والزجاج، وفي رواية عن ابن عباس أن المراد لوجدوا فيه تناقضا كثيرا، وذلك لأن كلام البشر إذا طال لم يخل- بحكم العادة- من التناقض، وما يظن من الاختلاف كما في كثير من الآيات، ومنه ما سبق آنفا ليس من الاختلاف عند المتدبرين، وقيل- وهو مما لا بأس به خلافا لزاعمه- المراد لكان الكثير منه مختلفا متناقضا قد تفاوت نظمه وبلاغته فكان بعضه بالغا حدّ الإعجاز وبعضه قاصرا عنه يمكن معارضته، وبعضه إخبارا بغيب قد وافق المخبر عنه، وبعضه إخبارا مخالفا للمخبر عنه، وبعضه دالا على معنى صحيح عند علماء المعاني، وبعضه دالا على معنى فاسد غير ملتئم فلما تجاوب كله بلاغة معجزة فائقة
ve ez-Zeccâc'ın sözleri de [buna işaret etmektedir]. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise muradın, onda pek çok çelişki bulacakları şeklinde olduğu belirtilmiştir. Zira beşer kelâmı uzadığında âdet gereği çelişkiden hâli kalmaz. Pek çok ayette olduğu zannedilen ve az önce geçen türden olan ihtilaflar ise, derinlemesine düşünen kimseler katında bir çelişki/ihtilaf değildir. Şöyle de denilmiştir —ki iddia edenin aksine bunda bir sakınca yoktur—: Murad; şayet Allah'tan başkasından olsaydı, onun pek çoğu farklı ve çelişkili olur, nazmı ve belâğatı değişkenlik gösterir, bir kısmı mucize mertebesine ulaşırken bir kısmı bundan geri kalıp dengi getirilebilir olurdu; bir kısmı gaybî bir haber verip haber verilen şeye uygun düşerken bir kısmı da haber verilen şeye aykırı düşerdi; bir kısmı maânî âlimleri katında sahih bir manaya delalet ederken bir kısmı da bozuk ve birbiriyle uyuşmayan bir manaya delalet ederdi. Halbuki Kur'an'ın tamamı, belâğat ehlinin güçlerini aşan mucizevî bir belâğatla birbiriyle tam bir uyum içinde
لقوى البلغاء وتناصر صحة معان وصدق أخبار علم أنه ليس إلا من عند قادر على ما لا يقدر عليه غيره عالم بما لا يعلمه سواه انتهى.
ve manaların doğruluğu ile haberlerin sadakati bakımından birbirini destekler bir halde olunca, anlaşıldı ki o, ancak başkasının güç yetiremeyeceği şeylere kâdir olan ve O'ndan gayrısının bilemeyeceği şeyleri bilen [Allah] katındandır. [Alıntı sonu].
وهو مبني على كون وجه الإعجاز عند علماء العربية كون القرآن في مرتبة الأعلى من البلاغة، وكون المقصود من الآية إثبات القرآن كله وبعضه من الله تعالى، وحينئذ لا يمكن وصف الاختلاف بالكثرة لأنه لا يكون الاختلاف حينئذ إلا بأن يكون البعض منه معجزا والبعض غير معجز، وهو اختلاف واحد فلذا جعل وجدوا متعديا إلى مفعولين أولهما كَثِيراً، وثانيهما اخْتِلافاً بمعنى مختلفا، وإليه يشير قوله: لكان الكثير منه مختلفا وإنما جعل اللازم على تقدير كونه من عند غير الله تعالى كون الكثير مختلفا مع أنه يلزم أن يكون الكل مختلفا اقتصارا على الأقل كما في قوله تعالى: يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ [غافر: ٢٨] وهو من الكلام المنصف، وبهذا يندفع ما أورد من أن الكثرة صفة الاختلاف والاختلاف صفة للكل في النظم، وقد جعل صفة الكثرة والكثرة صفة الكثير، لأنا لا نسلم أن الكثرة صفة الاختلاف بل هما مفعولا «وجدوا» وكذا ما أورد من أنه يفهم من قوله: لكان بعضه بالغا حد الإعجاز ثبوت قدرة غيره تعالى على الكلام المعجز وهو باطل لأنا لا نسلم ذلك فإن المقصود أن القرآن كلّا وبعضا من الله تعالى أي البعض الذي وقع به التحدي- وهو مقدار أقصر سورة منه ولو كان بعض من أبعاضه من غيره تعالى- لوجدوا فيه الاختلاف المذكور، وهو أن لا يكون بعضه بالغا حد الإعجاز- قاله بعض المحققين- وقال بعضهم: لا محيص عن الإيراد الأخير سوى أن يحمل الكلام على الفرض والتقدير أي لو كان فيه مرتبة الإعجاز ففي البعض خاصة على أن يكون ذلك القدر مأخوذا من كلام الله تعالى كما في الاقتباس ونحوه- إلا أنه لا يخفى بعده، وإلى تفسير الاختلاف بالتفاوت بلاغة وعدم بلاغة ذهب أبو علي الجبائي إلى هذا ونقل عن الزمخشري أن في الآية فوائد: وجوب النظر في الحجج والدلالات، وبطلان التقليد، وبطلان قول من يقول: إن المعارف الدينية ضرورية، والدلالة على صحة القياس، والدلالة على أن أفعال العباد ليست بخلق الله تعالى لوجود التناقض فيها انتهى.
