه الآية فقال كعب: عندي تفسيرها قرأتها قبل الإسلام فقال هاتها يا كعب فإن جئت بها سمعت كما سمعت من رسول الله ﷺ صدقناك قال:

Nitekim İbn Merdûye ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: «Ömer'in yanında bu ayet okundu, bunun üzerine Kâ'b: 'Bende bunun tefsiri var, ben bunu İslam'dan önce okumuştum' dedi. [Ömer]: 'Getir bakalım ey Kâ'b, eğer getirdiğin şey Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğime uygun düşerse seni tasdik ederiz' dedi. [Kâ'b] şöyle dedi:

إني قرأتها قبل «كلمات نضجت جلودهم بدلناها جلودا غيرها» في الساعة الواحدة عشرين ومائة مرة فقال عمر: هكذا سمعته من رسول الله ﷺ، وأخرج ابن أبي شيبة وغيره عن الحسن قال: «بلغني أنه يحرق أحدهم في اليوم سبعين ألف مرة كلما نضجتهم النار وأكلت لحومهم قيل لهم: عودوا فعادوا» .

'Ben daha önce { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } ayetini, bir saatte yüz yirmi defa olarak okudum.' Bunun üzerine Ömer: 'Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynen böyle işittim' dedi.» İbn Ebî Şeybe ve başkaları Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: «Bana ulaştı ki onlardan biri günde yetmiş bin defa yakılır; ateş onları her pişirip etlerini yedikçe kendilerine: 'Eski halinize dönün' denilir, onlar da dönerler.»

لِيَذُوقُوا الْعَذابَ أي ليدوم ذوقه ولا ينقطع كقولك للعزيز: أعزك الله والتعبير عن إدراك العذاب بالذوق من حيث إنه لا يدخله نقصان بدوام الملابسة، أو للإشعار بمرارة العذاب مع إيلامه أو للتنبيه على شدة تأثيره من حيث إن القوة الذائقة أشد الحواس تأثيرا أو على سرايته للباطن، ولعل السر في تبديل الجلود مع قدرته تعالى على إبقاء إدراك العذاب وذوقه بحال مع الاحتراق أو مع بقاء أبدانهم على حالها مصونة عنه أن النفس ربما تتوهم زوال الإدراك بالاحتراق ولا تستبعد كل الاستبعاد أن تكون مصونة عن التألم والعذاب صيانة بدنها عن الاحتراق قاله مولانا شيخ الإسلام، وقيل: السر في ذلك أن في النضج والتبديل نوع إياس لهم وتجديد حزن على حزن، وأنكر بعضهم نضج الجلود بالمعنى المتبادر وتبديلها زاعما أن التبديل إنما هو للسرابيل التي ذكرها الله سبحانه بقوله: سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ [إبراهيم: ٥٠] وسميت السرابيل جلودا للمجاورة، وفيه أنه ترك للظاهر، ويوشك أن يكون خلاف المعلوم ضرورة، وأن السرابيل لا توصف بالنضج وكأنه ما دعاه إلى هذا الزعم سوى استبعاد القول بالظاهر، وليس هو بالبعيد عن قدرة الله ﷾ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً أي لم يزل منيعا لا يدافع ولا يمانع، وقيل: إنه قادر لا يمتنع عليه ما يريده مما تواعد أو وعد به حَكِيماً في تدبيره وتقديره وتعذيب من يعذبه والجملة تعليل لما قبلها من الإصلاء والتبديل، وإظهار الاسم الجليل لتعليل الحكم مع ما مر مرارا.

{ لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “azabı tatsınlar diye”, yani azabın tadılması sürekli olsun ve kesilmesin diye; nitekim izzetli birine 'Allah seni aziz kılsın' demen gibidir. Azabın idrak edilmesinin tatma (zevk) ile ifade edilmesi, sürekli temas halinde bulunmakla ona bir eksiklik gelmeyeceğinden yahut elemiyle birlikte azabın acılığına dikkat çekmekten veya tatma duyusunun duyuların en şiddetli tesir edeni olması bakımından azabın tesirinin şiddetini ya da onun içe sirayet ettiğini bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın azabın idrakini ve tadılmasını yanma ile birlikte veya bedenlerini yanmaktan korunmuş olarak eski halleri üzere bırakmaya gücü yettiği halde derileri değiştirmesindeki hikmet belki de şudur: İnsan nefsi yanmakla idrakin yok olacağını vehmedebilir ve bedeninin yanmaktan korunması durumunda acıdan ve azaptan da korunmuş olacağını pek uzak görmez; bunu Mevlânâ Şeyhülislâm söylemiştir. Bir görüşe göre: Bundaki sır, pişip kavrulmada ve değiştirmede onlar için bir nevi ümitsizlik ve hüzün üstüne hüznün yenilenmesi olmasıdır. Bazıları zahiren anlaşılan manada derilerin pişmesini ve değiştirilmesini inkâr etmiş ve bu değiştirmenin Allah Teâlâ'nın: { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } [İbrâhîm 50] kavlinde zikrettiği elbiseler (gömlekler) için olduğunu, elbiselere bitişiklikten ötürü 'deriler' dendiğini iddia etmiştir. Bu görüşte ise zahirin terk edilmesi söz konusudur; hatta dinden zaruri olarak bilinen şeye aykırı olması kuvvetle muhtemeldir; zira elbiseler 'pişmekle' nitelenmez. Onu bu iddiaya sevk eden şey, zahiri kabul etmeyi uzak görmesinden başka bir şey değildir; oysa bu, aziz ve celil olan Allah'ın kudretinden uzak değildir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً } “Şüphesiz Allah Azîzdir”, yani dâima mutlak galiptir, karşı konulamaz ve engellenemez. Bir görüşe göre: Tehdit ettiği veya vaad ettiği şeylerden dilediği hiçbir hususun kendisini aciz bırakamayacağı bir kudret sahibidir. { حَكِيماً } “Hakîmdir”; tedbirinde, takdirinde ve azap edeceğine azap etmesinde hikmet sahibidir. Cümle, önceki ateşe sokma ve değiştirme hükmünün gerekçesidir (ta'lil). Şanı yüce ismin açıkça getirilmesi, daha önce defalarca geçtiği üzere hükmü gerekçelendirmek içindir.

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ عقب بيان سوء حال الكفرة ببيان حسن حال المؤمنين تكميلا للمساءة والمسرة، وقدم بيان حال الأولين لأن الكلام فيهم، والمراد بالموصول إما المؤمنون بنبينا ﷺ، وإما ما يعمهم وسائر من آمن من أمم الأنبياء ﵈ أي إن الذين آمنوا بما يجب الإيمان به وعملوا الأعمال الحسنة سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ قرأ عبد الله- سيدخلهم- بالياء والضمير للاسم الجليل، وفي السين تأكيد للوعد، وفي اختبارها هنا واختيار سَوْفَ في آية الكفر ما لا يخفى.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince”; üzüntü ve sevinci tamamlamak üzere kâfirlerin kötü halinin beyanının peşinden müminlerin güzel halinin beyanı getirilmiştir. Öncekilerin halinin beyanı öne alınmıştır, çünkü söz onlar hakkındadır. İsmi mevsûlle kastedilen ya Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlerdir yahut onları ve peygamberlerin -aleyhimüsselâm- ümmetlerinden iman eden diğer herkesi kapsayan genel bir anlamdır; yani iman edilmesi gereken şeylere iman edip güzel ameller işleyenleri { سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akan cennetlere sokacağız”. Abdullah [b. Mes'ûd], yüce isme dönen zamirle 'seyüdhilühüm' (سيدخلهم) şeklinde 'ye' ile okumuştur. 'Sin' harfinde vaadin teyidi vardır; burada onun, küfür ayetinde ise 'sevfe'nin tercih edilmesindeki hikmet gizli değildir.

خالِدِينَ فِيها أَبَداً إعظاما للمنة وهو حال مقدرة من الضمير المنصوب في سَنُدْخِلُهُمْ وقوله تعالى:

Lütfun büyüklüğünü belirtmek için { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “orada ebedî kalacaklardır” buyrulmuştur; bu, { سَنُدْخِلُهُمْ } içindeki mansûb zamirden mukadder bir haldir. Allah Teâlâ'nın:

لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ أي من الحيض والنفاس وسائر المعايب والأدناس والأخلاق الدنيئة والطباع الرديئة لا يفعلن ما يوحش أزواجهن ولا يوجد فيهن ما ينفر عنهن في محل النصب على أنه حال من جنات، أو حال ثانية من الضمير المنصوب أو أنه صفة لجنات بعد صفة، أو في محل الرفع على أنه خبر للموصول بعد خبر.

{ لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Orada onlar için tertemiz eşler vardır” kavli, yani hayızdan, nifastan, bütün ayıplardan, kirlerden, alçak ahlaktan ve kötü huylardan arındırılmış, kocalarını incitecek bir şey yapmayan ve kendilerinde nefret uyandıracak bir hal bulunmayan eşler vardır; [bu cümle] cennetler kelimesinden hal yahut mansûb zamirden ikinci bir hal veya cennetler kelimesinin sıfat üstüne sıfatı olarak nasb mahallindedir ya da ismi mevsûlün haber üstüne haberi olarak ref mahallindedir.

والمراد أزواج كثيرة كما تدل عليه الأخبار وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا أي فينانا لا وجوب فيه، ودائما لا تنسخه الشمس وسجسجا لا حر فيه ولا قرّ، رزقنا الله تعالى التفيؤ فيه برحمته إنه أرحم الراحمين، والمراد بذلك إما حقيقته ولا يمنع منه عدم الشمس وإما أنه إشارة إلى النعمة التامة الدائمة، والظليل صفة مشتقة من لفظ الظل للتأكيد كما هو عادتهم في نحو- يوم أيوم، وليل أليل- وقال الإمام المرزوقي: إنه مجرد لفظ تابع لما اشتق منه وليس له معنى وضعي بل هو- كبسن- في قولك: حسن بسن، وقرىء «يدخلهم» بالياء عطف على سيدخلهم لا على أنه غير الإدخال الأول بالذات بل بالعنوان كما في قوله تعالى: وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ [هود: ٥٨] .

Haberlerin delalet ettiği üzere kastedilen çok sayıda eştir. { وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } “Onları koyu bir gölgeye sokacağız”, yani içinde kesinti bulunmayan bol, güneşin ortadan kaldırmadığı daimî, ne sıcağı ne de soğuğu olan ılık ve mutedil bir gölgeye sokacağız. Allah Teâlâ bizi rahmetiyle o gölgede gölgelenmeye muvaffak kılsın; şüphesiz O, merhametlilerin en merhametlisidir. Bundan maksat ya hakikatidir -güneşin olmaması buna engel değildir- yahut eksiksiz ve daimî nimete bir işarettir. 'Zalîl' (الظليل), Arapların 'yevmün eyyem' ve 'leylün elyel' kullanımlarındaki âdetleri üzere tekit için 'zıll' (الظل) lafzından türetilmiş bir sıfattır. İmam Merzûkî şöyle demiştir: 'O, sadece türetildiği lafza tâbi bir kelimedir; vaz'î (müstakil) bir anlamı yoktur, bilakis «hasenun basenun» sözündeki «basen» gibidir.' Bu lafız, Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } [Hûd 58] kavlinde olduğu gibi bizzat birinci girdirmeden farklı olmasından ötürü değil unvan itibarıyla 'seyüdhilühüm'e atıfla 'yüdhilühüm' şeklinde 'ye' ile de okunmuştur.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ خطاب لأهل الإيمان العلمي، ونهي لهم أن يناجوا ربهم أو يقربوا مقام الحضور والمناجاة مع الله ﷾ في حال كونهم سكارى خمر الهوى ومحبة الدنيا، أو نوم الغفلة حتى يصحوا ولا يشتغلوا بغير مولاهم، والمقصود النهي عن إشغال القلب بسوى الرب، وقيل: إنه خطاب لأهل المحبة والعشق الذين أسكرهم شراب ليلى ومدام مي، فبقوا حيارى مبهوتين لا يميزون الحي من الليّ ولا يعرفون الأوقات ولا يقدرون على أداء شرائط الصلوات فكأنهم قيل لهم: يا أيها العارفون بي وبصفاتي وأسمائي السكارى من شراب محبتي وسلسبيل أنسي وتسنيم قدمي وزنجبيل قربي ومدام عشقي وعقار مشاهدتي إذا كشفت لكم جمالي وآنستكم في مقام ربوبيتي فلا تكلفوا نفوسكم أداء الرسوم الظاهرة لأنكم في جنان مشاهدتي، وليس في الجنان تقييد، وإذا سكنتم من سكركم وصرتم صاحين بنعت التمكين فأدوا ما افترضته عليكم وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ وحاصله رفع التكليف عن المجذوبين الغارقين في بحار

Bu ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ } kavli ilmî iman ehline bir hitaptır; heva şarabı, dünya sevgisi veya gaflet uykusu ile sarhoş bulundukları halde Rablerine münacatta bulunmaları yahut aziz ve celil olan Allah ile huzur ve münacat makamına yaklaşmaları, ta ki ayılarak Mevlalarından başkasıyla meşgul olmayıncaya kadar onlara yasaklanmıştır. Maksat, kalbi Rabden gayrısıyla meşgul etmekten nehyetmektir. Bir görüşe göre ise bu hitap, Leylâ'nın şarabı ve Mey'in meyi kendilerini sarhoş edip de şaşkın ve hayran kalmış, eğriyi doğrudan ayıramayan, vakitleri bilmeyen ve namazların şartlarını yerine getirmeye güç yetiremeyen muhabbet ve aşk ehline yöneliktir. Sanki onlara şöyle denmektedir: 'Ey beni, sıfatlarımı ve isimlerimi bilen; muhabbetimin şarabından, ünsiyetimin selsebîlinden, ezeliyetimin tesnîminden, yakınlığımın zencefilinden, aşkımın meyinden ve müşahedemin iksirinden sarhoş olanlar! Size cemalimi açtığım ve rubûbiyet makamımda sizi yakınlığımla sevindirdiğim vakit, nefislerinizi zahirî merasimleri yerine getirmeye zorlamayın; çünkü siz benim müşahede cennetlerimdesiniz ve cennetlerde kayıt/zorlama yoktur. Sarhoşluğunuzdan sükûnet bulup temkin vasfıyla ayıldığınızda ise üzerinize farz kıldığım şeyleri eda edin ve { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Allah için boyun eğerek kıyama durun”.' Bunun özü, müşahede denizlerine gark olmuş meczuplardan

المشاهدة إلى أن يعقلوا ويصحوا، فالإيمان على هذا محمول على الإيمان العيني والمعنى الأول أولى بالإشارة وَلا جُنُباً أي ولا تقربوا الصلاة في حال كونكم بعداء عن الحق لشدة الميل إلى النفس ولذاتها إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ أي سالكي طريق من طرق تمتعاتها بقدر الضرورة كعبور طريق الاغتذاء بالمأكل والمشرب لسد الرمق أو الاكتساء لدفع ضرورة الحر والقرّ وستر العورة، أو المباشرة لحفظ النسل حَتَّى تَغْتَسِلُوا وتتطهروا بمياه التوبة والاستغفار وحسن التنصل والاعتذار وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى بأدواء الرذائل أَوْ عَلى سَفَرٍ في بيداء الجهالة والحيرة لطلب الشهوات أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أي الاشتغال بلوث المال ملوثا بمحبته أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ أي لازمتم النفوس وباشرتموها في قضاء وطرها فَلَمْ تَجِدُوا ماءً علما يهديكم إلى التخلص عن ذلك فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً أي فاقصدوا صعيد استعدادكم أو ارجعوا إلى المرشدين أرباب الاستعداد فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ أي امسحوا ذواتكم وصفاتكم بما يتصاعد من أنوار استعدادهم وتخلقوا بأخلاقهم واسلكوا مسالكهم حتى تمحى عنكم تلك الهيئات المهلكة وتبقى أنفسكم صافية إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا يعفو عما صدر منكم بمقتضى تلك الهيئات غَفُوراً يستر الشين بالزين أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً أي بعضا مِنَ الْكِتابِ وهو اعترافهم بالحق مع احتجابهم برؤية الخلق يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ ويتركون التوحيد الحقيقي وَيُرِيدُونَ مع ذلك أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ الحق وهو التوحيد الصرف وعدم رؤية الأغيار فتكونوا مثلهم وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وعنى بهم أولئك الموصوفين بما ذكر، وسبب عداوتهم لهم اختلاف الأسماء الظاهرة فيهم ولهذا ودوا تكفيرهم وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا يلي أموركم بالتوفيق لطريق التوحيد وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً ينصركم على أعدائكم فلا يستطيعون إيذاءكم وردكم عما أنتم عليه من الحق مِنَ الَّذِينَ هادُوا رجعوا عن مقتضى الاستعداد من نفي السوي إلى ما سولت لهم أنفسهم واستنتجته أفكارهم وأيدته أنظارهم ودعت إليه علومهم الرسمية يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ يحتمل أن يراد بالكلم معناها الظاهر أي أنهم يؤولون جميع ما يشعر ظاهره بالوحدة على حسب إرادتهم زاعمين أنه لا يمكن أن يكون غير ذلك مرادا لله تعالى لا قصدا ولا تبعا لا عبارة ولا إشارة، ويحتمل أن يراد بها هذه الممكنات فإنها كلم الله تعالى بمعنى الدوال عليه، أو كلمه بمعنى آثار كلمه أعنى كن المتعددة حسب تعلقات الإرادة.

akılları başlarına gelip ayılıncaya kadar mükellefiyetin kaldırılmasıdır. Buna göre iman, ayne'l-yakîn imana hamledilir; birinci mana ise işarete daha uygundur. { وَلا جُنُباً } “Cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]”, yani nefse ve lezzetlerine aşırı meyil sebebiyle Hak'tan uzak olduğunuz halde de [namaza yaklaşmayın], { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “yolcu olanlar müstesna”, yani nefsin faydalanma yollarından birine ancak zaruret miktarınca girenler müstesna; tıpkı son nefesi korumak için yeme içme yoluna girmek yahut sıcağın ve soğuğun zararını defedip avret yerini örtmek için giyinmek veya nesli korumak için cinsi münasebette bulunmak gibi; { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } “yıkanıncaya kadar”, tevbe, istiğfar, güzelce günahtan sıyrılma ve özür dileme sularıyla temizleninceye kadar. { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Eğer hasta iseniz”, rezillik illetleriyle [hasta iseniz], { أَوْ عَلى سَفَرٍ } “yahut yolculukta bulunursanız”, şehvetleri talep etmek için cehalet ve hayret çölünde [yolculukta bulunursanız], { أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } “yahut biriniz tuvaletten gelmişse”, yani mal sevgisiyle kirlenerek malın pisliğiyle meşgul olmaktan [gelmişse], { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “yahut kadınlara dokunmuşsanız”, yani nefislere yapışıp arzularını yerine getirmede onlarla içli dışlı olmuşsanız, { فَلَمْ تَجِدُوا ماءً } “su da bulamamışsanız”, sizi bundan kurtulmaya iletecek bir ilim bulamamışsanız, { فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } “temiz bir toprağa teyemmüm edin”, yani istidat toprağınıza yönelin veya istidat sahibi mürşidlere müracaat edin. { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin”, yani zatlarınızı ve sıfatlarınızı onların istidat nurlarından yükselen feyizlerle meshedin; onların ahlakıyla ahlaklanın ve yollarından gidin ki o helak edici heyetler sizden silinsin ve nefisleriniz saf kalsın. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا } “Şüphesiz Allah çok affedicidir”, bu hallerin gereği olarak sizden sadır olan şeyleri affeder, { غَفُوراً } “çok bağışlayıcıdır”, çirkinliği güzellikle örter. { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً } “Kendilerine bir pay verilenleri görmedin mi?”, yani bir pay { مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan”; bu da halkı görme perdesiyle perdelenmiş olmakla birlikte Hakk'ı itiraf etmeleridir; { يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ } “sapıklığı satın alıyorlar”, hakiki tevhidi terk ediyorlar, { وَيُرِيدُونَ } “ve istiyorlar”, bununla beraber, { أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “yoldan sapmanızı [istiyorlar]”, yani hak yolu, ki o da halis tevhid ve mâsivâyı görmemektir; böylece kendileri gibi olasınız. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ } “Allah düşmanlarınızı çok iyi bilir”; bununla zikredilen sıfatlarla nitelenen kimseleri kastetmiştir. Onlara düşmanlıklarının sebebi, kendilerinde tecelli eden isimlerin farklılığıdır; bu yüzden onları tekfir etmek istemişlerdir. { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا } “Dost olarak Allah yeter”, tevhid yoluna muvaffak kılmak suretiyle işlerinizi üstlenir; { وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } “yardımcı olarak da Allah yeter”, düşmanlarınıza karşı size yardım eder; böylece size eziyet etmeye ve bulunduğunuz haktan sizi döndürmeye güç yetiremezler. { مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerden”, mâsivâyı nefyetmek şeklindeki istidadın gereğinden dönüp nefislerinin süslediği, fikirlerinin neticelendirdiği, akıl yürütmelerinin desteklediği ve resmi ilimlerinin çağırdığı şeylere sapanlardan [bir kısmı], { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler”. Kelimelerden zahiri manalarının kastedilmiş olması muhtemeldir; yani zahiri vahdet hissettiren her şeyi kendi arzularına göre tevil ederler ve Allah Teâlâ'nın muradının ne kasden ne tebean, ne lafzan ne de işareten bundan başkası olamayacağını iddia ederler. Kelimelerden bu mümkinat âleminin kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira onlar O'na delalet etmeleri anlamında Allah'ın kelimeleridir yahut iradenin taalluklarına göre çoğalan 'kûn' (ol) kelimesinin eserleri anlamında O'nun kelimeleridir.

