وقال الجبائي: المعنى ولهديناهم في الآخرة إلى طريق الجنة وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ بالانقياد لأمره ونهيه وَالرَّسُولَ المبلغ ما أوحي إليه منه باتباع شريعته، والرضا بحكمه، والكلام مستأنف فيه فضل ترغيب في الطاعة ومزيد تشويق إليها ببيان أن نتيجتها أقصى ما تنتهي إليه همم الأمم، وأرفع ما تمتد إليه أعناق أمانيهم، وتشرئب إليه أعين عزائمهم من مجاورة أعظم الخلائق مقدارا وأرفعهم منارا، ومتضمن لتفسير ما أبهم وتفصيل ما أجمل في جواب الشرطية السابقة وَمَنْ شرطية وإفراد ضمير يُطِعِ مراعاة للفظ، والجمع في قوله سبحانه فَأُولئِكَ مراعاة للمعنى أي فالمطيعون الذين علت درجتهم وبعدت منزلتهم شرفا وفضلا.
Cübbâî şöyle demiştir: Manası; ahirette onları cennet yoluna iletirdik, demektir. { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ } “Kim Allah'a itaat ederse”; O'nun emir ve yasaklarına boyun eğerek, { وَالرَّسُولَ } “ve Peygamber'e”; şeriatına uyup hükmüne rıza göstererek kendisine vahyolunanı tebliğ eden elçiye [itaat ederse]. Bu söz, itaatin neticesinin ümmetlerin himmetlerinin ulaşabileceği en son nokta, emellerinin boyunlarının uzanabileceği ve azimlerinin gözlerinin dikilebileceği en yüce gaye olan, yaratılmışların mertebece en büyüğü ve şan bakımından en yücesi olanlarla komşuluk olduğunu açıklayarak itaate daha fazla teşvik ve arzu uyandırmak için yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir; ayrıca önceki şart cümlesinin cevabında kapalı bırakılanı açıklamakta ve özet geçileni detaylandırmaktadır. { وَمَنْ } şartiyedir. { يُطِعِ } fiilinin zamirinin tekil gelmesi lafza riayetendir; Allah Teâlâ'nın { فَأُولئِكَ } kavlindeki çoğulluk ise manaya riayetendir; yani, şeref ve fazilet bakımından dereceleri yüce, mertebeleri pek yüksek olan o itaatkârlar demektir.
مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بما تقصر العبارة عن تفصيله وبيانه مِنَ النَّبِيِّينَ بيان للمنعم عليهم فهو حال
{ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerle [beraberdirler]”; öyle nimetler ki ifadeler onu tafsil ve beyan etmekte yetersiz kalır. { مِنَ النَّبِيِّينَ } “Peygamberlerden”; kendilerine nimet verilenlerin beyanıdır ve hal konumundadır;
إما من الَّذِينَ أي مقارنيهم حال كونهم مِنَ النَّبِيِّينَ وإما من ضميره والتعرض لمعية الأنبياء دون نبينا ﷺ خاصة مع أن الكلام في بيان حكم طاعته ﵊ لجريان ذكرهم في سبب النزول مع الإشارة إلى أن طاعته متضمنة لطاعتهم،
Ya { الَّذِينَ } lafzından -yani onlar peygamberler iken onlarla birlikte bulunanlar manasında- ya da onun zamirinden haldir. Söz konusu husus Hz. Peygamber aleyhisselâm'a itaatin hükmünü açıklamak olduğu halde, sadece bizim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in değil de genel olarak peygamberlerin beraberliğine değinilmesi, onların nüzul sebebinde zikredilmiş olmasından ve O'na itaatin onların tümüne itaati kapsadığına işaret etmek içindir.
أخرج الطبراني وأبو نعيم والضياء المقدسي وحسنه قال: «جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله إنك لأحب إليّ من نفسي وإنك لأحب إليّ من ولدي وإني لأكون في البيت فأذكرك فما أصبر حتى آتي فأنظر إليك وإذا ذكرت موتي وموتك عرفت أنك إذا دخلت الجنة رفعت مع النبيين وإني إذا دخلت الجنة خشيت أن لا أراك فلم يرد عليه النبي ﷺ شيئا حتى نزل جبريل بهذه الآية وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ، إلخ، وروي مثله عن ابن عباس.
Taberânî, Ebû Nuaym ve hasen olduğunu belirterek Ziyâ el-Makdisî rivayet etmiştir; demiştir ki: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz sen bana canımdan daha sevgilisin, şüphesiz sen bana çocuğumdan daha sevgilisin. Evdeyken seni anıyorum da gelip sana bakmadıkça sabredemiyorum. Kendi ölümümü ve senin ölümünü hatırladığımda anlıyorum ki sen cennete girdiğinde peygamberlerle birlikte yükseltileceksin; ben ise cennete girdiğimde seni görememekten korkuyorum' dedi. Cebrail bu { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ } “Kim Allah'a... itaat ederse” ayetini getirene kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir şey söylemedi.» Benzeri İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.
وقال الكلبي: إن ثوبان مولى رسول الله ﷺ كان شديد الحب له ﵊ قليل الصبر عنه، وقد نحل جسمه وتغير لونه خوف عدم رؤيته ﷺ بعد الموت فذكر ذلك لرسول الله ﷺ فأنزل الله تعالى هذه الآية،
Kelbî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân, ona aleyhisselâm karşı çok büyük bir sevgi besler ve onsuz duramazdı. Ölümden sonra onu sallallâhu aleyhi ve sellem görememe korkusuyla vücudu zayıflamış ve rengi sararmıştı. Bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı da bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وعن مسروق «إن أصحاب رسول الله ﷺ قالوا: ما ينبغي لنا أن نفارقك في الدنيا فإنك إذا فارقتنا رفعت فوقنا فنزلت»
Mesrûk'tan nakledildiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: 'Dünyada senden ayrılmamız bize yakışmaz; çünkü sen bizden ayrıldığında bizim üstümüze yükseltileceksin' dediler, bunun üzerine bu ayet indi.»
وبدأ بذكر النبيين لعلو درجتهم وارتفاعهم على من عداهم، وقد نقل الشعراني عن مولانا الشيخ الأكبر قدس سره أنه قال:
Derecelerinin yüceliği ve başkalarından üstünlükleri sebebiyle söze peygamberleri zikrederek başladı. Şa'rânî, Efendimiz eş-Şeyhü'l-Ekber'den kaddesallâhu sırrah onun şöyle dediğini nakletmiştir:
«فتح لي قدر خرم إبرة من مقام النبوة تجليا لا دخولا فكدت أحترق» ثم عطف عليهم على سبيل التدلي قوله سبحانه:
«Bana peygamberlik makamından, bir giriş olarak değil tecelli suretinde bir iğne deliği kadar açıldı da neredeyse yanacaktım.» Sonra derece derece iniş (tedellî) yoluyla Allah Teâlâ'nın şu kavli onlara matuf kılındı:
وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ فالمنازل أربعة بعضها دون بعض: الأول منازل الأنبياء وهم الذين تمدهم قوة إلهية وتصحبهم نفس في أعلى مراتب القدسية، ومثلهم كمن يرى الشيء عيانا من قريب، ولذلك قال تعالى في صفة نبينا ﷺ: أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى [النجم: ١٢] ، والثاني منازل الصديقين وهم الذين يتأخرون على الأنبياء ﵈ في المعرفة، ومثلهم كمن يرى الشيء عيانا من بعيد، وإياه عنى علي كرم الله تعالى وجهه حيث
{ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ } “Sıddıklar, şehitler ve salihlerle [beraberdirler].” Menziller biri diğerinin altında olmak üzere dörttür: Birincisi, peygamberlerin menzilleridir; onlar ilahî bir gücün kendilerini desteklediği ve kutsallığın en yüce mertebelerindeki bir nefsin kendilerine eşlik ettiği kimselerdir. Onların misali, bir şeyi yakından gözüyle bizzat gören kimse gibidir. Nitekim Allah Teâlâ Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfında şöyle buyurmuştur: { أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى } “Gördüğü şey hakkında onunla tartışıyor musunuz?” [en-Necm: 12]. İkincisi, sıddıkların menzilleridir; onlar marifette peygamberlerden aleyhimüsselâm sonra gelenlerdir. Onların misali, bir şeyi uzaktan gözüyle bizzat gören kimse gibidir. Nitekim Ali kerremallâhu teâlâ vecheh kendisine:
قيل له: هل رأيت الله تعالى؟ فقال: ما كنت لأعبد ربا لم أره، ثم قال: لم تره العيون بشواهد العيان ولكن رأته القلوب بحقائق الإيمان،
«Allah Teâlâ'yı gördün mü?» diye sorulduğunda şöyle diyerek bunu kastetmiştir: «Görmediğim bir Rabbe ibadet edecek değilim.» Sonra da şöyle demiştir: «Gözler O'nu çıplak gözle müşahede ederek görmemiştir, lakin kalpler O'nu imanın hakikatleriyle görmüştür.»
والثالث منازل الشهداء وهم الذين يعرفون الشيء بالبراهين، ومثلهم كمن يرى الشيء في المرآة من مكان قريب كحال من قال: كأني أنظر إلى عرش ربي بارزا، وإياه قصد النبي ﷺ
Üçüncüsü, şehitlerin menzilleridir; onlar bir şeyi delillerle bilen kimselerdir. Onların misali, bir şeyi yakın bir yerden aynada gören kimse gibidir; nitekim «Rabbimin arşına apaçık bakıyor gibiyim» diyen kimsenin hali böyledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şu sözüyle bunu kastetmiştir:
بقوله: «اعبد الله تعالى كأنك تراه» ،
«Allah Teâlâ'ya O'nu görüyormuş gibi ibadet et.»
والرابع منازل الصالحين وهم الذين يعلمون الشيء بالتقليد الجازم، ومثلهم كمن يرى الشيء من بعيد في مرآة وإياه قصد النبي ﷺ
Dördüncüsü, salihlerin menzilleridir; onlar bir şeyi kesin bir taklit yoluyla bilen kimselerdir. Onların misali, bir şeyi uzaktan bir aynada gören kimse gibidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şu sözüyle bunu kastetmiştir:
بقوله: «فإن لم تكن تراه فإنه يراك»
«Sen O'nu görmüyorsan da şüphesiz O seni görmektedir.»
قاله الراغب ونقله الطيبي وغيره، ونقل بعض تلامذة مولانا الشيخ خالد النقشبندي قدس سره عنه «أنه قرر يوما أن مراتب الكمل أربعة: نبوة وقطب مدارها نبينا ﷺ، ثم صديقية وقطب مدارها أبو بكر الصديق رضي الله تعالى عنه، ثم شهادة وقطب مدارها عمر الفاروق رضي الله تعالى عنه، ثم ولاية وقطب مدارها علي كرم الله تعالى وجهه، وأن الصلاح في الآية إشارة إلى الولاية فسأله بعض الحاضرين عن عثمان رضي الله تعالى عنه في أي مرتبة هو من مراتب الثلاثة بعد النبوة فقال: إنه رضي الله تعالى عنه قد نال حظا من رتبة الشهادة، وحظا من رتبة الولاية، وأن معنى كونه ذا النورين هو ذلك عند العارفين انتهى.
Bunu Râgıb söylemiş, Tîbî ve diğerleri de nakletmiştir. Efendimiz Şeyh Hâlid en-Nakşibendî'nin kaddesallâhu sırrah bazı talebeleri ondan şunu nakletmiştir: «O, bir gün kâmillerin mertebelerinin dört olduğunu takrir etti: Nübüvvet ki onun medarının kutbu Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; sonra sıddîkıyet ki onun medarının kutbu Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'tır; sonra şehadet ki onun medarının kutbu Ömer el-Fârûk radıyallâhu teâlâ anh'tır; sonra velayet ki onun medarının kutbu Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'tir. Ayetteki salah (salihlik) ise velayete işarettir. Mecliste bulunanlardan biri ona Osman radıyallâhu teâlâ anh'ın nübüvvetten sonraki bu üç mertebeden hangisinde olduğunu sorunca şöyle dedi: O radıyallâhu teâlâ anh hem şehadet rütbesinden hem de velayet rütbesinden pay almıştır; âriflerin katında onun 'Zü'n-Nûreyn' (iki nur sahibi) oluşunun manası da işte budur.» İktibas burada bitti.
وأنا مستعينا بالله تعالى، ومستمدا من القوم قدس الله تعالى أسرارهم أقول: إن الولاية هي المحيطة العامة والفلك الدائر والدائرة الكبرى، وأن الولي من كان على بينة من ربه في حاله فعرف ما له بإخبار الحق إياه على الوجه الذي يقع به التصديق عنده ويصدق على أصناف كثيرة إلا أن المذكور منها في هذه الآية أربعة: الصنف الأول الأنبياء، والمراد بهم هنا الرسل أهل الشرع سواء بعثوا أو لم يبعثوا أعني بطريق الوجوب عليهم ولا بحث لأهل الله تعالى عن مقاماتهم وأحوالهم إذ لا ذوق لهم فيها وكلهم معترفون بذلك غير أنهم يقولون: إن النبوة عامة وخاصة والتي لا ذوق لهم فيها هي الخاصة أعني نبوة التشريع وهي مقام خاص في الولاية.
Ben de Allah Teâlâ'dan yardım dileyerek ve bu topluluktan -Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın- medet umarak derim ki: Velayet, kuşatıcı olan genel durumdur, dönen felektir ve en büyük dairedir. Velî, halinde Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimsedir; böylece Hak Teâlâ'nın kendisine bildirmesiyle, katında kesin tasdikin meydana geleceği bir şekilde payına düşeni bilmiştir. Bu pek çok sınıfa uygulanabilir; ancak bu ayette onlardan zikredilenler dörttür: Birinci sınıf, nebilerdir. Burada onlardan murat, şeriat sahibi resullerdir; ister kendilerine farz olma yoluyla gönderilmiş olsunlar ister gönderilmemiş olsunlar. Ehlullahın onların makamları ve halleri hakkında bir araştırması yoktur; zira o makamlarda bir zevkleri (bizzat tatmışlıkları) yoktur ve hepsi bunu itiraf eder. Ancak onlar şöyle derler: Nübüvvet genel ve özeldir; zevklerinin bulunmadığı kısım özel olandır, yani teşri nübüvvetidir ki bu velayette özel bir makamdır.
وأما النبوة العامة فهي مستمرة سارية في أكابر الرجال غير منقطعة دنيا وأخرى لكن باب الإطلاق قد انسد،
Genel nübüvvet ise büyük rical arasında dünyada ve ahirette kesintisiz şekilde devam eden ve akıp giden bir durumdur; ancak mutlak olarak peygamber lafzını kullanma kapısı kapanmıştır.
وعلى هذا يخرج ما رواه البدر التماسكي البغدادي عن الشيخ بشير عن القطب عبد القادر الجيلي قدس سره أنه قال:- معاشر الأنبياء أوتيتم اللقب وأوتينا ما لم تؤتوا- فإن معنى قوله:- أوتيتم اللقب- أنه حجر علينا إطلاق لفظ النبي، وإن كانت النبوة العامة أبدية، وقوله: وأوتينا ما لم تؤتوا على حد قول الخضر لموسى ﵇ وهو أفضل منه- يا موسى أنا على علم علمنيه الله تعالى لا تعلمه أنت، وهذا وجه آخر غير ما أسلفنا من قبل في توجيه هذا الكلام.
Bedr et-Temâsekî el-Bağdâdî'nin, Şeyh Beşîr vasıtasıyla Kutup Abdülkâdir el-Geylânî'den kaddesallâhu sırrah rivayet ettiği şu sözü de buna hamledilir: O şöyle demiştir: 'Ey peygamberler topluluğu! Size unvan verildi, bize ise size verilmeyen verildi.' Onun 'Size unvan verildi' sözünün manası; genel nübüvvet ebedî olsa da bize nebi lafzını kullanmanın yasaklanmış olmasıdır. 'Bize size verilmeyen verildi' sözü ise Hızır'ın kendisinden daha faziletli olan Mûsâ'ya aleyhisselâm söylediği şu söz kabilindendir: 'Ey Mûsâ! Ben, Allah Teâlâ'nın bana öğrettiği, senin ise bilmediğin bir ilim üzerindeyim.' Bu, söz konusu kelamın tevilinde daha önce zikrettiğimizden başka bir yöndür.
والصنف الثاني الصديقون وهم المؤمنون بالله تعالى ورسله عن قول المخبر لا عن دليل سوى النور الإيماني الذي أعد في قلوبهم قبل وجود المصدق به المانع لها من تردد، أو شك يدخلها في قول المخبر الرسول ومتعلقه في الحقيقة الإيمان بالرسول ويكون الإيمان بالله تعالى على جهة القربة لا على إثباته إذ كان بعض الصديقين قد ثبت عندهم وجود الحق جل وعلا ضرورة، أو نظرا لكن ما ثبت كونه قربة وليس بين النبوة والصديقية- كما قال حجة الإسلام وغيره- مقام، ومن تخطى رقاب الصديقين وقع في النبوة وهي باب مغلق، وأثبت الشيخ الأكبر قدس سره مقاما بينهما سماه مقام القربة، وهو السر الذي وقر في قلب أبي بكر رضي الله تعالى عنه المشار إليه
İkinci sınıf sıddıklardır; onlar, kalplerinde tasdik edilen şey var olmadan önce hazırlanan ve elçi olan haber vericinin sözüne girmelerine engel olacak tereddüt veya şüpheyi gideren iman nurundan başka bir delile dayanmaksızın, salt haber vericinin sözüyle Allah Teâlâ'ya ve resullerine iman edenlerdir. Bunun asıl taalluk ettiği husus Resûl'e imandır. Allah Teâlâ'ya iman ise O'nun varlığını ispat cihetiyle değil kurbet (yakınlık) cihetiyledir; zira bazı sıddıklar katında Hakk Teâlâ'nın varlığı zorunlu olarak veya istidlalle sabit olmuştur, fakat bunun kurbet olduğu sabit olmamıştır. Hüccetü'l-İslâm ve başkalarının dediği gibi, nübüvvet ile sıddîkıyet arasında hiçbir makam yoktur; kim sıddıkların omuzlarını aşıp geçerse, kapalı bir kapı olan nübüvvete düşer. Şeyh-i Ekber kaddesallâhu sırrah ise bu ikisi arasında 'kurbet makamı' adını verdiği bir makamı ispat etmiş olup bu, Ebû Bekir'in radıyallâhu teâlâ anh kalbine yerleşen ve şu hadiste işaret edilen sırdır:
في الحديث «فليس بين النبي ﷺ وأبي بكر رضي الله تعالى عنه رجل أصلا»
«Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh arasında asla hiçbir kimse yoktur.»
لا أنه ليس بين الصديقية والنبوة مقام ولها أجزاء على عدد شعب الإيمان، وفسرها بعضهم بأنها نور أخضر بين نورين يحصل به شهود عين ما جاء به المخبر من خلف حجاب الغيب بنور الكرم وبين ذلك بما يطول.
Yoksa sıddîkıyet ile nübüvvet arasında hiçbir makam yoktur demek değildir. İmanın şubeleri sayısınca onun da cüzleri vardır. Bazıları bunu, iki nur arasında bulunan, gayb perdesinin ardından haber verenin getirdiği şeyin bizzat kendisinin kerem nuruyla müşahede edilmesini sağlayan yeşil bir nur olarak tefsir etmişler ve bunu uzun uzadıya açıklamışlardır.
والصنف الثالث الشهداء تولاهم الله تعالى بالشهادة وجعلهم من المقربين، وهم أهل الحضور مع الله تعالى على بساط العلم به فقد قال سبحانه: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ [آل عمران: ١٨] فجمعهم مع الملائكة في بساط الشهادة فهم موحدون عن حضور إلهيّ وعناية أزلية فإن بعث الله تعالى رسولا وآمنوا به فهم المؤمنون العلماء ولهم الأجر التام يوم القيامة وإلا فليس هم الشهداء المنعم عليهم وإيمانهم بعد العلم بما قاله الله سبحانه: إن ذلك قربة إليه من حيث- قال الله سبحانه، أو قاله الرسول الذي جاء من عنده- فقدم الصديق على الشهيد وجعل بإزاء النبي فإنه لا واسطة بينهما لاتصال نور الإيمان بنور الرسالة، والشهداء لهم نور العلم مساوق لنور الرسول من حيث هو شاهد لله تعالى بتوحيده لا من حيث هو رسول فلا يصح أن يكون بعده مع المساوقة لئلا تبطل ولا أن يكون معه لكونه رسولا، والشاهد ليس به فلا بد أن يتأخر فلم يبق إلا أن يكون في الرتبة التي تلي الصديقية فإن الصديق أتم نورا منه في الصديقية لأنه صديق من وجهين: وجه التوحيد ووجه القربة، والشهيد من وجه القربة خاصة لأن توحيده عن علم لا عن إيمان فنزل عن الصديق في مرتبة الإيمان وهو فوقه في مرتبة العلم فهو المتقدم في مرتبة العلم المتأخر برتبة الإيمان، والتصديق فإنه لا يصح من العالم أن يكون صديقا، وقد تقدم العلم مرتبة الخبر فهو يعلم أنه صادق في توحيد الله تعالى إذا بلغ رسالة الله تعالى والصديق لم يعلم ذلك إلا بنور الإيمان المعد في قلبه فعند ما جاء الرسول اتبعه من غير دليل ظاهر، والصنف الرابع الصالحون تولاهم الله تعالى بالصلاح وهم الذين لا يدخل في علمهم بالله تعالى ولا إيمانهم به وبما جاء من عنده سبحانه خلل فإذا دخله بطل كونه صالحا وكل من لم يدخله خلل في صديقيته فهو صالح، ولا في شهادته فهو صالح، ولا في توبته فهو صالح، ولكل أحد أن يدعو بتحصيل الصلاح له في المقام الذي يكون فيه لجواز دخول الخلل عليه في مقامه لأن الأمر اختصاص إلهي وليس بذاتي فيجوز دخول الخلل فيه، ويجوز رفعه، فصح أن يدعو الصالح بأن يجعل من الصالحين أي الذين لا يدخل صلاحهم خلل في زمان ما، وقد ذكر أنه ما من نبي إلا وذكر أنه صالح أو أنه دعا أن يكون من الصالحين مع كونه نبيا، ومن هنا قيل: إن مرتبة الصلاح خصوص في النبوة وقد تحصل لمن ليس بنبي ولا صديق ولا شهيد.