Bu [izah], Arap dili âlimlerine göre i'câz veçhinin Kur'an'ın belâğatın en üst mertebesinde bulunması esasına ve ayetten maksadın Kur'an'ın hem tamamının hem de her bir parçasının Allah Teâlâ'dan olduğunu ispat etmek olduğu esasına dayanmaktadır. Bu durumda ihtilaf, çokluk ile nitelenemez; zira ihtilaf ancak bir kısmının muciz, bir kısmının ise muciz olmaması şeklinde olabilir ki bu da tek bir ihtilaftır. Bu sebeple { وجدوا }, iki mef'ûl alan bir fiil kılınmıştır; birincisi { كَثِيراً }, ikincisi ise muhtelif manasında { اخْتِلافاً } lafzıdır. 'Onun çoğu muhtelif olurdu' sözü de buna işaret etmektedir. Kur'an'ın Allah'tan başkası katından olması takdirinde tamamının muhtelif olması gerekecekken 'çoğunun muhtelif olması' şeklinde ifade edilmesi, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ } “Size vaad ettiklerinin bir kısmı başınıza gelir” [Mü'min 28] kavlinde olduğu gibi en azıyla yetinme kabilindendir ve bu insaflı bir kelâmdır. Böylece, nazımda çokluğun ihtilafın sıfatı, ihtilafın da tamamının sıfatı olduğu; burada ise [ihtilafın] sıfatının çokluk, çokluğun da çoğun sıfatı kılındığı yönündeki itiraz bertaraf edilmiş olur; zira biz çokluğun ihtilafın sıfatı olduğunu kabul etmiyoruz, bilakis her ikisi de { وجدوا } fiilinin mef'ûlleridir. Aynı şekilde; 'Bir kısmı i'câz haddine ulaşırdı' sözünden, O Teâlâ'dan başkasının da muciz söze kâdir olabileceğinin anlaşıldığı ve bunun bâtıl olduğu yönündeki itiraz da bertaraf edilir. Çünkü biz bunu kabul etmiyoruz; zira maksat, Kur'an'ın hem bütünüyle hem de parçalarıyla Allah Teâlâ'dan olduğunu, yani meydan okumanın vuku bulduğu —ki o da en kısa suresi kadardır— parçanın da O'ndan olduğunu belirtmektir. Şayet onun parçalarından biri O Teâlâ'dan başkasından olsaydı, onda zikredilen ihtilafı, yani bir kısmının i'câz haddine ulaşmamış olduğunu bulurlardı —bunu bazı muhakkikler söylemiştir—. Bazıları ise şöyle demiştir: Son itirazdan kurtuluşun yolu, bu sözü bir farz ve takdir olarak hamletmektir; yani şayet onda bir i'câz mertebesi olsaydı bu ancak bazı kısımlarında olurdu, o da iktibas ve benzerlerinde olduğu gibi o miktarın Allah Teâlâ'nın kelâmından alınmış olması şartıyla olurdu; fakat bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. İhtilafı belâğat yönünden üstün olma ve olmama arasındaki tefâvüt (farklılık) şeklinde tefsir etme görüşünü Ebû Ali el-Cübbâî benimsemiştir. ez-Zemahşerî'den nakledildiğine göre bu ayette birtakım faydalar vardır: Hüccet ve deliller üzerinde düşünmenin gerekliliği (vücûbu), taklidin bâtıl oluşu, dinî bilgilerin zarurî (apriori) olduğunu söyleyen kimsenin sözünün bâtıllığı, kıyasın sıhhatine delalet ve çelişkinin varlığından ötürü kulların fiillerinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelmediğine delalet. [Alıntı sonu].
ولا يخفى أن دلالتها على وجوب النظر في الجملة وبطلان التقليد للكل، وقول من يقول: إن المعارف الدينية كلها ضرورية إما على صحة القياس على المصطلح الأصولي فلا، وإما تقرير الأخير- على ما في الكشف- فلأن اللازم كل مختلف من عند غير الله تعالى على قولهم: ان لو عكس لولا ولو كان أفعال العباد من خلقه لكانت من عنده بالضرورة، وكذبت القضية أو بعض المختلف من عند غير الله تعالى على ما حققه الشيخ ابن الحاجب، والمشهور عند أهل الاستدلال فيكون بعض أفعال العباد غير مخلوقة له تعالى ويكفي ذلك في الاستدلال إذ لا قائل بالفرق بين بعض وبعض إذا كان اختياريا، وأجاب فيه بأن اللازم كل مختلف هو قرآن من عند غير الله تعالى على الأول، وحينئذ لا يتم الاستدلال، وذكر أن معنى وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ تعالى عند الجماعة ولو كان قائما بغيره تعالى ولا مدخل للخلق في هذه الملازمة، وأنت تعلم أنه غير ظاهر الإرادة هنا. وكذا استدل بالآية على فساد قول من زعم أن القرآن لا يفهم إلا بتفسير الرسول ﷺ أو الإمام المعصوم- كما قال بعض الشيعة- وَإِذا جاءَهُمْ أي المنافقين- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والضحاك وأبي معاذ- أو ضعفاء المسلمين- كما روي عن الحسن، وذهب إليه غالب المفسرين- أو الطائفتين كما نقله ابن عطية- أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أي مما يوجب الأمن والخوف أَذاعُوا بِهِ أي أفشوه، والباء مزيدة، وفي الكشاف يقال: أذاع الشر وأذاع به، ويجوز أن يكون المعنى فعلوا به الإذاعة وهو أبلغ من أذاعوه لدلالته على أنه يفعل نفس الحقيقة كما في نحو- فلان يعطي ويمنع- ولما فيه من الإبهام والتفسير، وقيل: الباء لتضمن الإذاعة معنى التحديث وجعلها بمعنى مع والضمير للمجيء مما لا ينبغي تخريج كلام الله تعالى الجليل عليه.