ومعنى تحريفها عن مواضعها إمالتها عما وضعها الله تعالى فيه من كونها مظاهر أسمائه فيثبتون لها وجودا غير وجود الله تعالى: وَيَقُولُونَ سَمِعْنا ما يشعر بالوحدة أو سمعنا ما يقال في هذه الممكنات وَعَصَيْنا فلا نقول بما تقولون ولا نعتقد ما تعتقدون وَيَقُولُونَ أيضا في أثناء مخاطبتهم للعارف مستخفين مستهزئين به اسْمَعْ ما يعارض ما تدعيه غَيْرَ مُسْمَعٍ أي لا أسمعك الله وَراعِنا يعنون رميه بالرعونة وهي الحماقة لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ الذي عليه العارف بربه يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ أي فهموا عليه الظاهر ولم يفهموا ما أشار إليه من علم الباطن آمِنُوا بِما نَزَّلْنا على قلوب أوليائي من العلم اللدني مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ من علم الظاهر إذ كل باطن يخالف الظاهر فهو باطل مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً وهي وجوه القلوب بالعمى فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها ناظرة إلى الدنيا وزخارفها بعد أن كانت في أصل الفطرة متوجهة إلى ما في الميثاق الأول أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ فنمسخ صورهم المعنوية كما مسخنا صور اليهود الحسية، ويحتمل أن يكون هذا خطابا لمن أوتي كتاب الاستعداد أمرهم بالإيمان الحقيقي وهددهم بإزالة استعدادهم وردهم إلى أسفل سافلين، وإبعادهم بالمسخ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ إلا بالتوبة عنه لشدة غيرته «لا أحد أغير من الله» وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ أن يغفر له تاب أو لم يتب، وقد ذكروا أن الشرك ثلاث مراتب ولكل مرتبة توبة: فشرك جلي بالأعيان، وهو للعوام كعبدة الأصنام والكواكب مثلا، وتوبته إظهار العبودية في إثبات الربوبية مصدقا بالسر والعلانية، وشرك خفي بالأوصاف-

Kelimeleri yerlerinden tahrif etmenin manası, Allah Teâlâ'nın onları isimlerinin tecelligâhları olarak yerleştirdiği konumdan saptırarak onlar için Allah Teâlâ'nın varlığından başka müstakil bir varlık ispat etmeleridir. { وَيَقُولُونَ سَمِعْنا } “ve derler ki: 'İşittik'”, yani vahdeti hissettiren şeyi veya bu mümkinat hakkında söylenenleri işittik, { وَعَصَيْنا } “'ve isyan ettik'”, yani sizin dediğinizi demiyoruz ve sizin inandığınıza inanmıyoruz. { وَيَقُولُونَ } “Ve derler” yine arifi muhatap aldıkları sırada onu hafife alarak ve onunla alay ederek: { اسْمَعْ } “'Dinle'”, iddia ettiğin şeye aykırı olanı dinle, { غَيْرَ مُسْمَعٍ } “'dinlemez olasıca / duymaz ol'”, yani Allah sana işittirmesin, { وَراعِنا } “'ve bizi gözet'”, bununla onu 'raûnet'e yani ahmaklığa nispet etmeyi kastederler, { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ } “dillerini eğip bükerek ve dine dil uzatarak”, Rabbini bilen arifin üzerinde bulunduğu dine [dil uzatarak]. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Ey kendilerine kitap verilenler!”, yani zahirî ilmi anlayıp onun işaret ettiği bâtın ilmini anlamayanlar! { آمِنُوا بِما نَزَّلْنا } “İndirdiğimize iman edin”, evliyamın kalplerine indirdiğimiz ledünnî ilme [iman edin], { مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “yanınızdakini tasdik edici olarak”, yani zahir ilmini [tasdik edici olarak]; zira zahire aykırı olan her bâtın batıldır; { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } “yüzleri silip belirsiz etmeden önce”; bunlar kalplerin yüzleridir ki körlükle [silinir], { فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } “onları arkalarına döndürmeden önce”, fıtratın aslında ilk misaktaki hale yönelmişken dünyaya ve onun süslerine bakar hale getirmeden önce; { أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ } “yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce”; Yahudilerin maddi suretlerini mesh ettiğimiz (dönüştürdüğümüz) gibi onların da manevi suretlerini mesh ederiz. Bunun, istidat kitabı verilenlere bir hitap olması; onlara hakiki imanı emredip istidatlarının giderilmesi, aşağıların aşağısına döndürülmeleri ve mesh edilerek uzaklaştırılmaları ile onları tehdit etmesi de muhtemeldir. { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz”, kıskançlığının (gayretinin) şiddetinden ötürü ancak ondan tövbe edilmesi hariç; nitekim «Allah'tan daha kıskanç kimse yoktur». { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar”, ister tövbe etsin ister etmesin bağışlamayı dilediği kimse için. Şirkin üç mertebesi olduğunu ve her mertebenin bir tövbesi bulunduğunu zikretmişlerdir: Birincisi, putlara ve yıldızlara tapan avamın şirki gibi somut varlıklara yönelik açık şirk (şirk-i celî); bunun tövbesi gizlide ve açıkta tasdik ederek rubûbiyetin ispatında kulluğu izhar etmektir. İkincisi, vasıflara yönelik gizli şirk (şirk-i hafî) olup

وهو للخواص وفسر بشوب العبودية بالالتفات إلى غير الربوبية- وتوبته الالتفات عن ذلك الالتفات- وشرك أخفى لخواص الخواص وهو الأنانية- وتوبته بالوحدة- وهي فناء الناسوتية في بقاء اللاهوتية وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ أيّ شرك كان من هذه المراتب فَقَدِ افْتَرى وارتكب حسب مرتبته إِثْماً عَظِيماً لا يقدر قدره أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ كعلماء السوء من أهل الظاهر الذين لم يحصلوا من علومهم سوى العجب والكبر والحسد والحقد وسائر الصفات الرذيلة بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ كالعارفين به الذين لا يرون لأنفسهم فعلا، ويحتمل أن يكون هذا تعجيبا ممن يزكي نفسه بنفسه ويسلك في مسالك القوم على رأيه غير معتمد على مرب مرشد له من ولي كامل أو أثارة من علم إلهي كبعض المتفلسفين من أهل الرياضات انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ بادعاء تزكية نفوسهم من صفاتها وما تزكت أو بانتحال صفات الله تعالى إلى أنفسهم مع وجودها وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً ظاهرا لا خفاء فيه أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً بعضا مِنَ الْكِتابِ الجامع، وأشير به إلى علم الظاهر يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ أي بجبت النفس وَالطَّاغُوتِ أي طاغوت الهوى فيميلون مع أنفسهم وهواهم وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أي لأجل الذين ستروا الحق هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا الإيمان الحقيقي سَبِيلًا أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ أي أبعدهم عن معرفته وقربه وَمَنْ يَلْعَنِ أي يبعده اللَّهُ عن ذلك فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً يهديه إلى الحق أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً ذم لهم بالبخل الذي هو الوصمة الكبرى عند أهل الله تعالى أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ من المعرفة وإعزازهم بين خلقه وإرشادهم لمن استرشدهم فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ وهم المتبعون له على ملته من أهل المحبة والخلة الْكِتابَ أي علم الظاهر أو الجامع له ولعلم الباطن وَالْحِكْمَةَ علم الباطن أو باطن الباطن وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً وهو الوصول إلى العين وعدم الوقوف عند الأثر إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا أي حجبوا عن تجليات صفاتنا وأفعالنا أو أنكروا على أوليائنا الذين هم مظاهر الآيات سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً عظيمة وهي نار القهر والحجاب، أو نار الحسد كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ وتقطعت أماني نفوسهم الأمارة ومقتضيات هواها بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها بتجدد نوع آخر من أنواع تجليات القهر أو بتجدد نعم أخرى تظهر على أوليائنا الذين حسدوهم وأنكروا عليهم لِيَذُوقُوا الْعَذابَ ما داموا منغمسين في أوحال الرذائل إن الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أي الأعمال التي يصلحون بها لقبول التجليات سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ من ماء الحكمة ولبن الفطرة وخمر الشهود وعسل الكشف خالِدِينَ فِيها أَبَداً لبقاء أرواحهم المفاضة عليها ما يروحها لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ من

bu havassa aittir ve kulluğa rubûbiyetten başkasına yönelişin karışması olarak tefsir edilmiştir; bunun tövbesi o yönelişten yüz çevirmektir. Üçüncüsü ise havassu'l-havassa ait en gizli şirk (şirk-i ahfâ) olup benliktir (enâniyet); bunun tövbesi ise vahdetledir, o da nâsûtiyetin (beşerîliğin) lâhûtiyetin (ilâhîliğin) bekâsında fâni olmasıdır. { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a ortak koşarsa”, bu mertebelerden herhangi bir şirketle ortak koşarsa, { فَقَدِ افْتَرى } “iftira etmiş”, mertebesine göre işlemiş, { إِثْماً عَظِيماً } “büyük bir günah [işlemiş olur]”, takdir edilemeyecek derecede büyük bir günah [işlemiş olur]. { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?”; ilimlerinden ancak ucb, kibir, haset, kin ve diğer kötü sıfatları elde eden zahir ehli kötü âlimler gibi. { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır”; O'nu tanıyan ve kendileri için hiçbir fiil görmeyen arifler gibi. Bunun, kâmil bir veli mürşide veya ilahi ilimden bir esere dayanmaksızın kendi görüşüyle bu yolun erlerinin mesleklerine giren ve kendi kendini temize çıkaran kimseden -riyazat ehli bazı felsefeciler gibi- bir taaccüp olması da muhtemeldir. { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Bak, Allah'a nasıl yalan uyduruyorlar!”; nefisleri sıfatlarından arınmadığı halde arındığını iddia ederek yahut [kendi nefisleri] var olduğu halde Allah Teâlâ'nın sıfatlarını nefislerine mal ederek. { وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً } “Açık bir günah olarak bu yeter”; hiçbir kapalılığı olmayan apaçık bir günah olarak. { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً } “Kendilerine bir pay verilenleri görmedin mi?”, yani bir pay { مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan”; câmi kitaptan ki bununla zahir ilmine işaret edilmiştir; { يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ } “cibte inanırlar”, yani nefis cibtine, { وَالطَّاغُوتِ } “ve tâğûta [inanırlar]”, yani heva tâğûtuna; böylece nefislerine ve hevalarına meylederler; { وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “ve inkâr edenler için derler ki”, yani hakkı örtenler lehine derler ki: { هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “'Bunlar, iman edenlerden daha doğru yoldadır'”, hakiki imanla iman edenlerden, { سَبِيلًا } “yolca”. { أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } “İşte onlar, Allah'ın lanetlediği kimselerdir”, yani marifetinden ve yakınlığından uzaklaştırdığı kimselerdir. { وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ } “Allah kimi lanetlerse”, yani kimi bundan uzaklaştırırsa, { فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً } “artık onun için bir yardımcı bulamazsın”, onu hakka iletecek bir yardımcı [bulamazsın]. { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً } “Yoksa onların mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerreyi bile vermezlerdi”; Allah ehli nezdinde en büyük leke olan cimrilikle onların yerilmesidir. { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiği şeyleri mi kıskanıyorlar?”, yani marifetten, mahlûkatı arasında onları aziz kılmaktan ve kendilerinden irşat isteyenleri irşat etmelerinden [verdiği lütfu mu kıskanıyorlar?] { فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ } “Şüphesiz biz İbrahim ailesine vermiştik”; onlar muhabbet ve dostluk ehlinden olup onun dininde ona tâbi olanlardır; { الْكِتابَ } “Kitabı”, yani zahir ilmini veya onu ve bâtın ilmini toplayan ilmi, { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti”, bâtın ilmini yahut bâtının bâtınını, { وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } “ve onlara büyük bir mülk verdik”; o da hakikatin özüne ulaşmak ve eserde takılıp kalmamaktır. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا } “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenler”, yani sıfatlarımızın ve fiillerimizin tecellilerinden perdelenenler yahut ayetlerin mazharları olan velilerimizi inkâr edenler; { سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً } “onları bir ateşe atacağız”, büyük bir ateşe ki o da kahır ve perde ateşi yahut haset ateşidir; { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ } “derileri piştikçe”, emmâre nefislerinin kuruntuları ve hevasının gerekleri parçalanıp yok oldukça, { بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “onları başka derilerle değiştireceğiz”, kahır tecellilerinin başka bir türünün yenilenmesiyle yahut haset edip inkâr ettikleri velilerimiz üzerinde zahir olan başka nimetlerin yenilenmesiyle; { لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “azabı tatsınlar diye”, rezillik balçıklarına batmış olarak kaldıkları müddetçe. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler”, yani tecellileri kabule elverişli hale gelecekleri amelleri işleyenler; { سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “onları altından ırmaklar akan cennetlere sokacağız”, hikmet suyundan, fıtrat sütünden, müşahede şarabından ve keşif balından [ırmaklar akan cennetlere], { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “orada ebedî kalacaklardır”, kendilerine onları ferahlatacak feyizler akıtılan ruhlarının bekâsı sebebiyle; { لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ } “orada onlar için eşler vardır”, lezzet alacakları tecellilerden

التجليات التي يلتذون بها مُطَهَّرَةٌ من لوث النقص وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا وهو ظل الوجود والصفات الإلهية وذلك بمحو البشرية عنهم، نسأل الله تعالى من فضله فلا فضل إلا فضله، ثم إنه ﷾ أرشد المؤمنين بأبلغ وجه إلى بعض أمهات الأعمال الصالحة فقال عز من قائل: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها

[eşler vardır], { مُطَهَّرَةٌ } “tertemiz”, noksanlık kirinden [arındırılmış], { وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } “ve onları koyu bir gölgeye sokacağız”; o da beşeriyetin onlardan silinmesi suretiyle vücûdun ve ilahî sıfatların gölgesidir. Allah Teâlâ'dan lütfunu dileriz, zira O'nun lütfundan başka lütuf yoktur. Sonra aziz ve celil olan Allah, müminleri en beliğ şekilde salih amellerin bazı esaslarına yönlendirerek sözlerin en yücesinde şöyle buyurdu: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi emreder”.

أخرج ابن مردويه من طريق الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «لما فتح رسول الله ﷺ مكة دعا عثمان بن أبي طلحة فلما أتاه قال: أرني المفتاح فأتاه به فلما بسط يده إليه قام العباس فقال: يا رسول الله بأبي أنت وأمي اجعله لي مع السقاية فكف عثمان يده فقال رسول الله ﷺ: أرني المفتاح يا عثمان فبسط يده يعطيه، فقال العباس مثل كلمته الأولى فكف عثمان يده، ثم قال رسول الله ﷺ: يا عثمان إن كنت تؤمن بالله واليوم الآخر فهاتني المفتاح، فقال: هاك بأمانة الله تعالى فقام ففتح الكعبة فوجد فيها تمثال إبراهيم ﵇ معه قداح يستقسم بها فقال رسول الله ﷺ: ما للمشركين قاتلهم الله تعالى وما شأن إبراهيم ﵇ وشأن القداح وأزال ذلك، وأخرج مقام إبراهيم ﵇ وكان في الكعبة ثم قال: أيها الناس هذه القبلة، ثم خرج فطاف بالبيت، ثم نزل عليه جبريل ﵇ فيما ذكر لنا- برد المفتاح فدعا عثمان بن أبي

İbn Merdûye, Kelbî tarikinden, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde Osmân b. Ebî Talha'yı çağırdı. Yanına gelince: 'Bana anahtarı göster' dedi. O da anahtarı O'na getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini ona doğru uzatınca Abbâs ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Anam babam sana feda olsun, sikâye (hacılara su verme) göreviyle birlikte onu da bana ver' dedi. Bunun üzerine Osmân elini geri çekti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Osmân, bana anahtarı göster' buyurdu. Osmân vermek üzere elini uzattı; Abbâs yine önceki sözü gibi söyledi. Osmân tekrar elini çekti. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Osmân! Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsan anahtarı bana ver' buyurdu. Bunun üzerine: 'Allah Teâlâ'nın emaneti olarak al' dedi. Kalkıp Kâbe'yi açtı; içinde İbrahim aleyhisselâm'ın elinde fal oklarıyla kısmet aradığı tasvirini buldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Müşriklere ne oluyor, Allah Teâlâ onları kahretsin! İbrahim aleyhisselâm'ın fal oklarıyla ne işi olur!' buyurdu ve onu giderdi. Kâbe'nin içinde bulunan Makâm-ı İbrâhim'i aleyhisselâm dışarı çıkardı ve sonra: 'Ey insanlar! İşte kıble budur' buyurdu. Sonra dışarı çıkıp Beyt'i tavaf etti. Ardından bize nakledildiğine göre Cebrail aleyhisselâm anahtarın geri verilmesi hükmüyle indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Osmân b. Ebî

طلحة فأعطاه المفتاح ثم قال إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ» الآية.

Talha'yı çağırıp anahtarı ona verdi ve sonra: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ } ayetini okudu.»

وفي رواية الطبراني «أن رسول الله ﷺ قال حين أعطى المفتاح: خذوها يا بني طلحة خالدة تالدة لا ينزعها منكم إلا ظالم»

Taberânî'nin rivayetinde ise şöyledir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem anahtarı verirken: 'Onu ey Talha oğulları, ebedî ve kesintisiz olarak alınız; onu sizden ancak zalim olan alır' buyurdu.»

يعني سدانة الكعبة،

Yani Kâbe'nin perdedarlığını (hizmet ve bakımını) [kastetmiştir].

وفي تفسير ابن كثير «أن عثمان دفع المفتاح بعد ذلك إلى أخيه شيبة بن أبي طلحة فهو في يد ولده إلى اليوم» ، وذكر الثعلبي والبغوي والواحدي «أن عثمان امتنع عن إعطاء المفتاح للنبي ﷺ وقال: لو علمت أنه رسول الله لم أمنعه فلوى علي كرم الله تعالى وجهه يده وأخذه منه فدخل رسول الله ﷺ الكعبة وصلى ركعتين فلما خرج سأله العباس أن يجمع له السدانة والسقاية فنزلت فأمر عليا كرم الله تعالى وجهه أن يرد ويعتذر إليه

İbn Kesîr'in tefsirinde: «Osmân anahtarı bundan sonra kardeşi Şeybe b. Ebî Talha'ya devretti; o günümüze kadar onun evlatlarının elindedir» denmektedir. Sa'lebî, Begavî ve Vâhidî ise şunu zikretmişlerdir: «Osmân anahtarı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vermekten imtina etti ve: 'Eğer onun Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydim onu engellemezdim' dedi. Bunun üzerine Ali kerremallâhu vecheh onun elini büküp anahtarı ondan aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye girip iki rekât namaz kıldı. Dışarı çıktığında Abbâs, sidâne (hizmetkârlık) ile sikâyeyi kendisinde toplamasını istedi; bunun üzerine ayet indi ve Resûlullah Ali'ye kerremallâhu vecheh anahtarı geri vermesini ve ondan özür dilemesini emretti.