Üçüncü sınıf şehitlerdir; Allah Teâlâ onları şehadet ile veli edinmiş ve mukarreblerden kılmıştır. Onlar, Allah Teâlâ'yı bilme yaygısı üzerinde O'nunla beraber huzur ehlidirler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } “Allah, melekler ve ilim sahipleri şahitlik etmiştir ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” [Âl-i İmrân: 18]. Onları şehadet yaygısında meleklerle birleştirmiştir; binaenaleyh onlar ilahî bir huzur ve ezelî bir inayet ile muvahhiddirler. Eğer Allah Teâlâ bir resul gönderir ve onlar da ona iman ederlerse, işte onlar mümin âlimlerdir ve kıyamet gününde onlar için tam bir mükâfat vardır; aksi takdirde kendilerine nimet verilen şehitler değildirler. Onların ilimden sonraki imanı, Allah Teâlâ'nın buyurduğu şeye dairdir; bu da -Allah Teâlâ veya O'nun katından gelen Resul buyurduğu cihetten- O'na bir yakınlıktır. Bu sebeple sıddık şehitten öne geçirilmiş ve nebinin hizasına konulmuştur; zira iman nurunun risalet nuruna bitişikliği sebebiyle bu ikisi arasında vasıta yoktur. Şehitlerin ise ilim nuru vardır ki bu, Allah Teâlâ'nın birliğine şahit olması cihetiyle Resul'ün nuruna denktir; onun resul olması cihetiyle değil. Bu denklikle birlikte onun ardından olması sahih olmaz, ta ki bu durum boşa çıkmasın; resul olması hasebiyle onunla beraber olması da sahih olmaz; çünkü şahit resul değildir. O halde geride kalması kaçınılmazdır; geriye ise sıddîkıyeti takip eden rütbede olmaktan başkası kalmaz. Zira sıddık, sıddîkıyet makamında ondan daha tam bir nura sahiptir; çünkü o iki cihetten sıddıktır: Tevhid ciheti ve kurbet ciheti. Şehit ise sadece kurbet cihetindendir; zira onun tevhidi imandan değil ilimdendir. Bu yüzden iman mertebesinde sıddıktan aşağı inmiş, ilim mertebesinde ise onun üstüne çıkmıştır. O, ilim mertebesinde önde, iman ve tasdik mertebesinde geridedir; zira ilim haber mertebesinden öne geçtiğinde âlimin sıddık olması sahih olmaz. O, Allah Teâlâ'nın risaletini tebliğ ettiğinde O'nun birliği konusunda sadık olduğunu bilir; sıddık ise bunu ancak kalbinde hazırlanan iman nuruyla bilmiştir. Resul geldiğinde ona zahirî bir delil olmaksızın uymuştur. Dördüncü sınıf salihlerdir; Allah Teâlâ onları salah ile veli edinmiştir. Onlar, Allah Teâlâ'ya olan ilimlerine ve O'na ve katından gelenlere olan imanlarına hiçbir kusur girmeyen kimselerdir. Buna bir kusur girdiğinde onun salihliği bozulur. Sıddîkıyetine kusur girmeyen herkes salihtir; şehadetine kusur girmeyen salihtir; tevbesine kusur girmeyen salihtir. Herkesin bulunduğu makamda salah elde etmek için dua etme hakkı vardır; çünkü bulunduğu makamda kendisine bir kusur gelmesi mümkündür. Zira bu iş ilahî bir tahsistir, zatî değildir; bu sebeple ona kusur girmesi de bunun giderilmesi de mümkündür. Böylece salihin, salihlerden -yani salahına hiçbir zaman kusur girmeyenlerden- kılınması için dua etmesi sahih olmuştur. Hiçbir nebi yoktur ki onun salih olduğu veya nebi olduğu halde salihlerden olmayı dua ettiği zikredilmemiş olsun. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Salah mertebesi nübüvvette özel bir durumdur; bazen de nebi, sıddık ve şehit olmayan kimseye de verilebilir.
هذا ما وقفت عليه من كلام القوم قدس الله تعالى أسرارهم، ولم أظفر بالتفصيل الذي ذكره، مولانا الشيخ قدس سره فتدبر، وقد ذكر أصحابنا الرسميون أن الصديق صيغة مبالغة- كالسكير- بمعنى المتقدم في التصديق المبالغ في الصدق والإخلاص في الأقوال والأفعال، ويطلق على كل من أفاضل أصحاب الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وأماثل خواصهم كأبي بكر رضي الله تعالى عنه، وأن الشهداء جمع شهيد، والمراد بهم الذين بذلوا أرواحهم في طاعة الله تعالى وإعلاء كلمته وهم المقتولون بسيف الكفار من المسلمين، وقيل: المراد بهم هاهنا ما هو أعم من ذلك،
Bu, bu topluluğun -Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın- kelamından muttali olduğum hususlardır; Efendimiz Şeyh'in kaddesallâhu sırrah zikrettiği tafsilata ise ulaşamadım; iyi düşün. Bizim zahir uleması ise sıddîk lafzının -sekkîr (sarhoş) gibi- mübalağa kalıbı olduğunu, tasdikte öne geçen, söz ve fiillerde doğruluk ve ihlasta mübalağa eden manasına geldiğini belirtmişlerdir. Bu lafız, nebilerin aleyhimüssalâtü vesselâm seçkin ashabına ve Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh gibi onların önde gelen has adamlarına ıtlak olunur. Şühedâ ise şehidin çoğuludur; onlardan murat, Allah Teâlâ'ya itaat ve O'nun kelimesini yüceltme uğrunda canlarını feda edenlerdir ki bunlar Müslümanlardan kâfirlerin kılıcıyla öldürülenlerdir. Burada onlardan muradın bundan daha genel olduğu da söylenmiştir.
فعن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: ما تعدون الشهيد فيكم؟ قالوا: يا رسول الله من قتل في سبيل الله تعالى فقال ﷺ: إن شهداء أمتي إذا لقليل من قتل في سبيل الله تعالى فهو شهيد، ومن مات في الطاعون فهو شهيد، ومن مات مبطونا فهو شهيد»
Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Aranızda kimi şehit sayıyorsunuz?' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ yolunda öldürülen kimsedir' dediler. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O takdirde ümmetimin şehitleri elbette pek az olur! Allah Teâlâ yolunda öldürülen şehittir, vebada ölen şehittir, karın hastalığından ölen şehittir' buyurdu.»
وعد بعضهم الشهداء أكثر من ذلك بكثير، وقيل: الشهيد هو الذي يشهد لدين الله تعالى تارة بالحجة والبيان، وأخرى بالسيف والسنان، وزعم النيسابوري أنه لا يبعد أن يدخل كل هذه الأمة في الشهداء لقوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [البقرة: ١٤٣] وليس بشيء كما لا يخفى، وأن المراد بالصالحين الصارفين (١) أعمارهم في طاعة الله تعالى وأموالهم في مرضاته سبحانه، ويقال:
Bazıları şehitleri bundan çok daha fazla saymıştır. Şehidin, kimi zaman delil ve beyanla, kimi zaman da kılıç ve mızrakla Allah Teâlâ'nın dinine şahitlik eden kimse olduğu da söylenmiştir. Nîsâbûrî, Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “Böylece sizi insanlara şahitler olasınız diye orta (vasat) bir ümmet yaptık” [el-Bakara: 143] kavlinden ötürü bu ümmetin tamamının şehitler arasına girmesinin uzak bir ihtimal olmadığını iddia etmiştir; fakat gizli kalmayacağı üzere bu bir şey değildir. Salihlerden murat ise ömürlerini Allah Teâlâ'ya itaate, mallarını da O'nun rızasına sarf edenlerdir (١). Şöyle de denir:
الصالح هو الذي صلحت حاله واستقامت طريقته.
Salih, hali düzelen ve yolu dosdoğru olan kimsedir.
والمصلح هو الفاعل لما فيه الصلاح قال الطبرسي: ولذا يجوز أن يقال: مصلح في حق الله تعالى دون صالح، وليس المراد بالمعية اتحاد الدرجة ولا مطلق الاشتراك في دخول الجنة بل كونهم فيها بحيث يتمكن كل واحد منهم من رؤية الآخر وزيارته متى أراد وإن بعدت المسافة بينهما، وذكر غير واحد أنه لا مانع من أن يرفع الأدنى إلى منزلة الأعلى متى شاء تكرمة له ثم يعود ولا يرى أنه أرغد منه عيشا ولا أكمل لذة لئلا يكون ذلك حسرة في قلبه، وكذا لا مانع من أن ينحدر الأعلى إلى منزلة الأدنى ثم يعود من غير أن يرى ذلك نقصا في ملكه أو حطا من قدره.
Muslih ise içinde salah bulunan şeyi yapandır. Tabersî şöyle demiştir: 'Bu sebeple Allah Teâlâ hakkında sâlih değil muslih denilmesi caizdir.' Beraberlikten murat derece birliği veya cennete girişteki mutlak ortaklık değildir; bilakis aralarındaki mesafe uzak olsa bile her birinin dilediği zaman diğerini görebilecek ve ziyaret edebilecek şekilde cennette bulunmalarıdır. Birden fazla âlim, daha aşağı derecede olanın, kendisine bir ikram olarak dilediği zaman daha üst mertebeye yükseltilip sonra geri dönmesinde hiçbir engel bulunmadığını belirtmiştir; o kimse, kalbinde bir hasret olmasın diye onun kendisinden daha müreffeh bir hayat veya daha kâmil bir lezzet içinde olduğunu görmez. Aynı şekilde üst derecedekinin de mülkünde bir eksilme yahut kadrinde bir düşüş görmeksizin alt derecedekinin menziline inip sonra geri dönmesinde bir engel yoktur.
وقد ثبت في غير ما حديث أن أهل الجنة يتزاورون، وادعى بعضهم أن لا تزاور مع رؤية كل واحد الآخر، وذلك لأن عالم الأنوار لا تمانع فيها ولا تدافع فينعكس بعضها على بعض كالمرايا المجلوة المتقابلة، وإلى ذلك الإشارة بقوله تعالى: إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ [الحجر: ٤٧] وزعم أنه التحقيق وهو بعيد عنه، وأبعد من ذلك بمراحل ما قيل: يحتمل أن يكون المراد أن معنى كون المطيع مع هؤلاء أنه معهم في سلوك طريق الآخرة فيكون مأمونا من قطاع الطريق محفوظ الطاعة عن النهب وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً أي صاحبا، وهو مشتق من الرفق، وهو لين الجانب واللطافة في المعاشرة قولا وفعلا، والإشارة يحتمل أن تكون إلى النبيين ومن بعدهم وما فيها من معنى البعد لما مرّ مرارا ورَفِيقاً حينئذ إما تمييز أو حال على معنى أنهم وصفوا بالحسن من جهة كونهم رفقاء للمطيعين، أو حال كونهم رفقاء لهم ولم يجمع لأن فعيلا يستوي فيه الواحد وغيره أو اكتفاء بالواحد عن الجمع في باب التمييز لفهم المعنى، وحسنة وقوعه في الفاصلة أو لأنه بتأويل حسن كل واحد منهم أو لأنه قصد بيان الجنس مع قطع النظر عن الأنواع، ويحتمل أن تكون إلى- من يطع- والجمع على المعنى ف رَفِيقاً حينئذ تمييز على معنى أنهم وصفوا بحسن الرفيق من الفرق الأربع لا بنفس الحسن فلا يجوز دخول- من- عليه كما يجوز في الوجه الأول.
Pek çok hadiste cennet ehlinin birbirini ziyaret edeceği sabit olmuştur. Bazıları ise her birinin diğerini görmesiyle birlikte bir ziyaretleşmenin olmayacağını iddia etmiştir; çünkü nurlar âleminde birbirine mani olma ve itişme yoktur, böylece cilalı ve karşılıklı duran aynalar gibi bazı nurlar diğerine yansır. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde buna işaret vardır: { إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } “Kardeşler olarak tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar” [el-Hicr: 47]. O, bunun tahkik olduğunu iddia etmiştir; fakat bu ondan uzaktır. Bundan katbekat daha uzak olanı ise şöyle denilmesidir: İtaatkâr kimsenin bunlarla beraber olmasının manasının, ahiret yolunu tutmada onlarla beraber olması; böylece yol kesicilerden emin bulunması ve itaatini yağmalanmaktan koruması olduğu ihtimal dahilindedir. { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } “Onlar ne güzel arkadaştır!”; yani dosttur. Bu kelime, kavlen ve fiilen geçimde yumuşak huyluluk ve letafet anlamına gelen 'rıfk' kökünden türemiştir. İşaretin, peygamberlere ve onlardan sonrakilere olması muhtemeldir; işaretteki uzaklık manası defalarca geçtiği üzere [yücelik içindir]. Bu durumda { رَفِيقاً } lafzı ya temyizdir ya da itaatkârlara arkadaş olmaları cihetiyle veya onlara arkadaş oldukları halde güzel olarak vasfedildikleri manasında haldir. Çoğul yapılmamıştır; çünkü 'faîl' vezninde tekil ile çoğul birdir yahut mananın anlaşılması sebebiyle temyiz babında tekil ile yetinilmiştir; ayrıca ayet sonuna uygun düşmesi veya onların her birinin güzelliği tevilinde olması yahut türlere bakılmaksızın cinsin beyanının kastedilmesi nedeniyledir. İşaretin 'men yutı'' (kim itaat ederse) ifadesine olması ve çoğulun manaya göre getirilmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde { رَفِيقاً } lafzı, bizzat güzellikle değil dört fırkadan olan arkadaşın güzelliğiyle vasfedildikleri manasında temyizdir. Dolayısıyla birinci vecihte caiz olduğu gibi bunun başına 'min' gelmesi caiz olmaz.
والجملة على الاحتمالين تذييل مقرر لما قبله مؤكد للترغيب والتشويق، وفي الكشاف فيه معنى التعجب كأنه قيل: وما أحسن أولئك رفيقا ولاستقلاله بمعنى التعجيب قرىء وَحَسُنَ بسكون السين يقول المتعجب: حسن
Cümle, her iki ihtimale göre de kendisinden öncekini pekiştiren, rağbet ve iştiyakı teyit eden bir tezyîldir (tamamlayıcı ifadedir). el-Keşşâf'ta [şöyle denilmektedir]: Onda taaccüb (hayranlık) manası vardır; sanki: 'Onlar ne güzel arkadaştır!' denilmiş gibidir. Taaccüb manasında müstakil oluşundan ötürü { وَحَسُنَ } [kelimesi] sîn harfinin sükûnu ile de okunmuştur. Hayranlığını belirten kimse şöyle der: 'hasune...
الوجه وجهك، وحسن الوجه وجهك بالفتح والضم مع التسكين انتهى.
'hasune'l-vechü vechüke' ve fetha, zamme ve sükûn ile 'hasne'l-vechü vechüke' der, demiştir.
وفي الصحاح يقال: حسن الشيء وإن شئت خففت الضمة فقلت: حسن الشيء، ولا يجوز أن تنقل الضمة إلى الحاء لأنه خبر، وإنما يجوز النقل إذا كان بمعنى المدح أو الذم لأنه يشبه في جواز النقل بنعم وبئس، وذلك أن الأصل فيهما نعم وبئس فسكن ثانيهما، ونقلت حركته إلى ما قبله وكذلك كل ما كان في معناهما قال الشاعر:
es-Sıhâh'ta şöyle denir: 'hasune'ş-şey'u' denir; dilersen zammesini hafifleterek 'hasne'ş-şey'u' dersin. Zammeyi ha harfine nakletmek caiz değildir; çünkü o bir haberdir. Nakil ancak övgü veya yergi manasında olduğunda caiz olur; zira naklin caiz olmasında 'ni'me' ve 'bi'se'ye benzer. Şöyle ki; bu ikisinin aslı 'na'ime' ve 'ba'üse'dir; ikincileri sakin kılınmış ve harekesi kendinden öncekine nakledilmiştir. Bu ikisinin manasında olan her şey de böyledir. Şair şöyle demiştir:
لم يمنع الناس مني ما أردت وما ... أعطيهم ما أرادوا حسن ذا أدبا
İnsanlar benden istediğim şeyi men etmedi, ben de ... onlara istediklerini veriyorum; bu ne güzel bir edeptir!
أراد حسن هذا أدبا فخفف ونقل، وأراد أنه لما نقل إلى الإنشاء حسن أن يغير تنبيها على مكان النقل، وفي الارتشاف: إن فعل المحول، ذهب الفارسي وأكثر النحويين إلى إلحاقه بباب نعم وبئس فقط، وإجراء أحكامه عليه، وذهب الأخفش والمبرد إلى إلحاقه بباب التعجب. وحكى الأخفش الاستعمالين عن العرب ويجوز فيه ضم العين وتسكينها ونقل حركتها إلى الفاء، وظاهره تغاير المذهبين، وفي التسهيل أنه من باب نعم وبئس، وفيه معنى التعجب، وهو يقتضي أن لا تغاير بينهما وإليه يميل كلام الشيخين فافهم، والحسن عبارة عن كل مبهج مرغوب إما عقلا أو هوى أو حسا، وأكثر ما يقال في متعارف العامة في المستحسن بالبصر، وقد جاء في القرآن له وللمستحسن من جهة البصيرة ذلِكَ إشارة إلى ما ثبت للمطيعين من جميع ما تقدم، أو إلى فضل هؤلاء المنعم عليهم ومزيتهم وهو مبتدأ، وقوله سبحانه: الْفَضْلُ صفة، وقوله تعالى: مِنَ اللَّهِ خبره أي ذلك الفضل العظيم كائن من الله تعالى لا من غيره، وجوز أبو البقاء أن يكون الْفَضْلُ هو الخبر، ومِنَ اللَّهِ متعلق بمحذوف وقع حالا منه والعامل فيه معنى الإشارة، ويجوز أن يكون خبرا ثانيا أي ذلك الذي ذكر الفضل كائنا، أو كائن من الله تعالى لا أن أعمال العباد توجبه وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً بثواب من أطاعه وبمقادير الفضل واستحقاق أهله بمقتضى الوعد فثقوا بما أخبركم به وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ [فاطر: ١٤] .
'Hasune hâzâ edeben' demek istemiş, hafifletmiş ve nakletmiştir; inşâ (övgü) manasına nakledildiğinde, nakil yerine dikkat çekmek üzere değiştirilmesini güzel görmüştür. el-İrtişâf'ta şöyle geçer: Dönüştürülen fiil (el-fi'lü'l-muhavvel) konusunda Fârisî ve nahivcilerin çoğu, onun sadece ni'me ve bi'se babına dahil edilip hükümlerinin ona uygulanacağı görüşüne varmıştır. Ahfeş ve el-Müberred ise taaccüb babına dahil edileceği görüşüne gitmiştir. Ahfeş, Araplardan her iki kullanımı da nakletmiştir; onda aynü'l-fiilin zammelenmesi, sakin kılınması ve harekesinin fâü'l-fiile nakledilmesi caizdir. Zahiri, iki mezhebin birbirinden farklı olduğudur. et-Teshîl'de ise onun ni'me ve bi'se babından olduğu ve onda taaccüb manası bulunduğu belirtilmiştir ki bu da aralarında bir tezat bulunmamasını gerektirir; iki şeyhin sözü de buna meyletmektedir, iyi anla. Hüsn (güzellik), aklen, heva (arzu) yahut duyu yoluyla sevindiren ve arzulanan her şeyden ibarettir. Halkın örfünde en çok gözle güzel bulunan şeyler hakkında kullanılır; Kur'an'da ise hem bunun için hem de basiret cihetiyle güzel bulunan için gelmiştir. { ذلِكَ } “Bu”; itaatkârlar için sabit olan yukarıdaki şeylerin tamamına veya bu nimet verilenlerin fazilet ve üstünlüklerine işarettir ve mübtedadır. Allah Teâlâ'nın { الْفَضْلُ } “lütuf” kavli sıfattır; { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tandır” kavli ise onun haberidir; yani bu büyük lütuf başkasından değil sadece Allah Teâlâ'dandır. Ebü'l-Bekâ, { الْفَضْلُ } lafzının haber, { مِنَ اللَّهِ } ifadesinin ise ondan hal olan mahzufa müteallık olmasını ve onda amil olanın işaret manası bulunmasını caiz görmüştür. İkinci bir haber olması da caizdir; yani zikredilen bu şey, kulların amellerinin bunu gerektirmesinden ötürü değil, Allah Teâlâ'dan olan veya Allah Teâlâ'dan gelen lütuftur. { وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً } “Hakkıyla bilen olarak Allah yeter”; O'na itaat edenin sevabını, fazlın miktarlarını ve vaat gereğince buna kimin ehil olduğunu [bilen olarak Allah yeter]. O halde size haber verdiği şeye güvenin; { وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ } “Sana her şeyden hakkıyla haberdar olan gibi hiç kimse haber veremez” [Fâtır: 14].
وقيل: وكفى به سبحانه عليما بالعصاة والمطيعين والمنافقين والمخلصين، ومن يصلح لمرافقة هؤلاء ومن لا يصلح.
Şöyle de denilmiştir: Âsileri, itaatkârları, münafıkları, ihlaslıları ve bunlara arkadaş olmaya kimin layık olup kimin layık olmadığını bilen olarak Allah Teâlâ yeter.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ أي عدتكم من السلاح- قاله مقاتل- وهو المروي عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه، وقيل: الحذر مصدر كالحذر، وهو الاحتراز عما يخاف فهناك الكناية والتخييل بتشبيه الحذر بالسلاح وآلة الوقاية، وليس الأخذ مجازا ليلزم الجمع بين الحقيقة والمجاز في قوله سبحانه: وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ [النساء: ١٠٢] إذ التجوز في الإيقاع، وقد صرح المحققون بجواز الجمع فيه، والمعنى استعدوا لأعدائكم أو تيقظوا واحترزوا منهم ولا تمكنوهم من أنفسكم فَانْفِرُوا بكسر الفاء، وقرىء بضمها أي اخرجوا إلى قتال عدوكم والجهاد معه عند خروجكم، وأصل معنى النفر الفزع كالنفرة، ثم استعمل فيما ذكر ثُباتٍ جمع- ثبة- وهي الجماعة من الرجال فوق العشرة، وقيل: فوق الاثنين، وقد تطلق على غير الرجال، ومنه قول عمرو بن كلثوم:
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın”; yani silahtan hazırlığınızı alın -bunu Mukâtil söylemiştir ve Ebû Ca'fer'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilen de budur-. 'el-Hizr' lafzının 'el-hazer' gibi masdar olduğu ve korkulan şeyden sakınmak anlamına geldiği de söylenmiştir; bu takdirde sakınmanın silaha ve korunma aletine benzetilmesiyle kinaye ve tahyil yapılmış olur. Buradaki alma (ahz) mecaz değildir ki Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “Tedbirlerini ve silahlarını alsınlar” [en-Nisâ: 102] kavlinde hakikat ile mecazın bir arada bulunması gereksin; zira mecaz fiilin geçişliliğindedir (îkâ') ve muhakkikler onda cem etmenin caiz olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Manası: Düşmanlarınıza karşı hazırlıklı olun veya uyanık bulunup onlardan sakının ve kendinizi onların eline bırakmayın demektir. { فَانْفِرُوا } “Savaşa çıkın”; fâ'nın kesresiyle okunmuştur, zammesiyle de okunmuştur; yani çıktığınız vakit düşmanınızla savaşa ve onunla cihada çıkın. Nefr kelimesinin asıl manası nefret gibi ürkme/korkmadır; sonra bu zikredilen manada kullanılmıştır. { ثُباتٍ } “Bölük bölük”; 'sübe' (ثبة) kelimesinin çoğuludur; on kişiden fazla olan erkekler topluluğudur. İkiden fazla olduğu da söylenmiştir; bazen erkeklerin dışındakiler için de kullanılır. Amr b. Külsûm'un şu sözü bundandır:
فأما يوم خشيتنا عليهم ... فتصبح خيلنا عصبا ثباتا
Onlardan korktuğumuz gün olunca ... atlarımız bölük bölük, takımlar halinde sabahlar.