Ayette, genel anlamda deliller üzerinde düşünmenin gerekliliğine, taklidin bâtıl olduğuna ve dinî bilgilerin tamamının zarurî olduğunu söyleyen kimsenin sözünün geçersizliğine delalet bulunduğu açıktır; fakat fıkıh usulü terimi anlamındaki kıyasın sıhhatine delaleti ise açık değildir. Son maddenin temellendirilmesine gelince —el-Keşşâf'ta geçtiği üzere—: Onların 'lev (şayet)' edatı 'levlâ'nın aksinedir' sözü gereğince [bu ayete göre] gerekli olan sonuç, her muhtelif olanın Allah Teâlâ'dan başkasının katından olmasıdır. Eğer kulların fiilleri O'nun yaratmasıyla olsaydı, zorunlu olarak O'nun katından olurdu ve bu önerme yalanlanmış olurdu; yahut Şeyh İbnü'l-Hâcib'in tahkikine ve istidlâl ehli nezdinde meşhur olana göre muhtelif olanın bir kısmı Allah Teâlâ'dan başkasının katındandır; dolayısıyla kulların fiillerinin bir kısmı O Teâlâ tarafından yaratılmamış olur. İhtiyarî olduğu takdirde bir kısım ile diğer kısım arasında fark gözeten kimse bulunmadığı için bu, istidlâl için yeterlidir. Müellif orada buna şöyle cevap vermiştir: İlk görüşe göre gerekli olan sonuç, her muhtelif olanın Allah Teâlâ'dan başkası katından bir Kur'an olmasıdır; bu durumda istidlâl tamam olmaz. Ayrıca cumhur nezdinde: { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ } kavlinin manasının 'şayet O Teâlâ'dan başkası ile kaim olsaydı' demek olduğunu ve yaratmanın bu gereklilikte bir dahli bulunmadığını zikretmiştir. Sen de bilirsin ki burada bunun kastedildiği açık değildir. Aynı şekilde bu ayetle, Şiîlerden bazılarının söylediği gibi Kur'an'ın ancak Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem veya mâsum imamın tefsiriyle anlaşılabileceğini iddia eden kimsenin sözünün bozukluğuna da istidlâl edilmiştir. { وَإِذا جاءَهُمْ } “Onlara geldiği zaman”; yani münafıklara —İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Dahhâk ve Ebû Muâz'dan rivayet edildiği üzere— yahut zayıf Müslümanlara —Hasen'den rivayet edildiği ve müfessirlerin çoğunun benimsediği üzere— yahut her iki fırkaya —İbn Atıyye'nin naklettiği üzere—; { أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ } “güven veya korkuya dair bir haber”; yani güveni veya korkuyu gerektiren bir durum [geldiğinde]; { أَذاعُوا بِهِ } “onu yayıverirler”; yani onu ifşa ederler; bâ harfi zâiddir. el-Keşşâf'ta: 'Kötülüğü yaydı (ezaa'ş-şerra)' ve 'kötülüğü yayıverdi (ezaa bihi)' denildiği belirtilmiştir. Mananın 'yayma işini onunla yaptılar' şeklinde olması da caizdir ki bu, 'onu yaydılar' demekten daha beliğdir; çünkü tıpkı 'falan verir ve meneder' denildiğinde olduğu gibi bizzat hakikatin işlendiğine delalet eder ve onda bir kapalılık ile tefsir mevcuttur. Denildi ki: Bâ harfi, yaymanın 'anlatma/haber verme' manasını içermesinden ötürüdür. Bâ harfini 'ile (maa)' manasında, zamiri de 'geliş'e raci kılmak ise Allah Teâlâ'nın yüce kelâmının hamledilmemesi gereken bir yaklaşımdır.
والكلام مسوق لبيان جناية أخرى من جنايات المنافقين، أو لبيان جناية الضعفاء إثر بيان جناية المنافقين وذلك أنه إذا غزت سرية من المسلمين خبر الناس عنها فقالوا: أصاب المسلمون من عدوهم كذا وكذا، وأصاب العدو من المسلمين كذا وكذا فأفشوه بينهم من غير أن يكون النبي ﷺ هو الذي يخبرهم به، ولا يكاد يخلو ذلك عن مفسدة، وقيل: كانوا يقفون من رسول الله ﷺ وأولي الأمر على أمن ووثوق بالظهور على بعض الأعداء أو على خوف فيذيعونه فينشر فيبلغ الأعداء فتعود الإذاعة مفسدة، وقيل: الضعفاء يسمعون من أفواه المنافقين شيئا من الخبر عن السرايا مظنون غير معلوم الصحة فيذيعونه قبل أن يحققوه فيعود ذلك وبالا على المؤمنين، وفيه إنكار على من يحدث بالشيء قبل تحقيقه،
Söz; münafıkların cinayetlerinden bir başka cinayeti beyan etmek yahut münafıkların cinayetlerinin beyanının hemen ardından zayıfların cinayetini beyan etmek için sevk edilmiştir. Şöyle ki; Müslümanlardan bir seriyye gazaya çıktığında, insanlar onlardan haber alır ve: 'Müslümanlar düşmanlarından şöyle şöyle elde etti, düşman da Müslümanlardan şöyle şöyle zarar verdi' derler ve bunu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine haber vermediği halde aralarında yayarlardı; bu durum ise neredeyse hiçbir zaman bir fesattan hâli olmazdı. Şöyle de denilmiştir: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve yetki sahiplerinden bazı düşmanlara galip gelineceğine dair bir emniyet ve güvene yahut bir korkuya vâkıf olurlar, hemen onu yayarlardı; bu haber yayılıp düşmanlara ulaşır ve böylece yayma işi bir fesada dönüşürdü. Şöyle de denilmiştir: Zayıf kimseler, seriyyeler hakkında münafıkların ağzından zanna dayalı ve sıhhati bilinmeyen bir haber işitir, bunu tahkik etmeden önce yayarlar, bu da müminlerin aleyhine bir vebale dönüşürdü. Bu ifadede, bir şeyi tahkik etmeden önce anlatan kimseye yönelik bir kınama vardır.
وقد أخرج مسلم عن أبي هريرة مرفوعا «كفى بالمرء إثما أن يحدث بكل ما سمع»
Nitekim Müslim, Ebû Hüreyre'den merfû olarak şu hadisi rivayet etmiştir: «Kişiye, her duyduğunu anlatması günah olarak yeter.»