وصار ذلك سببا لإسلامه ونزول الوحي بأن السدانة في أولاده أبدا وما ذكرناه أولى بالاعتبار.

Bu durum onun Müslüman olmasına ve perdedarlığın kıyamete kadar onun evlatlarında kalacağına dair vahyin inmesine sebep oldu.» Ancak bizim zikrettiğimiz rivayet dikkate alınmaya daha layıktır.

أما أولا فلما قال الأشموني: إن المعروف عند أهل السير أن عثمان بن طلحة أسلم قبل ذلك في هدنة الحديبية مع خالد بن الوليد وعمرو بن العاص- كما ذكره ابن إسحاق وغيره، وجزم به ابن عبد البر في الاستيعاب والنووي في تهذيبه والذهبي وغيرهم، وأما ثانيا فلما فيه من المخالفة لما ذكره ابن كثير، وقد نصوا على أنه هو الصحيح، وأما ثالثا فلأن المفتاح على هذا لا يعد أمانة لأن عليا كرم الله تعالى وجهه أخذه منه قهرا وما هذا شأنه هو الغصب لا الأمانة، والقول- بأن تسمية ذلك أمانة لأن الله تعالى لم يرد نزعه منه، أو للإشارة إلى أن الغاصب يجب أن يكون كالمؤتمن في قصد الرد، أو إلى أن عليا كرم الله تعالى وجهه لما قصد بأخذه الخير وكان أيضا بأمر النبي ﷺ جعل كالمؤتمن في أنه لا ذنب عليه لا يخلو عن بعد، وأيّا ما كان فالخطاب يعم كل أحد- كما أن الأمانات، وهي جمع أمانة مصدر سمي به المفعول- نعم الحقوق المتعلقة بذممهم من حقوق الله تعالى وحقوق العباد سواء كانت فعلية أو قولية أو اعتقادية، وعموم الحكم لا ينافي خصوص السبب، وقد روي ما يدل على العموم عن ابن عباس وأبيّ وابن مسعود..

Birincisi; el-Üşmûnî'nin dediği gibi: Siyer ehli nezdinde meşhur olan husus, İbn İshâk ve başkalarının zikrettiği, İbn Abdilberr'in el-İstîâb'da, Nevevî'nin Tehzîb'inde, Zehebî'nin ve diğerlerinin kesin olarak belirttiği üzere Osmân b. Talha'nın bundan önce Hudeybiye mütarekesi sırasında Hâlid b. Velîd ve Amr b. Âs ile birlikte Müslüman olduğudur. İkincisi; bu rivayetin İbn Kesîr'in zikrettiğine aykırı olmasıdır; oysa âlimler sahih olanın o olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Üçüncüsü; bu takdire göre anahtar emanet sayılmaz; çünkü Ali kerremallâhu vecheh onu zorla almıştır, bu nitelikteki bir şey ise emanet değil gasptır. Bunun emanet olarak isimlendirilmesinin sebebinin, Allah Teâlâ'nın onu onun elinden çıkarmak istememesi yahut gasp edenin iade kastında emin kimse gibi olması gerektiğine işaret edilmesi veya Ali kerremallâhu vecheh onu almakla hayrı kastettiği ve bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle olduğu için üzerinde günah olmaması bakımından emin kılınan kimse gibi kabul edilmesi olduğu şeklindeki söz ise uzak bir yorumdan uzak değildir. Her halükarda hitap herkesi kapsamaktadır. Nitekim emanet kelimesinin çoğulu olan -ki meful anlamında kullanılan bir masdardır- 'el-emânât' (الْأَماناتِ) lafzı da fiilî, kavlî veya itikadî olsun, Allah Teâlâ'nın haklarından ve kulların haklarından mükelleflerin zimmetlerine taalluk eden hakların tamamını içine almaktadır. Hükmün umumi olması sebebin hususi olmasına mani değildir. Nitekim genelliğe delalet eden görüş İbn Abbâs, Übeyy, İbn Mes'ûd,

والبراء بن عازب وأبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهم أجمعين، وإليه ذهب الأكثرون، وعن زيد بن أسلم- واختاره الجبائي وغيره أن هذا خطاب لولاة الأمر أن يقوموا برعاية الرعية وحملهم على موجب الدين والشريعة، وعدوا من ذلك تولية المناصب مستحقيها، وجعلوا الخطاب الآتي لهم أيضا، وفي تصدير الكلام- بأن- الدالة على التحقيق وإظهار الاسم الجليل وإيراد الأمر على صورة الإخبار من الفخامة وتأكيد وجوب الامتثال والدلالة على الاعتناء ما لا مزيد عليه، ولهذا

Berâ b. Âzib, Ebû Ca'fer ve Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu anhüm ecmaîn rivayet edilmiş olup cumhur da bu görüşe varmıştır. Zeyd b. Eslem'den nakledildiğine -ve Cübbâî ile başkalarının da tercih ettiğine- göre ise bu, yöneticilere halkı gözetmelerini, onları dinin ve şeriatın gereğine sevk etmelerini emreden bir hitaptır; makam ve görevleri ehillerine tevdi etmeyi de bundan saymışlar ve gelecek hitabı da yine onlara yönelik kılmışlardır. Sözün tahkik ifade eden 'inne' (إِنَّ) ile başlatılmasında, yüce ismin açıkça getirilmesinde ve emrin haber suretinde sevk edilmesinde azamet, gereğini yerine getirmenin vücûbunu teyit ve azami ihtimamı gösterme bakımından bundan ötesi düşünülemeyecek derecede bir incelik vardır. Bundan dolayıdır ki

ورد من حديث ثوبان قال: قال رسول الله ﷺ: «لا إيمان لمن لا أمانة له» .

Sevbân'dan gelen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Emaneti olmayanın imanı da yoktur» buyurdu.

وأخرج البيهقي في الشعب عن ابن عمر عن النبي ﷺ قال: «أربع إذا كن فيك فلا عليك فيما فاتك من الدنيا حفظ أمانة وصدق حديث وحسن خليقة وعفة طعمة» .

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Ömer'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Dört şey sende bulunursa dünyadan elinden kaçan hiçbir şeye üzülme: Emaneti korumak, doğru sözlülük, güzel ahlak ve helal rızık.»

وأخرج عن ميمون بن مهران «ثلاث تؤدين إلى البر والفاجر الرحم توصل برة كانت أو فاجرة. والأمانة تؤدي إلى البر والفاجر والعهد يوفى به للبر والفاجر» ،

Meymûn b. Mihrân'dan da şöyle rivayet etmiştir: «Üç şey vardır ki iyiye de kötüye de ödenir: Sıla-i rahim, akraba ister iyi ister günahkâr olsun yerine getirilir. Emanet, ister iyiye ister günahkâra olsun teslim edilir. Ahit, ister iyi olsun ister günahkâr olsun vefa gösterilir.»

وأخرج مسلم عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه «أن رسول الله ﷺ قال: ثلاث من كن فيه فهو منافق وإن صام وصلى وزعم أنه مسلم من إذا حدث كذب وإذا وعد أخلف وإذا اؤتمن خان»

Müslim de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Üç şey kimde bulunursa, oruç tutsa, namaz kılsa ve Müslüman olduğunu iddia etse bile o münafıktır: Konuştuğu zaman yalan söyleyen, söz verdiği zaman sözünden cayan ve kendisine emanet edildiği zaman hıyanet eden kimse.»

والأخبار في ذلك كثيرة، وقرىء- الأمانة- بالإفراد، والمراد الجنس لا المعهود أي يأمركم بأداء أيّ أمانة كانت.

Bu husustaki haberler pek çoktur. Kelime tekil olarak 'el-emânete' (الأمانة) şeklinde de okunmuştur; maksat bilinen belirli bir emanet değil cinstir, yani 'her ne emanet olursa olsun onu ödemenizi emreder' demektir.

وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ أمر بإيصال الحقوق المتعلقة بذمم الغير إلى أصحابها إثر الأمر بإيصال الحقوق المتعلقة بذممهم، فالواو للعطف، والظرف متعلق بما بعد أن وهو معطوف على أَنْ تُؤَدُّوا والجار متعلق به أو بمقدر وقع حالا من فاعله أي ويأمركم أَنْ تَحْكُمُوا بالإنصاف والسوية، أو متلبسين بذلك إذا قضيتم بين الناس ممن ينفذ عليه أمركم أو يرضى بحكمكم، وهذا مبني على مذهب من يرى جواز تقدم الظرف

{ وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]”; insanların kendi zimmetlerine taalluk eden hakları ödemelerinin emredilmesinin hemen ardından başkalarının zimmetlerine taalluk eden hakların sahiplerine ulaştırılması emredilmiştir. 'Vav' atıf içindir; zarf 'en'den sonraki fiile taalluk etmektedir ve bu kısım { أَنْ تُؤَدُّوا } kavline matuftur. Harf-i cer ise bu fiile yahut failinden mukadder bir hale taalluk eder; yani 'emrinizin kendilerine geçtiği veya hükmünüze razı olan insanlar arasında hükmettiğiniz vakit insafla ve eşitlikle yahut buna bürünmüş olarak hükmetmenizi emreder'. Bu, harf-i mevsûlün sılâsında yer alan bir amilin mamûlü olan zarfın,

المعمول لما في حيز الموصول الحرفي عليه، والفصل بين حرف العطف والمعطوف بالظرف، وفي التسهيل الفصل بين العاطف والمعطوف إذا لم يكن فعلا بالظرف والجار والمجرور جائز وليس ضرورة خلافا لأبي علي، ولقيام الخلاف في المسألة ذهب أبو حيان إلى أن الظرف متعلق بمقدر يفسره المذكور أي- وأن تحكموا إذا حكمتم بين الناس أن تحكموا- ليسلم مما تقدم، ولا يجوز تعلقه بما قبله لعدم استقامة المعنى لأن تأدية الأمانة ليست وقت الحكومة، والمراد بالحكم ما كان عن ولاية عامة أو خاصة، وأدخلوا في ذلك ما كان عن تحكيم.

onun önüne geçmesini ve atıf harfi ile matuf arasının zarfla ayrılmasını caiz görenlerin mezhebine dayanır. et-Teshîl'de: 'Matuf fiil olmadığı takdirde atıf harfi ile matuf arasının zarf ve câr-mecrûr ile ayrılması Ebû Ali'nin aksine caizdir ve zaruret de değildir' denmiştir. Meselede ihtilaf bulunması sebebiyle Ebû Hayyân, zikredilen mahzurdan kurtulmak için zarfın, zikredilen fiilin tefsir ettiği mukadder bir amile müteallik olduğu görüşüne varmıştır; yani takdiri: 'Ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman, adaletle hükmetmenizi emreder' şeklindedir. Anlamın düzgün olmaması sebebiyle zarfın öncesine taalluk etmesi caiz değildir; zira emanetin edası hüküm verme vaktine münhasır değildir. Hüküm vermekten maksat, ister genel ister özel bir yetkiden kaynaklansın, [her türlü hükümdür]; hakemlik yoluyla verilen hükmü de buna dâhil etmişlerdir.

وفي بعض الآثار أن صبيين ارتفعا إلى الحسن رضي الله تعالى عنه ابن علي كرم الله تعالى وجهه في خط كتباه وحكماه في ذلك ليحكم أي الخطين أجود فبصر به علي كرم الله تعالى وجهه فقال: يا بني انظر كيف تحكم فإن هذا حكم والله تعالى سائلك عنه يوم القيامة

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre iki çocuk, yazdıkları yazı hakkında Ali'nin kerremallâhu vecheh oğlu Hasan'a radıyallâhu anh müracaat edip hangi yazının daha güzel olduğuna hükmetmesi için onu hakem yaptılar. Ali kerremallâhu vecheh onu görünce: 'Yavrucuğum, nasıl hüküm vereceğine dikkat et; çünkü bu bir hükümdür ve Allah Teâlâ kıyamet gününde bundan sana hesap soracaktır' dedi.

إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ جملة مستأنفة مقررة لمضمون ما قبلها متضمنة لمزيد اللطف بالمخاطبين وحسن استدعائهم إلى الامتثال وإظهار الاسم الأعظم لتربية المهابة وهو اسم إِنَّ وجملة نِعِمَّا يَعِظُكُمْ خبرها، وما إما بمعنى الشيء معرفة تامة، ويَعِظُكُمْ صفة موصوف محذوف وهو المخصوص بالمدح، أي نعم الشيء شيء يعظكم به، ويجوز- نعم هو أي الشيء شيئا يعظكم به- والمخصوص بالمدح محذوف، وإما بمعنى الذي وما بعدها صلتها وهو فاعل- نعم- والمخصوص محذوف أيضا، أي نعم الذي يعظكم به تأدية الأمانة والحكم بالعدل- قاله أبو البقاء- ونظر فيه بأنه قد تقرر أن فاعل- نعم- إذا كان مظهرا لزم أن يكون محلى بلام الجنس أو مضافا إليه كما في المفصل، وأجيب بأن سيبويه جوز قيام ما إذا كانت معرفة تامة مقامه، وابن السراج أيضا جوز قيام الموصولة لأنها في معنى المعرف باللام، واعترض القول بوقوع ما تمييزا بأنها مساوية للمضمر في الإبهام فلا تميزه لأن التمييز لبيان جنس المميز، وأجيب بمنع كونها مساوية له لأن المراد بها شيء عظيم، والضمير لا يدل على ذلك، ومن الغريب ما قيل: إن ما كافة فتدبر، وقد تقدم الكلام فيما في نِعِمَّا من القراءات إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بجميع المسموعات ومنها أقوالكم بَصِيراً بكل شيء، ومن ذلك أفعالكم، ففي الجملة وعد ووعيد،

{ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ } “Allah size bununla ne güzel öğüt veriyor!”; önceki hükmün muhtevasını pekiştiren, muhataplara yönelik lütfun ziyadeliğini ve onları itaate çağırmanın güzelliğini içeren yeni bir cümledir (istînâf). Heybeti tesis etmek için ism-i a'zam açıkça getirilmiştir; o 'inne'nin ismidir, { نِعِمَّا يَعِظُكُمْ } cümlesi ise haberidir. 'Mâ' (ما), ya tam ma'rife olarak 'şey' anlamındadır ve { يَعِظُكُمْ }, medhedilen şey (mahsûs bi'l-medh) olan mahzuf bir mevsubun sıfatıdır; yani 'Allah'ın size kendisiyle öğüt verdiği şey ne güzel bir şeydir' demektir. 'O şey, size kendisiyle öğüt verdiği şey olarak ne güzeldir' takdiri de caizdir ki mahsûs bi'l-medh mahzuftur. Yahut 'mâ', 'ellezî' (الذي) anlamındadır ve sonrasındaki kısım onun sılasıdır; kendisi ise 'ni'me'nin failidir, mahsûs da yine mahzuftur; yani Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi: 'Size kendisiyle öğüt verdiği emanetin edası ve adaletle hükmetme ne güzeldir.' el-Mufassal'da geçtiği üzere 'ni'me'nin faili zahir isim olduğunda cins lâmı ile belirlenmiş olması yahut ona muzaf bulunması gerektiği kaidesiyle buna itiraz edilmiş; buna karşı Sîbeveyh'in 'mâ'nın tam ma'rife olduğu takdirde onun yerine geçmesini caiz gördüğü, İbnü's-Serrâc'ın da lâm ile belirlenmiş manasında olduğu için mevsûl olan 'mâ'nın fail olmasını caiz gördüğü cevabı verilmiştir. 'Mâ'nın temyiz olması görüşüne ise, müphemlik konusunda zamire denk olduğu ve dolayısıyla onu temyiz edemeyeceği, çünkü temyizin müphemin cinsini açıklamak için geldiği gerekçesiyle itiraz edilmiş; buna da 'mâ' ile kastedilenin azametli bir şey olduğu, zamirin ise buna delalet etmediği gerekçesiyle onun zamire denk oluşunun kabul edilmediği cevabı verilmiştir. Garip görüşlerden biri de 'mâ'nın kâffe (amelden engelleyen) olduğu görüşüdür, bunu iyi düşün! { نِعِمَّا } lafzındaki kıraatlere dair açıklamalar daha önce geçmişti. { إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”, bütün işitilenleri; sözleriniz de bunlardandır; { بَصِيراً } “hakkıyla görendir”, her şeyi; amelleriniz de bunlardandır. Dolayısıyla bu cümlede hem bir vaad hem de bir vaîd vardır.

وقد روي أن النبي ﷺ قال لعلي كرم الله تعالى وجهه: سوّ بين الخصمين في لحظك ولفظك

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ali'ye kerremallâhu vecheh şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bakışında da sözünde de hasımlar arasında eşit davran.»

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بعد ما أمر سبحانه ولاة الأمور بالعموم أو الخصوص بأداء الأمانة والعدل في الحكومة أمر الناس بإطاعتهم في ضمن إطاعته ﷿ وإطاعة رسوله ﷺ حيث قال عز من قائل: أَطِيعُوا اللَّهَ أي الزموا طاعته فيما أمركم به ونهاكم عنه وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ المبعوث لتبليغ أحكامه إليكم في كل ما يأمركم به وينهاكم عنه أيضا، وعن الكلبي أن المعنى أَطِيعُوا اللَّهَ في الفرائض وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ في السنن، والأول أولى وأعاد الفعل وإن كانت طاعة الرسول مقترنة بطاعة الله تعالى اعتناء بشأنه ﵊ وقطعا لتوهم أنه لا يجب امتثال ما ليس في القرآن وإيذانا بأن له ﷺ استقلالا بالطاعة لم يثبت لغيره، ومن ثمّ لم يعد في قوله سبحانه: وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ إيذانا بأنهم لا استقلال لهم فيها استقلال الرسول ﷺ، واختلف في المراد بهم فقيل: أمراء المسلمين في عهد الرسول ﷺ وبعده ويندرج فيهم الخلفاء والسلاطين والقضاة وغيرهم، وقيل: المراد بهم أمراء السرايا، وروي ذلك عن أبي هريرة وميمون بن مهران، وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي،

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; şanı yüce olan Allah, gerek genel gerekse özel yetkiyle yöneticilere emaneti ödemeyi ve hükümde adaleti emrettikten sonra; sözlerin en yücesinde: { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin”, yani size emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaate sarılın, { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “ve Peygambere de itaat edin”, O'nun hükümlerini size tebliğ etmek üzere gönderilen [Resûl'e] de size emrettiği ve yasakladığı her şeyde itaat edin buyurmak suretiyle, aziz ve celil olan Kendisine ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat zımnında insanlara da yöneticilere itaat etmelerini emretmiştir. Kelbî'den nakledildiğine göre mana: 'Farzlarda Allah'a itaat edin, sünnetlerde de Resûl'e itaat edin' şeklindedir; fakat birinci görüş daha uygundur. Peygambere itaat Allah Teâlâ'ya itaatle bitişik olduğu halde O'nun aleyhisselâm şanına ihtimam göstermek, Kur'an'da yer almayan hususlara uymanın vacip olmadığı vehmini kesip atmak ve başkasına sabit olmayan müstakil bir itaatin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için sabit olduğunu bildirmek maksadıyla fiil tekrar edilmiştir. İşte bu sebepledir ki şanı yüce olan Allah'ın: { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “ve sizden olan emir sahiplerine de [itaat edin]” kavlinde, onların Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in itaati gibi müstakil bir itaat yetkisine sahip olmadıklarını bildirmek üzere fiil tekrar edilmemiştir. 'Ülü'l-emr' ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ve O'ndan sonraki Müslüman yöneticilerdir; halifeler, sultanlar, kadılar ve diğerleri buna dâhildir. Bir görüşe göre de maksat seriyye komutanlarıdır; bu Ebû Hüreyre ve Meymûn b. Mihrân'dan rivayet edilmiş, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de bunu Süddî'den tahric etmişlerdir.

وأخرجه ابن عساكر عن أبي صالح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «بعث رسول الله ﷺ خالد بن الوليد في سرية، وفيها عمار بن ياسر فساروا قبل القوم الذين يريدون فلما بلغوا قريبا منهم عرسوا وأتاهم ذو العيينتين فأخبرهم فأصبحوا قد هربوا غير رجل

Bunu İbn Asâkir de Ebû Sâlih tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hâlid b. el-Velîd'i içinde Ammâr b. Yâsir'in de bulunduğu bir seriyyede [komutan olarak] gönderdi. Hedefledikleri kavme doğru ilerlediler. Onlara yakın bir yere vardıklarında gece konakladılar. Derken [o kavme] iki gözlü (Zü'l-Uyayneteyn) gelip haber verdi. Sabah olduğunda bir adam hariç hepsi kaçmıştı.