ووزنها في الأصل فعلة- كحطمة- حذفت لامها وعوض عنها هاء التأنيث وهل هي واو من- ثبا يثبو، كعدى يعدو- أي اجتمع، أو ياء من- ثبيت- على فلان بمعنى أثنيت عليه بذكر محاسنه وجمعها؟ قولان، وثبة الحوض وسطه واوية، وهي من ثاب يثوب إذا رجع، وقد جمع جمع المؤنث، وأعرب إعرابه على اللغة الفصيحة، وفي لغة ينصب بالفتح، وقد جمع أيضا جمع المذكر السالم فيقال: ثبون، وقد أطرد ذلك فيما حذف آخره وإن لم يستوف
Asıl vezni -hutame gibi- 'feale'dir; lâmı hazfedilmiş ve yerine müenneslik tâ'sı bedel getirilmiştir. Acaba 'adâ ya'dû' gibi 'toplandı' manasındaki 'sebâ yesbû'dan türeyen bir vâvî midir, yoksa bir kimsenin güzelliklerini anarak ve toplayarak onu övdüm anlamındaki 'sebeytü alâ fülân'dan türeyen bir yâî midir? Bu konuda iki görüş vardır. Havuzun ortası manasındaki sübe (ثبة الحوض) vâvîdir; rücu etti anlamındaki 'sâbe yesûbü'dendir. Müennes çoğul olarak cem edilmiş ve fasih lügate göre onun gibi iraplanmıştır; bir lügatte ise fetha ile nasbedilir. Müzekker-i sâlim olarak da çoğul yapılmıştır ve 'subûn' (ثبون) denir; bu, sonu hazfedilen kelimelerde şartları tam sağlamasa bile
الشروط جبرا له، وفي ثائه حينئذ لغتان: الضم والكسر، والجمع هنا في موضع الحال أي انفروا جماعات متفرقة جماعة بعد جماعة أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً أي مجتمعين جماعة واحدة، ويسمى الجيش إذا اجتمع ولم ينتشر كتيبة، وللقطعة المنتخبة المقتطعة منه سرية، وعن بعضهم أنها التي تخرج ليلا وتعود إليه وهي من مائة إلى خمسمائة، أو من خمسة أنفس إلى ثلاثمائة وأربعمائة، وما زاد على السرية- منسر- كمجلس ومنبر إلى الثمانمائة فإن زاد يقال له:
bu eksikliği telafi etmek için kıyasa uygun olarak uygulanmıştır. Bu durumda se (ث) harfinde iki lügat vardır: Zamme ve kesre. Buradaki çoğul hal konumundadır; yani ayrı ayrı gruplar, fırka fırka olarak savaşa çıkın. { أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } “Yahut hep birlikte savaşa çıkın”; yani toplanmış tek bir cemaat olarak. Ordu dağılmayıp bir arada toplandığında 'ketîbe', ondan ayrılan seçkin müfrezelere 'seriyye' denir. Bazılarından nakledildiğine göre seriyye gece çıkıp geri dönendir ve mevcudu yüzden beş yüze kadar veya beş kişiden üç yüz ve dört yüz kişiye kadardır. Seriyyeden fazla olanına sekiz yüze kadar -meclis ve minber vezninde- 'menser' denir; bundan fazla olursa ona:
جيش إلى أربعة آلاف، فإن زاد يسمى- جحفلا- ويسمى الجيش العظيم- خميسا- وما افترق من السرية- بعثا- وقد تطلق السرية على مطلق الجماعة، والآية وإن نزلت في الحرب لكن فيها إشارة إلى الحث على المبادرة إلى الخيرات كلها كيفما أمكن قبل الفوات وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ أي ليتثاقلن وليتأخرنّ عن الجهاد من بطأ بمعنى أبطأ كعتم بمعنى أعتم إذا أبطأ، والخطاب لعسكر رسول الله ﷺ مؤمنيهم ومنافقيهم والمبطئون هم المنافقون منهم، وجوز أن يكون منقولا لفظا ومعنى من بطؤ نحو ثقل من ثقل، فيراد لَيُبَطِّئَنَّ غيره وليثبطنه عن الجهاد كما ثبط ابن أبيّ ناسا يوم أحد، والأنسب (١) بما بعده، واللام الأولى لام التأكيد التي تدخل على خبر إن أو اسمها إذا تأخر، والثانية جواب قسم، وقيل: زائدة، وجملة القسم وجوابه صلة الموصول وهما كشيء واحد فلا يرد أنه لا رابطة في جملة القسم كما لا يرد أنها إنشائية فلا تقع صلة لأن المقصود الجواب، وهو خبري فيه عائد، ولا يحتاج إلى تقدير أقسم على صيغة الماضي ليعود ضميره إلى المبطئ بل هو خلاف الظاهر.
Dört bine kadar 'ceyş' denir; daha fazla olursa 'cahfel' olarak adlandırılır. Büyük orduya 'hamîs', seriyyeden ayrılan kısma 'ba's' denir. Bazen seriyye mutlak cemaat için de kullanılır. Ayet her ne kadar savaş hakkında inmiş olsa da kaçırmadan önce elden geldiğince bütün hayırlara koşmaya teşvik içermektedir. { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki mutlaka ağırdan alırlar”; yani cihaddan geri kalır ve kesinlikle gevşeklik gösterirler. 'Batta'a', geciktiğinde 'a'teme' manasındaki 'ateme' gibi 'ebta'e' (gecikti) manasındadır. Hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusuna; yani onların müminlerine ve münafıklarınadır; ağırdan alanlar ise onların içindeki münafıklardır. 'Sekule'den 'sakkale' gibi 'batu'e'den lafzan ve manen geçişli yapılmış olması da caizdir; bu durumda İbn Übeyy'in Uhud günü bazı insanları vazgeçirdiği gibi 'başkalarını ağırdan aldırır ve onu cihaddan alıkoyar' manası kastedilir. Sonrasına en uygun olan da budur (١). Birinci lâm, inne'nin haberine veya sonraya kaldığında ismine dahil olan tekit lâmıdır. İkincisi ise kasem cevabıdır; zaid olduğu da söylenmiştir. Kasem cümlesi ve cevabı sıla cümlesidir ve ikisi tek bir şey gibidir; dolayısıyla kasem cümlesinde râbıt (bağlayıcı zamir) bulunmadığı itirazı varid olmadığı gibi, kastedilen şeyin haber cümlesi olan ve içinde ait zamiri bulunan cevap olması hasebiyle inşâî olup sıla olamayacağı itirazı da varid olmaz. Zamirinin mübatti'e dönmesi için mazi sığasında bir 'aksemtü' takdir etmeye ihtiyaç yoktur; bilakis bu zahire aykırıdır.
وجوز في- من- أن تكون موصوفة والكلام في الصفة كالكلام في الصلة، وهذه الجملة قيل: عطف على خُذُوا حِذْرَكُمْ عطف القصة على القصة وقيل: إنها معترضة إلى قوله سبحانه فَلْيُقاتِلْ وهو عطف على خُذُوا، وقرىء «ليبطئن» ، بالتخفيف فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ من العدو كقتل وهزيمة قالَ أي- المبطئ- فرحا بما فعل وحامدا لرأيه قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ بالقعود إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً حاضرا معهم في المعركة فيصيبني مثل الذي أصابهم من البلاء والشدة، وقيل: يحتمل أن يكون المعنى إذ لم أكن مع شهدائهم شهيدا، أو لم أكن معهم في معرض الشهادة، فالإنعام هو النجاة عن القتل وخوفه عبر عنه بالشهادة تهكما ولا يخفى بعده، والفاء في الشرطية لترتيب مضمونها على ما قبلها فإن ذكر التبطئة مستتبع لذكر ما يترتب عليها كما أن نفس التبطئة مستدعية لشيء ينتظر المبطئ وقوعه وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ كفتح وغنيمة مِنَ اللَّهِ
{ مَنْ } edatının mevsûfe olması da caiz görülmüştür; sıfattaki durum sıladaki durum gibidir. Bu cümlenin, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden { خُذُوا حِذْرَكُمْ } ifadesine matuf olduğu söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın { خُذُوا } ifadesine matuf olan { فَلْيُقاتِلْ } kavline kadar ara cümle (mu'tarıza) olduğu da söylenmiştir. Tahrif edilmeksizin 'leyubtıenne' (şeddesiz) şeklinde de okunmuştur. { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } “Eğer başınıza bir musibet gelirse”; düşmandan öldürülme ve hezimet gibi [bir musibet gelirse], { قالَ } “der”; yani o ağırdan alan kimse, yaptığına sevinerek ve görüşünü överek şöyle der: { قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ } “Allah bana lütufta bulundu”; geride kalmakla bana nimet verdi, { إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً } “çünkü onların yanında hazır bulunmadım”; savaş meydanında onlarla beraber bulunmadım ki onların başına gelen bela ve sıkıntı benim de başıma gelmedi. Mananın; zira onların şehitleriyle beraber şehit olmadım veya onlarla birlikte şehadet mevkiinde bulunmadım şeklinde olması da muhtemeldir denilmiştir; bu takdirde nimet, öldürülmekten ve ölüm korkusundan kurtulmaktır ve buna alay yollu şehadet denilmiştir; ancak bunun uzak olduğu gizli değildir. Şart cümlesindeki fâ, muhtevasının kendisinden öncekine terettüp etmesi içindir; zira ağırdan almanın zikredilmesi ona terettüp edecek şeyin zikrini gerektirir, nitekim ağırdan almanın kendisi de bu kişinin vuku bulmasını beklediği bir şeyi iktiza eder. { وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ } “Ve eğer size bir lütuf erişirse”; fetih ve ganimet gibi, { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan”;
متعلق بأصابكم أو بمحذوف وقع صفة لفضل، وفي نسبة إصابة الفضل إلى جانب الله تعالى دون إصابة المصيبة تعليم لحسن الأدب مع الله تعالى وإن كانت المصيبة فضلا في الحقيقة، وتقديم الشرطية الأولى لما أن مضمونها لمقصدهم أوفق، وأثر نفاقهم فيها أظهر لَيَقُولَنَّ ندامة على تثبطه وتهالكا على حطام الدنيا وحسرة على فواته، وفي تأكيد القول دلالة على فرط التحسر المفهوم من الكلام ولم يؤكد القول الأول، وأتى به ماضيا إما لأنه لتحققه غير محتاج إلى التأكيد أو لأن العدول عن المضارع للماضي تأكيد، وقرأ الحسن ليقولن: بضم اللام مراعاة لمعنى مِنَ وذلك شائع سائغ.
{ أَصابَكُمْ } fiiline veya 'fazl' için sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Musibetin isabetinin değil de lütfun isabetinin Allah Teâlâ tarafına nispet edilmesinde, hakikatte musibet de bir lütuf olmakla birlikte, Allah Teâlâ'ya karşı güzel bir edep öğretisi vardır. Birinci şart cümlesinin öne alınması, onun muhtevasının onların maksadına daha uygun ve nifaklarının izinin onda daha belirgin olması sebebiyledir. { لَيَقُولَنَّ } “Kesinlikle diyecektir”; gevşeklik gösterdiğine pişman olarak, dünya malına düşkünlükten ve onu kaçırmanın hasretinden ötürü [bunu diyecektir]. Sözün tekit edilmesinde, ifadeden anlaşılan aşırı hasretlenmeye delalet vardır; birinci söz ise tekit edilmemiş ve mazi olarak getirilmiştir; ya gerçekleştiği için tekide ihtiyaç duymadığından ya da muzariden maziye geçişin bizzat tekit ifade etmesindendir. Hasan, { مَنْ } edatının manasına riayetle 'le-yekûlünne' şeklinde lâmın zammesiyle okumuştur ki bu yaygın ve caiz bir kullanımdır.
وقوله تعالى: كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ من كلامه تعالى اعتراض بين القول ومقوله الذي هو يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً لئلا يتوهم من مطلع كلامه أن تمنيه المعية للنصرة والمظاهرة حسبما يقتضيه ما في البين من المودة بل هو للحرص على حطام الدنيا كما ينطق به آخره فإن الفوز العظيم الذي عناه هو ذلك، وليس إثبات المودة في البين بطريق التحقيق بل بطريق التهكم، وقيل: الجملة التشبيهية حال من ضمير يقولن، أي ليقولن:
Allah Teâlâ'nın: { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi” kavl-i şerifi, söz (kavl) ile onun makûlü (söylenen söz) olan { يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً } “«Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!»” cümlesi arasında Allah Teâlâ'nın kelamından bir ara cümledir (itirazdır). Bu [itiraz], onun sözünün başlangıcından, [müminlerle] beraber olma temennisinin aralarındaki sevginin gerektirdiği üzere yardım ve destek amacıyla olduğu zannedilmesin, bilakis sözünün sonunun da açıkça gösterdiği gibi geçici dünya metaına olan hırsından ötürü olduğu anlaşılsın diyedir. Nitekim onun kastettiği o büyük kazanç da bundan ibarettir. Aralarındaki sevginin sübutu (varlığının ifade edilmesi) hakikat yoluyla değil, tehekküm (alay ve istihza) yoluyladır. Bir görüşe göre ise teşbih cümlesi { لَيَقُولَنَّ } fiilindeki zamirden hâldir; yani o mutlaka [şöyle bir hâlde] diyecektir:
مشبها بمن لا مودة بينكم وبينه حيث لم يتمن نصرتكم ومظاهرتكم، وقيل: هي من كلام المبطئ داخلة كجملة التمني في المقول أي ليقولن المبطئ لمن يثبطه من المنافقين وضعفة المؤمنين كأن لم تكن بينكم وبين محمد ﷺ مودة حيث لم يستصحبكم معه في الغزو حتى تفوزوا بما فاز به المستصحبون يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ إلخ، وغرضه إلقاء العداوة بينهم وبين رسول الله ﷺ وتأكيدها، وإلى ذلك ذهب الجبائي، وذهب أبو علي الفارسي والزجاج وتبعه الماتريدي إلى أنها متصلة بالجملة الأولى أعني قال: قد أنعم إلخ أي قال: ذلك «كأن لم يكن» إلخ ورده الراغب والأصفهاني بأنها إذا كانت متصلة بالجملة الأولى فكيف يفصل بها بين أبعاض الجملة الثانية، ومثل مستقبح، واعتذر بأن مرادهم أنها معترضة بين أجزاء هذه الجملة صريحا متعلق بالأولى وضمنا بهذه، وكَأَنْ مخففة من الثقيلة واسمها ضمير الشأن وهو محذوف، وقيل: إنها لا تعمل إذا خففت.
Size yardım ve destek temennisinde bulunmadığı için aranızda hiçbir sevgi bulunmayan kimseye benzer bir halde [bunu diyecektir]. Bu cümlenin ağırdan alan kimsenin sözünden olup temenni cümlesi gibi makûle dahil olduğu da söylenmiştir; yani o ağırdan alan kimse, nifak soktuğu münafıklara ve zayıf müminlere şöyle diyecektir: Savaşa katılanların kazandığı şeyleri siz de kazanasınız diye sizi sefere beraberinde götürmediğine göre sanki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile aranızda hiçbir sevgi yokmuş gibi; { يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ } “Keşke onlarla beraber olsaydım...” ilah. Bununla gayesi, onlarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasına düşmanlık sokmak ve bunu pekiştirmektir. Cübbâî bu görüşe meyletmiştir. Ebû Ali el-Fârisî ve ez-Zeccâc ile onları takip eden Mâtürîdî ise bu cümlenin birinci cümleye yani 'kâle kad en'amallâhu' kavline bağlı olduğu görüşüne varmışlardır; yani şöyle dedi: 'Sanki hiç olmamış gibi...' ilah. Râgıb ve el-İsfahânî bunu reddederek; şayet birinci cümleye bağlı olsaydı ikinci cümlenin kısımları arasına nasıl fasıla kılınabilirdi, böylesi çirkin görülür demişlerdir. Onların maksadının, bu cümlenin lafzan bu cümlenin parçaları arasında itiraz olup zımnen birinciye ve açıkça buna taalluk etmesi olduğu şeklinde özür beyan edilmiştir. { كَأَنْ } şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe)tir ve ismi mahzuf olan şan zamiridir. Hafifletildiğinde amel etmeyeceği de söylenmiştir.
وقرأ ابن كثير وحفص عن عاصم ورويس عن يعقوب تَكُنْ بالتاء لتأنيث لفظ المودة، والباقون- يكن- بالياء للفصل ولأنها بمعنى الودّ، والمنادى في يا لَيْتَنِي عند الجمهور محذوف أي يا قومي، وأبو علي يقول في نحو هذا: ليس في الكلام منادى محذوف بل تدخل- يا- خاصة على الفعل والحرف لمجرد التنبيه، ونصب- أفوز- على جواب التمني، وعن يزيد النحوي والحسن فَأَفُوزَ بالرفع على تقدير فأنا أفوز في ذلك الوقت، أو العطف على خبر ليت فيكون داخلا في التمني فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ الموصول فاعل الفعل وقدم المفعول الغير الصريح عليه للاهتمام به، ويَشْرُونَ مضارع شرى، ويكون بمعنى باع واشترى من الأضداد، فإن كان بمعنى- يشترون- فالمراد من الموصول المنافقون أمروا بترك النفاق، والمجاهدة مع المؤمنين، والفاء للتعقيب أي ينبغي بعد ما صدر منهم من التثبيط والنفاق تركه وتدارك ما فات من الجهاد بعد، وإن كان بمعنى- يبيعون- فالمراد منه المؤمنون الذين تركوا الدنيا واختاروا الآخرة أمروا بالثبات على القتال وعدم الالتفات إلى تثبيط المبطئين، والفاء جواب شرط مقدر أي إن صدهم المنافقون فليقاتلوا ولا يبالوا.
İbn Kesîr, Âsım'dan Hafs ve Ya'kûb'dan Ruveys, meveddet lafzının müennesliğinden ötürü { تَكُنْ } şeklinde tâ ile okumuşlardır; diğerleri ise araya fasıla girmesi ve 'vüd' manasında olması sebebiyle yâ ile 'yekün' okumuşlardır. { يا لَيْتَنِي } ifadesindeki münâdâ cumhura göre mahzuftur; yani 'Ey kavmim!' demektir. Ebû Ali ise böyle yerlerde şöyle der: Sözde mahzuf bir münâdâ yoktur; bilakis 'yâ' sırf dikkat çekmek (tenbih) için fiil ve harfin başına dahil olur. { فَأَفُوزَ } temenninin cevabı olarak nasbedilmiştir. Yezîd en-Nahvî ve Hasan'dan, 'o vakit ben kazanırım' takdiriyle yahut 'leyte'nin haberine atıfla temenniye dahil olması için ref ile { فَأَفُوزَ } rivayet edilmiştir. { فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } “O halde, dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar!” İsmi mevsûl fiilin fâilidir; dolaylı tümleç (gayr-i sarîh mef'ûl) ona önem verildiği için öne geçirilmiştir. { يَشْرُونَ } fiili 'şerâ' fiilinin muzarisidir; zıt anlamlı kelimelerden olup hem sattı hem de satın aldı manasına gelir. Şayet 'satın alıyorlar' manasında ise mevsûlden murat münafıklardır; nifakı bırakıp müminlerle birlikte cihad etmeleri emredilmiştir. Fâ harfi ta'kîb içindir; yani onlardan sadır olan gevşetme ve nifaktan sonra bunu bırakmaları ve cihattan kaçırdıkları şeyleri telafi etmeleri gerekir demektir. Şayet 'satıyorlar' manasında ise ondan murat dünyayı terk edip ahireti seçen müminlerdir; savaşa sebat etmeleri ve ağırdan alanların gevşetmelerine iltifat etmemeleri emredilmiştir. Fâ harfi mukadder bir şartın cevabıdır; yani şayet münafıklar onları engellerse onlar savaşsınlar ve aldırmasınlar demektir.
وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ ولا بدّ، وفي الالتفات مزيد التفات أَجْراً عَظِيماً لا يكاد يعلم كمية وكيفية وفي تعقيب القتال بما ذكر تنبيه على أن المجاهد ينبغي أن يكون همه أحد الأمرين إما إكرام نفسه بالقتل والشهادة، أو إعزاز الدين وإعلاء كلمة الله تعالى بالنصر ولا يحدث نفسه بالهرب بوجه، ولذا لم يقل: فيغلب، أَوْ يَغْلِبْ وتقديم القتل للإيذان بتقدمه في استتباع الأجر، وفي الآية تكذيب للمبطىء بقوله:
{ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ } “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona mutlaka vereceğiz”; muhakkak vereceğiz; iltifatta ise daha fazla bir teveccüh vardır; { أَجْراً عَظِيماً } “büyük bir mükâfat [vereceğiz]”; miktarı ve keyfiyeti bilinemeyecek kadar [büyük bir mükâfat]. Savaşın peşinden bunun zikredilmesinde, mücahidin himmetinin iki şeyden biri olması gerektiğine dair bir tenbih vardır: Ya öldürülüp şehit olarak canını ikram etmek ya da zaferle dini aziz kılıp Allah Teâlâ'nın kelimesini yüceltmek; asla kaçmayı aklından geçirmemelidir. Bu yüzden 'feyaglîbu' veya 'yeğlib' denilmemiştir. Öldürülmenin öne alınması, mükâfatı celbetmede önde olduğunu bildirmek içindir. Ayette o ağırdan alan kimsenin şu sözünün tekzibi vardır:
قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ إلخ وَما لَكُمْ خطاب للمأمورين بالقتال على طريقة الالتفات مبالغة في التحريض والحث عليه وهو المقصود من الاستفهام، وما مبتدأ ولَكُمْ خبره، وقوله تعالى:
{ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ } “Allah lütufta bulundu” ilah. { وَما لَكُمْ } “Size ne oluyor ki”; savaşa teşvik ve şevklendirmede mübalağa için iltifat yoluyla savaş emri verilenlere hitaptır; istifhamdan maksat da budur. { ما } mübteda, { لَكُمْ } ise onun haberidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ في موضع الحال والعامل فيها الاستقرار، أو الظرف لتضمنه معنى الفعل أي أيّ شيء لكم غير مقاتلين والمراد لا عذر لكم في ترك المقاتلة وَالْمُسْتَضْعَفِينَ إما عطف على الاسم الجليل أي في سبيل المستضعفين وهو تخليصهم عن الأسر وصونهم عن العدو- وهو المروي عن ابن شهاب- واستبعد بأن تخليصهم سبيل الله تعالى لا سبيلهم، وفيه أنه وإن كان سبيل الله عز اسمه له نوع اختصاص بهم فلا مانع من إضافته إليهم: واحتمال أن يراد بالمقاتلة في سبيلهم- المقاتلة في فتح طريق مكة إلى المدينة ودفع سد المشركين إياه ليتهيأ خروج المستضعفين- مستضعف جدا، وإما عطف على سبيل بحذف مضاف، وإليه ذهب المبرد أي وفي خلاص المستضعفين، ويجوز نصبه بتقدير أعني، أو أخص فإن سبيل الله تعالى يعم أبواب الخير وتخليص المستضعفين من أيدي المشركين من أعظمها وأخصها، ومعنى المستضعفين الذين طلب المشركون ضعفهم وذلهم أو الضعفاء منهم
{ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşmıyorsunuz?”; hal konumundadır, onda amil olan şey istikrar (fiil anlamı) veya fiil manasını içermesi sebebiyle zarftır; yani savaşmadığınız halde size ne oluyor demektir. Murat; savaşı terk etmede hiçbir mazeretiniz yoktur, demektir. { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } “ve o zayıf bırakılmışlar [uğrunda]”; ya lafza-i celâle matuftur; yani zayıf bırakılanların yolunda; bu da onların esaretten kurtarılması ve düşmandan korunmasıdır -İbn Şihâb'dan rivayet edilen de budur-. Onları kurtarmanın onların yolu değil Allah Teâlâ'nın yolu olduğu söylenerek bu görüş uzak görülmüştür; ancak her ne kadar Allah'ın yolu olsa da onlara özel bir tahsisi bulunduğundan onlara izafe edilmesinde bir engel yoktur. Onların yolunda savaşmaktan maksadın -Mekke'den Medine'ye giden yolun açılması ve zayıf bırakılanların çıkışının temin edilmesi için müşriklerin engelinin defedilmesi yolunda savaşmak- olması ihtimali ise son derece zayıftır. Ya da mahzuf bir muzâf ile 'sebîl' kelimesine matuftur; Müberred bu görüşe gitmiştir; yani 've zayıf bırakılanların kurtuluşu uğrunda' demektir. 'A'nî' (yani) veya 'ahussu' (özellikle) takdiriyle mensub olması da caizdir; zira Allah Teâlâ'nın yolu hayır kapılarının tamamını kuşatır; zayıf bırakılanları müşriklerin elinden kurtarmak ise bunun en büyüklerinden ve en özellerindendir. Müstaz'afînin manası; müşriklerin zayıf düşmesini ve zilletini istediği kimseler veya onların zayıfları demektir.