والجملة عند صاحب الكشف معطوفة على قوله تعالى: وَيَقُولُونَ طاعَةٌ، وقوله سبحانه: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ اعتراض تحذيرا لهم عن الإضمار لما يخالف الظاهر، فإن في تدبر القرآن جارا إلى طاعة المنزل عليه أي جار، وقيل: الكلام مسوق لدفع ما عسى أن يتوهم في بعض المواد من شائبة الاختلاف بناء على عدم فهم المراد ببيان أن ذلك لعدم وقوفهم على معنى الكلام لا لتخلف مدلوله عنه، وذلك أن ناسا من ضعفة المسلمين الذين لا خبرة لهم بالأحوال كانوا إذا أخبرهم النبي ﷺ بما أوحي إليه من وعد بالظفر أو تخويف من الكفرة يذيعونه من غير فهم لمعناه ولا ضبط لفحواه على حسب ما كانوا يفهمونه ويحملونه عليه من المحامل، وعلى تقدير الفهم قد يكون ذلك مشروطا بأمور تفوت بالإذاعة فلا يظهر أثره المتوقع فيكون ذلك منشأ لتوهم الاختلاف- ولا يخلو عن حسن- غير أن روايات السلف على خلافه، وأيّا ما كان فقد نعى الله تعالى ذلك عليهم، وقال سبحانه: وَلَوْ رَدُّوهُ أي ذلك الأمر الذي جاءهم إِلَى الرَّسُولِ ﷺ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ وهم كبائر الصحابة رضي الله تعالى عنهم البصراء في الأمور، وهو الذي ذهب إليه الحسن وقتادة وخلق كثير.
el-Keşşâf sahibine göre bu cümle, Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ طاعَةٌ } kavline matuftur; Sübhânehu'nun: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ } kavli ise zahire muhalif olan şeyi içlerinde gizlemekten onları sakındırmak için bir itiraziyedir (ara cümledir). Zira Kur'an'ı tedebbür etmek, kendisine Kur'an indirilen zata itaate sevk eder, hem de nasıl bir sevk ediş! Şöyle de denilmiştir: Söz, muradın anlaşılmamasına bağlı olarak bazı konularda ihtilaf şüphesi vehmedilebilecek hususları bertaraf etmek için sevk edilmiştir; bu da durumun, sözün delalet ettiği şeyin gerçekleşmemesinden değil, bizzat onların kelâmın manasına vâkıf olamayışlarından kaynaklandığını beyan etmek suretiyledir. Şöyle ki; Müslümanların hallerden habersiz zayıf kimselerinden birtakım insanlar, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine zafere dair vahyedilen müjdeyi yahut kâfirlerden gelen bir korkutmayı haber verdiğinde, manasını anlamaksızın ve maksadını kavramaksızın, kendi anladıkları ve yorumladıkları şekliyle onu yayarlardı. Anlamış olsalar bile, bu durum yayılmakla elden kaçacak birtakım hususlara bağlı olabilir ve beklenen semeresi ortaya çıkmazdı; bu da ihtilaf vehminin kaynağı olurdu —bu izah güzel olmaktan uzak değildir—; ancak selefin rivayetleri buna muhaliftir. Her halükârda Allah Teâlâ bunu onlara kınayarak bildirmiş ve Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ رَدُّوهُ } “Eğer onu... götürselerdi”; yani kendilerine gelen o haberi, { إِلَى الرَّسُولِ } “Peygamber'e” sallallâhu aleyhi ve sellem, { وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } “ve onlardan olan emir sahiplerine”; ki onlar işlerde basiret sahibi olan büyük sahâbîlerdir radıyallâhu anhüm. Hasen, Katâde ve pek çok kimsenin benimsediği görüş budur.
وقال السدي وابن زيد وأبو علي الجبائي: المراد بهم أمراء السرايا والولاة، وعلى الأول المعول لَعَلِمَهُ أي لعلم تدبير ذلك الأمر الذي أخبروا به الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ أي يستخرجون تدبيره بفطنتهم وتجاربهم ومعرفتهم بأمور الحرب ومكائده، أو لو ردوه إلى الرسول ﷺ ومن ذكر، وفوضوه إليهم وكانوا كأن لم يسمعوا لعلم الذي يستنبطون تدبيره كيف يدبرونه وما يأتون وما يذرون، أو لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ وإلى كبار أصحابه رضي الله تعالى عنهم، وقالوا: نسكت حتى نسمعه منهم ونعلمه هل مما يذاع أو لا يذاع لعلم صحته، وهل هو مما يذاع أو لا هؤلاء المذيعون وهم الذين يستنبطون من الرسول وأولي الأمر أي يتلقونه منهم ويستخرجون علمه من جهتهم، أو لو عرضوه على رأيه ﵊ مستكشفين لمعناه وما ينبغي له من التدبير، وإلى أجلة صحبه رضي الله تعالى عنهم لعلم الرادون معناه وتدبيره وهم الذين يستنبطونه ويستخرجون علمه وتدبيره من جهة الرسول ﵊، ومن تشرف بالعطف عليه، والتعبير بالرسالة لما أنها من موجبات الرد. وكلمة- من- إما ابتدائية والظرف لغو متعلق بيستنبطونه، وإما تبعيضية أو بيانية تجريدية والظرف حال، ووضع الموصول موضع الضمير في الاحتمالين الأخيرين للإيذان بأنه ينبغي أن يكون القصد بالرد استكشاف المعنى واستيضاح الفحوى، والاستنباط في الأصل استخراج الشيء من مأخذه- كالماء من البئر، والجوهر من المعدن- ويقال للمستخرج: نبط بالتحريك ثم تجوز به فأطلق على كل أخذ وتلق وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ خطاب للطائفة المذكورة آنفا بناء على أنهم ضعفة المؤمنين على طريقة الالتفات، والمراد من الفضل والرحمة شيء واحد أي لولا فضله سبحانه عليكم ورحمته بإرشادكم إلى سبيل الرشاد الذي هو الرد إلى الرسول ﷺ وإلى أولي الأمر لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ وعملتم بآرائكم