أمر أهله فجمعوا متاعهم ثم أقبل يمشي في ظلمة الليل حتى أتى عسكر خالد يسأل عن عمار بن ياسر فأتاه فقال: يا أبا اليقظان إني قد أسلمت وشهدت أن لا إله إلا الله وأن محمدا عبده ورسوله، وأن قومي لما سمعوا بكم هربوا وإني بقيت فهل إسلامي نافعي غدا وإلا هربت؟ فقال عمار: بل هو ينفعك فأقم فأقام فلما أصبحوا أغار خالد فلم يجد أحدا غير الرجل فأخذه وأخذ ماله فبلغ عمارا الخبر فأتى خالدا فقال: خل عن الرجال فإنه قد أسلم وهو في أمان مني، قال خالد: وفيم أنت تجير؟ فاستبا وارتفعا إلى النبي ﷺ فأجاز أمان عمار، ونهاه أن يجير الثانية على أمير فاستبا عند النبي ﷺ فقال خالد: يا رسول الله أتترك هذا العبد الأجدع يشتمني فقال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم: يا خالد لا تسب عمارا فإن من سب عمارا سبه الله تعالى ومن أبغض عمارا أبغضه الله تعالى ومن لعن عمارا لعنه الله تعالى فغضب عمار فقام فتبعه خالد حتى أخذ بثوبه فاعتذر إليه فرضي، فأنزل الله تعالى هذه الآية» .

O adam ailesine emretti, eşyalarını topladılar. Sonra gecenin karanlığında yürüyüp Hâlid'in ordusuna geldi ve Ammâr b. Yâsir'i sordu. Yanına varınca: 'Ey Ebü'l-Yakzân! Ben Müslüman oldum, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet ettim. Kavmim sizin geldiğinizi duyunca kaçtı, ben ise kaldım; yarın Müslüman olmam bana fayda verir mi, yoksa ben de kaçayım mı?' dedi. Ammâr: 'Bilakis fayda verir, sen kal' dedi, o da kaldı. Sabah olunca Hâlid baskın yaptı ve o adamdan başka kimseyi bulamadı; adamı ve malını aldı. Durum Ammâr'a ulaşınca Hâlid'e gelip: 'Adamı serbest bırak, o Müslüman oldu ve benim emanımdadır' dedi. Hâlid: 'Sen ne hakla eman veriyorsun?' dedi. Karşılıklı atıştılar ve meseleyi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e taşıdılar. Peygamber Ammâr'ın emanını geçerli kıldı, fakat bir daha komutanın üstüne eman vermesini ona yasakladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda da tartıştılar. Hâlid: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şu kulağı kesik kölenin bana sövmesine izin mi veriyorsun?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Hâlid! Ammâr'a sövme; çünkü Ammâr'a sövene Allah söver (rahmetinden kovar), Ammâr'a buğzedene Allah buğzeder, Ammâr'a lanet edene Allah lanet eder' buyurdu. Ammâr öfkelenip kalktı; Hâlid onun peşinden gidip elbisesinden tuttu ve kendisinden özür diledi, o da razı oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»

ووجه التخصيص على هذا أن في عدم إطاعتهم ولا سلطان ولا حاضرة مفسدة عظيمة، وقيل: المراد بهم أهل العلم، وروى ذلك غير واحد عن ابن عباس وجابر بن عبد الله ومجاهد والحسن وعطاء وجماعة، واستدل عليه أبو العالية بقوله تعالى: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ [النساء: ٨٣] فإن العلماء هم المستنبطون المستخرجون للأحكام، وحمله كثير- وليس ببعيد- على ما يعم الجميع لتناول الاسم لهم لأن للأمراء تدبير أمر الجيش والقتال، وللعلماء حفظ الشريعة وما يجوز مما لا يجوز، واستشكل إرادة العلماء لقوله تعالى: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فإن الخطاب فيه عام للمؤمنين مطلقا والشيء خاص بأمر الدين بدليل ما بعده، والمعنى فإن تنازعتم أيها المؤمنون أنتم وأولو الأمر منكم في أمر من أمور الدين فَرُدُّوهُ فراجعوا فيه إِلَى اللَّهِ أي إلى كتابه وَالرَّسُولِ أي إلى سنته، ولا شك أن هذا إنما يلائم حمل أولي الأمر على الأمراء دون العلماء لأن للناس والعامة منازعة الأمراء في بعض الأمور وليس لهم منازعة العلماء إذ المراد بهم المجتهدون والناس ممن سواهم لا ينازعونهم في أحكامهم.

Bu rivayete göre tahsisin hikmeti şudur: Otoritenin ve şehir düzeninin bulunmadığı bir ortamda komutanlara itaat edilmemesinde büyük bir fesat vardır. Bir görüşe göre ise onlardan maksat ilim ehlidir; bu görüş İbn Abbâs, Câbir b. Abdillâh, Mücâhid, Hasan, Atâ ve bir topluluktan rivayet edilmiştir. Ebü'l-Âliye buna Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } [en-Nisâ 83] kavlini delil getirmiştir; zira hükümleri istinbat edip çıkaranlar âlimlerdir. Pek çok âlim -ki bu da uzak değildir- lafzın hepsini kapsaması sebebiyle ayeti bütün bunları içine alacak şekilde yorumlamıştır; zira ordunun ve savaşın tedbiri yöneticilere, şeriatı ve neyin caiz olup neyin olmadığını korumak ise âlimlere aittir. Âlimlerin kastedilmiş olması görüşü Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } kavli sebebiyle müşkül görülmüştür; zira buradaki hitap mutlak olarak müminlere geneldir, 'şey' kelimesi ise sonrasının delaletiyle din işine hastır. Buna göre mana şudur: 'Ey müminler! Eğer siz ve sizden olan emir sahipleri din işlerinden bir hususta ihtilaf ederseniz { فَرُدُّوهُ } onu götürün, ona müracaat edin { إِلَى اللَّهِ } Allah'a, yani O'nun Kitabına { وَالرَّسُولِ } ve Resûl'e, yani O'nun sünnetine.' Şüphe yok ki bu durum 'ülü'l-emr'in âlimlere değil yöneticilere hamledilmesine uygundur; çünkü halkın ve avamın bazı işlerde yöneticilerle çekişme hakkı vardır, oysa âlimlerle çekişme hakları yoktur; zira âlimlerden maksat müctehidlerdir ve onların dışındaki insanlar onların verdikleri hükümlerde onlarla çekişmezler.

وجعل بعضهم: الخطاب فيه لأولي الأمر على الالتفات ليصح إرادة العلماء لأن للمجتهدين أن ينازع بعضهم بعضا مجادلة ومحاجة فيكون المراد أمرهم بالتمسك بما يقتضيه الدليل، وقيل: على إرادة الأعم يجوز أن يكون الخطاب للمؤمنين وتكون المنازعة بينهم وبين أولي الأمر باعتبار بعض الأفراد وهم الأمراء، ثم إن وجوب الطاعة لهم ما داموا على الحق فلا يجب طاعتهم فيما خالف الشرع،

Bazı âlimler, ilim ehlinin kastedilmesini sahih kılmak için buradaki hitabı iltifat yoluyla 'ülü'l-emr'e yönelik kılmışlardır; zira müctehidlerin münazara ve hüccet getirme yoluyla birbiriyle çekişmeleri mümkündür, dolayısıyla maksat delilin gerektirdiği şeye sarılmalarını onlara emretmektir. Bir görüşe göre ise daha genel anlamın kastedilmesi esasına göre hitabın müminlere olması, çekişmenin de onlar ile ülü'l-emr arasında bazı fertler, yani yöneticiler bakımından vuku bulması caizdir. Sonra, yöneticilere itaat vacipliği hak üzere oldukları müddetçedir; şeriata aykırı hususlarda ise onlara itaat vacip değildir.

فقد أخرج ابن أبي شيبة عن علي كرم الله تعالى وجهه قال:

Nitekim İbn Ebî Şeybe, Ali'den kerremallâhu vecheh şöyle rivayet etmiştir:

«قال رسول الله ﷺ: لا طاعة لبشر في معصية الله تعالى» ،

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah Teâlâ'ya isyan olan yerde hiçbir kula itaat yoktur' buyurdu.»

وأخرج هو وأحمد والشيخان وأبو داود والنسائي عنه أيضا كرم الله تعالى وجهه قال: «بعث رسول الله ﷺ سرية واستعمل عليهم رجلا (١) من الأنصار فأمرهم ﵊ أن يسمعوا له ويطيعوا فأغضبوه في شيء فقال: اجمعوا لي حطبا فجمعوا له حطبا قال: أوقدوا نارا فأوقدوا نارا قال: ألم يأمركم ﷺ أن تسمعوا لي وتطيعوا؟ قالوا: بلى قال: فادخلوها فنظر بعضهم إلى بعض وقالوا: إنما فررنا إلى رسول الله ﷺ من النار فسكن غضبه وطفئت النار فلما قدموا على رسول الله ذكروا له ذلك فقال ﵊ لو دخلوها ما خرجوا منها إنما الطاعة في المعروف» .

O [İbn Ebî Şeybe], Ahmed, iki Şeyh (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd ve Nesâî yine Ali'den kerremallâhu vecheh şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdi ve Ensâr'dan bir adamı onlara komutan tayin etti; onlara aleyhisselâm komutanı dinleyip itaat etmelerini emretti. Bir meselede komutanı öfkelendirdiler. Bunun üzerine: 'Bana odun toplayın' dedi, ona odun topladılar. 'Ateş yakın' dedi, ateş yaktılar. 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni dinleyip bana itaat etmenizi size emretmedi mi?' dedi. 'Evet' dediler. 'Öyleyse ateşe girin' dedi. Birbirlerine bakıştılar ve: 'Biz ateşten ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kaçıp sığındık' dediler. Nihayet komutanın öfkesi dindi ve ateş söndü. Resûlullah'ın yanına geldiklerinde bunu O'na anlattılar; O da aleyhisselâm: 'Eğer oraya girselerdi bir daha ondan çıkamazlardı; itaat ancak meşru olan husustadır' buyurdu.»

وهل يشمل المباح أم لا؟ فيه خلاف، فقيل: إنه لا يجب طاعتهم فيه لأنه لا يجوز لأحد أن يحرم ما حلله الله تعالى ولا أن يحلل ما حرمه الله تعالى، وقيل: تجب أيضا كما نص عليه الحصكفي وغيره، وقال بعض محققي الشافعية: يجب طاعة الإمام في أمره ونهيه ما لم يأمر بمحرم، وقال بعضهم: الذي يظهر أن ما أمر به مما ليس فيه

[Bu itaatin] mubahı kapsayıp kapsamadığı hususunda ise ihtilaf vardır. Bir görüşe göre mubah olan şeyde onlara itaat vacip değildir; çünkü hiç kimsenin Allah Teâlâ'nın helal kıldığını haram kılmaya veya Allah Teâlâ'nın haram kıldığını helal kılmaya yetkisi yoktur. Bir diğer görüşe göre ise Haskefî ve başkalarının açıkça belirttiği üzere [mubah hususlarda da itaat] vaciptir. Şâfiî muhakkiklerinden bazıları şöyle demiştir: 'Haram bir şeyi emretmediği müddetçe emrinde ve yasağında imama (yöneticiye) itaat etmek vaciptir.' Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Açıkça görünen şudur ki, emrettiği şey şayet...

مصلحة عامة لا يجب امتثاله إلا ظاهرا فقط بخلاف ما فيه ذلك فإنه يجب باطنا أيضا، وكذا يقال في المباح الذي فيه ضرر للمأمور به، ثم هل العبرة بالمباح والمندوب المأمور به باعتقاد الأمر فإذا أمر بمباح عنده سنة عند المأمور يجب امتثاله ظاهرا فقط أو المأمور فيجب باطنا أيضا وبالعكس فينعكس ذلك كل محتمل؟ وظاهر إطلاقهم في مسألة أمر الإمام الناس بالصوم للاستسقاء الثاني لأنهم لم يفصلوا بين كون الصوم المأمور به هناك مندوبا عند الآمر أو لا، وأيد بما قرروه في باب الاقتداء من أن العبرة باعتقاد المأموم لا الإمام، ولم أقف على ما قاله أصحابنا في هذه المسألة فليراجع هذا، واستدل بالآية من أنكر القياس وذلك لأن الله تعالى أوجب الرد إلى الكتاب والسنة دون القياس، والحق أن الآية دليل على إثبات القياس بل هي متضمنة لجميع الأدلة الشرعية، فإن المراد بإطاعة الله العمل بالكتاب، وبإطاعة الرسول العمل بالسنة، وبالرد إليهما القياس لأن رد المختلف فيه الغير المعلوم من النص إلى المنصوص عليه إنما يكون بالتمثيل والبناء عليه، وليس القياس شيئا وراء ذلك، وقد علم من قوله سبحانه: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ أنه عند عدم النزاع يعمل بما اتفق عليه وهو الإجماع إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ متعلق بالأمر الأخير الوارد في محل النزاع إذ هو المحتاج إلى التحذير عن المخالفة، وجواب الشرط محذوف عند جمهور البصريين ثقة بدلالة المذكور عليه، والكلام على حد- إن كنت ابني فأطعني- فإن الإيمان بالله تعالى يوجب امتثال أمره، وكذا الإيمان باليوم الآخر لما فيه من العقاب على المخالفة ذلِكَ أي الرد المأمور به العظيم الشأن ولو حمل- كما قيل- على جميع ما سبق على التفريع لحسن.

genel bir maslahat içermiyorsa ona uymak sadece zahiren vaciptir; genel maslahat içeren şey ise bundan farklı olarak bâtınen (vicdanen) de vaciptir. Emredilen kimse için zarar barındıran mubah hakkında da aynı şey söylenir. Sonra, emredilen mubah ve mendup hususlarda itibar emredenin inancına göre midir -ki kendisi nezdinde mubah olan bir şeyi emrettiğinde o şey emredilen kimseye göre sünnet ise sadece zahiren mi uymak gerekir- yoksa emredilene göre midir -ki batınen de vacip olur ve bunun zıddı da zıddına cereyan eder- bunların hepsi muhtemeldir? İmamın insanlara yağmur duası için oruç tutmayı emretmesi meselesinde âlimlerin mutlak ifadelerinin zahiri ikinci görüştür; zira onlar orada emredilen orucun emreden nezdinde mendup olup olmaması arasında bir ayrım yapmamışlardır. Bu husus, imama uyma bahsinde karara bağladıkları 'itibar imamın değil cemaatin inancınadır' kuralıyla da desteklenmiştir. Mezhepdaşlarımızın bu meselede ne dediklerine rastlamadım, buraya müracaat edilmelidir. Kıyası inkâr edenler bu ayeti delil getirmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ kıyasa değil Kitap ve Sünnete başvurmayı vacip kılmıştır. Hak olan şudur ki bu ayet kıyasın ispatına delildir, hatta bütün şer'î delilleri içermektedir. Zira Allah'a itaat etmekten maksat Kitap ile amel etmek, Resûl'e itaat etmekten maksat Sünnet ile amel etmek, her ikisine başvurmaktan maksat ise kıyastır; çünkü hakkında nass bulunmayan ve ihtilaflı olan meselenin hakkında nass bulunana ircası ancak benzerlik kurmak ve ona bina etmekle (kıyasla) olur, kıyas da bundan başka bir şey değildir. Şanı yüce olan Allah'ın: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ } kavlinden anlaşılmıştır ki ihtilaf bulunmadığı zaman üzerinde ittifak edilen şeyle amel edilir, bu da icmadır. { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız” kavli, ihtilaf yerinde vârid olan son emre taalluk etmektedir; zira muhalefetten sakındırılmaya muhtaç olan kısım odur. Basralıların cumhuruna göre şartın cevabı, zikredilen kısmın ona delaletine güvenilerek hazfedilmiştir; bu ifade 'eğer benim oğlumsan bana itaat et' tarzındaki söz kabilindendir; zira Allah Teâlâ'ya iman O'nun emrine uymayı gerektirir; ahiret gününe iman da muhalefet halinde azap bulunması sebebiyle böyledir. { ذلِكَ } “İşte bu”, yani emredilen ve şanı yüce olan bu [Kitap ve Sünnete] irca etmek; denildiği gibi dallandırılıp önceki hükümlerin tamamına hamledilseydi yine güzel olurdu.

وقال الطبرسي: إنه إشارة إلى ما تقدم من الأوامر أي طاعة الله تعالى وطاعة رسوله ﷺ وأولي الأمر، ورد المتنازع فيه إلى الله والرسول ﵊ خَيْرٌ لكم وأصلح وَأَحْسَنُ أي أحمد في نفسه تَأْوِيلًا أي عاقبة، قاله قتادة والسدي وابن زيد، وأفعل التفضيل في الموضعين للإيذان بالكمال على خلاف الموضوع له، ووجه تقديم الأول على الثاني أن الأغلب تعلق أنظار الناس بما ينفعهم، وقيل: المراد خَيْرٌ لكم في الدنيا وَأَحْسَنُ عاقبة في الآخرة، ووجه التقديم عليه أظهر.

Tabersî şöyle demiştir: 'Bu, önceki emirlere bir işarettir; yani Allah Teâlâ'ya, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve emir sahiplerine itaat etmek, ihtilaflı meseleyi Allah'a ve Resûl'e aleyhisselâm götürmek { خَيْرٌ } sizin için daha hayırlı ve daha uygundur, { وَأَحْسَنُ } bizzat kendisi itibarıyla daha övgüye değerdir, { تَأْوِيلًا } sonuç bakımından.' Bunu Katâde, Süddî ve İbn Zeyd söylemiştir. Her iki yerdeki ism-i tafdîl, vaz'edildiği mananın (karşılaştırmanın) aksine kemale işaret etmek içindir. Birincinin ikinciden öne alınmasının sebebi, insanların bakışlarının çoğunlukla kendilerine fayda veren şeye taalluk etmesidir. Bir görüşe göre mana: 'Dünyada sizin için daha hayırlı ve ahirette netice bakımından daha güzeldir' şeklindedir; bu takdire göre öne alınışın sebebi daha açıktır.

وعن الزجاج أن المراد أَحْسَنُ تَأْوِيلًا من تأويلكم أنتم إياه من غير رد إلى أصل من كتاب الله تعالى وسنة نبيه ﷺ. فالتأويل إما بمعنى الرجوع إلى المآل والعاقبة، وإما بمعنى بيان المراد من اللفظ الغير الظاهر منه، وكلاهما حقيقة، وإن غلب الثاني في العرف ولذا يقابل التفسير.

Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre mana: 'Sizin Allah Teâlâ'nın Kitabından ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden bir asla dayandırmaksızın kendi yaptığınız tevilden daha güzel bir tevil/sonuçtur' şeklindedir. Tevil; ya bir şeyin varacağı akıbete ve sonuca dönmesi anlamındadır yahut lafzın zahirinde açık olmayan muradı beyan etmek anlamındadır. İkincisi örfte galip gelip tefsirin mukabili kılınmış olsa da her iki mana da hakikattir.

أَلَمْ تَرَ خطاب للنبي ﷺ، وتعجيب له ﵊ أي ألم تنظر أو ألم ينته علمك إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ من الزعم، وهو كما في القاموس مثلث القول: الحق والباطل والكذب ضد، وأكثر ما يقال: فيما يشك فيه، ومن هنا قيل: إنه قول بلا دليل، وقد كثر استعماله بمعنى القول الحق،

{ أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?”; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır ve O'nu aleyhisselâm hayrete düşürmek içindir; yani 'bakmadın mı yahut bilgin ulaşmadı mı?' demektir. { إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ } “iddia edenleri”; bu 'ze'm' (الزَّعْم) kelimesindendir. el-Kâmûs'ta geçtiği üzere ilk harfi üç harekeyle de okunan bu kelime zıt anlamlı olup doğru söz, batıl söz ve yalan manalarına gelir. Çoğunlukla şüphe edilen hususlarda kullanılır; bu yüzden 'delilsiz söz' olduğu söylenmiştir. Doğru söz anlamında kullanımı da çoktur;

وفي الحديث عن النبي ﷺ «زعم جبريل»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadiste «Cebrail zannetti/dedi (zaame Cibrîl)» buyrulmuştur.