والسين للمبالغة مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ بيان للمستضعفين وهم المسلمون الذين بقوا بمكة لمنع المشركين لهم من الخروج، أو ضعفهم عن الهجرة، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كنت أنا وأمي من المستضعفين، وقد ذكر أن منهم سلمة بن هشام، والوليد بن الوليد وأبا جندل بن سهيل، وإنما ذكر الولدان تكميلا للاستعطاف والتنبيه على تناهي ظلم المشركين، والإيذان بإجابة الدعاء الآتي واقتراب زمان الخلاص وفي ذلك مبالغة في الحث على القتال.
Sîn harfi mübalağa içindir. { مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْdanِ } “Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan”; zayıf bırakılanların beyanıdır; onlar, müşriklerin çıkmalarına engel olması yahut hicret edemeyecek kadar zayıf olmaları sebebiyle Mekke'de kalan Müslümanlardır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet edilmiştir: 'Ben ve annem zayıf bırakılanlardandık.' Onlardan bazılarının Seleme b. Hişâm, Velîd b. el-Velîd ve Ebû Cendel b. Sehl olduğu zikredilmiştir. Çocukların zikredilmesi ise şefkat duygusunu tamamlamak, müşriklerin zulmünün son haddine vardığına dikkat çekmek, gelecek duanın kabul edileceğini ve kurtuluş vaktinin yaklaştığını bildirmek içindir; bunda savaşa teşvik hususunda bir mübalağa vardır.
ومن هنا يعلم أن الآية لا تصلح دليلا على صحة إسلام الصبي بناء على أنه لولا ذلك لما وجب تخليصهم على أن في انحصار وجوب التخليص في المسلم نظرا لأن صبي المسلم يتوقع إسلامه فلا يبعد وجوب تخليصه لينال مرتبة السعداء، وقيل: المراد- بالولدان العبيد والإماء وهو على الأول جمع وليد ووليدة بمعنى صبي وصبية.
Buradan anlaşılmaktadır ki, bu ayet 'şayet öyle olmasaydı onların kurtarılması vacip olmazdı' esasına dayanılarak çocuğun İslam'ının sahihliğine delil olmaya elverişli değildir. Kaldı ki kurtarmanın vacipliğinin Müslümana hasredilmesinde bir itiraz payı vardır; çünkü Müslümanın çocuğunun da Müslüman olması beklenir, dolayısıyla bahtiyarlar mertebesine erişmesi için onun kurtarılmasının vacip olması uzak bir ihtimal değildir. Vildândan muradın köleler ve cariyeler olduğu da söylenmiştir; bu takdirde birinciye göre oğlan ve kız çocuğu manasındaki 'velîd' ve 'velîde'nin çoğuludur.
وقيل: إنه جمع ولد كورل وورلال، وعلى الثاني كذلك أيضا إلا أن الوليد والوليدة بمعنى العبد والجارية.
'Veled'in çoğulu olduğu da söylenmiştir; 'verel'in çoğulunun 'virlân' gelmesi gibi. İkinciye göre de durum böyledir, ancak 'velîd' ve 'velîde' köle ve cariye manasındadır.
وفي الصحاح: الوليد الصبي والعبد، والجمع ولدان، والوليدة الصبية والأمة، والجمع ولائد، فالتعبير- بالولدان- على طريق التغليب ليشمل الذكور والإناث الَّذِينَ في محل جر على أنه صفة للمستضعفين، أو لما في حيز البيان، وجوز أن يكون نصبا بإضمار فعل أي أعني، أو أخص الَّذِينَ.
es-Sıhâh'ta şöyle denir: 'el-Velîd' (oğlan) çocuk ve köle; çoğulu 'vildân'dır. 'el-Velîde' kız çocuk ve cariye; çoğulu 'velâid'dir. Dolayısıyla 'vildân' ifadesi, erkekleri ve dişileri kapsayacak şekilde tağlîb yoluyla kullanılmıştır. { الَّذِينَ } 'müstaz'afîn' kelimesine yahut beyan kapsamındaki ifadeye sıfat olmak üzere cer mahallindedir. Bir fiilin gizlenmesiyle nasb olması da caiz görülmüştür; yani: '{ الَّذِينَ } [ifadesiyle] kastederim/özellikle belirtirim' takdirindedir.
يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها بالشرك الذي هو ظلم عظيم، وبأذية المؤمنين ومنعهم عن الهجرة والوصف صفة قرية وتذكيره لتذكير ما أسند إليه فإن اسم الفاعل والمفعول إذا أجري على غير من هو له فتذكيره وتأنيثه على حسب الاسم الظاهر الذي عمل فيه، ولم ينسب الظلم إليها مجازا كما في قوله تعالى: «وكأين من قرية بطرت معيشتها» (١) وقوله سبحانه: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً إلى قوله ﷿: فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ [النحل: ١١٢] لأن المراد بها مكة كما قال ابن عباس والحسن والسدي وغيرهم، فوقرت عن نسبة الظلم إليها تشريفا لها شرفها الله تعالى وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يلي أمرنا حتى يخلصنا من أيدي الظلمة، وكلا الجارين متعلق- باجعل- لاختلاف معنييهما وتقديمهما على المفعول الصريح لإظهار الاعتناء بهما وإبراز الرغبة في المؤخر بتقديم أحواله، وتقديم اللام على مِنَ للمسارعة إلى إبراز كون المسئول نافعا لهم مرغوبا فيه لديهم، وجوز أن يكون مِنْ لَدُنْكَ متعلقا بمحذوف وقع حالا من وَلِيًّا وكذا الكلام في قوله تعالى: وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً أي حجة ثابتة قاله عكرمة ومجاهد وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: المراد ولّ علينا واليا من المؤمنين يوالينا ويقوم بمصالحنا ويحفظ علينا ديننا وشرعنا وينصرنا على أعدائنا، ولقد استجاب الله تعالى شأنه دعاءهم حيث يسر لبعضهم الخروج إلى المدينة وجعل لمن بقي منهم خير وليّ وأعز ناصر، ففتح مكة على يدي نبيه ﷺ فتولاهم أيّ تولّ، ونصرهم أيّ نصرة، ثم استعمل عليهم عتاب بن أسيد، وكان ابن ثماني عشرة سنة فحماهم ونصرهم حتى صاروا أعز أهلها، وقيل: المراد اجعل لنا من لدنك ولاية ونصرة أي كن أنت ولينا وناصرنا. وتكرير الفعل ومتعلقيه للمبالغة في التضرع والابتهال.
{ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها } “‘Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar...’ derler”; büyük bir zulüm olan şirk ile, müminlere eziyet etmek ve onları hicretten alıkoymak suretiyle [zulmetmektedirler]. Bu sıfat, karyenin sıfatıdır; müzekker olması ise kendisine isnat edilen lafzın müzekker olmasından ötürüdür. Çünkü ism-i fâil ve ism-i mef'ûl, ait olduğu şeyden başkasına carî kılındığında müzekkerlik ve müennesliği amel ettiği zahir isme göre olur. Zulüm, Teâlâ'nın: 'Geçimiyle şımarmış nice kentler helak ettik' (1) ve Sübhânehu'nun: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً } ila O'nun azze ve celle: { فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ } [en-Nahl: 112] kavlinde olduğu gibi mecazen karyeye isnat edilmemiştir; zira İbn Abbâs, Hasan, Süddî ve başkalarının dediği gibi bundan murat Mekke'dir. Dolayısıyla Mekke -Allah Teâlâ onu şerefli kılmıştır- ona olan hürmetten ve şerefinden ötürü zulmün bizzat kendisine nispet edilmesinden tenzih edilmiştir. { وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا } “ve katından bize bir sahip/veli kıl”; işlerimizi üstlenecek ve bizi zalimlerin elinden kurtaracak [bir sahip]. Her iki câr-mecrûr da, manaları farklı olduğu için 'ic'al' fiiline müteallıktır. Sarih mef'ûle takdim edilmeleri, onlara gösterilen itinayı ortaya koymak ve sonraya bırakılan şeye olan rağbeti, onun hallerini öne almak suretiyle açığa çıkarmak içindir. 'Lâm' harfinin 'min' harfine takdim edilmesi ise, istenen şeyin kendileri için faydalı ve arzulanan bir şey olduğunu belirtmekte acele davranmak içindir. { مِنْ لَدُنْكَ } ifadesinin, { وَلِيًّا } kelimesinden hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallık olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın: { وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً } “ve katından bize bir yardımcı lütfeyle” kavlindeki durum da böyledir; yani sarsılmaz bir hüccet kıl [demektir]; bunu İkrime ve Mücâhid söylemiştir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ise şöyle demiştir: 'Murat; müminlerden işimizi üstlenecek, maslahatlarımızı yerine getirecek, dinimizi ve şeriatımızı koruyacak ve düşmanlarımıza karşı bize yardım edecek bir idareciyi başımıza getirmendir.' Allah Teâlâ -şânı yücedir- onların dualarını kabul buyurmuş; bazılarının Medine'ye çıkışını kolaylaştırmış, geride kalanlara ise en hayırlı veliyi ve en üstün yardımcıyı bahşetmiştir. Böylece Mekke'yi Nebisi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle fethetmiş; o da onları layıkıyla sahiplenmiş ve benzeri görülmemiş bir şekilde onlara yardım etmiştir. Sonra onların üzerine henüz on sekiz yaşında olan Attâb b. Esîd'i vali tayin etmiş, o da onları koruyup yardım etmiş, nihayet onlar Mekke ehlinin en azizi olmuşlardır. Şöyle de denilmiştir: Murat, 'Bize katından bir velayet ve yardım kıl; yani bizzat Sen bizim velimiz ve yardımcımız ol' demektir. Fiilin ve müteallaklarının tekrar edilmesi, tazarru ve niyazda mübalağa içindir.
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها أمر للعارفين أن يظهروا ما كوشفوا به من الأسرار الإلهية لأمثالهم ويكتموا ذلك عن الجاهلين، أو أن يؤدوا حق كل ذي حق إليه فيعطوا الاستعداد حقه وألقوا حقها وآخر الأمانات أداء أمانة الوجود فليؤده العبد إلى سيده سبحانه وليفن فيه ﷿ وَإِذا حَكَمْتُمْ
Bu [açıklamalardan sonra], «Ayetlerdeki işari manalar babından [şunlar söylenebilir]»: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi emreder”; âriflere, kendilerine keşfolunan ilahî sırları kendi emsallerine izhar etmelerini, bunları cahillerden gizlemelerini emretmektedir. Yahut her hak sahibine hakkını teslim etmelerini; böylece istidada hakkını, [kuvvelere de] haklarını vermelerini [emreder]. Emanetlerin sonuncusu ise varlık emanetinin teslim edilmesidir; kul onu noksanlıklardan münezzeh olan efendisine teslim etsin ve O'nda azze ve celle fâni olsun. { وَإِذا حَكَمْتُمْ } “Hükmettiğiniz zaman...”
بَيْنَ النَّاسِ بالإرشاد ولا يكون إلا بعد الفناء والرجوع إلى البقاء فاحكموا بالعدل وهو الإفاضة حسب الاستعداد يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ بتطهير كعبة تجليه- وهو القلب- عن أصنام السوي وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ بالمجاهدة وإتعاب البدن بأداء رسوم العبادة التي شرعها لكم وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وهم المشايخ المرشدون بامتثال أمرهم فيما يرونه صلاحا لكم وتهذيبا لأخلاقكم.
{ بَيْنَ النَّاسِ } “insanlar arasında”; irşat ile [hükmettiğiniz zaman] -ki bu ancak fenâdan ve bekāya dönüşten sonra mümkündür-, { أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “adaletle hükmetmenizi [emreder]”; adalet ise kabiliyete göre feyiz akıtmaktır. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin”; O'nun tecelli kâbesi olan kalbi mâsivâ putlarından temizleyerek [itaat edin]. { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “ve Peygamber'e itaat edin”; mücahede ile ve sizin için teşri kıldığı ibadet rükünlerini eda ederek bedeni yormak suretiyle [itaat edin]. { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “ve sizden olan emir sahiplerine de”; onlar mürşit şeyhlerdir; sizin için ıslah ve ahlakınızın tezkiyesi olarak gördükleri şeylerde onların emirlerine boyun eğerek [itaat edin].
وربما يقال: إنه سبحانه جعل الطاعة على ثلاث مراتب، وهي في الأصل ترجع إلى واحدة: فمن كان أهلا لبساط القربة وفهم خطاب الحق بلا واسطة كالقائل أخذتم علمكم ميتا عن ميت، ونحن أخذناه من الحي الذي لا يموت، فليطلع الله تعالى بمراده وليتمثل ما فهمه منه، ومن لم يبلغ هذه الدرجة فليرجع إلى بيان الواسطة العظمى وهو الرسول ﷺ إن فهم بيانه، أو استطاع الأخذ منه كبعض أهل الله تعالى تعالى، وليطعه فيما أمر ونهى، ومن لم يبلغ إلى هذه الدرجة فليرجع إلى بيان أكابر علماء الأمة وليتقيد بمذهب من المذاهب وليقف عنده في الأوامر والنواهي فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ أنتم والمشايخ، وذلك في مبادئ السلوك حيث النفس قوية فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ تعالى «والرسول» فارجعوا إلى الكتاب والسنة فإن فيهما ما يزيل النزاع عبارة أو إشارة، أو إذا وقع عليكم حكم من أحكام الغيب المتشابهة، وظهر في أسراركم معارضات الامتحان فارجعوا إلى خطاب الله تعالى ورسوله ﷺ فإن فيه بحار علوم الحقائق، فكل خاطر لا يوافق خطاب الله تعالى ورسوله ﷺ فهو مردود أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ من علم التوحيد وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ من علم المبدأ والمعاد يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وهو النفس الأمارة الحاكمة بما تؤدي إليه أفكارها الغير المستندة إلى الكتاب والسنة وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ ويخالفوه إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ وهو الطاغوت أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً وهو الانحراف عن الحق فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ وهي مصيبة التحير وفقد الطريق الموصل بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ من تقديم أفكارهم الفاسدة وعدم رجوعهم إليك ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً بأنفسنا لتمرنها على التفكر حتى يكون لها ملكة استنباط الأسرار والدقائق من عباراتك وإشاراتك وَتَوْفِيقاً أي جمعا بين العقل والنقل أو بين الخصمين بما يقرب من عقولهم ولم نرد مخالفتك أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ من رين الشكوك فيجازيهم على ذلك يوم القيامة فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ولا تقبل عذرهم وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً مؤثرا ليرتدعوا أو كلمهم على مقادير عقولهم ومتحمل طاقتهم وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ باشتغالهم بحظوظها جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ طلبوا منه ستر صفات نفوسهم التي هي مصادر تلك الأفعال وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ بإمداده إياهم بأنوار صفاته لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً مطهرا لنفوسهم مفيضا عليها الكمال اللائق بها.
Bazen şöyle de söylenebilir: Sübhânehu Teâlâ itaati üç mertebe kılmıştır ve bunlar aslında tek bir mertebeye döner: Kim kurbiyet yaygısına layık olup Hakk'ın hitabını vasıtasız anlarsa -'Siz ilminizi ölüden ölüye aldınız; biz ise ölmeyen diri olandan aldık' diyen gibi- muradı üzere Allah Teâlâ'ya itaat etsin ve O'ndan anladığına boyun eğsin. Bu dereceye ulaşamayan kimse, şayet beyanını anlıyorsa veya bazı ehlullah gibi ondan alma iktidarı varsa en büyük vasıta olan Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem beyanına dönsün; emrettiği ve nehyettiği hususlarda ona itaat etsin. Bu dereceye de ulaşamayan kimse, ümmetin büyük ulemasının beyanına dönsün, mezheplerden bir mezhebe bağlansın ve emirler ile nehiylerde onun sınırında dursun. { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz”; siz ve şeyhler [arasında], bu da nefsin kuvvetli olduğu sülûkün başlangıçlarındadır; { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ } “onu Allah'a” Teâlâ «ve Resûl'e» { وَالرَّسُولِ } “ve Peygamber'e götürün”; yani Kitap ve Sünnet'e dönün; zira bu ikisinde ibare veya işaret yoluyla nizayı ortadan kaldıracak şeyler vardır. Yahut üzerinize müteşabih gayb hükümlerinden bir hüküm indiğinde ve sırlarınızda imtihan muhalefetleri zuhur ettiğinde, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hitabına müracaat edin; zira onda hakikat ilimlerinin denizleri vardır. Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hitabına uymayan her hâtır merduttur. { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?”; tevhit ilminden [sana indirilene], { وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “ve senden önce indirilene”; mebde' ve meâd ilminden [senden önce indirilene], { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar”; o, Kitap ve Sünnet'e dayanmayan fikirlerinin vardığı neticelere göre hüküm veren emmâre nefistir. { وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ } “Oysa onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı”; ve ona muhalefet etmekle. Muhakkak ki nefis kötülüğü şiddetle emreder; ancak Rabbimin merhamet ettiği müstesna. { وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ } “Şeytan da ister”; yani Tâğût, { أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً } “onları derin bir sapıklıkla büsbütün saptırmak [ister]”; bu da haktan sapmaktır. { فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ } “Peki nasıl olacak bir musibet başlarına geldiğinde”; bu da şaşkınlık ve ulaştıran yolu kaybetme musibetidir; { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “elleriyle işlediklerinden ötürü”; fasit fikirlerini öne geçirmeleri ve sana dönmemeleri sebebiyle. { ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً } “Sonra sana gelip 'Biz sadece iyilik istedik' diye Allah'a yemin ederler”; nefislerimize iyilik istedik, tâ ki tefekküre alışsın ve senin ibarelerinden ve işaretlerinden sırları ve incelikleri istinbat etme melekesine sahip olsun, { وَتَوْفِيقاً } “ve uzlaştırma [istedik]”; yani akıl ile nakli yahut hasımların arasını akıllarına yakın gelecek şekilde uzlaştırmayı istedik, sana muhalefet etmeyi istemedik [derler]. { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ } “İşte onlar, kalplerindekini Allah'ın bildiği kimselerdir”; şüphelerin pasından olanları bilir ve kıyamet günü onlara bunun cezasını verir. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Artık onlara aldırma”; ve özürlerini kabul etme, { وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } “onlara öğüt ver ve onların içlerine işleyecek tesirli söz söyle”; vazgeçsinler diye tesirli söz söyle yahut akıllarının miktarınca ve güçlerinin yeteceği seviyede onlarla konuş. { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde”; nefislerinin hazlarıyla meşgul olarak [kendilerine zulmettiklerinde], { جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ } “sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi”; o fiillerin kaynağı olan nefis sıfatlarının örtülmesini O'ndan talep etselerdi, { وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ } “ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi”; kendi sıfatlarının nurlarıyla onlara imdat ederek, { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } “elbette Allah'ı tevbeleri kabul edici ve çok merhametli bulurlardı”; nefislerini temizleyen ve onlara layık olan kemali akıtan olarak [bulurlardı].
وقال ابن عطاء في هذه الآية: أي لو جعلوك الوسيلة لدي لوصلوا إلى فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً
İbn Atâ bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Yani seni Benim katımda vesile kılsalardı şuna ulaşırlardı:' { فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin edip sonra senin verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.”
قال بعضهم: أظهر الله تعالى في هذه الآية على حبيبه خلعة من خلع الربوبية فجعل الرضا بحكمه ساء أم ستر سببا لإيمان المؤمنين كما جعل الرضا بقضائه سببا لإيقان الموقنين فأسقط عنهم اسم الواسطة لأنه ﷺ متصف بأوصاف الحق متخلق بأخلاقه، ألا ترى كيف قال حسان:
Bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu ayette Habîbi'nin üzerine rubûbiyet hil'atlerinden bir hil'at zahir kılmış; hoşlarına gitsin veya gitmesin onun hükmüne rıza göstermeyi müminlerin imanına sebep kıldığı gibi, kendi kazasına rıza göstermeyi de yakîn ehlinin yakînine sebep kılmıştır. Böylece onlardan vasıta ismini düşürmüştür; çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem Hakk'ın sıfatlarıyla mevsuf, O'nun ahlakıyla ahlaklanmıştır. Görmez misin Hassan nasıl demiştir:
وشق له من اسمه ليجله ... فذو العرض محمود وهذا محمد
Onu yüceltmek için kendi isminden ona isim türetti... Arş'ın sahibi Mahmud'dur, bu ise Muhammed'dir.