es-Süddî, İbn Zeyd ve Ebû Ali el-Cübbâî ise: 'Onlardan maksat seriyye komutanları ve yöneticilerdir' demişlerdir; itimat edilen ise birinci görüştür. { لَعَلِمَهُ } “elbette onu bilirlerdi”; yani kendilerine haber verilen o meselenin tedbirini bilirlerdi, { الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “onlardan onu istinbat edenler”; yani fıtratlarındaki zekâları, tecrübeleri, harp işlerine ve hilelerine dair vukuflarıyla onun tedbirini çıkarıp anlayan kimseler. Yahut: Şayet onu Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve zikredilen kimselere havale edip işi onlara bıraksalar ve sanki hiç duymamış gibi davransalardı, onun tedbirini çıkaran kimseler onu nasıl sevk ve idare edeceklerini, ne yapıp neyi terk edeceklerini elbette bilirlerdi. Yahut: { لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ } Şayet onu Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun büyük sahâbîlerine radıyallâhu anhüm götürüp 'Onlardan işitene ve yayılacak şeylerden olup olmadığını bilene kadar susalım' deselerdi, onun sıhhatini ve yayılacak şeylerden olup olmadığını o haberi yayanlar, yani Resûl'den ve yetki sahiplerinden onu istinbat edenler, yani onlardan alıp bilgisini onların cihetinden çıkaranlar elbette bilirlerdi. Yahut: Şayet onu manasını ve gereken tedbiri keşfetmek maksadıyla o zâtın aleyhisselâm re'yine ve onun yüce sahâbîlerine radıyallâhu anhüm arz etselerdi, onu götürenler onun manasını ve tedbirini elbette bilirlerdi ki onlar, onu istinbat eden, bilgisini ve tedbirini Resûl aleyhisselâm cihetinden ve ona atfedilmekle şereflenen kimselerden çıkaranlardır. Resullük vasfıyla ifade edilmesi, bu vasfın havale etmeyi gerektiren unsurlardan olması sebebiyledir. { مِنْ } kelimesi ya ibtidâiyedir ve zarf { يَسْتَنْبِطُونَهُ } fiiline taalluk eden lağv zarftır; yahut teb'îziyye (kısmiyet) ya da tecrîdî beyâniyedir ve zarf hâldir. Son iki ihtimalde zamir yerine ism-i mevsûlün getirilmesi, havale etmekten maksadın manayı keşfetmek ve muhtevayı açıklığa kavuşturmak olması gerektiğine dikkat çekmek içindir. İstinbât kelimesinin aslı, bir şeyi kaynağından çıkarmaktır —kuyudan su, madenden cevher çıkarmak gibi—. Çıkaran kimseye harekeli olarak 'nebat' denir; daha sonra mecaz yoluyla her türlü alma ve telakki etme için kullanılmıştır. { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı”; iltifat yoluyla, müminlerin zayıfları oldukları esasına binaen az önce zikredilen fırkaya hitaptır. Fazl ve rahmetten murat aynı şeydir; yani Sübhânehu'nun sizi rüşd yoluna —ki o da Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve yetki sahiplerine havale etmektir— irşad etmek suretiyle üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, { لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ } “elbette şeytana uyup giderdiniz”; zayıf re'ylerinizle amel ederdiniz
الضعيفة، أو أخذتم بآراء المنافقين فيما تأتون وتذرون ولم تهتدوا إلى صوب الصواب إِلَّا قَلِيلًا وهم أولو الأمر المستنيرة عقولهم بأنوار الإيمان الراسخ، الواقفون على الأسرار الراسخون في معرفة الأحكام بواسطة الاقتباس من مشكاة النبوة، فالاستثناء منقطع أو الخطاب للناس أي وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ تعالى بالنبي ﷺ وَرَحْمَتُهُ بإنزال القرآن- كما فسرهما بذلك السدي والضحاك- وهو اختيار الجبائي، ولا يبعد العكس لَاتَّبَعْتُمُ كلكم الشَّيْطانَ وبقيتم على الكفر والضلالة إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ قد تفضل عليه بعقل راجح فاهتدى به إلى طريق الحق، وسلم من مهاوي الضلالة وعصم من متابعة الشيطان من غير إرسال الرسول ﵊ وإنزال الكتاب- كقس بن ساعدة الايادي وزيد بن عمرو بن نفيل وورقة بن نوفل وأضرابهم- فالاستثناء متصل، وإلى ذلك ذهب الأنباري.
yahut yapıp ettiğiniz şeylerde münafıkların re'ylerini benimserdiniz de doğru hedefe ulaşamazdınız, { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azınız müstesna”; onlar da akılları köklü imanın nurlarıyla aydınlanmış, sırlara vâkıf, nübüvvet kandilinden iktibas yoluyla hükümleri bilmede derinleşmiş (râsih) emir sahipleridir. Bu takdirde istisna munkatıdır. Yahut hitap bütün insanları kapsar; yani: Allah Teâlâ'nın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem vesilesiyle olan lütfu ve Kur'an'ı indirmek suretiyle olan merhameti olmasaydı —es-Süddî ve ed-Dahhâk bunları böyle tefsir etmiştir, el-Cübbâî'nin tercihi de budur, aksini söylemek de uzak değildir— hepiniz şeytana uyardınız ve küfür ile dalâlet üzere kalırdınız; { إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ } ancak içinizden, kendisine üstün bir akıl lütfedilmiş olup bu sayede hak yola hidayet bulan, dalâlet uçurumlarından kurtulan ve Resûl aleyhisselâm gönderilmeden ve Kitap indirilmeden de şeytana uymaktan korunan pek az kimse müstesna —Kuss b. Sâide el-İyâdî, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Varaka b. Nevfel ve benzerleri gibi—. Bu takdirde istisna muttasıldır; el-Enbârî de bu görüşe meyletmiştir.