وفي حديث ضمام بن ثعلبة رضي الله تعالى عنه «زعم رسولك» وقد أكثر سيبويه في الكتاب من قوله: زعم الخليل كذا- في أشياء يرتضيها- وفي شرح مسلم للنووي أن زعم في كل هذا بمعنى القول، والمراد به هنا مجرد الادعاء أي يدعون أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ أي القرآن.

Dımâm b. Sa'lebe radıyallâhu anh hadisinde de «Senin elçin söyledi (zaame rasûlük)» ifadesi geçer. Sîbeveyh de el-Kitâb'ında benimsediği meselelerde 'Halil şöyle dedi (zaame'l-Halîl)' ifadesini çokça kullanmıştır. Nevevî'nin Şerhu Müslim'inde belirtildiğine göre bütün bunlarda 'ze'ame', 'söyledi' (kâle) anlamındadır. Burada ise maksat kuru iddiadır; yani iddia ediyorlar ki { أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilene iman ettiklerini”, yani Kur'an'a [iman ettiklerini],

وَما أُنْزِلَ إلى موسى ﵇ مِنْ قَبْلِكَ وهو التوراة، ووصفوا بهذا الادعاء لتأكيد التعجيب وتشديد التوبيخ والاستقباح، وقرىء أُنْزِلَ وأُنْزِلَ بالبناء للفاعل يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ بيان لمحل التعجيب على قياس نظائره

{ وَما أُنْزِلَ } “ve indirilene [iman ettiklerini]”, Musa'ya aleyhisselâm [indirilene], { مِنْ قَبْلِكَ } “senden önce”, yani Tevrat'a [iman ettiklerini iddia edenleri]. Hayret uyandırmayı pekiştirmek, kınama ve çirkin görmeyi şiddetlendirmek için bu iddia ile nitelenmişlerdir. [Her iki fiil] 'enzele' ve 'enzele' şeklinde malum sîgasıyla da okunmuştur. { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Tâğûta muhakeme olmak istiyorlar”; benzerlerinin kıyasına uygun olarak hayret edilen hususun beyanıdır.

أخرج الثعلبي وابن أبي حاتم من طرق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن رجلا من المنافقين يقال له بشر خاصم يهوديا فدعاه اليهود إلى النبي ﷺ ودعاه المنافق إلى كعب بن الأشرف، ثم إنهما

Sa'lebî ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollarla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Münafıklardan Bişr adında bir adam bir Yahudi ile davalaştı. Yahudi onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağırdı, münafık ise onu Kâ'b b. Eşref'e çağırdı; sonra ikisi

احتكما إلى النبي ﷺ فقضى لليهودي فلم يرض المنافق وقال: تعال نتحاكم إلى عمر بن الخطاب، فقال اليهودي لعمر رضي الله تعالى عنه: قضى لنا رسول الله ﷺ فلم يرض بقضائه، فقال للمنافق: أكذلك؟ قال: نعم، فقال عمر:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme oldular. [Allah Resûlü] Yahudi lehine hükmetti. Bunun üzerine münafık razı olmayıp: 'Gel, Ömer b. el-Hattâb'a muhakeme olalım' dedi. Yahudi, Ömer radıyallâhu anh'a: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem lehimize hüküm verdi, fakat o bu hükme razı olmadı' dedi. [Ömer] münafığa: 'Öyle mi?' diye sordu. O da: 'Evet' deyince Ömer:

مكانكما حتى أخرج إليكما فدخل عمر فاشتمل على سيفه ثم خرج فضرب عنق المنافق حتى برد ثم قال: هكذا أقضي لمن لم يرض بقضاء الله تعالى ورسوله ﷺ فنزلت» ، وفي بعض الروايات: «وقال جبريل ﵇ إن عمر فرق بين الحق والباطل وسماه النبي ﷺ الفاروق رضي الله تعالى عنه» ،

'Ben yanınıza çıkıncaya kadar yerinizden ayrılmayın' dedi. Ömer içeri girdi, kılıcını kuşandı, sonra çıkıp cansız yere serilinceye kadar münafığın boynunu vurdu. Sonra da: 'Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hükmüne razı olmayan kimse hakkında ben böyle hüküm veririm!' dedi. Bunun üzerine [bu ayet] indi.» Bazı rivayetlerde ise şöyle geçer: «Cebrail aleyhisselâm: 'Şüphesiz Ömer hak ile batılın arasını ayırdı' dedi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona el-Fârûk radıyallâhu anh adını verdi.»

والطاغوت على هذا كعب بن الأشرف، وإطلاقه عليه حقيقة بناء على أنه بمعنى كثير الطغيان، أو أنه علم لقب له- كالفاروق- رضي الله تعالى عنه، ولعله في مقابلة الطاغوت، وفي معناه كل من يحكم بالباطل ويؤثر لأجله، ويحتمل أن يكون الطاغوت بمعنى الشيطان، وإطلاقه على الأخس ابن الأشرف إما استعارة أو حقيقة، والتجوز في إسناد التحاكم إليه بالنسبة الإيقاعية بين الفعل ومفعوله بالواسطة، وقيل: إن التحاكم إليه تحاكم إلى الشيطان من حيث إنه الحامل عليه فنقله عن الشيطان إليه على سبيل المجاز المرسل، وأخرج الطبراني بسند صحيح عن ابن عباس أيضا قال: كان أبو برزة الأسلمي كاهنا يقضي بين اليهود فيما يتنافرون فيه فتنافر إليه ناس من المسلمين فأنزل الله تعالى فيهم الآية.

Buna göre tâğût, Kâ'b b. el-Eşref'tir. Onun için bu ifadenin kullanılması, 'aşırı derecede azgın' anlamında olmasına dayalı olarak hakikattir; yahut radıyallâhu anh için 'el-Fârûk' gibi onun için de bir lakap olmasından ötürüdür ki belki de [el-Fârûk], tâğûtun tam zıddıdır. Batılla hükmeden ve bu sebeple tercih edilen herkes de bu manadadır. Tâğûtun şeytan manasına gelmesi de muhtemeldir. Bu durumda en aşağılık olan İbnü'l-Eşref'e bu ismin verilmesi ya istiare ya da hakikattir; muhakemenin ona isnat edilmesindeki mecaz ise fiil ile vasıtalı mef'ulü arasındaki vukû nispetindedir. Denildi ki: Ona muhakeme olmak, buna sevk eden olması bakımından şeytana muhakeme olmaktır; dolayısıyla mecâz-ı mürsel yoluyla şeytandan ona aktarılmıştır. Taberânî sahih bir senetle yine İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ebû Berze el-Eslemî, Yahudilerin aralarında çekiştikleri konularda aralarında hüküm veren bir kâhindi. Müslümanlardan bazı kimseler onun hakemliğine başvurdu; bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirdi.'

وأخرج ابن جرير عن السدي كان أناس من يهود قريظة، والنضير قد أسلموا ونافق بعضهم، وكانت بينهم خصومة في قتيل فأبى المنافقون منهم إلا التحاكم إلى أبي برزة فانطلقوا إليه فسألوه فقال: أعظموا اللقمة، فقالوا: لك عشرة أوساق فقال: لا بل مائة وسق، فأبوا أن يعطوه فوق العشرة، فأنزل الله تعالى فيهم ما تسمعون، وعلى هذا ففي الآية من الإشارة إلى تفظيع التحاكم نفسه ما لا يخفى، وهو أيضا أنسب بوصف المنافقين بادعاء الإيمان بالتوراة، ويمكن حمل خبر الطبراني عليه بحمل المسلمين فيه على المنافقين ممن أسلم من قريظة والنضير وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ في موضع الحال من ضمير يُرِيدُونَ وفيه تأكيد للتعجيب كالوصف السابق، والضمير المجرور راجع إلى الطاغوت وهو ظاهر على تقدير أن يراد منه الشيطان وإلا فهو عائد إليه باعتبار الوصف لا الذات أي أمروا أن يكفروا بمن هو كثير الطغيان أو شبيه بالشيطان، وقيل: الضمير للتحاكم المفهوم من: «يتحاكموا» ، وفيه بعد وقرأ عباس بن المفضل بها، وقرىء بهن، والضمير أيضا للطاغوت لأنه يكون للواحد والجمع، وإذا أريد الثاني أنث باعتبار معنى الجماعة، وقد تقدم وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً عطف على الجملة الحالية داخلة في حكم التعجيب، وفيها على بعض الاحتمالات وضع المظهر موضع المضمر على معنى «يريدون أن يتحاكموا إلى الشيطان» وهو بصدد إرادة إضلالهم ولا يريدون أن يتحاكموا إليك وأنت بصدد إرادة هدايتهم، وضَلالًا إما مصدر مؤكد للفعل المذكور بحذف الزوائد على حد ما قيل في أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] وإما مؤكد لفعله المدلول عليه بالمذكور أي فيضلون ضلالا، ووصفه بالبعد الذي هو نعت موصوفه للمبالغة وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أي لأولئك الزاعمين تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ في القرآن من الأحكام وَإِلَى الرَّسُولِ المبعوث للحكم بذلك رَأَيْتَ أي أبصرت أو علمت الْمُنافِقِينَ وهم الزاعمون، والإظهار في مقام الإضمار للتسجيل عليهم بالنفاق وذمهم به والإشعار بعلة الحكم أي رأيتهم لنفاقهم يَصُدُّونَ أي يعرضون عَنْكَ صُدُوداً أي إعراضا أيّ إعراض فهو مصدر مؤكد لفعله وتنوينه للتفخيم، وقيل: هو اسم للمصدر الذي هو الصد، وعزي إلى الخليل، والأظهر أنه مصدر لصد اللازم، والصد مصدر للمتعدي، ودعوى- أن يصدون هنا متعد حذف مفعوله أي يصدون المتحاكمين أي يمنعونهم- مما لا حاجة إليه، وهذه الجملة تكملة لمادة التعجيب ببيان إعراضهم صريحا عن التحاكم إلى كتاب الله تعالى ورسوله ﷺ إثر بيان إعراضهم عن ذلك في ضمن التحاكم إلى الطاغوت، وقرأ الحسن «تعالوا» بضم اللام على أنه حذف لام الفعل اعتباطا كما قالوا: ما باليت به بالة، وأصلها بالية كعافية، وكما قال الكسائي في آية: إن أصلها آيية

İbn Cerîr, Süddî'den rivayet ettiğine göre: Kurayza ve Nadîr Yahudilerinden bazı insanlar Müslüman olmuş, bazısı da münafıklık yapmıştı. Öldürülen bir kişi hususunda aralarında bir husumet çıktı; içlerindeki münafıklar Ebû Berze'nin hakemliğine başvurmaktan başka bir şeye yanaşmadılar. Ona gidip sordular. O da: 'Lokmayı büyütün' dedi. Onlar: 'Sana on vesk var' dediler. O: 'Hayır, bilakis yüz vesk' dedi. Onlar da ona ondan fazlasını vermekten kaçındılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında dinlemekte olduğunuz ayeti indirdi. Buna göre ayette bizzat [böyle bir] muhakemenin çirkinliğine açık bir işaret vardır; bu da münafıkların Tevrat'a iman iddiasıyla nitelendirilmesine daha uygundur. Taberânî'nin rivayetinde geçen 'Müslümanlar' ifadesini Kurayza ve Nadîr'den Müslüman olanlar içindeki münafıklara hamlederek o rivayeti buna hamletmek mümkündür. { وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ } “halbuki onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı”; { يُرِيدُونَ } “istiyorlar” fiilindeki zamirden hal konumundadır ve önceki nitelemede olduğu gibi hayret uyandırmayı pekiştirmektedir. Mecrûr zamir tâğûta racidir; bundan şeytanın kastedildiği takdirde bu durum açıktır, aksi halde zatı değil vasfı itibarıyla ona racidir; yani 'aşırı azgın olan veya şeytana benzeyen kimseyi inkâr etmekle emrolundular' demektir. Denildi ki: Zamir, 'yetahâkemû' fiilinden anlaşılan muhakeme olma eylemine racidir; fakat bu görüş uzaktır. Abbâs b. el-Mufaddal 'bihâ' şeklinde okumuştur, 'bihinne' şeklinde de okunmuştur. Zamir yine tâğûta racidir; çünkü o hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Çoğul kastedildiğinde cemaat manası gözetilerek müennes kılınır; bu daha önce geçmişti. { وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً } “Şeytan da onları uzak bir sapıklıkla saptırmak ister”; hal cümlesine matuf olup hayret uyandırma hükmüne dâhildir. Bazı ihtimallere göre bu cümlede 'onlar şeytana muhakeme olmak istiyorlar' anlamında zamir yerine açık isim konulmuştur; halbuki şeytan onları saptırmak peşindedir, onlar ise sen onları hidayete erdirmek isterken sana muhakeme olmak istemiyorlar. { ضَلالًا } “sapıklıkla”; ya { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “sizi yerden bir bitki gibi bitirdi” [Nûh: 17] ayetinde zikredildiği üzere zaitlerin hazfiyle mezkûr fiili tekit eden bir mastardır, yahut zikredilenin delalet ettiği kendi fiilini tekit etmektedir; yani 'böylece büsbütün saparlar' demektir. Meblağa için mevsufunun sıfatı olan 'uzak'lık ile nitelenmiştir. { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara denildiği zaman”; yani o iddia sahiplerine, { تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğine gelin”; Kur'an'daki hükümlere, { وَإِلَى الرَّسُولِ } “ve Peygamber'e”; bu hükümlerle hükmetmek üzere gönderilen Resûl'e [gelin denildiği zaman], { رَأَيْتَ } “görürsün”; yani görürsün veya bilirsin, { الْمُنافِقِينَ } “münafıkların”; ki onlar o iddia sahipleridir. Zamir makamında açık ismin getirilmesi, onların nifakını tescil etmek, onları bununla yermek ve hükmün illetini hissettirmek içindir; yani 'nifaklarından ötürü onları görürsün'. { يَصُدُّونَ } “yüz çevirdiklerini”; yani arkalarını döndüklerini, { عَنْكَ } “senden”, { صُدُوداً } “büsbütün yüz çevirerek”; yani her türlü yüz çevirmeyle yüz çevirirler. Bu kendi fiilini tekit eden bir mastardır ve tenvini tazim/büyütme içindir. Denildi ki: O, 'es-sadd' olan mastarın ismidir; bu görüş Halîl'e nispet edilmiştir. Açık olan ise lazım olan 'sadde' fiilinin mastarı olduğudur; 'es-sadd' ise müteaddi olanın mastarıdır. 'Burada yesuddûne müteaddidir, mef'ulü hazfedilmiştir; yani muhakeme olmak isteyenleri engellerler' iddiası ise ihtiyaç duyulmayan bir şeydir. Bu cümle, tâğûta muhakeme olma çerçevesinde yüz çevirmelerinin beyan edilmesinin hemen ardından Allah Teâlâ'nın Kitabı'na ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem muhakeme olmaktan açıkça yüz çevirmelerini açıklayarak hayret uyandırma unsurunu tamamlamaktadır. Hasan [el-Basrî], fiilin lamel-fiilinin gelişigüzel hazfedilmesine dayalı olarak 'Teâlev' kelimesini lâmın zammesiyle okumuştur; nitekim 'mâ bâleytü bihî bâleten' demişlerdir ki aslı 'âfiye' gibi 'bâliyetün'dür; Kisâî'nin 'âyetün' kelimesi hakkında 'aslı fâile vezninde âyiyetün'dür demesi gibi;

كفاعلة فصارت اللام كاللام فضمت للواو، ومن ذلك قول أهل مكة: «تعالي» بكسر اللام للمرأة، وهي لغة مسموعة أثبتها ابن جني فلا عبرة بمن لحن كابن هشام الحمداني فيها حيث يقول:

böylece lamel-fiil aynel-fiil gibi olmuş, vâv için zammelenmiştir. Mekkelilerin kadın için lâmın kesresiyle 'Teâlî' demeleri de bundandır; bu işitilmiş bir lehçedir ve İbn Cinnî bunu tespit etmiştir. Dolayısıyla İbn Hişâm el-Hemedânî'nin şu beytinde olduğu gibi bunu dil hatası sayanlara itibar edilmez:

أيا جارتا ما أنصف الدهر بيننا ... تعالي أقاسمك الهموم تعالي

Ey komşu kadın! Zaman aramızda adil davranmadı ... Gel seninle dertleri bölüşelim, gel!

ولا حاجة إلى القول بأن- تعالي- الأولى مفتوحة اللام، والثانية مكسورتها للقافية كما لا يخفى، وأصل معنى هذا الفعل طلب الإقبال إلى مكان عال ثم عمم فَكَيْفَ يكون حالهم إِذا أَصابَتْهُمْ نالتهم مُصِيبَةٌ نكبة تظهر نفاقهم بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ أي بسبب ما عملوا من الجنايات، كالتحاكم إلى الطاغوت والإعراض عن حكمك ثُمَّ جاؤُكَ للاعتذار، وهو عطف على أَصابَتْهُمْ والمراد تهويل ما دهاهم، وقيل: على يَصُدُّونَ وما بينهما اعتراض يَحْلِفُونَ حال من فاعل جاؤُكَ أي حالفين لك بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا أي ما أردنا بتحاكمنا إلى غيرك إِلَّا إِحْساناً إلى الخصوم وَتَوْفِيقاً بينهم، ولم نرد بالمرافعة إلى غيرك عدم الرضا بحكمك فلا تؤاخذنا بما فعلنا، وهذا وعيد لهم على ما فعلوا وأنهم سيندمون حين لا ينفعهم الندم، ويعتذرون ولا يغني عنهم الاعتذار، وقيل:

Açık olduğu üzere birinci 'teâley'nin fethalı, ikincisinin ise kafiye sebebiyle kesreli olduğunu söylemeye gerek yoktur. Bu fiilin asıl anlamı yüksek bir yere yönelmeyi talep etmektir, sonra genelleştirilmiştir. { فَكَيْفَ } “Nasıl olacak?”; halleri nasıl olur? { إِذا أَصابَتْهُمْ } “başlarına geldiği zaman”, { مُصِيبَةٌ } “bir musibet”; nifaklarını açığa çıkaran bir felaket, { بِما قَدَّمَتْ أَيْdِيهِمْ } “ellerinin önden gönderdiği (yaptıkları) sebebiyle”; yani tâğûta muhakeme olmak ve senin hükmünden yüz çevirmek gibi işledikleri cinayetler yüzünden, { ثُمَّ جاؤُكَ } “sonra sana gelirler”; özür dilemek için [gelirler]. Bu, { أَصابَتْهُمْ } fiiline matuftur ve murat başlarına gelenin büyüklüğünü vurgulamaktır. Denildi ki: { يَصُدُّونَ } fiiline matuftur ve aralarındaki kısım itiraziyedir (ara cümledir). { يَحْلِفُونَ } “yemin ederek”; { جاؤُكَ } fiilinin failinden haldir; yani sana yemin ederek gelirler, { بِاللَّهِ } “Allah'a”; { إِنْ أَرَدْنا } “biz istemedik”; yani senden başkasına muhakeme olmakla istemedik, { إِلَّا إِحْساناً } “ancak iyilik”; hasımlara iyilik, { وَتَوْفِيقاً } “ve uzlaştırma”; aralarını uzlaştırmaktan başka bir şey istemedik; başkasına başvurmakla senin hükmüne razı olmamayı kastetmedik, yaptığımızdan dolayı bizi muaheze etme [derler]. Bu, yaptıklarına karşılık onlar için bir tehdittir ve pişmanlığın fayda vermeyeceği zaman pişman olacaklarını, özür dileyeceklerini fakat özrün kendilerine fayda sağlamayacağını bildirmektedir. Denildi ki:

جاء أصحاب القتيل طالبين بدمه، وقالوا: إن أردنا بالتحاكم إلى عمر رضي الله تعالى عنه إلا أن يحسن إلى صاحبنا ويوفق بينه وبين خصمه- فإذا- على هذا لمجرد الظرفية دون الاستقبال.

Öldürülen adamın yakınları onun kanını talep ederek geldiler ve: 'Biz Ömer radıyallâhu anh'a muhakeme olmakla sadece arkadaşımıza iyilik etmeyi ve hasmıyla arasını uzlaştırmayı istedik' dediler. Buna göre 'izâ' (إِذَا), istikbal manası olmaksızın sırf zarfiyet içindir.