وقال آخرون: سد سبحانه الطريق إلى نفسه على الكافة إلا بعد الإيمان بحبيبه ﷺ فمن لم يمش تحت قبابه
Başkaları ise şöyle demiştir: Sübhânehu Teâlâ, Habîbi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmedikçe bizzat Kendisine giden yolu herkese kapatmıştır. Dolayısıyla onun kubbeleri altından yürümeyen kimsenin
فليس من الله تعالى في شيء، ثم جعل جل شأنه من شرط الإيمان زوال المعارضة بالكلية فلا بد للمؤمن من تلقي المهالك بقلب راض ووجه ضاحك وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ بسيف المجاهدة لتحيى حياة طيبة أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ وهي الملاذ التي ركنتم إليها وخيمتم فيها وعكفتم عليها، أو لو فرضنا عليهم أن اقمعوا الهوى، أو اخرجوا من مقاماتكم التي حجبتم بها عن التوحيد الصرف كالصبر والتوكيل مثلا ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وهم أهل التوفيق والهمم العالية، وأيد الاحتمال الثاني بما حكي عن بعض العارفين أنه سئل إبراهيم بن أدهم عن حاله فقال إبراهيم: أدور في الصحارى وأطوف في البراري حيث لا ماء ولا شجر ولا روض ولا مطر فهل يصح حالي في التوكل فقال: إذا أفنيت عمرك في عمران باطنك فأين الفناء في التوحيد» وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ لما فيه من الحياة الطيبة وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً بالاستقامة بالدين وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً وهو كشف الجمال وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً وهو التوحيد وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بما لا يدخل في حيطة الفكر مِنَ النَّبِيِّينَ أرباب التشريع الذين ارتفعوا قدرا فلا يدرك شأواهم وَالصِّدِّيقِينَ الذين قادهم نورهم إلى الانخلاع عن أنواع الربوب والشكوك فصدقوا بما جاء به الرسول ﷺ من غير دليل ولا توقف وَالشُّهَداءِ أهل الحضور وَالصَّالِحِينَ أهل الاستقامة في الدين يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ من أنفسكم فإنها أعدى أعدائكم فَانْفِرُوا ثُباتٍ اسلكوا في سبيل الله تعالى جماعات كل فرقة على طريقة شيخ كامل أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً في طريق التوحيد والإسلام واتبعوا أفعال رسول الله ﷺ وتخلقوا بأخلاقه وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ أي ليثبطن المجاهدين المرتاضين فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ شدة في السير قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ حيث لم أفعل كما فعلوا وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ مواهب غيبية وعلوم لدنية ومراتب سنية وقبول عند الخواص والعوام لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ أي حسدا لكم يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ دونهم فَوْزاً عَظِيماً وأنال ذلك وحدي وَمَنْ يُقاتِلْ نفسه فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ بسيف الصدق أَوْ يَغْلِبْ عليها بالظفر لتسلم على يده فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً وهو الوصول إلينا وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وخلاص المستضعفين مِنَ الرِّجالِ العقول وَالنِّساءِ الأرواح وَالْوِلْدانِ القوى الروحانية الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ وهي قرية البدن الظَّالِمِ أَهْلُها وهي النفس الأمارة وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يلي أمورنا ويرشدنا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً ينصرنا على من ظلمنا وهو الفيض الأقدس، نسأل الله تعالى بمنه وكرمه.
Allah Teâlâ katında hiçbir nasibi yoktur. Sonra şânı yüce olan Allah, muhalefetin bütünüyle zeval bulmasını imanın şartı kılmıştır; öyleyse müminin helak edici durumları razı bir kalp ve güler bir yüzle karşılaması gerekir. { وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Eğer biz onlara: ‘Kendinizi öldürün’... diye yazsaydık”; tertemiz bir hayatla yaşamanız için mücahede kılıcıyla [kendinizi öldürün], { أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ } “yahut ‘Yurtlarınızdan çıkın’ [diye yazsaydık]”; bağlandığınız, içine çadır kurup üzerinde itikafa çekildiğiniz lezzetlerden [çıkın]; yahut onlara: 'Hevayı bastırın yahut sabır ve tevekkül gibi sırf tevhidden sizi alıkoyan makamlarınızdan çıkın' diye farz kılsaydık, { ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı”; onlar da muvaffakiyet ve yüce himmet ehlidir. İkinci ihtimal, ariflerden bazısından rivayet edilen şu hadiseyle desteklenmiştir: İbrâhim b. Edhem'e halinden sorulmuş, İbrâhim: 'Ne suyun ne ağacın ne bahçenin ne de yağmurun olduğu çöllerde dolanıp kırları geziyorum; tevekküldeki halim sahih midir?' demiştir. Bunun üzerine: 'Ömrünü bâtınını imar etmekle tükettiğinde tevhidde fenâ nerede kalır?' denilmiştir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu”; içindeki tertemiz hayattan ötürü, { وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “ve daha sağlam bir sebat olurdu”; dinde istikamet üzere. { وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً } “O takdirde biz onlara katımızdan büyük bir mükâfat verirdik”; bu da cemâlin keşfidir. { وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Ve onları dosdoğru bir yola iletirdik”; o da tevhiddir. { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerle beraberdirler”; fikrin ihata alanına girmeyen nimetlerle, { مِنَ النَّبِيِّينَ } “peygamberlerden”; mertebeleri yükselmiş olup derecelerine erişilemeyen teşri sahiplerinden, { وَالصِّدِّيقِينَ } “sıddıklardan”; nurları kendilerini her türlü şüphe ve tereddütten soyutlanmaya sevk etmiş, böylece Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiğini hiçbir delil aramaksızın ve duraklamaksızın tasdik etmiş olanlardan, { وَالشُّهَداءِ } “şehitlerden”; huzur ehlinden, { وَالصَّالِحِينَ } “ve salihlerden”; dinde istikamet ehlinden. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın”; nefislerinize karşı; çünkü o düşmanlarınızın en azılısıdır. { فَانْفِرُوا ثُباتٍ } “Bölük bölük savaşa çıkın”; Allah Teâlâ yolunda fırkalar halinde, her taife kâmil bir şeyhin yolu üzere yürüsün; { أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } “yahut hep birlikte savaşa çıkın”; tevhid ve İslam yolunda [çıkın], Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem fiillerine uyun ve onun ahlakıyla ahlaklanın. { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki mutlaka ağırdan alır”; yani mücahede ve riyazet ehlini gevşetip alıkoyar. { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } “Eğer başınıza bir musibet gelirse”; seyr-ü sülûkte bir zorluk [gelirse], { قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ } “‘Allah bana lütfetti’ der”; zira onların yaptığı gibi yapmadım [der]. { وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ } “Ve eğer size Allah'tan bir lütuf erişirse”; gaybî mevhibeler, ledünnî ilimler, yüce mertebeler ile havass ve avam nezdinde kabul görme [erişirse], { لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } “sanki sizinle kendisi arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der”; yani size olan hasedinden ötürü: { يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً } “‘Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarıya erseydim’”; onlara nasip olmadan ve tek başıma buna nail olsaydım [der]. { وَمَنْ يُقاتِلْ } “Kim savaşırsa”; nefsiyle [savaşırsa], { فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ } “Allah yolunda ve öldürülürse”; sıdk kılıcıyla [öldürülürse], { أَوْ يَغْلِبْ } “yahut galip gelirse”; kendi eliyle teslim olması için ona zafer bularak [galip gelirse], { فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz”; o da bize vuslattır. { وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?”; ve zayıf bırakılanların kurtuluşu yolunda [savaşmıyorsunuz]? { مِنَ الرِّجالِ } “Erkeklerden”; akıllardan, { وَالنِّساءِ } “kadınlardan”; ruhlardan, { وَالْوِلْدانِ } “ve çocuklardan”; ruhani kuvvetlerden [olan zayıflar], { الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ } “Onlar ki: ‘Rabbimiz! Bizi bu şehirden çıkar...’ derler”; bu da beden şehridir; { الظَّالِمِ أَهْلُها } “halkı zalim olan”; o da emmâre nefistir; { وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا } “ve katından bize bir sahip/veli kıl”; işlerimizi üstlenecek ve bizi irşat edecek, { وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً } “ve katından bize bir yardımcı lütfeyle”; bize zulmedene karşı bize yardım edecek [bir yardımcı kıl]; o da Feyz-i Akdes'tir. Lütuf ve keremiyle bunu Allah Teâlâ'dan dileriz.
الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كلام مستأنف سيق لتشجيع المؤمنين وترغيبهم في الجهاد أي المؤمنون إنما يقاتلون في دين الله تعالى الموصل لهم إليه ﷿ وفي إعلاء كلمته فهو وليهم وناصرهم لا محالة.
{ الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar”; müminleri cihada cesaretlendirmek ve teşvik etmek için sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. Yani müminler ancak kendilerini O'na azze ve celle ulaştıran Allah Teâlâ'nın dini uğrunda ve O'nun kelimesini yüceltmek için savaşırlar; dolayısıyla O, muhakkak onların velisi ve yardımcısıdır.
وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فيما يبلغ بهم إلى الشيطان وهو الكفر فلا ناصر لهم سواه فَقاتِلُوا يا أولياء الله تعالى إذا كان الأمر كذلك. أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ. جميع الكفار فإنكم تغلبونهم. إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً. في حد ذاته فكيف بالقياس إلى قدرة الله تعالى الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ [الصف: ٤] وهو سبحانه وليكم، ولم يتعرض لبيان قوة جنابه تعالى إيذانا بظهورها، وفائدة كانَ التأكيد ببيان أن كيده مذ كان ضعيف، وقيل: هي بمعنى صار أي صار ضعيفا بالإسلام، وقيل: إنها زائدة وليس بشيء.
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ } “İnkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar”; kendilerini şeytana ulaştıran şey uğrunda [savaşırlar] ki o da küfürdür; dolayısıyla onlara ondan başka yardımcı yoktur. { فَقاتِلُوا } “O halde savaşın”; madem durum böyledir ey Allah Teâlâ'nın dostları! { أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ } “şeytanın dostlarıyla”; bütün kâfirlerle; zira siz onlara galip geleceksiniz. { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “Şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır”; kendi zatında zayıftır; öyleyse O'nun yolunda savaşanların Allah Teâlâ'nın kudretine nispetle durumu nasıl olur? { الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ } [es-Saff: 4]; O Sübhânehu sizin velinizdir. Teâlâ'nın yüce zatının kuvvetini beyana girişmemesi, bunun apaçık bilinmesinden ötürüdür. { كانَ } kelimesinin faydası, onun hilesinin var olduğu günden beri zayıf olduğunu beyan ederek tekit sağlamaktır. 'Oldu' manasında olduğu, yani 'İslam ile zayıf hale geldi' manasını taşıdığı da söylenmiştir. Zâid olduğu da ileri sürülmüştür ancak bu bir şey değildir.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } “Kendilerine: ‘Ellerinizi çekin...’ denilenleri görmedin mi?”
نزلت كما قال الكلبي: في عبد الرحمن بن عوف الزهري والمقداد بن الأسود الكندي وقدامة بن مظعون الجمحي وسعد بن أبي وقاص كان يلقون من المشركين أذى شديدا
Kelbî'nin dediği gibi bu ayet; Abdurrahman b. Avf ez-Zührî, Mikdâd b. el-Esved el-Kindî, Kudâme b. Maz'ûn el-Cümahî ve Sa'd b. Ebî Vakkâs hakkında inmiştir. Bunlar müşriklerden şiddetli eziyetler görüyorlardı
وهم بمكة قبل الهجرة فيشكون إلى رسول الله ﷺ ويقولون: ائذن لنا يا رسول الله في قتال هؤلاء فإنهم قد آذونا والنبي ﷺ يقول: كفوا أيديكم وأمسكوا عن القتال فإني لم أومر بذلك، وفي رواية: إني أمرت بالعفو.
ve hicretten önce Mekke'de idiler. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyette bulunup: 'Bize izin ver ey Allah'ın Resûlü, şunlarla savaşalım; çünkü bize eziyet ettiler' diyorlardı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ise: 'Ellerinizi çekin ve savaştan uzak durun; çünkü ben bununla emrolunmadım' buyuruyordu. Bir rivayette: 'Şüphesiz ben affetmekle emrolundum' buyurmuştur.
وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ. واشتغلوا بما أمرتم به، ولعل أمرهم بإقامة الصلاة وإيتاء الزكاة تنبيها على أن الجهاد مع النفس مقدم وما لم يتمكن المسلم في الانقياد لأمر الله تعالى بالجود بالمال لا يكاد يتأتى منه الجود بالنفس، والجود بالنفس أقصى غاية الجود، وبناء القول للمفعول مع أن القائل هو النبي ﷺ لأن المقصود والمعتبر في التعجيب المشار إليه في صدر الكلام إنما هو كمال رغبتهم في القتال وكونهم بحيث احتاجوا إلى النهي عنه، وإنما ذكر في حيز الصلة الأمر بكف الأيدي لتحقيقه وتصويره بطريق الكناية فلا يتعلق ببيان خصوصية الآمر غرض، وقيل: للإيذان بكون ذلك بأمر الله تعالى فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ وأمروا به بعد أن هاجروا مع رسول الله ﷺ إلى المدينة إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ أي الكفار أن يقتلوهم، وذلك لما ركز في طباع البشر من خوف الهلاك كَخَشْيَةِ اللَّهِ أي كما يخشون الله تعالى أن ينزل عليهم بأسه، والفاء عاطفة وما بعدها عطف على قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ باعتبار معناه الكنائي إذ حينئذ يتحقق التباين بين مدلولي المعطوفين، وعليه يدور أمر التعجيب كأنه قيل: ألم تر إلى الذين كانوا حراصا على القتال فلما كتب عليهم كرهه- بمقتضى البشرية- جماعة منهم، وتوجيه التعجيب إلى الكل مع أن تلك الكراهة إنما كانت من البعض للإيذان بأنه ما كان ينبغي أن يصدر من أحدهم ما ينافي حالته الأولى، وإِذا للمفاجأة وهي ظرف مكان، وقيل: زمان وليس بشيء، وفيها تأكيد لأمر التعجيب، وفَرِيقٌ مبتدأ، ومِنْهُمْ صفته، ويَخْشَوْنَ خبره، وجوز أن يكون صفة أيضا أو حالا، والخبر إِذا وكَخَشْيَةِ اللَّهِ في موقع المصدر أي خشية كخشية الله، وجوز أن يكون حالا من فاعل يَخْشَوْنَ ويقدر مضاف أي حال كونهم مثل أهل خشية الله تعالى أي مشبهين بأهل خشيته سبحانه، وقيل- وفيه بعد- إنه حال من ضمير مصدر محذوف أي يخشونها الناس كخشية الله أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً عطف عليه إن جعلته حالا أي أنهم أَشَدَّ خَشْيَةً من أهل خشية الله، بمعنى أن خشيتهم أشد من خشيتهم، ولا يعطف عليه على تقدير المصدرية- على ما قيل بناء على أن خَشْيَةً منصوب على التمييز وعلى أن التمييز متعلق الفاعلية، وأن المجرور بمن التفضيلية يكون مقابلا للموصوف بأفعل التفضيل فيصير المعنى إن خشيتهم أشدّ من خشية غيرهم، ويؤول إلى أن خشية خشيتهم أشدّ، وهو غير مستقيم اللهم إلا على طريقة جدّ جدّه- على ما ذهب إليه أبو علي وابن جني- ويكون كقولك: زيد جدّ جدّا بنصب جدّا على التمييز لكنه بعيد، بل يعطف على الاسم الجليل فهو مجرور بالفتحة لمنع صرفه، والمعنى- يخشون الناس خشية كخشية الله، أو خشية كخشية أشدّ خشية منه تعالى- ولكن على سبيل الفرض إذ لا أشدّ خشية عند المؤمنين من الله تعالى، ويؤول هذا إلى تفضيل خشيتهم على سائر الخشيات إذا فصلت واحدة واحدة، وذكر ابن الحاجب أنه يجوز أن يكون هذا العطف من عطف الجمل- أي يخشون الناس كخشية الناس، أو يخشون أشدّ خشية- على أن الأول مصدر والثاني حال، وقيل عليه: إن حذف المضاف أهون من حذف الجملة وأوفى بمقتضى المقابلة وحسن المطابقة وجوز أن يكون خَشْيَةً منصوبا على المصدرية وأَشَدَّ صفة له قدمت عليه، فانتصب على الحالية، وذكر بعضهم أن التمييز بعد اسم التفضيل قد يكون نفس ما انتصب عنه نحو فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً [يوسف: ٦٤] فإن الحافظ هو الله تعالى كما لو قلت: الله خير حافظ بالجر، وحينئذ لا مانع من أن تكون الخشية نفس الموصوف ولا يلزم أن يكون للخشية خشية بمنزلة أن يقال: أشد خشية بالجر، والقول- بأن جواز هذا فيما إذا كان التمييز نفس الموصوف بحسب المفهوم واللفظ- محل نظر محل نظر، إذ اتحاد اللفظ مع حذف الأول ليس فيه كبير محذور.
{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “namazı kılın ve zekâtı verin”; ve emrolunduğunuz şeylerle meşgul olun. Onlara namazı kılmanın ve zekâtı vermenin emredilmesi, nefisle cihadın önde geldiğine ve Müslüman, malı cömertçe harcamak suretiyle Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğmede sebat bulmadıkça canı cömertçe vermenin ondan pek meydana gelemeyeceğine bir dikkat çekme olabilir. Zira canı cömertçe vermek cömertliğin en son gayesidir. Sözü söyleyen Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu halde sözün meçhul sîgada bina edilmesi, kelamın başında işaret edilen taaccüpte kastedilen ve muteber olan şeyin yalnızca onların savaşa olan tam arzuları ve savaştan nehyedilmeye muhtaç olacak bir durumda bulunmaları olmasındandır. Sıla cümlesi içinde elleri çekme emrinin zikredilmesi ise, bunu kinaye yoluyla gerçekleştirmek ve tasvir etmek içindir; dolayısıyla emredenin hususiyetinin beyanına bir maksat taalluk etmez. Bunun Allah Teâlâ'nın emriyle olduğunu bildirmek için olduğu da söylenmiştir. { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ } “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Medine'ye hicret ettikten sonra savaşla emrolunduklarında, { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ } “bir de bakarsın içlerinden bir grup insanlardan korkuyor”; yani kâfirlerin kendilerini öldürmesinden korkuyorlar. Bu da insanın tabiatına yerleştirilmiş olan helak olma korkusundandır. { كَخَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah'tan korkar gibi”; yani Allah Teâlâ'nın azabını üzerlerine indirmesinden korktukları gibi. Fâ harfi atıftır; sonrasındaki kısım, kinâî manası itibarıyla { قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } ifadesine matuftur; zira bu takdirde matuf olan iki lafzın medlulleri arasında tebayyün gerçekleşir ve taaccüp meselesi bunun etrafında döner. Sanki şöyle denilmiştir: 'Savaşa pek hırslı olan, fakat üzerlerine savaş farz kılınınca beşeriyet icabı içlerinden bir grubun bundan hoşlanmadığı kimseleri görmedin mi?' Hoşnutsuzluk sadece bazılarından sadır olduğu halde taaccübün bütüne yöneltilmesi, hiçbirinden önceki hallerine zıt bir durumun sadır olmaması gerektiğine dikkat çekmek içindir. { إِذا } sürpriz/müfâcea içindir ve mekân zarfıdır; zaman zarfı olduğu da söylenmiştir ancak bir şey değildir; bunda taaccüp manasını tekit vardır. { فَرِيقٌ } mübteda, { مِنْهُمْ } onun sıfatı, { يَخْشَوْنَ } ise haberidir. Sıfat veya hâl olması da caiz görülmüştür; bu takdirde haber { إِذا } olur. { كَخَشْيَةِ اللَّهِ } masdar konumundadır; yani: 'Allah korkusu gibi bir korkuyla' demektir. { يَخْشَوْنَ } fiilinin fâilinden hâl olması ve bir muzâf takdir edilmesi de caiz görülmüştür; yani: 'Allah Teâlâ'dan korkan kimseler gibi, O Sübhânehu'dan korkan kimselere benzer bir halde iken' demektir. Şöyle de denilmiştir -ki bunda uzaklık vardır-: Mahzûf bir masdarın zamirinden hâldir; yani: 'İnsanlardan Allah korkusu gibi korkarlar' demektir. { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “yahut daha şiddetli bir korkuyla”; şayet hâl kılarsan ona matuftur; yani: 'Onlar Allah'tan korkan kimselerden { أَشَدَّ خَشْيَةً } [daha şiddetli bir korku içindedirler]'; yani onların korkusu diğerlerinin korkusundan daha şiddetlidir. Masdarlık takdirine göre ise -söylendiğine göre- ona matuf olmaz; bu da { خَشْيَةً } lafzının temyiz olarak mansub olması, temyizin fâillikle taalluk etmesi ve tafdîl 'min'i ile mecrur olan kelimenin ism-i tafdîl ile nitelenen şeye mukabil olması esasına dayanır. Böylece mana: 'Onların korkusu başkalarının korkusundan daha şiddetlidir' haline gelir ve 'korkularının korkusu daha şiddetlidir' manasına varır; bu ise -Ebû Ali ve İbn Cinnî'nin benimsediği cedd-i ceddihi üslubu hariç- müstakim değildir. Bu da senin: 'Zeyd pek ziyade çalıştı' sözünde 'cidden' kelimesini temyiz olarak nasb etmen gibidir fakat uzaktır. Bilakis lafza-i celâle matuftur; dolayısıyla gayr-i munsarif olduğu için fetha ile mecrurdur. Mana ise: 'İnsanlardan Allah korkusu gibi bir korkuyla yahut O Teâlâ'dan daha şiddetli bir korkuya sahip olanın korkusu gibi bir korkuyla korkarlar' demektir; ancak bu bir varsayım yoluyladır, zira müminler nezdinde Allah Teâlâ'dan daha şiddetli korkulan hiçbir şey yoktur. Bu da teker teker ayrıldığında onların korkusunun diğer bütün korkulardan üstün tutulmasına varır. İbnü'l-Hâcib, bu atfın cümlelerin atfından olmasının caiz olduğunu zikretmiştir; yani: 'İnsanlardan insanların korkusu gibi korkarlar yahut daha şiddetli bir korkuyla korkarlar' demektir; birincisi masdar, ikincisi ise hâldir. Buna karşı şöyle denilmiştir: Muzâfın hazfi cümlenin hazfinden daha ehvendir ve mukabelenin gereğine ve güzel uyuma daha uygundur. { خَشْيَةً } kelimesinin mef'ûl-i mutlak olarak mansub olması, { أَشَدَّ } kelimesinin de onun öne geçmiş sıfatı olup hâl olarak nasb edilmesi de caiz görülmüştür. Bazıları, ism-i tafdîlden sonra gelen temyizin bazen bizzat kendisinden nasb edilen şeyin kendisi olabileceğini zikretmiştir; nitekim { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً } [Yûsuf: 64] ayetinde koruyucu olan bizzat Allah Teâlâ'dır; tıpkı cer ile 'Allâhu hayru hâfizin' demen gibi. Bu takdirde korkunun bizzat nitelenen şeyin kendisi olmasına bir engel kalmaz ve cer ile 'eşeddü haşyetin' denilmesinde olduğu gibi korkunun bir korkusu olması gerekmez. 'Bunun caiz oluşu, temyizin mefhum ve lafız bakımından bizzat nitelenenin kendisi olması durumundadır' şeklindeki söz ise itiraza açıktır; zira birincisi hazfedilmekle birlikte lafzın bir olması durumunda büyük bir sakınca yoktur.