وقال أبو مسلم: المراد بفضل الله تعالى ورحمته النصرة والمعونة مرة بعد أخرى، والمعنى لولا حصول النصرة والظفر لكم على سبيل التتابع لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ فيما يلقى إليكم من الوساوس والخواطر الفاسدة المؤدية إلى الجبن والفشل والركون إلى الضلال وترك الدين إِلَّا قَلِيلًا وهم أهل البصائر النافذة، والعزائم المتمكنة والنيات الخالصة من أفاضل المؤمنين الذين يعلمون أنه ليس من شرط كون الدين حقا حصول الدولة في الدنيا، أو باطلا حصول الانكسار والانهزام، بل مدار الأمر في كونه حقا وباطلا على الدليل، ولا يرد أنه يلزم من جعل الاستثناء من الجملة التي وليها جواز أن ينتقل الإنسان من الكفر إلى الإيمان، ومن اتباع الشيطان إلى عصيانه وخزيه، وليس لله تعالى عليه في ذلك فضل ومعاذ الله تعالى أن يعتقد هذا مسلم موحد سنيا كان أو معتزليا، وذلك لأن لَوْلا حرف امتناع لوجود، وقد أنبأت أن امتناع اتباع المؤمنين للشيطان في الكفر وغيره إنما كان بوجود فضل الله تعالى عليهم، فالفضل هو السبب المانع من اتباع الشيطان فإذا جعل الاستثناء ما ذكر فقد سلبت تأثير فضل الله تعالى في امتناع الاتباع عن البعض المستثنى ضرورة، وجعلهم مستبدين بالإيمان وعصيان الشيطان الداعي إلى الكفر بأنفسهم لا بفضل الله تعالى، ألا تراك إذا قلت لمن تذكره بحقك عليه: لولا مساعدتي لك لسلبت أموالك إلا قليلا كيف لم تجعل لمساعدتك أثرا في بقاء القليل للمخاطب، وإنما مننت عليه في تأثير مساعدتك في بقاء أكثر ماله لا في كله، لأنا نقول هذا إذا عم الفضل لا إذا خص كما أشرنا إليه لأن عدم الاتباع إذا لم يكن بهذا الفضل المخصوص لا ينافي أن يكون بفضل آخر، نعم ظاهر عبارة الكشاف في هذا المقام مشكل حيث جعل الاستثناء من الجملة الأخيرة، وزاد التوفيق في البيان، ويمكن أن يقال أيضا: أراد به توفيقا خاصا نشأ مما قبله، وهذا أولى من الإطلاق ودفع الإشكال بأن عدم الفضل والرحمة على الجميع لا يلزم منه العدم على البعض لما فيه من التكلف، وذهب بعضهم للتخلص من الإيراد إلى أن الاستثناء من قوله تعالى: أَذاعُوا بِهِ، وروي ذلك عن ابن عباس- وهو اختيار المبرد، والكسائي والفراء والبلخي والطبري- واتخذ القاضي أبو بكر الآية دليلا في الرد على من جزم بعود الاستثناء عند تعدد الجمل إلى الأخيرة.
Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın fazlı ve rahmetinden murat, art arda gelen nusret ve yardımdır. Mana şudur: Şayet sizin için birbirini takip eden bir yardım ve zafer tahakkuk etmeseydi, korkaklığa, gevşekliğe, sapıklığa meyletmeye ve dini terk etmeye yol açan, size atılan vesveseler ve bozuk düşünceler hususunda şeytana uyardınız; { إِلَّا قَلِيلًا } ancak nüfuzlu basiret, sarsılmaz azim ve ihlaslı niyet sahibi olan müminlerin faziletlileri müstesna; onlar bilirler ki dinin hak oluşunun şartı dünyada hâkimiyet elde etmek olmadığı gibi bâtıl oluşunun şartı da hezimete ve kırılmaya uğramak değildir; bilakis işin hak ve bâtıl olmasındaki dayanağı delildir. İstisnanın kendisini takip ettiği cümleden kılınmasından; insanın küfürden imana, şeytana uymaktan ona isyan etmeye ve onu rezil etmeye geçmesinin caiz olacağı ve bunda Allah Teâlâ'nın onun üzerinde hiçbir lütfunun bulunmayacağı neticesinin çıkacağı itirazı vârid olmaz. İster Sünnî ister Mu'tezilî olsun, muvahhid bir Müslümanın buna inanmasından Allah Teâlâ'ya sığınırız! Zira { لَوْلا } harfi, bir şeyin varlığı sebebiyle başka bir şeyin yokluğunu bildiren bir edattır (harf-i imtinâ li-vücûd). Bu edat bildirmiştir ki müminlerin küfürde ve diğer hususlarda şeytana uymaktan geri durmaları, ancak Allah Teâlâ'nın onlar üzerindeki lütfunun varlığı ile olmuştur. Dolayısıyla fazl/lütuf, şeytana uymayı engelleyen sebeptir. İstisna zikredilen şekilde kılındığında, Allah Teâlâ'nın lütfunun tesirini istisna edilen kısımdan zorunlu olarak nefyetmiş ve onları imanda ve küfre çağıran şeytana isyanda Allah Teâlâ'nın lütfuyla değil, bizzat kendileriyle müstakil kılmış olursun. Görmez misin ki, üzerindeki hakkını hatırlattığın bir kimseye: 'Benim sana yardımım olmasaydı, pek azı hariç malların yağmalanırdı' dediğinde, nasıl ki o az kısmın muhatapta kalmasında kendi yardımının bir tesirini kılmamış, bilakis yardımının tesirini malının tamamında değil de çoğunun kalmasında ona minnet etmiş olursun. Biz deriz ki: Bu durum, lütuf genel olduğunda geçerlidir; işaret ettiğimiz gibi özel bir lütuf olduğunda değil. Zira [şeytana] uymayış bu özel lütuftan kaynaklanmasa bile başka bir lütuftan kaynaklanmasına engel teşkil etmez. Evet, bu makamda el-Keşşâf'ın zahir ifadesi müşküldür; zira istisnayı son cümleden kılmış ve beyanda tevfiki (başarıyı) ziyadeleştirmiştir. Şöyle de denilebilir: Bununla, kendisinden önce geçenden doğan özel bir tevfiki kastetmiştir; bu ise mutlak bırakmaktan ve müşkilliyi 'fazl ve rahmetin herkes için yokluğunun, bazısı için de yokluğunu gerektirmediği' şeklinde defetmekten daha evladır; zira bunda tekellüf vardır. Bazıları ise bu itirazdan kurtulmak için istisnanın Allah Teâlâ'nın: { أَذاعُوا بِهِ } kavlinden yapıldığı görüşüne gitmişlerdir. Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup el-Muberred, el-Kisâî, el-Ferrâ, el-Belhî ve et-Taberî'nin tercihidir. Kādî Ebû Bekir bu ayeti, birden fazla cümle bulunduğunda istisnanın kesin olarak son cümleye döneceğini iddia eden kimseye karşı bir delil olarak kabul etmiştir.