وقيل: المعنى بالآية عبد الله بن أبيّ والمصيبة ما أصابه وأصحابه من الذل برجوعهم من غزوة بني المصطلق- وهي غزوة مريسيع- حين نزلت سورة المنافقين فاضطروا إلى الخشوع والاعتذار على ما سيذكر في محله إن شاء الله تعالى وقالوا: ما أردنا بالكلام بين الفريقين المتنازعين في تلك الغزوة إلا الخير، أو مصيبة الموت لما تضرع إلى رسول الله ﷺ في الإقالة والاستغفار واستوهبه ثوبه ليتقي به النار أُولئِكَ أي المنافقون المذكورون. الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ من فنون الشرور المنافية لما أظهروا لك من بنات غير وجاؤوا به من أذني عناق فَأَعْرِضْ حيث كانت حالهم كذلك عَنْهُمْ أي قبول عذرهم، ويلزم ذلك الإعراض عن طلبهم دم القتيل لأنه هدر، وقيل: عن عقابهم لمصلحة في استبقائهم، ولا تظهر لهم علمك بما في بواطنهم الخبيثة حتى يبقوا على نيران الوجل وَعِظْهُمْ بلسانك وكفهم عن النفاق وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ أي قل لهم خاليا لا يكون معهم أحد لأنه أدعى إلى قبول النصيحة، ولذا قيل: النصح بين الملأ تقريع، أو قل لهم في شأن أنفسهم ومعناها قَوْلًا بَلِيغاً مؤثرا واصلا إلى كنه المراد مطابقا لما سيق له من المقصود فالظرف على التقديرين متعلق بالأمر.

Denildi ki: Ayette kastedilen kişi Abdullah b. Übeyy'dir; musibet ise Münâfikûn Suresi indiğinde Benî Mustalîk Gazvesi'nden -ki Müreysî Gazvesi'dir- dönerken onun ve arkadaşlarının uğradığı zillettir; böylece inşallah yeri geldiğinde zikredileceği üzere boyun eğmek ve özür dilemek zorunda kalmışlar ve: 'O gazvede çekişen iki fırka arasında konuşmakla sadece hayır istedik' demişlerdir. Yahut musibet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisini bağışlaması ve istiğfar etmesi için yalvardığında ve ateşten korunmak için hırkasını hibe etmesini istediğinde baş gösteren ölüm musibetidir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; yani mezkûr münafıklar, { الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ } “Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir”; sana açıkladıklarına zıt olan ve akla hayale gelmedik türlü türlü şerleri [Allah'ın bildiği kimselerdir]. { فَأَعْرِضْ } “artık yüz çevir”; durumları böyle olduğuna göre, { عَنْهُمْ } “onlardan”; yani özürlerini kabul etmekten [yüz çevir]. Bunun gereği olarak öldürülen kişinin kanını talep etmelerinden de yüz çevrilir, zira onun kanı hederdir. Denildi ki: Hayatta bırakılmalarındaki bir maslahattan ötürü cezalandırılmalarından [yüz çevir] ve korku ateşleri içinde kalmaları için o habis iç dünyalarını bildiğini onlara hissettirme. { وَعِظْهُمْ } “ve kendilerine öğüt ver”; dilinle öğüt ver ve onları nifaktan alıkoy. { وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ } “ve onlara kendileri hakkında söyle”; yani nasihati kabul etmeye daha elverişli olduğu için kimsenin bulunmadığı baş başa bir ortamda söyle. Zira 'topluluk içinde nasihat etmek azarlamadır' denilmiştir. Yahut bizzat kendi nefisleri hakkında ve durumlarına uygun olarak söyle: { قَوْلًا بَلِيغاً } “etkili bir söz”; tesirli, hedeflenen maksadın künhüne ulaşan ve söylenme amacına tam mutabık [bir söz söyle]. Zarf her iki takdire göre de emir fiiline müteallıktır.

وقيل: متعلق ب بَلِيغاً وهو ظاهر على مذهب الكوفيين، والبصريون لا يجيزون ذلك لأن معمول الصفة عندهم لا يتقدم على الموصوف لأن المعمول إنما يتقدم حيث يصح تقدم عامله، وقيل: إنه إنما يصح إذا كان ظرفا وقواه البعض، وقيل: إنه متعلق بمحذوف يفسره المذكور- وفيه بعد- والمعنى على تقدير التعلق قُلْ لَهُمْ قَوْلًا بَلِيغاً فِي أَنْفُسِهِمْ مؤثرا فيها يغتمون به اغتماما، ويستشعرون منه الخوف استشعارا، وهو التوعد بالقتل والاستئصال، والإيذان بأن ما انطوت عليه قلوبهم الخبيثة من الشر والنفاق بمرأى من الله تعالى ومسمع- غير خاف عليه سبحانه- وإن ذلك مستوجب لما تشيب منه النواصي، وإنما هذه المكافة والتأخير لإظهارهم الإيمان وإضمارهم الكفر، ولئن أظهروا الشقاق وبرزوا بأشخاصهم من نفق النفاق لتسامرنهم السمر والبيض، وليضيقن عليهم رحب الفلا بالبلاء العريض، واستدل بالآية الأولى على أنه قد تصيب المصيبة بما يكتسبه العبد من الذنوب، ثم اختلف في ذلك فقال الجبائي: لا يكون ذلك إلا عقوبة في التائب، وقال أبو هاشم: يكون ذلك لطفا.

Denildi ki: { بَلِيغاً } lafzına müteallıktır; bu Kûfelilerin mezhebine göre açıktır. Basralılar ise buna izin vermezler; çünkü onlara göre sıfatın ma'mûlü mevsufun önüne geçemez, zira ma'mûl ancak amilinin öne geçmesi caiz olduğu yerde öne geçebilir. Denildi ki: Bu ancak zarf olduğunda caizdir ve bazıları bunu kuvvetli görmüştür. Denildi ki: Zikredilenin tefsir ettiği mahzuf bir kelimeye müteallıktır -fakat bu uzaktır-. Taalluk takdirine göre mana: { قُلْ لَهُمْ قَوْلًا بَلِيغاً فِي أَنْفُسِهِمْ } “onlara nefislerinde etkili olacak beliğ bir söz söyle”; yani içlerinde derin keder duyacakları ve tam bir korku hissedecekleri etkili bir söz söyle; bu da öldürülme ve köklerinin kazınması tehdidi ile habis kalplerinin gizlediği şer ve nifakın Allah Teâlâ'nın görüp işittiği yerde olup O'na subhânehu asla gizli kalmadığını ve bunun saçları ağartacak cezayı gerektirdiğini bildirmektir. Onlara bu şekilde engel olunup mühlet verilmesi sadece imanı açığa vurup küfrü gizlemelerindendir. Şayet ayrılığı açığa vurur ve nifak deliğinden şahıslarıyla ortaya çıkarlarsa, muhakkak esmer mızraklar ve ak kılıçlar onlarla gece sohbeti yapacak (onları biçecek) ve uçsuz bucaksız kırlar o geniş bela ile başlarına dar gelecektir. İlk ayetten, kulun kazandığı günahlar sebebiyle başına musibet gelebileceğine delil getirilmiştir. Sonra bu hususta ihtilaf edilmiş; Cübbâî: 'Bu ancak tövbe eden için bir ceza olur' demiş, Ebû Hâşim ise: 'Bu bir lütuftur' demiştir.

وقال القاضي عبد الجبار: قد يكون لطفا وقد يكون جزاء وهو موقوف على الدليل.

Kādî Abdülcebbâr şöyle demiştir: 'Bazen lütuf olur, bazen de ceza olur; bu delile bağlıdır.'

وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ تمهيد لبيان خطئهم باشتغالهم بستر نار جنايتهم بهشيم اعتذارهم الباطل وعدم إطفائها بماء التوبة أي وما أرسلنا رسولا من الرسل لشيء من الأشياء إلا ليطاع بسبب إذنه تعالى وأمره المرسل إليهم أن يطيعوه لأنه مؤد عنه عز شأنه فطاعته طاعته ومعصيته معصيته أو بتيسيره وتوفيقه سبحانه في طاعته، ولا يخفى ما في العدول عن الضمير إلى الاسم الجليل، واحتج المعتزلة بالآية على أن الله تعالى لا يريد إلا الخير والشر على خلاف إرادته، وأجاب عن ذلك صاحب التيسير بأن المعنى إلا ليطيعه من أذن له في الطاعة وأرادها منه، وأما من لم يأذن له فيريد عدم طاعته فلذا لا يطيعه ويكون كافرا، أو بأن المراد إلزام الطاعة أي وما أرسلنا رسولا إلا لإلزام طاعته الناس ليثاب من انقاد ويعاقب من سلك طريق العناد فلا تنتهض دعواهم الاحتجاج بها على مدعاهم، واحتج بها أيضا من أثبت الغرض في أفعاله تعالى وهو ظاهر، ولا يمكن تأويل ذلك بكونه غاية لا غرضا لأن طاعة الجميع لا تترتب على الإرسال إلا أن يقال إن الغاية كونه مطاعا بالإذن لا للكل إذ من لا إذن له لا يطيع، وقد تقدم الكلام في هذه المسألة وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وعرضوها للبوار بالنفاق والتحاكم إلى الطاغوت جاؤُكَ على إثر ظلمهم بلا ريث متوسلين بك تائبين عن جنايتهم غير جامعين- حشفا وسوء كيلة- باعتذارهم الباطل وأيمانهم الفاجرة فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ لذنوبهم ونزعوا عمّا هم عليه وندموا على ما فعلوا.

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir elçiyi, Allah'ın izniyle kendisine itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik”; cinayetlerinin ateşini batıl özürlerinin çalı çırpısıyla örtmeye çalışmaları ve onu tövbe suyuyla söndürmemeleri sebebiyle düştükleri hatayı beyan etmek için bir giriştir; yani biz hiçbir elçiyi, gönderildikleri kimselere kendisine itaat etmelerini emretmesi ve izin vermesi sebebiyle itaat edilmekten başka bir şey için göndermedik. Zira o, şânı yüce Allah'tan tebliğ etmektedir; dolayısıyla ona itaat Allah'a itaat, ona isyan da Allah'a isyandır; yahut O'na itaatte subhânehu O'nun kolaylaştırması ve muvaffak kılmasıyladır. Zamirden lafza-i celâle dönülmesindeki nükte açıktır. Mutezile bu ayeti, Allah Teâlâ'nın sadece hayrı dilediğine ve şerrin O'nun iradesine aykırı olduğuna delil getirmiştir. et-Teysîr sahibi buna şöyle cevap vermiştir: Mana, 'ancak itaate izin verdiği ve kendisinden bunu dilediği kimsenin itaat etmesi içindir; izin vermediği kimseye gelince, onun itaat etmemesini diler, bu yüzden o itaat etmez ve kâfir olur' şeklindedir; yahut maksat itaatin bağlayıcı kılınmasıdır; yani 'biz hiçbir elçiyi, boyun eğene sevap verilmesi ve inat yolunu tutanın cezalandırılması için insanlara ona itaati bağlayıcı kılmaktan başka bir amaçla göndermedik.' Dolayısıyla bu ayeti iddialarına delil getirme teşebbüsleri tutarsızdır. Allah Teâlâ'nın fiillerinde illet/gaye olduğunu ispat edenler de buna dayanmışlardır ve bu durum açıktır. Bunun gaye olmayıp sonuç olduğu şeklinde tevil edilmesi mümkün değildir; çünkü herkesin itaat etmesi peygamber göndermeye terettüp etmez; meğerki gaye, herkes için değil izinle kendisine itaat olunan olmasıdır denilsin; zira izni olmayan kimse itaat etmez. Bu meseledeki izahat daha önce geçmişti. { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde”; nifak ve tâğûta muhakeme olmak suretiyle kendilerini helake sürüklediklerinde, { جاؤُكَ } “sana gelselerdi”; zulümlerinin hemen akabinde gecikmeksizin sana tevessül ederek, cinayetlerinden tövbe ederek, batıl özürleri ve yalancı yeminleriyle çürük hurma ile eksik ölçeği bir araya getirmeksizin [gelselerdi], { فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan bağışlanma dileselerdi”; günahları için [istiğfar edip] bulundukları hali terk etseler ve yaptıklarına pişman olsalardı;

وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ وسأل الله تعالى أن يقبل توبتهم ويغفر ذنوبهم، وفي التعبير- باستغفر- إلخ دون استغفرت تفخيم لشأن رسول الله ﷺ حيث عدل عن خطابه إلى ما هو من عظيم صفاته على طريق حكم الأمير بكذا مكان حكمت وتعظيم لاستغفاره ﵊ حيث أسنده إلى لفظ مبنىء عن علو مرتبته لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً أي لعلموه قابلا لتوبتهم متفضلا عليهم بالتجاوز عما سلف من ذنوبهم، ومن فسر- الوجدان- بالمصادفة كان الوصف الأول حالا، والثاني بدلا منه أو حالا من الضمير فيه أو مثله، وفي وضع الاسم الجامع موضع الضمير إيذان بفخامة القبول والرحمة فَلا وَرَبِّكَ أي- فو ربك- ولا مزيدة لتأكيد معنى القسم لا لتأكيد النفي في جوابه أعني قوله تعالى لا يُؤْمِنُونَ لأنها تزاد في الإثبات أيضا كقوله تعالى: فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ [الواقعة:

{ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ } “Resûl de onlar için bağışlanma dileseydi”; ve Allah Teâlâ'dan tövbelerini kabul etmesini ve günahlarını bağışlamasını isteseydi; -'istiğfar etseydin' yerine- 'Resûl de istiğfar etseydi' ifadesinin kullanılması, 'hükmettim' yerine 'Emîr şöyle hükmetti' üslubunda olduğu gibi hitaptan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüce vasıflarından birine dönülerek şanını yüceltmek ve istiğfarını mertebesinin yüceliğini bildiren bir lafza isnat ederek onun aleyhisselâm istiğfarını tazim etmek içindir; { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } “elbette Allah'ı tevbeleri kabul eden, çok merhametli bulurlardı”; yani O'nu tövbelerini kabul edici ve geçmiş günahlarını bağışlayarak kendilerine lütufta bulunucu olarak bilirlerdi. 'Vücdân' kelimesini rastlamak anlamında tefsir edenlere göre birinci sıfat hal, ikincisi ise ondan bedel veya içindeki zamirden hal yahut onun gibidir. Zamir yerine cem edici ismin (lafza-i celâlin) konulması kabulün ve rahmetin azametini bildirmektedir. { فَلا وَرَبِّكَ } “Hayır, Rabbine andolsun ki”; yani 'fe-ve-Rabbike'. Buradaki 'lâ' (لَا), cevabındaki nefyi -yani Teâlâ'nın { لا يُؤْمِنُونَ } “iman etmiş olmazlar” buyruğunu- tekit etmek için değil, kasemin anlamını tekit etmek için zait kılınmıştır; çünkü tıpkı Teâlâ'nın { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların düştüğü yerlere yemin ederim” [Vâkıa: 75] buyruğunda olduğu gibi olumlu ifadelerde de zait olarak gelir;

٧٥] وهذا ما اختاره الزمخشري ومتابعوه في «لا» التي تذكر قبل القسم، وقيل: إنها رد لمقدر أي لا يكون الأمر كما زعمتم، واختاره الطبرسي، وقيل: مزيدة لتأكيد النفي في الجواب ولتأكيد القسم إن لم يكن نفي، وقال ابن المنير:

Zemahşerî ve ona tabi olanların kasemden önce zikredilen 'lâ' hakkındaki tercihi budur. Denildi ki: O takdiri bir söze reddir; yani 'iş iddia ettiğiniz gibi değildir' demektir; Tabersî bunu tercih etmiştir. Denildi ki: Cevaptaki nefyi tekit etmek için zait kılınmıştır, şayet nefy yoksa kasemi tekit etmek içindir. İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir:

الظاهر عندي أنها هاهنا لتوطئة النفي المقسم عليه، والزمخشري لم يذكر مانعا من ذلك سوى مجيئها لغير هذا المعنى في الإثبات وهو لا يأبى مجيئها في النفي على الوجه الآخر من التوطئة على أنها لم ترد في القرآن إلا مع صريح فعل القسم ومع القسم بغير الله تعالى مثل لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ [البلد: ١] لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ [القيامة: ١] فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ [الانشقاق: ١٦] قصدا إلى تأكيد القسم وتعظيم المقسم به إذ لا يقسم بالشيء إلا إعظاما له فكأنه بدخولها يقول: إن إعظامي لهذه الأشياء بالقسم بها- كلا إعظام- يعني أنها تستوجب من التعظيم فوق ذلك، وهو لا يحسن في القسم بالله تعالى إذ لا توهم ليزاح، ولم تسمع زيادتها مع القسم بالله إلا إذا كان الجواب منفيا فدل ذلك على أنها معه زائدة موطئة للنفي الواقع في الجواب، ولا تكاد تجدها في غير الكتاب العزيز داخلة على قسم مثبت وإنما كثر دخولها على القسم وجوابه نفي كقوله:

'Bana göre zahir olan, buradaki lâmın üzerine yemin edilen nefye hazırlık/peşrev (tavtie) için olmasıdır. Zemahşerî, bunun olumlu ifadelerde bu mananın dışında gelmesinden başka buna bir engel zikretmemiştir; bu ise olumsuzlukta diğer vecih olan tavtie üzere gelmesine mani değildir. Kaldı ki bu edat Kur'an'da ancak sarih kasem fiiliyle ve { لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ } “Yemin ederim bu beldeye” [Beled: 1], { لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ } “Yemin ederim kıyamet gününe” [Kıyâme: 1], { فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ } “Yemin ederim şafağa” [İnşikâk: 16] ayetlerinde olduğu gibi Allah Teâlâ'dan başkasına yapılan kasemlerle birlikte, kasemi tekit ve üzerine yemin edileni tazim kastıyla gelmiştir. Zira bir şeye ancak ona tazim için yemin edilir; sanki bu edatın dâhil olmasıyla şöyle denmektedir: 'Benim bu şeylere yemin ederek gösterdiğim tazim, aslında hiç mesabesindedir'; yani onlar bundan çok daha üstün bir tazimi hak etmektedirler. Bu durum Allah Teâlâ'ya yapılan kasemde güzel olmaz; zira giderilecek bir vehim yoktur. Allah'a yapılan kasemle birlikte zait kılınması ise ancak cevap olumsuz olduğunda işitilmiştir; bu da göstermektedir ki O'nunla birlikte zait olması, cevapta vaki olan nefye hazırlık içindir. Aziz Kitap dışında olumlu kaseme dâhil olduğunu pek bulamazsın; nitekim cevabı olumsuz olan kasemlere dahil olması şu beyitte olduğu gibi pek çoktur:

فلا وأبيك ابنة العامري ... لا يدعي القوم أني أفر

Hayır, babana andolsun ey Âmir'in kızı! ... Topluluk benim kaçtığımı iddia edemez.

وقوله:

Ve şu beyitte olduğu gibi:

ألا نادت أمامة بارتحال ... لتحزنني فلا بك ما أبالي

Haberin olsun, Ümâme göç etmek için seslendi ... Beni üzmek için; hayır sana andolsun hiç aldırmam!

وقوله:

Ve şu beyitte olduğu gibi:

رأى برقا فأوضع فوق بكر ... فلا بك ما أسال ولا أغاما

Bir şimşek gördü de genç bir deve üzerinde hızlandı ... Hayır sana andolsun ne sele verdi ne de bulutlandırdı.