وهذا إيراد قوي على ما قيل، وقد نقل ابن المنير عن الكتاب ما يعضده فتأمل، وأَوْ قيل: للتنويع، وقيل للإبهام على السامع، وقيل: للتخيير، وقيل: بمعنى الواو، وقيل: بمعنى بل وَقالُوا عطف على جواب- لما- أي فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ فاجأ بعضهم بألسنتهم، أو بقلوبهم، وحكاه الله تعالى عنهم على سبيل تمني التخفيف لا الاعتراض على حكمه تعالى، والإنكار لإيجابه ولذا لم يوبخوا عليه رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ في
Bu, söylenene karşı güçlü bir itirazdır. İbnü'l-Müneyyir el-Kitâb'dan bunu destekleyen bir nakilde bulunmuştur, öyleyse düşün! { أَوْ } lafzının çeşitlendirme için olduğu söylenmiştir; dinleyicide belirsizlik bırakmak için olduğu söylenmiştir; muhayyerlik için olduğu söylenmiştir; vâv manasında olduğu söylenmiştir; 'bel' (bilakis) manasında olduğu söylenmiştir. { وَقالُوا } “ve: ‘...’ dediler”; 'lemmâ'nın cevabına matuftur; yani: 'Üzerlerine savaş yazılınca içlerinden bazıları dilleriyle veya kalpleriyle aniden [bunu söylediler]'. Allah Teâlâ bunu, O'nun Teâlâ hükmüne itiraz ve farz kılmasını inkâr yoluyla değil, hafifletme temennisi yoluyla onlardan nakletmiştir; bundan dolayı da kınanmamışlardır. { رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ } “Rabbimiz! Savaşı üzerimize niçin farz kıldın?”; [şöyle dediler:]
هذا الوقت.
şu vakitte.
لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ وهو الأجل المقدر ووصف بالقريب للاستعطاف أي أنه قليل لا يمنع من مثله، والجملة كالبيان لما قبلها ولذا لم تعطف عليه، وقيل: إنما لم تعطف عليه للإيذان بأنهما مقولان مستقلان لهم، فتارة قالوا الجملة الأولى، وتارة الجملة الثانية، ولو عطفت لتبادر أنهم قالوا مجموع الكلامين بعطف الثانية على الأولى قُلْ أي تزهيدا لهم فيما يؤملونه بالقعود عن القتال، والتأخير إلى الأجل المقدر من المتاع الفاني وترغيبا فيما ينالونه بالقتال من النعيم الباقي مَتاعُ الدُّنْيا أي جميع ما يستمتع به وينتفع في الدنيا قَلِيلٌ في نفسه سريع الزوال وهو أقل قليل بالنسبة إلى ما في الآخرة وَالْآخِرَةُ أي ثوابها المنوط بالأعمال التي من جملتها القتال خَيْرٌ لكم من ذلك المتاع القليل لكثرته وعدم انقطاعه وصفائه عن الكدورات، وفي اختلاف الأسلوب ما لا يخفى، وإنما قال سبحانه لِمَنِ اتَّقى حثا لهم وترغيبا على الاتقاء والإخلال بموجب التكليف.
{ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!”; o da takdir edilmiş eceldir. Yakın olarak nitelenmesi şefkat talep etmek içindir; yani: 'O az bir süredir, benzerine engel olunmaz' demektir. Bu cümle kendisinden öncekini açıklayan bir beyan gibidir, bu yüzden ona atfedilmemiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlara atfedilmemesi, bunların onlar tarafından söylenmiş iki müstakil söz olduğunu bildirmek içindir; nitekim bazen birinci cümleyi, bazen de ikinci cümleyi söylediler. Şayet atfedilseydi, ikincinin birinciye atfıyla iki kelamın mecmuunu birden söyledikleri akla gelirdi. { قُلْ } “De ki:”; yani savaştan geri kalmakla ve takdir edilen ecele kadar ertelenmekle umdukları fani متاع (meta) hususunda onları zahit kılmak, savaş ile elde edecekleri baki nimetlere ise onları teşvik etmek üzere [de ki]: { مَتاعُ الدُّنْيا } “Dünya menfaati”; yani dünyada kendisinden faydalanılan ve yararlanılan her şey, { قَلِيلٌ } “azdır”; bizzat kendi zatında azdır, çabuk yok olur ve ahiretteki şeylere nispetle azın da azıdır. { وَالْآخِرَةُ } “Ahiret ise”; yani savaşın da aralarında bulunduğu amellere bağlı olan ahiret sevabı, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”; çokluğundan, kesintisizliğinden ve kederlerden arınmış olmasından ötürü o azıcık metadan sizin için daha hayırlıdır. Üslubun farklılığında ise gizli olmayan bir letafet vardır. Sübhânehu'nun { لِمَنِ اتَّقى } “sakınan kimse için” buyurması, onları takvaya ve teklifin gereğini aksatmaktan kaçınmaya teşvik ve rağbet ettirmek içindir.
وقيل: المراد أن نفس الآخرة خير ولكن للمتقين، لأن للكافر والعاصي هنالك نيرانا وأهوالا، ولذا قيل: الدنيا سجن المؤمن وجنة الكافر، ولا يخفى أن الأول أنسب بالسياق وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا عطف على مقدر أي تجزون فيها ولا تبخسون هذا المقدار اليسير فضلا عما زاد من ثواب أعمالكم فلا ترغبوا عن القتال الذي هو من غرورها، وقرأ ابن كثير وكثير «ولا يظلمون» بالياء إعادة للضمير إلى ظاهر من.
Şöyle de denilmiştir: Murad, bizzat ahiretin hayırlı olmasıdır; fakat bu ancak takva sahipleri içindir, çünkü kâfir ve âsi için orada ateşler ve korkunç haller vardır. Bu sebeple 'Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir' denilmiştir. Birinci mananın bağlama daha uygun olduğu ise açıktır. { وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “ve bir kıl kadar bile haksızlığa uğratılmazsınız”; mukadder bir kelama matuftur; yani: 'Orada mükâfatlandırılırsınız ve amellerinizin sevabından fazlası bir yana, bu kadarcık az bir miktar bile eksiltilmez; dolayısıyla bu [dünyanın] aldatmacalarından olan savaştan yüz çevirmeyin.' İbn Kesîr ve Kesîr, zamiri 'men' lafzının zahirine döndürerek 've lâ yuzlemûne' şeklinde yâ ile okumuşlardır.
أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ يحتمل أن يكون ابتداء كلام مسوق من قبله تعالى بطريق تلوين الخطاب وصرفه عن سيد المخاطبين ﷺ إلى من ذكر أولا اعتناء بإلزامهم إثر بيان حقارة الدنيا وفخامة الآخرة بواسطته ﷺ فلا محل للجملة من الإعراب، ويحتمل أن يكون داخلا في حيز القول المأمور به، فمحل الجملة النصب، وجعل غير واحد ما تقدم جوابا للجملة الأولى من قولهم، وهذا جوابا للثانية منه، فكأنه لما قالوا: لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ؟
{ أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır”; hitabı renklendirme ve onu muhatapların efendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem ilk zikredilenlere çevirme yoluyla Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş bir kelam başlangıcı olması muhtemeldir; bu da onun sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla dünyanın değersizliği ve ahiretin yüceliği beyan edildikten sonra onları ilzam etmeye gösterilen itina sebebiyledir; dolayısıyla cümlenin iraptan mahalli yoktur. Emredilen sözün kapsamına dahil olması da muhtemeldir; bu durumda cümlenin mahalli nasbdır. Pek çok müfessir, daha önce geçen kısmı onların sözündeki birinci cümleye cevap, bunu ise ikinci cümleye cevap kılmıştır. Sanki onlar: '{ لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ } [Savaşı üzerimize niçin farz kıldın?]' dediklerinde;
أجيبوا ببيان الحكمة بأنه كتب عليكم ليكثر تمتعكم ويعظكم نفعكم لأنه يوجب تمتع الآخرة، ولما قالوا: لَوْلا أَخَّرْتَنا؟! إلخ أجيبوا بأنه أَيْنَما تَكُونُوا في السفر، أو في الحضر يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ لأن الأجل مقدر فلا يمنع عنه عدم الخروج إلى القتال، وفي التعبير بالإدراك إشعار بأن القوم لشدة تباعدهم عن أسباب الموت وقرب وقت حلوله إليهم بممر الأنفاس والآنات كأنهم في الهرب منه وهو مجد في طلبهم لا يفتر نفسا واحدا في التوجه إليهم، وقرأ طلحة بن سليمان يُدْرِكْكُمُ بالرفع، واختلف في تخريجه فقيل: إنه على حذف الفاء كما في قوله- على ما أنشده سيبويه.:
hikmetin beyanıyla onlara cevap verilmiş ve: 'Ahiret nimetini gerektirdiği için menfaatiniz çoğalsın ve yararınız büyüsün diye üzerinize yazıldı' denilmiştir. '{ لَوْلا أَخَّرْتَنا } [Bizi erteleseydin ya!]' vs. dediklerinde ise onlara: 'Yolculukta veya hazarda { أَيْنَما تَكُونُوا } [nerede olursanız olun], { يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } [ölüm size ulaşır]; çünkü ecel takdir edilmiştir, savaşa çıkmamak onu engelleyemez' diye cevap verilmiştir. 'İdrak' (ulaşma/yetişme) ifadesiyle tabir edilmesinde; kavmin ölüm sebeplerinden son derece uzaklaşması ve nefeslerin, anların geçişiyle onun vaktinin kendilerine yaklaşması sebebiyle sanki onların ölümden kaçtığı, ölümün de büyük bir ciddiyetle onları aradığı ve onlara yönelmekten tek bir an bile geri durmadığı hissiyatı vardır. Talha b. Süleyman, { يُدْرِكْكُمُ } lafzını merfû olarak okumuştur. Bunun nahiv tahlilinde ihtilaf edilmiştir: Sîbeveyhi'nin naklettiği şu beyitte olduğu gibi fâ harfinin hazfedilmesine dayandığı söylenmiştir:
من يفعل الحسنات الله يشكرها ... والشر بالشر عند الله مثلان
Kim iyilikler yaparsa, Allah ona teşekkür eder (karşılığını verir)... Kötülüğe kötülük ise Allah katında iki denk şeydir.
وظاهر كلام الكشاف الاكتفاء بتقدير الفاء، وقدر بعضهم مبتدأ معها أي فأنتم يدرككم، وقيل: هو مؤخر من تقديم، وجواب الشرط محذوف أي- يدرككم الموت أينما تكونوا يدرككم- واعترض بأن هذا إنما يحسن فيما إذا كان ما قبله طالبا له كما في قوله:
el-Keşşâf'ın kelamının zahiri fâ'nın takdiriyle yetinmektir. Bazıları onunla birlikte bir mübteda takdir etmiştir; yani: 'fe-entüm yüdriküküm' (size ölüm ulaşır) demektir. Şöyle de denilmiştir: Bu kelime öne alınması gereken bir tehir olup şartın cevabı mahzûftur; yani: 'Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır, [ölüm size ulaşır]' takdirindedir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum ancak şairin şu sözünde olduğu gibi kendisinden önceki kısım onu talep ettiği takdirde güzel olur:
يا أقرع بن حابس يا أقرع ... إنك إن يصرع أخوك تصرع
Ey Akra' b. Hâbis, ey Akra'!... Şüphesiz kardeşin yere serilirse sen de serilirsin.
أو فيما إذا لم تكن الأداة اسم شرط، وأجيب بأن الشرط الأول وإن نقل عن سيبويه إلا أنه نقل عنه أيضا
Yahut edat şart ismi olmadığı takdirde [güzel olur]. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Birinci şart Sîbeveyhi'den nakledilmiş olsa da ondan
الإطلاق، والشرط الثاني لم يعول عليه المحققون، وقيل: إن الرفع على توهم كون الشرط ماضيا فإنه حينئذ لا يجب ظهور الجزم في الجواب لأن الأداة لما لم يظهر أثرها في القريب لم يجب ظهوره في البعيد وما قيل عليه من أن كون الشرط ماضيا والجزاء مضارعا إنما يحسن في كلمة- إن- لقلبها الماضي إلى معنى الاستقبال فلا يحسن- أينما كنتم يدرككم الموت- إلا على حكاية الماضي وقصد الاستحضار فيه نظر، نعم يرد عليه أن فيه تعسفا إذا لتوهم- كما قال ابن المنير- أن يكون ما يتوهم هو الأصل، أو مما كثر في الاستعمال حتى صار كالأصل، وما توهم هنا ليس كذلك، وقيل: إن يُدْرِكْكُمُ كلام مبتدأ وأَيْنَما تَكُونُوا متصل ب لا تُظْلَمُونَ، واعترض كما قال الشهاب: بأنه ليس بمستقيم معنى وصناعة، أما الأول فلأنه لا يناسب اتصاله بما قبله لأن لا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا المراد منه في الآخرة فلا يناسبه التعميم، وأما الثاني فلأنه يلزم عليه عمل ما قبل اسم الشرط فيه وهو غير صحيح لصدارته، وأجيب عن الأول بأنه لا مانع من تعميم وَلا تُظْلَمُونَ للدنيا والآخرة أو يكون المعنى لا ينقصون شيئا من مدة الأجل المعلوم لا من الأجود، وبه ينتظم الكلام، وعن الثاني بأن المراد من الاتصال بما قبله- كما قال الحلبي- والسفاقسي اتصاله به معنى لا عملا على أن أَيْنَما تَكُونُوا شرط جوابه محذوف تقديره لا تُظْلَمُونَ وما قبله دليل الجواب، وأنت تعلم أن هذا التخريج وإن التزم الذب عنه بما ترى خلاف الظاهر المنساق إلى الذهن، وأولى التخريجات أنه على حذف الفاء وهو الذي اختاره المبرد، والقول بأن الحذف ضرورة في حيز المنع وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ أي قصور، قاله مجاهد وقتادة وابن جريج، وعن السدي والربيع رضي الله تعالى عنهم أنها قصور في السماء الدنيا، وقيل: المراد بها بروج السماء المعلومة، وعن أبي علي الجبائي أنها البيوت التي فوق القصور، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أنها الحصون والقلاع وهي جمع برج وأصله من التبرج وهو الإظهار، ومنه تبرجت المرأة إذا أظهرت حسنها مُشَيَّدَةٍ أي مطلية بالشيد وهو الجص قاله عكرمة أو مطولة بارتفاع- قاله الزجاج- فهو من شيد البناء إذا رفعه وقرأ مجاهد مُشَيَّدَةٍ بفتح الميم وتخفيف الياء كما في قوله تعالى: وَقَصْرٍ مَشِيدٍ [الحج: ٤٥] وقرأ أبو نعيم بن ميسرة مُشَيَّدَةٍ بكسر الياء على التجوز ك عِيشَةٍ راضِيَةٍ [الحاقة: ٢١- القارعة: ٧] وقصيدة شاعرة، والجملة معطوفة على أخرى مثلها أي لو لم تكونوا في بروج وَلَوْ كُنْتُمْ إلخ، وقد أطرد الحذف في مثل ذلك لوضوح الدلالة وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ نزلت على ما روي عن الحسن وابن زيد في اليهود وذلك أنهم كانوا قد بسط عليهم الرزق فلما قدم النبي ﷺ المدينة فدعاهم إلى الإيمان فكفروا أمسك عنهم بعض الإمساك فقالوا: ما زلنا نعرف النقص في ثمارنا ومزارعنا مذ قدم علينا هذا الرجل، فالمعنى إن تصبهم نعمة أو رخاء نسبوها إلى الله تعالى وإن تصبهم بلية من جدب وغلاء أضافوها إليك متشائمين كما حكي عن أسلافهم بقوله تعالى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ [الأعراف: ١٣١] وإلى هذا ذهب الزجاج والفراء والبلخي والجبائي وقيل: نزلت في المنافقين، ابن أبيّ وأصحابه الذين تخلفوا عن القتال يوم أحد، وقالوا للذين قتلوا لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا [آل عمران: ٩١] فالمعنى إن تصبهم غنيمة قالوا: هي من عند الله تعالى، وإن تصبهم هزيمة قالوا: هي من سوء تدبيرك، وهو المروي عن ابن عباس وقتادة وقيل: نزلت فيمن تقدم وليس بالصحيح، وصحح غير واحد أنها نزلت في اليهود والمنافقين جميعا لما تشاءموا من رسول الله ﷺ حين قدم المدينة وقحطوا، وعلى هذا فالمتبادر من الحسنة والسيئة هنا النعمة والبلية، وقد شاع استعمالها في ذلك كما شاع استعمالها في الطاعة والمعصية، وإلى هذا ذهب كثير من المحققين، وأيد
mutlak oluşu da nakledilmiştir; ikinci şarta ise muhakkikler itibar etmemiştir. Merfû oluşun, şartın mazi olduğu vehmine dayandığı da söylenmiştir; zira bu takdirde edatın tesiri yakında zahir olmadığından uzakta da cezm alametinin zahir olması vacip olmaz. Buna karşı ileri sürülen; şartın mazi, cezanın muzari oluşunun ancak maziyi istikbal manasına çevirmesi sebebiyle 'in' edatında güzel olacağı, dolayısıyla 'eynemâ küntüm yüdrikükümül-mevt' kullanımının ancak maziyi hikaye etmek ve zihinde canlandırmayı kastetmek şartıyla güzel olacağı şeklindeki itiraz ise kabule şayandır. Evet, buna karşı şu itiraz varid olur: İbnü'l-Müneyyir'in dediği gibi vehmedilen şeyin asıl olması veya asıl gibi olacak kadar kullanımda çokça bulunması gerektiğinden bunda bir zorlama vardır; burada vehmedilen ise böyle değildir. { يُدْرِكْكُمُ } ifadesinin müstakil bir kelamın başlangıcı olduğu, { أَيْنَما تَكُونُوا } ifadesinin ise { لا تُظْلَمُونَ } cümlesine bağlı olduğu da söylenmiştir. Şihâb'ın dediği gibi buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu, mana ve kural bakımından doğru değildir. Birincisine gelince; kendisinden öncekine bağlanması uygun düşmez, çünkü { لا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } ifadesinden murat ahirettedir; dolayısıyla [yer] genellemesi ona uymaz. İkincisine gelince; şart isminden önceki kelimenin onda amel etmesi gerekir ki bu, şart isminin cümlenin başında bulunma hakkı sebebiyle sahih değildir. Birinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: { وَلا تُظْلَمُونَ } ifadesinin dünya ve ahireti kapsayacak şekilde genellenmesine bir engel yoktur yahut mana: 'Onlar ecirlerden değil, bilinen ecel müddetinden hiçbir şey eksiltilmezler' demektir ve bununla kelam intizam kazanır. İkinci itiraza ise Halebî ve Sefâkusî'nin dediği gibi, kendisinden öncekine bağlanmasından muradın amel yönünden değil mana yönünden bağlanması olduğu şeklinde cevap verilmiştir; bu da { أَيْنَما تَكُونُوا } ifadesinin şart olup cevabının mahzûf olması ve takdirinin 'lâ tuzlemûn' olması, öncesinin de cevabın delili olması esasına dayanır. Sen de bilirsin ki bu tahlil, her ne kadar gördüğün üzere savunulmaya çalışılmışsa da zihne ilk gelen zahire aykırıdır. Tahlillerin en evlası, fâ harfinin hazfine dayananıdır ki Müberred'in tercih ettiği de budur; hazfin zaruret olduğu iddiası ise kabul edilemez. { وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ } “Sarp ve muhkem kalelerde olsanız bile”; yani köşklerde [olsanız bile]. Bunu Mücâhid, Katâde ve İbn Cüreyc söylemiştir. Süddî ve Rebî'den radıyallâhu teâlâ anhüm bunların dünya semasındaki köşkler olduğu rivayet edilmiştir. Bunlardan muradın semanın bilinen burçları olduğu da söylenmiştir. Ebû Ali el-Cübbâî'den bunların köşklerin üzerindeki evler olduğu, İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ ise bunların hisarlar ve kaleler olduğu rivayet edilmiştir. 'Burûc', 'bürc' kelimesinin çoğuludur; aslı ise açığa çıkarmak manasındaki 'teberrüc'den gelir. Kadın güzelliğini açığa vurduğunda 'teberrecet' denilmesi bundandır. { مُشَيَّدَةٍ } “tahkim edilmiş”; yani kireç ile sıvanmış; bunu İkrime söylemiştir. Yahut yükseltilerek uzatılmış; bunu Zeccâc söylemiştir. Bu, binayı yükselttiğinde kullanılan 'şâdel-binâe' sözündendir. Mücâhid, Teâlâ'nın: { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } [el-Hac: 45] kavlinde olduğu gibi mîmin fethası ve yâ'nın şeddesiz haliyle 'müşeyyede' okumuştur. Ebû Nüaym b. Meysere ise { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } [el-Hâkka: 21 - el-Kâria: 7] ve 'kasîdetün şâiratün' ifadelerindeki mecaz yoluyla yâ'nın kesresiyle 'müşeyyidatin' şeklinde okumuştur. Cümle, kendisi gibi diğer bir cümleye matuftur; yani: 'Burçlarda olmasaydınız da, burçlarda olsaydınız da...' demektir; delaletin açık olmasından ötürü bu gibi yerlerde hazif yaygınlaşmıştır. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “Onlara bir iyilik dokunsa: ‘Bu, Allah'tandır’ derler. Onlara bir kötülük dokunsa: ‘Bu sendendir’ derler”; Hasan ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre Yahudiler hakkında inmiştir. Şöyle ki; onların rızıkları bollaştırılmıştı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelip onları imana davet edince küfrettiler ve rızıkları bir miktar kısıldı. Bunun üzerine: 'Bu adam aramıza geldiğinden beri ürünlerimizde ve ekinlerimizde eksilme görmekten kurtulamadık' dediler. Mana şudur: Onlara bir nimet veya bolluk isabet ettiğinde onu Allah Teâlâ'ya nispet ederler; şayet kuraklık ve pahalılıktan bir bela isabet ederse uğursuz sayarak onu sana bağlarlar; nitekim Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } [el-A'râf: 131] kavliyle atalarından da böyle hikaye edilmiştir. Zeccâc, Ferrâ, Belhî ve Cübbâî bu görüşe gitmiştir. Şöyle de denilmiştir: Uhud günü savaştan geri kalan ve öldürülenler için: { لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا } [Âl-i İmrân: 156] diyen münâfıklar, yani İbn Übey ve arkadaşları hakkında inmiştir. Bu takdirde mana: Onlara bir ganimet isabet ettiğinde: 'Bu, Allah Teâlâ'dandır' derler; şayet bir hezimet isabet ederse: 'Bu senin kötü idarendendir' derler; bu da İbn Abbâs ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Daha önce geçenler hakkında indiği de söylenmiştir ancak sahih değildir. Pek çok âlim, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde kuraklığa uğrayıp onu uğursuz saydıklarında hem Yahudiler hem de münâfıkların tamamı hakkında indiğini tashih etmiştir. Buna göre burada hasene ve seyyieden ilk akla gelen mana nimet ve beladır. Tıpkı itaat ve masiyette kullanımının yaygın olduğu gibi bunlarda kullanımı da yaygınlaşmıştır. Muhakkiklerin birçoğu bu görüşe gitmiş ve
بإسناد الإصابة إليهما بل جعله صاحب الكشف دليلا بينا عليه وبأنه أنسب بالمقام لذكر الموت والسلامة قبل، وقوله تعالى: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أمر له ﷺ بأن يرد زعمهم الباطل واعتقادهم الفاسد ويرشدهم إلى الحق ببيان إسناد الكل إليه تعالى على الإجمال أي كل
isabet etmenin bu ikisine isnat edilmesiyle teyit edilmiştir; hatta Keşf sahibi bunu açık bir delil kılmış ve daha önce ölüm ile selametin zikredilmesinden ötürü bu makama daha uygun olduğunu belirtmiştir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: ‘Hepsi Allah'tandır’” kavli, onların bâtıl iddialarını ve fasit inançlarını reddetmesi ve hepsinin O'na Teâlâ isnadını icmâlî olarak beyan ederek onları hakka irşat etmesi için O'na sallallâhu aleyhi ve sellem bir emirdir; yani: 'Her
واحدة من النعمة والبلية من جهة الله تعالى خلقا وإيجادا من غير أن يكون لي مدخل في وقوع شيء منها بوجه من الوجوه كما تزعمون، بل وقوع الأولى منه تعالى بالذات تفضلا، ووقوع الثانية بواسطة ذنوب من ابتلي بها عقوبة كما سيأتي بيانه.
bir nimet ve bela, iddia ettiğiniz gibi hiçbir şekilde onların meydana gelmesinde benim bir müdahalem olmaksızın yaratma ve var etme cihetinden Allah Teâlâ tarafındandır. Bilakis birincisinin vuku bulması O Teâlâ'dan bir lütuf olarak bizzat, ikincisinin vuku bulması ise azap olarak ona müptela olan kimsenin günahları vasıtasıyladır; nitekim beyanı gelecektir.'