وعن بعض أهل اللغة أن الاستثناء من قوله سبحانه: لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً وعن أكثرهم أنه من قوله تعالى: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ واعترضه الفراء والمبرد بأن ما يعلم بالاستنباط فالأقل يعلمه والأكثر يجهله، وصرف الاستثناء إلى ما ذكروه يقتضي ضد ذلك، وتعقب ذلك الزجاج بأنه غلط لأنه لا يراد بهذا الاستنباط ما يستخرج بنظر دقيق وفكر غامض إنما هو استنباط خبر، وإذا كان كذلك فالأكثرون يعرفونه ولا يجهله إلا البالغ في
Bazı dil âlimlerinden nakledildiğine göre istisna, Sübhânehu'nun: { لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “onda pek çok tutarsızlık bulurlardı” buyruğundandır. Çoğuna göre ise Teâlâ'nın: { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ } “onu içlerinden hüküm çıkarabilenler elbette bilirlerdi” buyruğundandır. Ferrâ ve el-Müberred buna karşı çıkarak istinbat ile bilinen şeyleri pek az kimsenin bileceğini, çoğunluğun ise bundan habersiz olduğunu; dolayısıyla istisnanın onların zikrettiği yere hamledilmesinin bunun tam aksini gerektireceğini ileri sürmüşlerdir. Zeccâc ise bu itirazı eleştirip onun bir yanılgı olduğunu belirtmiştir; zira bu istinbat ile kastedilen, ince bir nazar ve derin bir tefekkür ile çıkarılan şeyler değil, sadece bir haberin [aslının] araştırılıp ortaya çıkarılmasıdır. Durum böyle olunca da çoğunluk onu bilir; onu ancak son derece...
البلادة- وفيه نظر- وبعضهم إلى جعل الاستثناء مفرغا من المصدر فما بعد إِلَّا منصوب على أنه مفعول مطلق أي لاتبعتموه كل اتباع إلا اتباعا قليلا بأن تبقوا على إجراء الكفر وآثاره إلا البقاء القليل النادر بالنسبة إلى البعض، وذلك قد يكون بمجرد الطبع والعادة، وأحسن الوجوه وأقربها إلى التحقيق عند الإمام ما ذكره أبو مسلم، وأيد التخصيص فيما ذهب إليه الأنباري بأن قوله تعالى: ومَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ إلخ، وقوله سبحانه: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ يشهدان له، وفي الذي بعده بأن قوله ﷿: وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ [النساء: ٨٣] إلخ، وقوله جل وعلا:
anlayışsız olan kimsenin bilmeyeceğini söylemiştir —fakat bunda da eleştiriye açık bir yön vardır—. Bazıları ise istisnayı masdardan gayr-ı muayyen (müferrağ) kılmışlardır; buna göre { إِلَّا } lafzından sonrası mef'ûl-i mutlak olarak mansuptur; yani: 'Pek az bir uyma müstesna, ona tam bir uymayla uyardınız; şöyle ki küfrün ve eserlerinin icrası üzerinde kalırdınız, ancak bazısına nispetle nadir ve az bir kalış müstesna'. Bu da sırf tabiat ve âdet gereği olabilir. İmam [Râzî] nezdinde vecihlerin en güzeli ve tahkike en yakını Ebû Müslim'in zikrettiğidir. el-Enbârî'nin benimsediği tahsis görüşünü, Allah Teâlâ'nın: 'Kim Resûl'e itaat ederse...' vb. kavli ile Sübhânehu'nun: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } kavlinin buna şahitlik etmesi desteklemektedir; ondan sonrakini ise Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ } [Nisâ 83] vb. kavli ile Şânı Yüce olan [Allah]'ın:
فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ يشهد له، وأنت تعلم أن قرينة التخصيص بهما غير ظاهرة، والفاء في هذه الآية واقعة في جواب شرط محذوف ينساق إليه النظم الكريم أي إذا كان الأمر كما حكي من عدم طاعة المنافقين وتقصير الآخرين في مراعاة أحكام الإسلام فقاتل أنت وحدك غير مكترث بما فعلوا.
{ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “Artık Allah yolunda savaş; sen kendinden başkasıyla mükellef tutulmazsın” kavlinin buna şahitlik etmesi desteklemektedir. Sen de bilirsin ki bu iki ayetle yapılan tahsis karinesi açık değildir. Bu ayetteki fâ harfi, yüce nazmın akışından anlaşılan mahzuf bir şartın cevabında yer almaktadır; yani: Münafıkların itaatsizliği ve diğerlerinin İslâm'ın hükümlerini gözetmedeki kusurları nakledildiği gibi ise, sen onların yaptıklarına aldırış etmeksizin tek başına savaş!