إلى ما لا يحصى كثرة، ومن هذا يعلم الفرق بين المقامين والجواب عن قولهم: إنه لا فرق بينهما فتأمل ذلك فهو حقيق بالتأمل حَتَّى يُحَكِّمُوكَ أي يجعلوك حكما أو حاكما، وقال شيخ الإسلام: يتحاكموا إليك ويترافعوا، وإنما جيء بصيغة التحكيم مع أنه ﷺ حاكم بأمر الله إيذانا بأن اللائق بهم أن يجعلوه ﵊ حكما فيما بينهم ويرضوا بحكمه وإن قطع النظر عن كونه حاكما على الإطلاق فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ أي فيما اختلف بينهم من الأمور واختلط، ومنه الشجر لتداخل أغصانه، وقيل: للمنازعة تشاجر لأن المتنازعين تختلف أقوالهم وتتعارض دعاويهم ويختلط بعضهم ببعض ثُمَّ لا يَجِدُوا عطف على مقدر ينساق إليه الكلام أي فتحكم بينهم ثم لا يجدوا فِي أَنْفُسِهِمْ وقلوبهم حَرَجاً أي شكا- كما قاله مجاهد- أو ضيقا- كما قاله الجبائي- أو إثما- كما روي عن الضحاك- واختار بعض المحققين تفسيره بضيق الصدر لشائبة الكراهة والإباء لما أن بعض الكفرة كانوا يستيقنون الآيات بلا شك ولكن يجحدون ظلما وعتوا فلا يكونوا مؤمنين، وما روي عن الضحاك يمكن إرجاعه إلى أيّ الأمرين شئت ونفي وجدان الحرج أبلغ من نفي الحرج كما لا يخفى، وهو مفعول به- ليجدوا- والظرف قيل:

Sayılamayacak kadar çok [örnek vardır]. Buradan iki makam arasındaki fark ve 'aralarında fark yoktur' sözlerine verilecek cevap anlaşılır; bunu iyi düşün, zira düşünülmeye layıktır. { حَتَّى يُحَكِّمُوكَ } “seni hakem kılmadıkça”; yani seni hakem veya hâkim yapmadıkça. Şeyhülislâm: 'Sana muhakeme olup davayı sana getirmedikçe' demiştir. sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın emriyle hâkim olduğu halde tahkim kalıbıyla getirilmesi, mutlak anlamda hâkim oluşu bir yana bırakılsa bile, aralarında onu aleyhisselâm hakem kılmalarının ve onun hükmüne razı olmalarının kendilerine yakışan tutum olduğunu hissettirmek içindir. { فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “aralarında çıkan anlaşmazlıklarda”; yani aralarında ihtilaf edilen ve karmaşık hale gelen hususlarda [seni hakem kılmadıkça]. Dallarının birbirine girmesinden dolayı ağaca da 'şecer' denilmiştir. Çekişmeye 'teşâcur' denilmesi, çekişenlerin sözlerinin farklılaşması, iddialarının çatışması ve birbirine karışması sebebiyledir. { ثثمَّ لا يَجِدُوا } “sonra bulmadıkça”; sözün akışının gerektirdiği mukadder bir ifadeye matuftur; yani 'sen aralarında hükmedersin, sonra bulmazlar', { فِي أَنْفُسِهِمْ } “içlerinde”; ve kalplerinde, { حَرَجاً } “hiçbir sıkıntı”; Mücâhid'in dediği gibi 'bir şüphe', yahut Cübbâî'nin dediği gibi 'bir darlık', yahut Dahhâk'tan rivayet edildiği gibi 'bir günah' [bulmadıkça]. Bazı muhakkikler bunu hoşnutsuzluk ve kabullenmeme şaibesinden kaynaklanan göğüs darlığı olarak tefsir etmeyi tercih etmişlerdir; nitekim bazı kâfirler ayetleri hiç şüphesiz kesin olarak bildikleri halde zulüm ve azgınlık yüzünden inkâr ederler ve bu yüzden mümin olmazlar. Dahhâk'tan rivayet edilen husus ise dilediğin iki durumdan birine irca edilebilir. Sıkıntının bulunmadığının nefyedilmesi, açık olduğu üzere sıkıntının nefyedilmesinden daha beliğdir. Bu kelime 'yecidû' fiilinin mef'ulüdür. Zarf için denildi ki:

حال منه أو متعلق بما عنده، وقوله تعالى: مِمَّا قَضَيْتَ متعلق بمحذوف وقع صفة لحرجا، وجوز أبو البقاء تعلقه به، وما يحتمل أن تكون موصولة ونكرة موصوفة ومصدرية أي من الذي قضيته أي قضيت به أو من شيء قضيت أو من قضائك وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً أي ينقادوا لأمرك ويذعنوا له بظاهرهم وباطنهم كما يشعر به التأكيد، ولعل حكم هذه الآية باق إلى يوم القيامة وليس مخصوصا بالذين كانوا في عصر النبي ﷺ فإن قضاء شريعته ﵊ قضاؤه،

Ondan haldir veya yanındaki kelimeye müteallıktır. Allah Teâlâ'nın { مِمَّا قَضَيْتَ } “verdiğin hükümden dolayı” buyruğu ise 'haracen' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; Ebü'l-Bekā doğrudan ona taallukunu da caiz görmüştür. Buradaki 'mâ'nın ismi mevsûl, mevsûf nekre veya masdariyye olması muhtemeldir; yani 'hükmettiğin şeyden' veya 'hükmettiğin bir şeyden' yahut 'senin hükmünden' demektir. { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “ve tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça”; yani tekit ifadesinin de hissettirdiği üzere senin emrine zahirleri ve batınlarıyla boyun eğip teslim olmadıkça [iman etmiş olmazlar]. Bu ayetin hükmü kıyamet gününe kadar bakidir ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in asrında bulunanlara mahsus değildir; zira onun şeriatının aleyhisselâm hükmü, bizzat onun hükmüdür.

فقد روي عن الصادق رضي الله تعالى عنه أنه قال: لو أن قوما عبدوا الله تعالى وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة وصاموا رمضان وحجوا البيت ثم قالوا لشيء صنعه رسول الله ﷺ ألا صنع خلاف ما صنع، أو وجدوا في أنفسهم حرجا لكانوا مشركين ثم تلا هذه الآية،

Nitekim es-Sâdık radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Bir topluluk Allah Teâlâ'ya ibadet etse, namazı kılsa, zekâtı verse, Ramazan orucunu tutsa, Beyt'i haccetse, sonra da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı bir iş için 'keşke yaptığının aksini yapsaydı' dese veya içlerinde bir sıkıntı duysa müşrik olurlardı.' Sonra bu ayeti okumuştur.

وسبب نزولها- كما قال الشعبي ومجاهد: ما مر من قصة بشر- واليهودي اللذين قضى بينهما عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه بما قضى.

İniş sebebi ise Şa'bî ve Mücâhid'in dediği gibi: Daha önce geçen Bişr ile Yahudi'nin kıssasıdır ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh aralarında verdiği hükmü vermiştir.

وأخرج الشيخان وأبو داود والترمذي والنسائي وابن ماجة والبيهقي من طريق الزهري «أن عروة بن الزبير حدثه عن الزبير بن العوام أنه خاصم رجلا من الأنصار إلى رسول الله ﷺ في شراج من الحرة كان يسقيان به كلاهما النخل فقال الأنصاري: سرح الماء يمر فأبى عليه فقال رسول الله ﷺ: اسق يا زبير ثم أرسل الماء إلى جارك فغضب الأنصاري وقال: يا رسول الله إن كان ابن عمتك فتلون وجه رسول الله ﷺ ثم قال: اسق يا زبير ثم احبس الماء حتى يرجع إلى الجدر ثم أرسل الماء إلى جارك، واستوعى رسول الله ﷺ للزبير حقه وكان رسول الله ﵊ قبل ذلك أشار على الزبير برأي أراد فيه السعة له وللأنصاري فلما أحفظ رسول الله ﷺ الأنصاري استوعى

Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve Beyhakî, ez-Zührî tarikiyle rivayet etmişlerdir: «Urve b. ez-Zübeyr'in Zübeyr b. el-Avvâm'dan bildirdiğine göre o, her ikisinin de hurmalıklarını suladıkları Harre'deki bir su arkı hususunda Ensâr'dan bir adamla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı. Bunun üzerine Ensârî: 'Suyu salıver de aksın' dedi; Zübeyr ise buna yanaşmadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Zübeyr! [Arazini] sula, sonra suyu komşuna salıver' buyurdu. Ensârî buna öfkelenerek: 'Ey Allah'ın Resûlü! Halanın oğlu olduğu için mi [böyle hükmettin]?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti, sonra şöyle buyurdu: 'Ey Zübeyr! [Arazini] sula, sonra su setlere/duvarlara ulaşıncaya kadar suyu tut, ardından suyu komşuna salıver.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Oysa Resûlullah aleyhisselâm bundan önce Zübeyr'e, hem kendisi hem de Ensârî için bir kolaylık dilediği bir görüş tavsiye etmişti. Ensârî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirince...»

للزبير حقه في صريح الحكم فقال الزبير: ما أحسب هذه الآية نزلت إلا في ذلك فَلا وَرَبِّكَ إلخ.

açık hükümle Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Bunun üzerine Zübeyr: 'Sanırım bu ayet { فَلا وَرَبِّكَ } “Hayır, Rabbine andolsun ki...” ancak bu hususta indi' demiştir.»

وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أي فرضنا وأوجبنا أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أي كما أمرنا بني إسرائيل وتفسير ذلك بالتعرض له بالجهاد بعيد أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ كما أمرنا بني إسرائيل أيضا بالخروج من مصر.

{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ } “Eğer biz onlara farz kılsaydık”; yani farz kılıp vacip kılsaydık, { أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “'Kendinizi öldürün' diye”; yani İsrailoğullarına emrettiğimiz gibi; bunu cihatla karşı karşıya gelmek şeklinde tefsir etmek uzaktır; { أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ } “'yahut yurtlarınızdan çıkın' [diye]”; tıpkı yine İsrailoğullarına Mısır'dan çıkmalarını emrettiğimiz gibi.

والمراد إنما كتبنا عليهم إطاعة الرسول والانقياد لحكمه والرضا به ولو كتبنا عليهم القتل والخروج من الديار كما كتبنا ذلك على غيرهم ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وهم المخلصون من المؤمنين كأبي بكر رضي الله تعالى عنه.

Murat şudur: Biz onlara sadece Resûl'e itaati, onun hükmüne boyun eğmeyi ve ona rıza göstermeyi farz kıldık. Şayet başkalarına farz kıldığımız gibi onlara öldürülmeyi ve yurtlarından çıkmayı farz kılsaydık, { ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna, bunu yapmazlardı”; onlar da Ebû Bekir radıyallâhu anh gibi müminlerin ihlaslı olanlarıdır.

فقد أخرج ابن أبي حاتم عن عامر بن عبد الله بن الزبير قال: «لما نزلت هذه الآية قال أبو بكر: يا رسول الله لو أمرتني أن أقتل نفسي لفعلت فقال: صدقت يا أبا بكر»

Nitekim İbn Ebî Hâtim, Âmir b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: «Bu ayet indiğinde Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Eğer bana kendimi öldürmemi emretseydin mutlaka yapardım' dedi. [Resûlullah] da: 'Doğru söyledin ey Ebû Bekir' buyurdu.»

وكعبد الله بن رواحة،

Ve Abdullah b. Revâha gibi.

فقد أخرج عن شريح بن عبيد «أنها لما نزلت أشار ﷺ إليه بيده فقال: لو أن الله تعالى كتب ذلك لكان هذا من أولئك القليل» .

Nitekim Şüreyh b. Ubeyd'den rivayet edildiğine göre: «Bu ayet indiğinde sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle ona işaret edip: 'Eğer Allah Teâlâ bunu farz kılsaydı, şüphesiz bu da o az kimselerden olurdu' buyurmuştur.»

وكابن أم عبد،

Ve İbn Ümmi Abd gibi.

فقد أخرج عن سفيان «أن النبي ﷺ قال فيه: لو نزلت كان منهم» ،

Nitekim Süfyân'dan rivayet edildiğine göre «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında: 'Eğer [bu emir] inseydi onlardan olurdu' buyurmuştur.»

وأخرج عن الحسن قال: «لما نزلت هذه الآية قال أناس من الصحابة: لو فعل ربنا لفعلنا فبلغ ذلك النبي ﷺ فقال: للإيمان أثبت في قلوب أهله من الجبال الرواسي»

Hasan'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Bu ayet indiğinde sahabeden bazı kimseler: 'Rabbimiz bunu yapsaydı biz de yapardık' dediler. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: 'Şüphesiz iman, ehlinin kalbinde sabit dağlardan daha sabittir' buyurdu.»

وروي أن عمر رضي الله تعالى عنه قال: والله لو أمرنا لفعلنا فالحمد لله الذي عافانا فبلغ ذلك النبي ﷺ فقال: إن من أمتي لرجالا الإيمان أثبت في قلوبهم من الجبال الرواسي.

Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh: 'Allah'a yemin olsun ki bize emredilseydi yapardık; bizi bundan afiyette kılan Allah'a hamdolsun' dedi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: 'Ümmetimden öyle adamlar vardır ki iman onların kalplerinde sabit dağlardan daha sabittir' buyurdu.

وفي بعض الآثار أن الزبير وصاحبه لما خرجا بعد الحكم من رسول الله ﷺ مرا على المقداد فقال: لمن القضاء؟ فقال الأنصاري: لابن عمته ولوى شدقه ففطن يهودي كان مع المقداد فقال: قاتل الله تعالى هؤلاء يشهدون أنه رسول الله ويتهمونه في قضاء يقضي بينهم وايم الله تعالى لقد أذنبنا ذنبا مرة في حياة موسى ﵇ فدعانا إلى التوبة منه، وقال اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ففعلنا فبلغ قتلانا سبعين ألفا في طاعة ربنا حتى رضي عنا فقال ثابت بن قيس: أما والله إن الله تعالى ليعلم مني الصدق لو أمرني محمد ﷺ أن أقتل نفسي لقتلتها،

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Zübeyr ile hasmı hükümden sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından çıktıklarında Mikdâd'a uğradılar. O: 'Hüküm kimin lehine oldu?' dedi. Ensârî dudağını bükerek: 'Halasının oğlunun lehine' dedi. Mikdâd'ın yanında bulunan bir Yahudi durumu fark edip: 'Allah bu adamların canını alsın! Onun Allah'ın Resûlü olduğuna şahitlik ediyorlar, sonra da aralarında verdiği hükümde onu itham ediyorlar! Allah'a yemin olsun ki biz Musa aleyhisselâm zamanında bir günah işlemiştik; o bizi bundan tövbeye çağırdı ve: { اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürün” dedi. Biz de yaptık; Rabbimiz bizden razı oluncaya kadar öldürülenlerimizin sayısı yetmiş bine ulaştı' dedi. Bunun üzerine Sâbit b. Kays: 'Vallahi Allah Teâlâ benim sadakatimi bilmektedir; şayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bana kendimi öldürmemi emretseydi mutlaka öldürürdüm' dedi.

وروي أن قائل ذلك هو وابن مسعود وعمار بن ياسر وأنه بلغ رسول الله ﷺ عنهم فقال: «والذي نفسي بيده إن من أمتي رجالا الإيمان في قلوبهم أثبت من الجبال الرواسي وإن الآية نزلت فيهم،

Bunu söyleyenin o, İbn Mes'ûd ve Ammâr b. Yâsir olduğu ve bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştığı rivayet edilmiştir. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: «Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki ümmetimden öyle adamlar vardır ki iman kalplerinde sabit dağlardan daha sabittir ve ayet onlar hakkında inmiştir» buyurdu.

وفي رواية البغوي الاقتصار على ثابت بن قيس، وعلى هذا الأثر وجه مناسبة ذكر هذه الآية مما لا يخفى، وكأنه لذلك قال صاحب الكشاف في معناها: لو أوجبنا عليهم مثل ما أوجبنا على بني إسرائيل من قتلهم أنفسهم، أو خروجهم من ديارهم حين استتيبوا من عبادة العجل ما فعلوه إلا قليل، وقال بعضهم: إن المراد أننا قد خففنا عليهم حيث اكتفينا منهم في توبتهم بتحكيمك والتسليم له ولو جعلنا توبتهم كتوبة بني إسرائيل لم يتوبوا. والذي يفهم من فحوى الأخبار المعول عليها أن هذه الكتابة لا تعلق لها بالاستتابة، ولعل المراد من ذكر ذلك مجرد التنبيه على قصور كثير من الناس ووهن إسلامهم إثر بيان أنه لا يتم إيمانهم إلا بأن يسلموا حق التسليم، وظاهر ما ذكره الزمخشري من أن بني إسرائيل أمروا بالخروج حين استتيبوا مما لا يكاد يصح إذا أريد بالديار الديار المصرية لأن الاستتابة من عبادة العجل إنما كانت بعد الخروج منها وبعد انفلاق البحر- وهذا مما لا امتراء فيه- على أنا لا نسلم أنهم أمروا بالخروج استتابة في وقت من الأوقات، وحمل الذلة على الخروج من الديار لأن ذل الغربة مثل مضروب في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ [الأعراف: ١٥٢] لا يفيد إذ الآية لا تدل على الأمر به والنزاع فيه على أن في كون هذه الآية في التائبين من عبادة العجل نزاعا، وقد حقق بعض المحققين أنها في المصرين المستمرين على عبادته كما ستعلمه إن شاء الله تعالى والعجب من صاحب الكشف كيف لم يتعقب كلام صاحب الكشاف بأكثر من أنه ليس منصوصا في القرآن، ثم نقل كلامه في الآية.

Begavî'nin rivayetinde ise sadece Sâbit b. Kays zikredilmiştir. Bu rivayete göre bu ayetin zikredilmesinin münasebet yönü gayet açıktır. Sanki bu sebeple Keşşâf sahibi bunun anlamı hakkında şöyle demiştir: 'Şayet buzağıya tapmaktan tövbeye çağrıldıklarında İsrailoğullarına nefislerini öldürmelerini veya yurtlarından çıkmalarını vacip kıldığımız gibi bunlara da vacip kılsaydık, pek azı müstesna bunu yapmazlardı.' Bazıları şöyle demiştir: 'Murat şudur: Biz tövbelerinde seni hakem kılmaları ve hükmüne teslim olmalarıyla yetinerek onlara hafifletme yaptık; şayet onların tövbelerini İsrailoğullarının tövbesi gibi kılsaydık tövbe etmezlerdi.' Güvenilir rivayetlerin lafzından anlaşılan ise bu farz kılmanın tövbeye çağrılmayla bir ilgisinin olmadığıdır. Bunun zikredilmesinden maksat, belki de insanların çoğunun yetersizliğine ve hakiki teslimiyet göstermedikçe imanlarının tamamlanmayacağı beyanının hemen ardından İslamlarının zayıflığına sırf dikkat çekmektir. Zemahşerî'nin İsrailoğullarının tövbeye çağrıldıklarında çıkmakla emrolunduklarına dair zikrettiği hususun zahiri, şayet yurtlardan maksat Mısır diyarı ise pek doğru olamaz; zira buzağıya tapmaktan tövbeye çağrılma ancak oradan çıktıktan ve denizin yarılmasından sonra olmuştur -bu hususta şüphe yoktur-. Kaldı ki biz onların hiçbir zaman tövbe olarak çıkmakla emrolunduklarını kabul etmiyoruz. Zilletin yurtlardan çıkmaya hamledilmesi -zira gurbet zilleti Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ } “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere Rablerinden bir gazap ve bir zillet erişecektir” [A'râf: 152] buyruğunda darbımesel kılınmıştır- fayda vermez; zira ayet bunun emredildiğine ve tartışmanın onda olduğuna delalet etmez; üstelik bu ayetin buzağıya tapmaktan tövbe edenler hakkında oluşunda da ihtilaf vardır. Bazı muhakkikler bunun inşallah öğreneceğin üzere buzağıya tapmada ısrar edip devam edenler hakkında olduğunu tahkik etmişlerdir. Keşfü'l-Keşşâf sahibinin, Keşşâf sahibinin sözünü Kur'an'da açıkça belirtilmemiş olmasından fazla bir şeyle tenkit etmeyip ardından onun ayet hakkındaki sözünü nakletmesi ise hayret vericidir.

هذا والكلام في لَوْ هنا أشهر من نار على علم، وحقها كما قالوا: أن يليها فعل، ومن هنا قال الطبرسي:

Buradaki 'lev' (لَوْ) hakkındaki söz dağ başındaki ateşten daha meşhurdur; alimlerin belirttiği gibi onun hakkı peşinden bir fiilin gelmesidir. Buradan hareketle Tabersî şöyle demiştir:

التقدير لو وقع كتبنا عليهم، وقال الزجاج: إنها وإن كان حقها ذلك إلا أن إن الشديدة تقع بعدها لأنها تنوب عن الاسم والخبر، فنقول ظننت أنك عالم كما تقول: ظننتك عالما أي ظننت علمك ثابتا فهي هنا نائبة عن الفعل والاسم كما أنها هناك نائبة عن الاسم والخبر، وضمير الجمع في عَلَيْهِمْ وما بعده قيل: للمنافقين، ونسب إلى ابن عباس ومجاهد، واعترض بأن فعل القليل منهم غير متصور إذ هم المنافقون الذين لا تطيب أنفسهم بما دون القتل بمراتب، وكل شيء دون المنية سهل، فكيف تطيب بالقتل ويمتثلون الأمر به؟ وأجيب بأن المراد لو كتبنا على المنافقين ذلك ما فعله إلا قليل منهم رياء وسمعة وحينئذ يصعب الأمر عليهم وينكشف كفرهم. فإذا لم نفعل بهم ذلك بل كلفناهم الأشياء السهلة فليتركوا النفاق وليلزموا الإخلاص، ونسب ذلك للبلخي.