وهذا الجواب المجمل في معنى ما قيل: ردا على أسلاف اليهود من قوله تعالى: إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ [الأعراف: ١٣١] أي إنما سبب خيرهم وشرهم عند الله تعالى لا عند غيره حتى يستند ذلك إليه ويطيروا به- قاله شيخ الإسلام- ومنه يعلم اندفاع ما قيل: إن القوم لم يعتقدوا أن النبي ﷺ فاعل السيئة كما اعتقدوا أن الله تعالى فاعل الحسنة بل تشاءموا به وحاشاه ﵊ فكيف يكون هذا ردا عليهم، ولا حاجة إلى ما أجاب به العلامة الثاني من أن الجواب ليس مجرد قوله تعالى قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بل هو إلى قوله سبحانه: وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ إلخ وقوله تعالى: فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ أي اليهود والمنافقين المحتقرين لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ أي يفهمون حَدِيثاً أي كلاما يوعظون به وهو القرآن، أو كلاما ما أو كل شيء حدث وقرب عهده كلام من قبله تعالى معترض بين المبين وبيانه مسوق لتعييرهم بالجهل وتقبيح حالهم والتعجيب من كمال غباوتهم، والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها، والجملة المنفية حالية والعامل فيها ما في الظرف من الاستقرار أو الظرف نفسه، والمعنى حيث كان الأمر كذلك فأي شيء حصل لهؤلاء حال كونهم بمعزل من أن يفقهوا نصوص القرآن الناطقة بأن الكل فائض من عند الله تعالى، أو بمعزل من أن يفهموا- حديثا- مطلقا حتى عدوا كالبهائم التي لا أفهام لها، أو بمعزل من أن يعقلوا صروف الدهر وتغيره حتى يعلموا أنه لها فاعلا حقيقيا بيده جميع الأمور ولا مدخل لأحد معه، ويجوز أن تكون الجملة استئنافا مبنيا على سؤال نشأ من الاستفهام وهو ظاهر، وعلى التقديرين فالكلام مخرج مخرج المبالغة في عدم فهمهم فلا ينافي اعتقادهم أن الحسنة من عند الله تعالى، ويفهم من كلام بعضهم أن المراد من الحديث هو ما تفوهوا به آنفا حيث إنه يلزم منه تعدد الخالق المستلزم للشرك المؤدي إلى فساد العالم، وإن ما في حيز الأمر ردّ لهذا اللازم، وقدم لكونه أهم ثم استأنف بما هو حقيقة الجواب أعني قوله سبحانه ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وعلى ما ذكرنا- ولعله الأولى- يكون هذا بيانا للجواب المجمل المأمور به، والخطاب فيه كما قال الجبائي وروي عن قتادة: عام لكل من يقف عليه لا للنبي ﷺ كقوله:
Bu mücmel cevap, Yahudilerin atalarına reddiye olarak söylenen Teâlâ'nın: { إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } [el-A'râf: 131] yani: 'Onların hayrının ve şerrinin sebebi bizzat Allah Teâlâ katındadır; başkasına dayandırılacak ve onunla uğursuzluk sayılacak şekilde başkası katında değildir' kavlinin manasındadır; bunu Şeyhülislam söylemiştir. Buradan anlaşılır ki: 'Kavim, Allah Teâlâ'nın hasenenin fâili olduğuna inandığı gibi Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem seyyienin fâili olduğuna inanmadı; bilakis onu uğursuz saydılar -ki o aleyhisselâm bundan münezzehtir-, öyleyse bu nasıl onlara bir reddiye olur?' şeklindeki itiraz ortadan kalkar. Allâme-i Sânî'nin; cevabın sadece Teâlâ'nın { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavli olmayıp O Sübhânehu'nun: { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ } kavline kadar devam ettiği şeklindeki cevabına da gerek kalmaz. Teâlâ'nın: { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ } “Bu topluluğa ne oluyor ki...”; yani bu hakir Yahudilere ve münâfıklara, { لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ } “neredeyse anlamıyorlar”; yani kavramıyorlar, { حَدِيثاً } “hiçbir sözü”; kendisiyle öğüt verildikleri kelamı ki o da Kur'an'dır yahut herhangi bir sözü ya da yeni meydana gelip vuku bulmuş her hadiseyi [anlamıyorlar]. Bu ifade, açıklanan ile açıklaması arasına girmiş bir ara cümle (itiraziyye) olup onları cehaletle ayıplamak, hallerini çirkin göstermek ve ahmaklıklarının kemaline taaccüp etmek için Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiştir. Fâ harfi, sonrasındakini öncesine bağlayıp sıralamak içindir. Olumsuz cümle hâl cümlesidir; onda amel eden ise zarftaki istikrar manası veya bizzat zarfın kendisidir. Mana şudur: Durum böyle olunca, Kur'an'ın her şeyin Allah Teâlâ katından taştığını haykıran nasslarını kavramaktan büsbütün uzak oldukları halde yahut hiçbir anlayışı bulunmayan hayvanlar gibi sayılarak mutlak manada bir sözü anlamaktan büsbütün uzak oldukları halde veya bütün işler elinde olan, Kendisiyle birlikte hiç kimsenin bir müdahalesi bulunmayan hakiki bir fâili olduğunu bilmeleri için zamanın akışını ve değişimini akletmekten büsbütün uzak oldukları halde bunlara ne oluyor? Bu cümlenin, istifhamdan doğan bir soruya dayanan istînâfiyye olması da caizdir ve bu açıktır. Her iki takdirde de kelam, onların anlamayışlarındaki mübalağayı ifade etmek üzere ortaya konmuştur; dolayısıyla hasenenin Allah Teâlâ'dan olduğuna inanmalarıyla çelişmez. Bazılarının sözünden anlaşılan şudur ki: Hadisten murat, az önce sarf ettikleri sözdür; zira bu sözden âlemin fesadına yol açan şirki gerektirici Yaratıcı'nın birden çok olması neticesi doğar. Emir kapsamındaki ifade bu neticenin reddidir ve daha mühim olduğu için öne geçirilmiştir; sonra hakiki cevap olan Sübhânehu'nun: { ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } kavliyle istînâf yapılmıştır. Bizim zikrettiğimize göre -ki en uygunu da budur- bu, emredilen mücmel cevabın beyanı olur. Buradaki hitap, Cübbâî'nin dediği ve Katâde'den rivayet edildiği üzere şairin şu sözünde olduğu gibi:
إذا أنت أكرمت الكريم ملكته ... وإن أنت أكرمت اللئيم تمردا
Şayet sen kerîm olana ikram edersen ona malik olursun... Yok eğer alçak kimseye ikram edersen o azar.
ويدخل فيه المذكورون دخولا أولياء، وفي إجراء الجواب أولا على لسان النبي ﷺ وسوق البيان من جهته تعالى ثانيا بطريق تلوين الخطاب، والالتفات إيذان بمزيد الاعتناء به والاهتمام برد اعتقادهم الباطل وزعمهم الفاسد، والإشعار بأن مضمونه مبني على حكمة دقيقة حرية بأن يتولى بيانها علام الغيوب ﷿، والعدول عن خطاب الجميع كما في قوله تعالى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشورى: ٣٠] للمبالغة في التحقيق بقطع احتمال سببية بعضهم لعقوبة الآخرين، وما كما قال أبو البقاء: شرطية و «أصاب» بمعنى يصيب والمراد- بالحسنة والسيئة- هنا ما أريد بهما من قبل، أي ما أصابك أيها الإنسان من نعمة من النعم فهي من الله تعالى بالذات تفضلا وإحسانا من غير استيجاب لها من قبلك كيف لا وكل ما يفعله العبد من الطاعات التي يرجى كونها ذريعة إلى إصابة نعمة ما فهي بحيث لا تكاد تكافئ نعمة الوجود، أو نعمة الإقدار على أدائها مثلا فضلا عن أن تستوجب نعمة أخرى، ولذلك
ona muttali olan herkes için umumidir; sadece Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem mahsus değildir. Zikredilen kimseler de bu hitaba öncelikle dahildir. Cevabın ilk olarak Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem lisanından verilmesinde ve beyanın ikinci olarak hitabı renklendirme ve iltifat yoluyla O'nun Teâlâ cihetinden sevk edilmesinde; bu meseleye gösterilen ziyade itinayı, onların bâtıl inançlarını ve fasit iddialarını reddetmeye verilen ehemmiyeti bildirmek ve muhtevasının gaybları hakkıyla bilen Allah'ın azze ve celle bizzat beyanını üstlenmesine layık ince bir hikmete dayandığına dikkat çekmek vardır. Teâlâ'nın: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } [eş-Şûrâ: 30] kavlinde olduğu gibi cemaate hitaptan dönülmesi ise, bazılarının diğerlerinin azabına sebep olma ihtimalini kesmek suretiyle tahkikte mübalağa yapmak içindir. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi { ما } şartiyedir; { أَصابَ } fiili 'yusîbu' (isabet eder) manasındadır. Hasene ve seyyieden buradaki murat, daha önce murat edilen şeydir; yani: 'Ey insan! Sana nimetlerden hangi nimet isabet ederse, senin tarafından hiçbir hak ediş olmaksızın sırf bir lütuf ve ihsan olarak bizzat Allah Teâlâ'dandır. Nasıl olmasın ki! Bir nimete ulaşmaya vesile olması umulan, kulun işlediği bütün itaatler; bırakın başka bir nimeti hak ettirmeyi, varlık nimetine veya meselâ o itaati eda edebilme gücü nimetine bile neredeyse denk gelemez. Bundan ötürüdür ki
قال ﷺ فيما أخرجه الشيخان من حديث أبي هريرة: «لن يدخل أحدا عمله الجنة قيل: ولا أنت يا رسول الله؟ قال: ولا أنا إلا أن يتغمدني الله تعالى بفضل رحمته»
Şeyhayn'ın Ebû Hüreyre hadisinden rivayet ettiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Hiç kimseyi ameli cennete sokamaz.' 'Sen de mi [ey amelinle giremezsin] ey Allah'ın Resûlü?' denildi. 'Ben de; meğerki Allah Teâlâ beni rahmetinin lütfuyla bürümüş olsun' buyurdu.
وَما أَصابَكَ مِنْ بلية ما من البلايا فهي بسبب
Ve belalardan hangi bela sana isabet ederse, o da
اقتراف نفسك المعاصي والهفوات المقتضية لها، وإن كانت من حيث الإيجاد منتسبة إليه تعالى نازلة من عنده عقوبة وهذا كقوله تعالى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ،
bunu gerektiren günahları ve kusurları bizzat nefsinin işlemesi sebebiyledir. Her ne kadar yaratma cihetinden O Teâlâ'ya müntesip ve bir ceza olarak O'nun katından inmiş olsa da böyledir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen her musibet kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir. O, yine de çoğunu affeder” kavli gibidir.
وأخرج الترمذي عن أبي موسى قال: قال رسول الله ﷺ: «لا يصيب عبدا نكبة فما فوقها- أو ما دونها إلا بذنب وما يعفو الله تعالى عنه أكثر» .
Tirmizî, Ebû Mûsâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Bir kula ister ondan büyük ister ondan küçük olsun isabet eden hiçbir musibet yoktur ki bir günah sebebiyle olmasın; Allah Teâlâ'nın affettiği ise daha çoktur.'
وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه قال في الآية: ما كان من نكبة فبذنبك وأنا قدرت ذلك عليك، وعن أبي صالح مثله، وقال الزجاج: الخطاب لرسول الله ﷺ، والمقصود منه الأمة، وقيل: له ﵊ لكن لا لبيان حاله بل لبيان حال الكفرة بطريق التصوير، ولعل العدول عن خطابهم لإظهار كمال السخط والغضب عليهم والإشعار بأنهم لفرط جهلهم وبلادتهم بمعزل من استحقاق الخطاب لا سيما بمثل هذه الحكمة الأنيقة، ثم اعلم أنه لا حجة لنا ولا للمعتزلة في مسألة الخير والشر بهاتين الآيتين لأن إحداهما بظاهرها لنا، والأخرى لهم فلا بد من التأويل وهو مشترك الإلزام ولأن المراد بالحسنة والسيئة النعمة والبلية لا الطاعة والمعصية، والخلاف في الثاني، ولا تعارض بينهما أيضا لظهور اختلاف جهتي النفي والإثبات، وقد أطنب الإمام الرازي في هذا المقام كل الإطناب بتعديد الأقوال والتراجيح، واختار تفسير الحسنة والسيئة بما يعم النعم والطاعات والمعاصي والبليات، وقال بعضهم:
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Hangi musibet varsa günahın sebebiyledir; onu senin aleyhine takdir eden ise Benim.' Ebû Sâlih'ten de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Hitap Resûlullah'adır sallallâhu aleyhi ve sellem, maksat ise ümmettir.' Ona aleyhisselâm olduğu fakat onun halini beyan için değil tasvir yoluyla kâfirlerin halini beyan için olduğu da söylenmiştir. Onlara hitap etmekten dönülmesi, onlara karşı tam bir gadap ve öfkeyi izhar etmek ve aşırı cehaletleri ve ahmaklıkları sebebiyle bilhassa böylesi zarif bir hikmetle muhatap olmayı hak etmekten uzak olduklarını hissettirmek içindir. Sonra bil ki, bu iki ayette hayır ve şer meselesinde ne bizim için ne de Mu'tezile için bir delil vardır; zira bunlardan biri zahiriyle bizim lehimize, diğeri ise onların lehindedir; dolayısıyla tevile gidilmesi kaçınılmazdır ve bağlayıcılığı müşterektir. Ayrıca hasene ve seyyieden murat itaat ve masiyet değil, nimet ve beladır; ihtilaf ise ikincisindedir. Yine nefiy ve ispat yönlerinin farklılığının açıklığı sebebiyle bu ikisi arasında bir tezat da yoktur. İmam Râzî bu makamda görüşleri ve tercihleri sayarak sözü alabildiğine uzatmış; hasene ve seyyieyi nimetleri, itaatleri, masiyetleri ve belaları kuşatacak şekilde tefsir etmeyi tercih etmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir:
يمكن أن يقال: لما جاء قوله تعالى وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ بعد قوله سبحانه: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ ناسب أن تحمل الحسنة الأولى على النعمة، والسيئة على البلية، ولما أردف قوله ﷿: وما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ بما سيأتي ناسب أن يحملا على ما يتعلق بالتكليف من المعصية والطاعة- كما روي ذلك عن أبي العالية- ولهذا غير الأسلوب فعبر بالماضي بعد أن عبر بالمضارع، ثم نقل عن الراغب أنه فرق بين قولك: هذا من عند الله تعالى، وقولك هذا من الله تعالى بأن من عند الله أعم من حيث إنه يقال فيما كان برضاه سبحانه وبسخطه، وفيما يحصل، وقد أمر به ونهى عنه ولا يقال: من الله إلا فيما كان برضاه وبأمره، وبهذا النظر قال عمر رضي الله تعالى عنه: «إن أصبت فمن الله وإن أخطأت فمن الشيطان» فتدبر.
Şöyle denmesi mümkündür: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } kavli, Sübhânehu'nun: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } kavlinden sonra gelince birinci haseneyi nimete, seyyieyi de belaya hamletmek uygun düşmüştür. O'nun azze ve celle: { وَما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ } kavli ise peşi sıra gelecek şeylerle bitiştiğinde, bu ikisini -Ebû'l-Âliye'den rivayet edildiği gibi- mükellefiyetle ilgili olan masiyet ve itaate hamletmek uygun düşmüştür. Bu yüzden üslup değiştirilmiş, muzari kılındıktan sonra mazi ile tabir edilmiştir. Sonra Râgıb'dan nakledildiğine göre o; 'Bu Allah Teâlâ katındandır' sözün ile 'Bu Allah Teâlâ'dandır' sözün arasını şöyle ayırmıştır: 'Min indillâh' (Allah katındandır) ifadesi; Sübhânehu'nun rızasıyla olan, gazabıyla olan, vuku bulan, emrettiği ve nehyettiği şeylerde söylenmesi bakımından daha umumidir. 'Minallâh' (Allah'tandır) ise ancak O'nun rızası ve emriyle olan şeylerde söylenir. Bu bakış açısıyla Ömer radıyallâhu teâlâ anh: 'Şayet isabet ettiysem bu Allah'tandır; eğer yanıldıysam bu şeytandandır' demiştir; öyleyse düşün!
ونقل أبو حيان عن طائفة من العلماء أن ما أَصابَكَ إلخ على تقرير القول أي فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً يقولون ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ إلخ، والداعي لهم على هذا التمحل توهم التعارض، وقد دعا آخرين إلى جعل الجملة بدلا من حَدِيثاً على معنى أنهم لا يفقهون هذا الحديث أعني ما أَصابَكَ إلخ فيقولونه غير متحاشين عما يلزمه من تعدد الخالق وآخرين إلى تقدير استفهام إنكاري أي فَمِنْ نَفْسِكَ، وزعموا أنه قرىء به، وقد علمت أن لا تعارض أصلا من غير احتياج إلى ارتكاب ما لا يكاد يسوغه الذوق السليم، وكذا لا حجة للمعتزلة في قوله سبحانه: حَدِيثاً على كون القرآن محدثا لما علمت من أنه ليس نصا في القرآن، وعلى فرض تسليم أنه نص لا يدل على حدوث الكلام النفسي والنزاع فيه، ثم وجه ارتباط هذه الآيات بما قبلها على ما قيل: إنه سبحانه بعد أن حكى عن المسلمين ما حكى ورد عليهم بما رد نقل عن الكفار ما رده عليهم أيضا وبين المحكيين مناسبة من حيث اشتمالها على إسناد ما يكره إلى بعض الأمور وكون الكراهة له بسبب ذلك وهو كما ترى.
Ebû Hayyân bir grup ulemadan, { ما أَصابَكَ } vs. kısmının sözün takdirine bağlı olduğunu nakletmiştir; yani: '{ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } [Bu kavme ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar], { ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ } [Sana ne iyilik dokunursa...] derler' takdirindedir. Onları bu zorlamaya sevk eden şey tezat tevehhümüdür. Bu tevehhüm diğer bazı kimseleri, cümlenin { حَدِيثاً } kelimesinden bedel kılınmasına sevk etmiştir; bu da onların şu hadisi, yani { ما أَصابَكَ } vs. sözünü anlamadıkları ve Yaratıcı'nın birden çok olmasını gerektirecek şeyden sakınmaksızın bunu söyledikleri manasındadır. Başkalarını ise inkârî bir istifham takdir etmeye sevk etmiştir; yani: 'fe-min nefsik?' (nefsinden midir sanki? / hayır!) takdirindedir ve böyle okunduğunu iddia etmişlerdir. Sen ise selim zevkin neredeyse cevaz vermeyeceği şeylere girişmeye ihtiyaç kalmaksızın ortada hiçbir tezat olmadığını öğrenmiş bulunuyorsun. Keza Mu'tezile için Sübhânehu'nun: { حَدِيثاً } kavlinde Kur'an'ın muhdes (sonradan yaratılmış) olduğuna dair bir delil yoktur; çünkü bunun Kur'an hususunda açık bir nass olmadığını öğrenmiştin. Bunun nass olduğu kabul edilse bile, kelâm-ı nefsînin hudûsuna delalet etmez; nitekim ihtilaf da onun hakkındadır. Sonra bu ayetlerin öncekilerle irtibat yönü söylendiğine göre şöyledir: Sübhânehu Teâlâ, Müslümanlardan naklettiği şeyi nakledip onlara verdiği cevabı verdikten sonra kâfirlerden de bir şey nakletmiş ve onları da reddetmiştir. Nakledilen bu iki durum arasında; hoşlanılmayan şeyin birtakım sebeplere isnat edilmesini ve bundan hoşnutsuzluğun bu sebeple olmasını ihtiva etmesi yönünden bir münasebet vardır; bu da gördüğün gibidir.
وفي الكشف أن جملة وَإِنْ تُصِبْهُمْ إلخ معطوفة على جملة قوله تعالى: فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ، وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ دلالة على تحقق التبطئة والتثبيط، أما دلالة الأولتين فلا خفاء بهما، وأما الثانية فلأنهم إذا اعتقدوا في الداعي إلى الجهاد ﷺ ذلك الاعتقاد قطعوا أن في اتباعه- لا سيما فيما يجر إلى ما عدوه سيئة- الخبال والفساد، ولهذا قلب الله عليهم في قوله سبحانه فَمِنْ نَفْسِكَ ليصير ذلك كافا لهم عن التثبيط إلى التنشيط، وأردفه ذكر ما هم فيه من التعكيس في شأن من هو رحمة مرسلة للناس كافة، وأكد أمر اتباعه بأن جعل طاعته ﷺ طاعة الله تعالى
el-Keşf'te şöyle denir: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ } vs. cümlesi, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } ve { وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ } cümlelerine matuftur; bu da ağırdan almanın ve savaştan alıkoymanın gerçekleştiğine delalet eder. İlk iki cümlenin delaleti zaten gizli değildir. İkincisine gelince; cihada çağıran zat sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bu inancı taşıdıklarında, ona uymanın -özellikle kötülük saydıkları şeye sürükleyen hususlarda- bir helak ve fesat olduğuna kesin kanaat getirirler. Bundan dolayı Allah Sübhânehu: { فَمِنْ نَفْسِكَ } kavliyle meseleyi onların aleyhine çevirmiştir ki bu, onları savaştan alıkoymaktan vazgeçirip gayrete getirici olsun. Bunun peşi sıra, bütün insanlara gönderilmiş bir rahmet olan zat hakkındaki bu ters tutumlarını zikretmiş ve ona sallallâhu aleyhi ve sellem itaat etmeyi Allah Teâlâ'ya itaat kılmak suretiyle ona uymanın gerekliliğini tekit etmiştir.
مع ما أمده به من التهديد البالغ المضمن في قوله سبحانه: فَمَنْ تَوَلَّى ثم قال- ولا يخفى أن ما وقع بين المعطوفين ليس بأجنبي- وأن فَلْيُقاتِلْ شديد التعلق بسابقه، ولما لزم من هذا النسق تقسيم المرسل إليهم إلى كافر مبطىء ومؤمن قوي وضعيف استأنف تقسيمهم مرة أخرى في قوله سبحانه الآتي: ويَقُولُونَ أي الناس المرسل إليهم إلى مبيت هو الأول ومذيع هو الثالث، ومن يرجع إليه هو الثاني فهذا وجه النظم والارتباط بين الآيات السابقة واللاحقة انتهى، ولا يخلو عن حسن وليس بمتعين كما لا يخفى.
Bununla birlikte O Sübhânehu'nun: { فَمَنْ تَوَلَّى } kavlinde zımnen yer alan büyük tehdidi de buna eklemiştir. Sonra şöyle dedi: 'İki matuf arasına giren şeylerin yabancı olmadığı ve { فَلْيُقاتِلْ } emrinin öncesiyle son derece irtibatlı olduğu gizli değildir. Bu tertipten, kendilerine peygamber gönderilenlerin; ağırdan alan kâfir, güçlü ve zayıf mümin şeklinde taksimi gerektiğinde; Sübhânehu'nun gelecek olan: { وَيَقُولُونَ } kavlinde -yani kendilerine peygamber gönderilen insanları- ilki geceleyin tuzak kuran, üçüncüsü yayan ve ikincisi ise kendisine başvurulan kimse olmak üzere tekrar bir taksime tabi tutmuştur. İşte önceki ve sonraki ayetler arasındaki nazım ve irtibat yönü budur.' [Keşf'ten nakil] bitti. Bu izah güzellikten uzak değildir ve gizli olmadığı üzere tek muhtemel izah da değildir.
هذا ووقف أبو عمرو والكسائي بخلاف عنه على ما من قوله تعالى: فَمالِ هؤُلاءِ وجماعة على- لام الجر- وتعقب ذلك السمين بأنه ينبغي أن لا يجوز كلا الوقفين إذ الأول وقف على المبتدأ دون خبره، والثاني على الجار دون مجروره، وقرأ أبيّ وابن مسعود وابن عباس وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وأنا كتبتها عليك وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا بيان لجلالة منصبه ﷺ ومكانته عند ربه سبحانه بعد الذب عنه بأتم وجه، وفيه رد أيضا لمن زعم اختصاص رسالته ﵊ بالعرب فتعريف- الناس للاستغراق، والجار متعلق: ب رَسُولًا قدم عليه للاختصاص الناظر إلى قيد العموم أي مرسلا لكل الناس لا لبعضهم فقط كما زعموا، ورَسُولًا حال مؤكدة لعاملها، وجوز أن يتعلق الجار بما عنده، وأن يتعلق بمحذوف وقع حالا من رَسُولًا وجوز أيضا أن يكون رَسُولًا مفعولا مطلقا إما على أنه مصدر كما في قوله:
Öte yandan Ebû Amr ve kendisinden gelen bir rivayetle Kisâî, Teâlâ'nın: { فَمالِ هؤُلاءِ } kavlindeki 'mâ' üzerinde durmuş (vakıf yapmış), bir cemaat ise cer bildiren 'lâm' üzerinde durmuştur. es-Semîn buna itiraz ederek her iki vakfın da caiz olmaması gerektiğini belirtmiştir; zira birincisi haberi olmaksızın mübteda üzerinde vakıftır, ikincisi ise mecrûru olmaksızın câr üzerinde vakıftır. Übey, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs ise: '{ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } [Sana ne kötülük dokunursa nefsindendir], onu senin aleyhine takdir eden ise Benim' şeklinde okumuşlardır. { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا } “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik”; onun sallallâhu aleyhi ve sellem makamının yüceliğini ve Rabb Sübhânehu katındaki yerini, onu en mükemmel şekilde savunduktan sonra bir beyandır. Bunda, onun aleyhisselâm risaletinin sadece Araplara has olduğunu iddia eden kimseye de bir reddiye vardır. Dolayısıyla { النَّاسِ } kelimesinin elif-lâmı istiğrâk (bütün insanları kapsama) içindir. Câr-mecrûr { رَسُولًا } lafzına müteallıktır; iddia ettikleri gibi sadece bazısına değil, umum kaydına bakan ihtisas için onun önüne geçirilmiştir; yani: 'Bütün insanlara gönderilmiş bir elçi olarak' demektir. { رَسُولًا } âmilini tekit eden bir hâldir. Câr-mecrûrun kendi yanındaki kelimeye müteallık olması yahut { رَسُولًا } lafzından hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallık olması da caiz görülmüştür. Keza { رَسُولًا } lafzının, şairin şu sözünde olduğu gibi ya masdar olmak üzere:
لقد كذب الواشون ما فهت عندهم ... بشيء ولا أرسلتهم برسول
Kovucular yalan söyledi; onların yanında hiçbir şey ağzımdan çıkmadı ve onlara bir elçi de göndermedim.
وإما على أن الصفة قد تستعمل بمعنى المصدر مفعولا مطلقا كما استعمل الشاعر خارجا بمعنى خروجا في قوله:
yahut şairin şu sözünde 'hâricen' kelimesini 'hurûcen' (çıkış) manasında kullanmasında olduğu gibi, sıfatın masdar manasında mef'ûl-i mutlak olarak kullanılabilmesi üzere mef'ûl-i mutlak olması caiz görülmüştür:
على حلفة لا أشتم الدهر مسلما ... ولا خارجا من فيّ زور كلام
Ömrümce hiçbir Müslümana sövmeyeceğime... ve ağzımdan hiçbir yalan sözün çıkmayacağına dair yemin olsun!
حيث أراد كما قال سيبويه: ولا يخرج خروجا وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً على رسالتك، أو على صدقك في جميع ما تدعيه حيث نصب المعجزات، وأنزل الآيات البينات، وقيل: المعنى كفى الله تعالى شهيدا على عباده بما يعملون من خير أو شر، والالتفات لتربية المهابة مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ بيان لأحكام رسالته ﷺ إثر بيان تحققها، وإنما كان كذلك لأن الآمر والناهي في الحقيقة هو الحق سبحانه، والرسول إنما هو مبلغ للأمر والنهي فليست الطاعة له بالذات إنما هي لمن بلغ عنه.
Burada Sîbeveyhi'nin dediği gibi: 'Ve lâ yahrucü hurûcen' (asla bir çıkışla çıkmayacak) demek istemiştir. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter”; senin risaletine yahut mucizeler vazettiği ve apaçık ayetler indirdiği için iddia ettiğin her şeyde senin sadakatine [şahit olarak Allah yeter]. Şöyle de denilmiştir: Mana; kullarının hayır veya şerden işledikleri şeylere Allah Teâlâ'nın şahit olarak yetmesidir. İltifat ise heybet ve saygı hissini yerleştirmek içindir. { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur”; onun sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin gerçekleştiğinin beyanının hemen ardından onun hükümlerinin beyanıdır. Bunun böyle oluşunun sebebi; hakikatte emreden ve nehyedenin bizzat Hak Sübhânehu olması, Resûl'ün ise ancak emri ve nehyi tebliğ edici olmasıdır; dolayısıyla itaat bizzat ona değil, ancak kendisinden tebliğde bulunduğu zâtadır.
وفي بعض الآثار عن مقاتل «أن النبي ﷺ كان يقول: من أحبني فقد أحب الله تعالى ومن أطاعني فقد أطاع الله تعالى فقال المنافقون: ألا تسمعون إلى ما يقول هذا الرجل لقد قارف الشرك، وهو نهى أن يعبد غير الله تعالى ما يريد إلا أن نتخذه ربا كما اتخذت النصارى عيسى ﵇؟ فنزلت»
Mukātil'den gelen bazı rivayetlerde şöyle denmiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim beni severse Allah Teâlâ'yı sevmiş olur; kim bana itaat ederse Allah Teâlâ'ya itaat etmiş olur' buyururdu. Bunun üzerine münâfıklar: 'Şu adamın ne söylediğini işitmiyor musunuz? Şirke düştü; oysa Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet edilmesini yasaklamıştı. Hristiyanların İsa'yı aleyhisselâm rab edindiği gibi bizim de kendisini rab edinmemizi istiyor!' dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi.»
فالمراد «بالرسول» نبينا ﷺ، والتعبير عنه بذلك ووضعه موضع المضمر للإشعار بالعلية، وقيل: المراد به الجنس ويدخل فيه نبينا ﷺ دخولا أوليا، ويأباه تخصيص الخطاب في قوله تعالى:
Burada 'Resûl'den murat Nebimizdir sallallâhu aleyhi ve sellem. Ondan bu şekilde tabir edilmesi ve zamir yerine bu ismin konulması, hükmün illetini hissettirmek içindir. Cins manasında olduğu ve Nebimizin sallallâhu aleyhi ve sellem de buna öncelikle dahil olduğu söylenmiştir; fakat Allah Teâlâ'nın:
وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وجعله من باب الخطاب لغير معين خلاف الظاهر، و «من» شرطية وجواب الشرط محذوف، والمذكور تعليل له قائم مقامه أي ومن أعرض عن الطاعة فأعرض عنه لأنا إنما أرسلناك رسولا مبلغا لا حفيظا مهيمنا تحفظ أعمالهم عليهم وتحاسبهم عليها، ونفى- كما قيل- كونه حفيظا أي مبالغا في الحفظ دون كونه حافظا لأن الرسالة لا تنفك عن الحفظ لأن تبليغ الأحكام نوع حفظ عن المعاصي والآثام، وانتصاب الوصف على الحالية من الكاف، وجعله مفعولا ثانيا لأرسلنا لتضمينه معنى جعلنا مما لا حاجة إليه، وعليهم
{ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Kim de yüz çevirirse, biz seni onların başına bir bekçi olarak göndermedik” kavlindeki hitabın tahsisi buna mani olmaktadır. Bunun muayyen olmayan birine hitap kabilinden kılınması ise zahire aykırıdır. { مَنْ } şartiyedir; şartın cevabı mahzûftur, zikredilen kısım ise onun makamına geçen gerekçesidir; yani: 'Kim itaatten yüz çevirirse sen de ondan yüz çevir; zira biz seni onların amellerini koruyup gözetecek ve onlardan hesap soracak bir muhafız ve murakıp olarak değil, ancak tebliğ edici bir elçi olarak gönderdik.' Denildiği gibi onun 'hafîz' yani muhafazada mübalağalı oluşu nefyedilmiş, 'hâfız' oluşu nefyedilmemiştir; çünkü risalet muhafazadan ayrı düşünülemez, zira hükümlerin tebliği günahlardan ve masiyetlerden bir nevi muhafazadır. Bu sıfatın mansub oluşu kâf zamirinden hâl olmasındandır; 'cealnâ' manasını tazammun etmesi sebebiyle 'erselnâ' fiilinin ikinci mef'ûlü kılınmasına ise gerek yoktur. { عَلَيْهِمْ }
متعلق به وقدم رعاية للفاصلة، وفي إفراد ضمير الرفع وجمع ضمير الجر مراعاة للفظ- من- ومعناها، وفي العدول عن- ومن تولى فقد عصاه- الظاهر في المقابلة إلى ما ذكر ما لا يخفى من المبالغة، وَيَقُولُونَ الضمير للمنافقين كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والحسن والسدي وقيل: للمسلمين الذين حكي عنهم أنهم يخشون الناس كخشية الله أي ويقولون إذا أمرتهم بشيء طاعَةٌ أي أمرنا وشأننا طاعة على أنه خبر مبتدأ محذوف وجوبا، وتقدير طاعتك طاعة خلاف الظاهر أو عندنا أو منا طاعة على أنه مبتدأ وخبره محذوف وكان أصله النصب كما يقول المحب: سمعا وطاعة لكنه يجوز في مثله الرفع- كما صرح به سيبويه- للدلالة على أنه ثابت لهم قبل الجواب فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ أي خرجوا من مجلسك وفارقوك بَيَّتَ طائِفَةٌ أي جماعة مِنْهُمْ وهم رؤساؤهم، والتبييت إما من البيتوتة لأنه تدبير الفعل ليلا والعزم عليه، ومنه تبييت نية الصيام ويقال: هذا أمر تبيت بليل، وإما من بيت الشعر لأن الشاعر يدبره ويسويه، وإما من البيت المبني لأنه يسوي ويدبر، وفي هذا بعد- وإن أثبته الراغب لغة- والمراد زورت وسوت غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ أي خلاف ما قلت لها أو ما قالت لك من القبول وضمان الطاعة، والعدول عن الماضي لقصد الاستمرار، وإسناد الفعل إلى طائفة منهم لبيان أنهم المتصدون له بالذات والباقون أتباع لهم في ذلك لا لأنهم ثابتون على الطاعة، وتذكيره أو لا لأن تأنيث الفاعل غير حقيقي، وقرأ أبو عمرو وحمزة بَيَّتَ طائِفَةٌ بالإدغام لقربهما في المخرج، وذكر بعض المحققين أن الإدغام هنا على خلاف الأصل والقياس، ولم تدغم تاء متحركة غير هذه وَاللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ أي يثبته في صحائفهم ليجازيهم عليه، أو فيما يوحيه إليك فيطلعك على أسرارهم ويفضحهم- كما قال الزجاج- والقصد على الأول لتهديدهم، وعلى الثاني لتحذيرهم فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ أي تجاف عنهم ولا تتصد للانتقام منهم، أو قلل المبالاة بهم والفاء لسببية ما قبلها لما بعدها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ أي فوض أمرك إليه وثق به في جميع أمورك لا سيما في شأنهم، وإظهار الاسم الجليل للإشعار بعلة الحكم وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا قائما بما فوض إليه من التدبير فيكفيك مضرتهم وينتقم لك منهم، والإظهار لما سبق للإيذان باستقلال الجملة واستغنائها عما عداها من كل وجه أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ لعله جواب سؤال نشأ من جعل الله تعالى شهيدا كأنه قيل: شهادة الله تعالى لا شبهة فيها ولكن من أين يعلم أن ما ذكرته شهادة الله تعالى محكية عنه؟ فأجاب سبحانه بقوله: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ وأصل التدبر التأمل في أدبار الأمور وعواقبها ثم استعمل في كل تأمل سواء كان نظرا في حقيقة الشيء وأجزائه، أو سوابقه وأسبابه، أو لواحقه وأعقابه، والفاء للعطف على مقدر أي- أيشكون في أن ما ذكر شهادة الله تعالى فلا يتدبرون القرآن الذي جاء به هذا النبي ﷺ المشهود له ليعلموا كونه من عند الله فيكون حجة وأي حجة على المقصود- وقيل: المعنى أيعرضون عن القرآن فلا يتأملون فيه ليعلموا كونه من عند الله تعالى بمشاهدة ما فيه من الشواهد التي من جملتها هذا الوحي الصادق والنص الناطق بنفاقهم المحكي على ما هو عليه وَلَوْ كانَ أي القرآن. مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ كما يزعمون لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً بأن يكون بعض إخباراته الغيبية كالإخبار عما يسره المنافقون غير مطابق للواقع لأن الغيب لا يعلمه إلا الله تعالى فحيث أطرد الصدق فيه ولم يقع ذلك قط علم أنه بإعلامه تعالى ومن عنده، وإلى هذا يشير كلام الأصم
ifadesi ona müteallıktır ve fâsıla riayetiyle öne alınmıştır. Merfû zamirin tekil, mecrûr zamirin çoğul kılınmasında 'men' lafzının lafzına ve manasına riayet vardır. Mukabelede zahir olan 'Kim yüz çevirirse O'na isyan etmiştir' ifadesinden dönülüp zikredilen şekle geçilmesinde gizli olmayan bir mübalağa vardır. { وَيَقُولُونَ } “‘...’ derler”; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ, Hasan ve Süddî'den rivayet edildiğine göre zamir münâfıklara aittir. İnsanlardan Allah'tan korkar gibi korktukları nakledilen Müslümanlara ait olduğu da söylenmiştir; yani sen onlara bir şey emrettiğinde: { طاعَةٌ } “‘İtaat [ederiz]’”; yani: 'İşimiz ve şanımız itaattir' derler ki bu, vücuben mahzûf bir mübtedanın haberidir. 'Sana itaat etmek itaattir' takdiri ise zahire aykırıdır. Yahut 'Katımızda veya bizden bir itaat vardır' takdiriyle mübtedadır ve haberi mahzûftur. Aslı, seven kimsenin 'İşittik ve itaat ettik' demesi gibi mansub idi; fakat Sîbeveyhi'nin açıkça belirttiği gibi, cevaptan önce de itaatin kendilerinde sabit olduğunu göstermek için böylesi yerlerde merfû olması caizdir. { فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ } “Fakat senin huzurundan çıktıkları zaman”; senin meclisinden ayrılıp senden uzaklaştıklarında, { بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ } “içlerinden bir grup... geceleyin kurar”; yani bir topluluk ki onlar reisleridir. 'Tebyît' ya 'beytûtet' kökündendir; çünkü bu, bir işi geceleyin planlamak ve ona azmetmektir; nitekim 'oruç niyetini geceleyin yapmak' ve 'Bu iş geceleyin tezgahlanmış bir iştir' denilmesi bundandır. Ya da şairin şiiri düzenleyip düzeltmesi sebebiyle 'beytü'ş-şi'r'den gelir. Yahut inşa edilen 'el-beyt'ten (evden) gelir; çünkü o da düzeltilir ve tanzim edilir. Râgıb bunu lügat yönünden ispat etmiş olsa da bunda bir uzaklık vardır. Murad; hileyle düzenledi ve tertip etti demektir; { غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } “senin söylediğinin aksini”; yani onlara söylediğin yahut onların kabul ve itaat teminatı olarak sana söyledikleri sözün aksini [geceleyin kurarlar]. Maziden [muzariye] dönülmesi süreklilik kastı içindir. Fiilin içlerinden bir gruba isnat edilmesi; geride kalanların itaatte sebat ettikleri için değil, bizzat buna yeltenenlerin onlar olduğunu ve diğerlerinin bu hususta onlara tâbi olduğunu beyan etmek içindir. Fiilin baştan müzekker kılınması fâilin müennesliğinin hakiki olmamasındandır. Ebû Amr ve Hamza, mahreç yakınlığından ötürü { بَيَّتَ طائِفَةٌ } ibaresini idgam ile okumuşlardır. Bazı muhakkikler buradaki idgamın asla ve kıyasa aykırı olduğunu, bundan başka hiçbir yerde harekeli tâ harfinin idgam edilmediğini zikretmişlerdir. { وَاللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ } “Allah ise onların geceleyin kurduklarını yazmaktadır”; yani onlara cezasını vermek için amel defterlerine kaydeder yahut Zeccâc'ın dediği gibi sana vahyettiği şeyler arasına yazar da onların sırlarını sana bildirip onları rezil eder. Birinciye göre maksat onları tehdit etmek, ikinciye göre ise onları sakındırmaktır. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Artık onlara aldırma”; yani onlardan yüz çevir ve onlardan intikam almaya girişme yahut onlara pek ehemmiyet verme. Fâ harfi, öncesinin sonrasına sebep olması içindir. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et”; yani işini O'na havale et ve bilhassa onların durumunda olmak üzere bütün işlerinde O'na güven. Lafza-i celâlin zahir kılınması hükmün illetini hissettirmek içindir. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter”; O'na havale edilen idareyi hakkıyla yerine getiren olarak [yeter]; böylece O, onların zararını senden defeder ve senin için onlardan intikam alır. İsm-i celâlin zikredilmesinin az önce geçen sebebi, cümlenin müstakil olduğunu ve her yönden kendisi dışındakilerden müstağni bulunduğunu bildirmek içindir. { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Hâlâ Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?”; belki de Allah Teâlâ'nın şahit kılınmasından doğan bir sorunun cevabıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah Teâlâ'nın şahitliğinde hiçbir şüphe yoktur; fakat zikrettiğin şeyin O'ndan nakledilen Allah Teâlâ'nın şahitliği olduğu nereden bilinecektir?' Bunun üzerine Sübhânehu: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ } diyerek cevap vermiştir. Tedebbürün aslı, işlerin arkasını ve akıbetlerini derinlemesine düşünmektir; daha sonra gerek bir şeyin hakikatine ve cüzlerine, gerek öncelerine ve sebeplerine, gerekse sonralarına ve neticelerine bakmak olsun her türlü derin düşünce için kullanılmıştır. Fâ harfi mukadder bir kelama atıftır; yani: 'Zikredilen şeyin Allah Teâlâ'nın şahitliği olduğundan şüphe mi ediyorlar da lehine şahitlik edilen bu Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği Kur'an'ı onun Allah katından olduğunu bilmek için tedebbür etmiyorlar? Ki o takdirde bu, maksada dair ne büyük bir hüccet olur!' Şöyle de denilmiştir: Mana; Kur'an'dan yüz mü çeviriyorlar da içindeki şahitleri bizzat müşahede ederek onun Allah Teâlâ katından olduğunu bilmek için onda derinlemesine düşünmüyorlar? Ki o şahitlerden biri de bu dosdoğru vahiy ve onların nakledilen nifaklarını olduğu gibi haykıran bu açık nassdır. { وَلَوْ كانَ } “Eğer o... olsaydı”; yani Kur'an, { مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ } “Allah'tan başkası katından”; iddia ettikleri gibi [olsaydı], { لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “elbette onda pek çok çelişki bulurlardı”; şöyle ki münâfıkların gizlediklerini haber vermek gibi gaybî haberlerinden bazıları gerçeğe uymazdı; çünkü gaybı ancak Allah Teâlâ bilir. Onda doğruluk kesintisiz devam edip böyle bir çelişki asla vuku bulmadığına göre, bunun O Teâlâ'nın bildirmesiyle ve O'nun katından olduğu bilinmiştir. el-Esam'ın kelamı da buna işaret etmektedir.