Takdir: 'Lev vekaa ketebnâ aleyhim' (şayet onlara farz kılmamız vaki olsaydı) şeklindedir. Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Her ne kadar onun hakkı bu olsa da şeddeli 'inne', isim ve haberin yerine geçtiği için ondan sonra gelebilir; nitekim 'zannetü ilmeke sâbiten' (ilminin sabit olduğunu zannettim) dediğin gibi 'zannetü enneke âlimün' (senin âlim olduğunu zannettim) dersin. Dolayısıyla o burada, orada isim ve haberin yerine geçtiği gibi fiil ve ismin yerine geçmiştir.' { عَلَيْهِمْ } “onlara” ve sonrasındaki çoğul zamirin münafıklara raci olduğu söylenmiş ve İbn Abbâs ile Mücâhid'e nispet edilmiştir. Buna karşılık, onlardan az bir kısmının bile bunu yapmasının tasavvur edilemeyeceği, çünkü onların öldürülmenin çok altındaki şeylere bile razı olmayan münafıklar olduğu, ölümün dışındaki her şeyin ise kolay olduğu, dolayısıyla öldürülmeye nasıl razı olup bu emre itaat edecekleri söylenerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Murat, 'şayet bunu münafıklara farz kılsaydık, içlerinden ancak pek azı riya ve gösteriş için bunu yapardı; o takdirde durum onlara ağır gelir ve küfürleri açığa çıkardı. Biz onlara böyle yapmayıp aksine kolay şeyleri mükellef kıldığımıza göre artık nifakı bıraksınlar ve ihlasa sarılsınlar' demektir; bu görüş Belhî'ye nispet edilmiştir.

ولا يخفى أن

Açıkça bellidir ki

قوله ﷺ في عبد الله بن رواحة: «لو أن الله تعالى كتب ذلك لكان منهم»

sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdullah b. Revâha hakkındaki: «Eğer Allah Teâlâ bunu farz kılsaydı şüphesiz onlardan olurdu» sözü

وكذا غيره من الأخبار السالفة تأبى هذا التوجيه غاية الإباء لأنها مسوقة للمدح، ولا مدح في كون أولئك المذكورين من القليل الذين يمتثلون الأمر رياء وسمعة بل ذلك غاية في الذم لهم وحاشاهم، وقيل: للناس مطلقا، والقلة إضافية لأن المراد بالقليل المؤمنون وهم وإن كثروا قليلون بالنسبة إلى من عداهم من المنافقين، والكفرة المتمردين وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [يوسف: ١٠٣] وحينئذ لا يرد أنه يلزم من الآية كون بني إسرائيل أقوى إيمانا من أصحاب رسول الله ﷺ حيث امتثلوا أمر الله تعالى لهم بقتل أنفسهم حتى بلغ قتلاهم سبعين ألفا. ولا يمتثله لو كان من الصدر الأول إلا قليل.

ve geçen diğer rivayetler bu tevili kesinlikle reddeder; zira bu rivayetler övgü sadedinde sevk edilmiştir. O mezkûr zevatın riya ve gösteriş için emre itaat eden o az kişiden olmasında ise hiçbir övgü yoktur; bilakis bu onlar için son derece zemdir, onlar bundan münezzehtir. Denildi ki: [Zamir] mutlak olarak insanlara racidir; azlık ise izafidir; zira az olandan maksat müminlerdir ve onlar ne kadar çok olsalar da diğer münafıklara ve inatçı kâfirlere nispetle azdırlar: { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değildir” [Yûsuf: 103]. Bu takdirde, emre itaat edip öldürülenlerinin sayısı yetmiş bine ulaşıncaya kadar kendilerini öldürmeleri emrini yerine getiren İsrailoğullarının, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından daha güçlü bir imana sahip olmaları ve ilk nesilden şayet farz kılınsaydı bunu pek azının yerine getirecek olması gibi bir itiraz vârid olmaz.

ومن الناس من جعل الآية بيانا لكمال اللطف بهذه الأمة حيث إنه لا يقبل القتل منهم إلا القليل لأن الله تعالى يعفو عنهم بقتل قليل ولا يدعهم أن يقتل الكثير كبني إسرائيل لا أنهم لا يفعلون كما فعل بنو إسرائيل لقلة المخلصين فيهم وكثرة المخلصين في بني إسرائيل ليلزم التفضيل.

İnsanlardan bazıları bu ayeti bu ümmete olan lütfun kemalinin beyanı kılmıştır; zira Allah Teâlâ az bir öldürmeyle onları affettiği ve İsrailoğulları gibi çoğunluğun öldürülmesine terk etmediği için onlardan pek azı dışında öldürülme kabul edilmez. Yoksa İsrailoğullarının üstün kılınmasını gerektirecek şekilde, içlerindeki ihlaslıların azlığı ve İsrailoğullarındaki ihlaslıların çokluğu sebebiyle İsrailoğullarının yaptığı gibi yapmayacakları manasında değildir.

وقيل: يحتمل أن يكون قتل كثير من بني إسرائيل لأنهم لو لم ينقادوا لأهلكهم عذاب الله تعالى، وهذه الأمة مأمونون إلى يوم القيامة فلا يقدمون كما أقدموا لعدم خوف الاستئصال لا لأنهم دون، وأن بني إسرائيل أقوى منهم إيمانا، وأنت تعلم أن الآية بمراحل عن إفادتها كمال اللطف، والسباق والسياق لا يشعران به أصلا وأن خوف الاستئصال وعدمه مما لا يكاد يخطر ببال كما لا يخفى على من عرف الرجال بالحق لا الحق بالرجال، والضمير المنصوب في فَعَلُوهُ للمكتوب الشامل للقتل والخروج لدلالة الفعل عليه، أو هو عائد على القتل والخروج وللعطف- بأو- لزم توحيد الضمير لأنه عائد لأحد الأمرين، وقول الإمام الرازي: إن الضمير عائد إليهما معا بالتأويل تنبو عنه الصناعة، وقَلِيلٌ لكون الكلام غير موجب بدل من الضمير المرفوع في فَعَلُوهُ، وقرأ ابن عامر إلا قليلا بالنصب وجعله غير واحد على أنه صفة لمصدر محذوف، والاستثناء مفرغ أي ما فعلوه إلا فعلا قليلا، ومن- في مِنْهُمْ حينئذ للابتداء على نحو ما ضربته إلا ضربا منك مبرحا، وقال الطيبي: إنها بيان للضمير في- فعلوا- كقوله تعالى: لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ [المائدة: ٧٣] على التجريد وليس بشيء، وكأن الذي دعاهم إلى هذا والعدول عن القول بنصبه على الاستثناء أن النصب عليه في غير الموجب غير مختار، فلا يحمل القرآن عليه- كما يشير إليه كلام الزجاج- حيث قال: النصب جائز في غير القرآن لكن قال ابن الحاجب: لا بعد في أن يكون أقل القراء على الوجه الأقوى، وأكثرهم على الوجه الذي هو دونه بل التزم بعض الناس أنه يجوز أن يجمع القراء غير الأقوى وحققه الحمصي، وقيل: بل يكون إجماعهم دليلا على أن ذلك هو القوي لأنهم هم المتفننون الآخذون عن مشكاة النبوة، وأن تعليل النحاة غير ملتفت إليه.

Denildi ki: İsrailoğullarından pek çoğunun öldürülmesi, şayet boyun eğmeselerdi Allah Teâlâ'nın azabının onları helak edecek olmasındandır; bu ümmet ise kıyamet gününe kadar güvence altındadır; dolayısıyla onların daha aşağı ve İsrailoğullarının imanca onlardan daha güçlü olmasından değil, köklerinin kazınması korkusunun bulunmamasından ötürü onların cüret ettiği gibi cüret etmezler. Sen de bilirsin ki ayetin lütfun kemalini ifade etmesi son derece uzaktır; siyak ve sibak bunu asla hissettirmez; köklerinin kazınması korkusunun olup olmaması ise hakikati şahıslarla değil, şahısları hakikatle tanıyan kimseye gizli kalmayacağı üzere akla bile gelmeyecek bir husustur. { فَعَلُوهُ } “bunu yaparlardı” fiilindeki mansûb zamir, fiilin delaleti sebebiyle öldürülmeyi ve çıkmayı kapsayan yazılmış/farz kılınmış şeye racidir; yahut öldürülmeye ve çıkmaya racidir ve 'ev' (أَوْ) ile atfedildiği için zamirin teklik gelmesi gerekmiştir, zira iki husustan birine racidir. İmam Râzî'nin tevil yoluyla zamirin her ikisine birden raci olduğunu söylemesi ise nahiv kurallarına uymaz. Kelam müspet olmadığı için { قَلِيلٌ } lafzı, { فَعَلُوهُ } fiilindeki merfû zamirden bedeldir. İbn Âmir 'illâ kalîlen' şeklinde nasp ile okumuştur; birden çok alim bunu mahzuf bir mastarın sıfatı ve müferrağ istisna olarak değerlendirmiştir; yani 'mâ fe'alûhu illâ fi'len kalîlen' (pek az bir yapış dışında onu yapmazlardı). Bu takdirde { مِنْهُمْ } ifadesindeki 'min', 'mâ darabtühû illâ darben minke müberrihan' (senden kaynaklanan şiddetli bir vuruş dışında ona vurmadım) örneğinde olduğu gibi ibtida/başlangıç içindir. Tîbî bunun tecrit yoluyla { فَعَلُوا } fiilindeki zamirin beyanı olduğunu söylemiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “onlardan inkâr edenlere mutlaka dokunacaktır” [Mâide: 73] buyruğunda olduğu gibi; fakat bu bir şey değildir. Sanki onları bu tevile ve istisna üzere mansûb olduğunu söylemekten kaçınmaya sevk eden şey, gayrimüspet kelamda istisna üzerine nasbın tercih edilmeyen vecih olması ve Zeccâc'ın 'Nasp Kur'an dışındaki kelamda caizdir' sözünün işaret ettiği gibi Kur'an'ın buna hamledilemeyeceğidir. Ancak İbnü'l-Hâcib: 'Kıraat imamlarının azının en kuvvetli vecih üzere, çoğunun ise onun altındaki vecih üzere olması uzak değildir; hatta bazı kimseler kıraat imamlarının en kuvvetli olmayan vecih üzerinde ittifak etmelerinin caiz olduğunu kabul etmiş ve Hımsî de bunu tahkik etmiştir' demiştir. Denildi ki: Bilakis onların icmaı, bunun kuvvetli vecih olduğuna delildir; zira onlar nübüvvet kandilinden beslenen mütefennin zatlardır ve nahivcilerin gerekçelendirmesine itibar edilmez.

ورجح بعضهم أيضا النصب على الاستثناء هنا بأن فيه توافق القراءتين معنى وهو مما يهتم به، وبأن توجيه الكلام على غيره لا يخلو عن تكلف ودغدغة، وقرأ أبو عمرو ويعقوب- «أن اقتلوا» - بكسر النون على الأصل في التخلص من الساكنين، وأَوِ اخْرُجُوا بضم الواو للاتباع، والتشبيه بواو الجمع في نحو وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ [البقرة: ٢٣٧] ، وقرأ حمزة وعاصم بكسرهما على الأصل، والباقون بضمهما وهو ظاهر، وأَنِ كيفما كانت نونها إما مفسرة- لأنا كتبنا- في معنى أمرنا ولا يضر تعديه بعلى لأنه لم يخرج عن معناه، ولو خرج فتعديه باعتبار معناه الأصلي جائز كما في- نطقت الحال بكذا- حيث تعدى الفعل بالباء مع أنهم قد يريدون به دل، وهو يتعدى بعلى.

Bazıları da burada istisna üzerine nasp vechini, iki kıraatin anlamca örtüşmesini sağladığı -ki bu önemsenen bir husustur- ve kelamın bunun dışındaki tevillerinin tekellüf ve zorlamadan uzak olmadığı gerekçesiyle tercih etmişlerdir. Ebû Amr ve Ya'kûb iki sakinin kavuşmasını engellemedeki asıl kural gereğince nûn'un kesresiyle 'eni'ktülû' şeklinde okumuşlardır. { أَوِ اخْرُجُوا } ifadesini ise tebaiyetten ve { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki fazileti unutmayın” [Bakara: 237] ayetinde olduğu gibi çoğul vâv'ına benzetilerek vâv'ın zammesiyle okumuşlardır. Hamza ve Âsım asla uygun olarak her ikisini de kesre ile okumuşlardır. Geri kalanlar ise her ikisini de zamme ile okumuşlardır ki bu açıktır. Nûn'u nasıl okunursa okunsun 'en' (أَنْ), ya 'emretmemiz' manasında olan 'ketebnâ'nın tefsiriyyesidir; 'alâ' harf-i cerriyle müteaddi olması zarar vermez, zira anlamından çıkmamıştır; anlamından çıksa bile asıl manası gözetilerek geçişli olması caizdir; nitekim 'natakati'l-hâlü bi-kezâ' (durum şunu söyledi/gösterdi) denilir; fiil 'bâ' ile geçişli kılınmıştır, oysa bununla 'alâ' ile geçişli olan 'dellet' fiili kastedilmektedir.

وإن أبيت هذا ولا أظن قلنا: إنه بمعنى أو حينا وإما مصدرية وهو الظاهر ولا يضر زوال الأمر بالسبك لأنه أمر تقديري وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ أي ما يؤمرون به مقرونا بالوعد والوعيد من متابعة الرسول ﷺ والانقياد إلى حكمه ظاهرا وباطنا لَكانَ فعلهم ذلك خَيْراً لَهُمْ عاجلا وآجلا وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً لهم على الحق والصواب وأمنع لهم من الضلال وأبعد من الشبهات كما قال سبحانه: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [محمد: ١٧] ، وقيل:

Bunu kabul etmezsen -ki öyle sanmıyorum- 'vahyettik' manasındadır deriz; ya da masdariyyedir ki zahir olan da budur. Masdara dönüştürülünce emir kipi anlamının zail olması zarar vermez; çünkü bu takdiri bir emirdir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ } “Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi”; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zahiren ve batınen tabi olmak ve hükmüne boyun eğmek suretiyle vaat ve tehdit ile birlikte kendilerine emredilen şeyleri yapsalardı, { لَكانَ } “elbette olurdu”; onların bu fiili [olurdu], { خَيْراً لَهُمْ } “kendileri için daha hayırlı”; dünyada ve ahirette daha hayırlı, { وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “ve daha sağlam bir sebat vesilesi”; hak ve doğru üzerinde daha sağlam bir sebat vesilesi, sapıklıktan daha koruyucu ve şüphelerden daha uzaklaştırıcı olurdu; nitekim Allah subhânehu şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } “Hidayete erenlerin ise hidayetlerini artırmıştır” [Muhammed: 17]. Denildi ki:

معناه أكثر انتفاعا لأن الانتفاع بالحق يدوم ولا يبطل لاتصاله بثواب الآخرة، والانتفاع بالباطل يبطل ويضمحل ويتصل بعقاب الآخرة.

Manası: 'Daha çok fayda sağlardı'; çünkü hak ile elde edilen fayda devam eder ve ahiret sevabına ulaştığı için yok olmaz; batıl ile elde edilen fayda ise yok olup gider ve ahiret azabına ulaşır.

وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ لأعطيناهم مِنْ لَدُنَّا من عندنا أَجْراً ثوابا عَظِيماً لا يعرف أحد مبداه ولا يبلغ منتهاه، وإنما ذكر من لدنا تأكيدا ومبالغة وهو متعلق بآتيناهم، وجوز أن يكون حالا من أَجْراً والواو للعطف ولآتيناهم- معطوف على لكان خيرا لهم لفظا وإِذاً مقحمة للدلالة على أن هذا الجزاء الأخير بعد ترتب التالي السابق على المقدم ولإظهار ذلك وتحقيقه قال المحققون: إنه جواب لسؤال مقدر كأنه قيل: وماذا يكون لهم بعد التثبيت؟ فقيل: وَإِذاً لو ثبتوا لآتيناهم وليس مرادهم أنه جواب لسؤال مقدر لفظا ومعنى، وإلا لم يكن لاقترانه بالواو وجه، وإظهار لَوْ ليس لأنها مقدرة بل لتحقيق أن ذلك جواب للشرط لكن بعد اعتبار جوابه الأول، والمراد بالجواب في قولهم جميعا: إن إذا حرف جواب دائما أنها لا تكون في كلام مبتدأ بل هو في كلام مبني على شيء تقدمه ملفوظ، أو مقدر سواء كان شرطا، أو كلام سائل، أو نحوه كما أنه ليس المراد بالجزاء اللازم لها، أو الغالب إلا ما يكون مجازاة لفعل فاعل سواء السائل وغيره، وبهذا تندفع الشبه الموردة في هذا المقام، وزعم الطيبي أن ما أشرنا إليه من التقدير تكلف من ثلاثة أوجه- وهو توهم منشؤه الغفلة عن المراد- كالذي زعمه العلامة الثاني، فتدبر وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً وهو المراتب- بعد الإيمان- التي تفتح أبوابها للعاملين،

{ وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ } “Ve o takdirde onlara verirdik”; elbette verirdik, { مِنْ لَدُنَّا } “tarafımızdan”; kendi katımızdan, { أَجْراً } “bir mükâfat”; bir sevap, { عَظِيماً } “büyük”; başlangıcını kimsenin bilemeyeceği ve nihayetine kimsenin erişemeyeceği [büyük bir mükâfat verirdik]. 'Min ledünnâ' ifadesi tekit ve mübalağa için zikredilmiştir ve 'âteynâhum' fiiline müteallıktır; { أَجْراً } lafzından hal olması da caiz görülmüştür. Vâv atıf içindir; 'le-âteynâhum' lafzan { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } ifadesine matuftur. { إِذاً } ise bu son cezanın, önceki şart cevabının şarta terettüp etmesinden sonra geleceğini göstermek için araya girmiştir. Bunu açıklamak ve tahkik etmek üzere muhakkikler şöyle demişlerdir: O, mukadder bir sorunun cevabıdır; sanki 'sebattan sonra onlara ne verilecek?' denilmiş, buna cevaben de: { وَإِذاً } “ve o takdirde”; şayet sebat etselerdi elbette verirdik denilmiştir. Onların maksadı bunun lafzan ve manen mukadder bir sorunun cevabı olması değildir; aksi halde vâv ile birleşmesinin bir anlamı olmazdı. 'Lev'in (لَوْ) açığa vurulması takdiri olmasından değil, bunun şartın ilk cevabı dikkate alındıktan sonra şartın bir cevabı olduğunu tahkik etmek içindir. Hepsinin 'İzen daima cevap harfidir' sözündeki cevaptan murat, yeni başlanan bir kelamda bulunmayıp ister şart, ister bir soranın sözü veya benzeri olsun, lafzî yahut takdiri olarak kendisinden önce geçen bir şeye dayalı bir kelamda bulunmasıdır. Nitekim ona lazım veya galip olan cezadan murat da soran olsun başkası olsun yapanın fiiline bir karşılık olmasından başkası değildir. Böylece bu makamda ileri sürülen şüpheler defedilmiş olur. Tîbî işaret ettiğimiz bu takdirin üç yönden tekellüf olduğunu iddia etmiştir ki bu, ikinci allâmenin iddia ettiği gibi murattan gafil olmaktan kaynaklanan bir vehimdir; iyi düşün. { وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Ve onları dosdoğru bir yola iletirdik”; bu da imandan sonra amel edenlerin önünde kapıları açılan mertebelerdir.

فقد أخرج أبو نعيم في الحلية عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ: من عمل بما علم أورثه الله تعالى علم ما لم يعلم» ،

Nitekim Ebû Nuaym el-Hilye'de Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim bildiğiyle amel ederse Allah Teâlâ ona bilmediğinin ilmini miras bırakır' buyurmuştur.»