ونقل الطبرسي في اتصال الآية قولين: أحدهما أنها متصلة بقوله تعالى: وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً والمعنى فإن أردت الأجر العظيم فقاتل. ونقل عن الزجاج وثانيهما أنها متصلة بقوله ﷿: وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ والمعنى إن لم يقاتلوا في سبيل الله فقاتل أنت وحدك، وقيل: هي متصلة بقوله تعالى: فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ ومعنى لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ لا تكلف إلا فعلها إذ لا تكليف بالذوات، وهو استثناء مقرر لما قبله فإن اختصاص تكليفه ﵊ بفعل نفسه من موجبات مباشرته ﷺ للقتال وحده، وفيه دلالة على أن ما فعلوه من التثبيط والتقاعد لا يضره ﷺ ولا يؤاخذ به، وذهب بعض المحققين إلى أن الكلام مجاز أو كناية عن ذلك فلا يرد أنه مأمور بتكليف الناس، فكيف هذا ولا حاجة إلى ما قيل، بل في ثبوته فقال: إنه ﵊ كان مأمورا بأن يقاتل وحده أولا، ولهذا قال الصديق رضي الله تعالى عنه في أهل الردة:
et-Tabersî, ayetin irtibatı hususunda iki görüş nakletmiştir: Birincisi; ayetin Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, Biz ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz” kavliyle bağlantılı olduğudur. Mana; 'Eğer büyük mükâfatı istiyorsan savaş!' demektir. Bu ez-Zeccâc'dan da nakledilmiştir. İkincisi; ayetin Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” kavliyle bağlantılı olduğudur. Mana; 'Şayet onlar Allah yolunda savaşmazlarsa, sen tek başına savaş!' demektir. Denildi ki: Ayet, Allah Teâlâ'nın: { فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ } “O halde şeytanın dostlarıyla savaşın” kavliyle bağlantılıdır. { لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } kavlinin manası ise: 'Sen ancak kendi nefsinin fiilinden sorumlu tutulursun' demektir; zira bizzat zâtlar teklife konu olmaz. Bu, öncesini pekiştiren bir istisnadır; nitekim onun aleyhisselâm sorumluluğunun sadece kendi nefsinin fiiline has kılınması, bizzat kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem tek başına savaşa girişmesini gerektiren hususlardandır. Bunda, onların yaptıkları vazgeçirme ve geri durma eylemlerinin ona sallallâhu aleyhi ve sellem zarar vermeyeceğine ve bundan dolayı hesaba çekilmeyeceğine dair delalet vardır. Bazı muhakkikler, bu kelâmın bundan mecaz veya kinaye olduğu görüşüne gitmişlerdir; böylece onun insanları mükellef kılmakla emrolunduğu, dolayısıyla bunun nasıl olacağı itirazı vârid olmaz ve söylenilen şeylere de ihtiyaç kalmaz. Bilakis bu hükmün sübûtunda şöyle demiştir: O aleyhisselâm ilk başta tek başına savaşmakla emrolunmuştu; nitekim Sıddîk radıyallâhu anh dinden dönenler hakkında şöyle demiştir:
أقاتلهم وحدي ولو خالفتني يميني لقاتلتها بشمالي، وجعل أبو البقاء هذه الجملة في موضع الحال من فاعل- قاتل- أي فقاتل غير مكلف إلا نفسك، وقرىء «لا تكلف» بالجزم على أن لا ناهية والفعل مجزوم بها أي لا تكلف أحدا الخروج إلا نفسك، وقيل: هو مجزوم في جواب الأمر وهو بعيد، ولا نكلف بالنون على بناء الفاعل فنفسك مفعول ثان بتقدير مضاف، وليس في موقع المفعول الأول أي لا نكلفك إلا فعل نفسك لا أنا لا نكلف أحدا إلا نفسك، وقيل: لا مانع من ذلك على معنى لا نكلف أحدا هذا التكليف إلا نفسك.
'Onlarla tek başıma savaşırım; şayet sağ elim bana muhalefet etseydi, sol elimle onunla savaşırdım.' Ebü'l-Bekâ bu cümleyi { قاتل } fiilinin fâilinden hâl konumunda kılmıştır; yani: 'Sen yalnızca kendi nefsinden sorumlu olarak savaş!' Bir kıraatte 'lâ' edatı nâhiye (yasaklama edatı) ve fiil de onunla meczûm olmak üzere cezim ile { لا تُكَلِّفْ } şeklinde okunmuştur; yani: 'Kendin dışında hiç kimseyi sefere çıkmakla mükellef kılma!' Denildi ki: Bu fiil emir kipinin cevabında meczûmdur, fakat bu uzak bir ihtimaldir. Etken (mâlum) bina ile nun harfiyle { ولا نُكَلِّفُ } şeklinde de okunmuştur; buna göre { نفسك } kelimesi takdir edilen bir muzaf ile ikinci mef'ûldür, birinci mef'ûl konumunda değildir; yani: 'Biz seni ancak kendi nefsinin fiiliyle mükellef kılarız', yoksa 'Biz senden başka hiç kimseyi mükellef kılmayız' demek değildir. Denildi ki: 'Biz bu mükellefiyetle senden başka hiç kimseyi mükellef kılmayız' manasında buna bir engel yoktur.
والمراد من هذا التكليف مقاتلته وحده وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ أي حثهم على القتال ورغبهم فيه وعظهم لما أنهم آثمون بالتخلف لفرضه عليهم قبل هذا بسنين، وأصل التحريض إزالة الحرض وهو ما لا خير فيه ولا يعتد به، فالتفعيل للسلب والإزالة- كقذيته وجلدته- ولم يذكر المحرض عليه لغاية ظهوره.
Bu mükellefiyetten maksat, onun tek başına savaşmasıdır. { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri de teşvik et”; yani onları savaşa sevk et, buna rağbetlendir ve onlara öğüt ver; zira onlar bundan yıllar önce savaş kendilerine farz kılınmış olduğu halde geri kalmakla günahkâr olurlar. Tahridin aslı, kendisinde hiçbir hayır bulunmayan ve hesaba katılmayan şey demek olan 'harad'ı gidermektir; tef'îl babı ise 'gözündeki çapağı giderdim (kazeytuhu)' ve 'derisini yüzdüm (celedtuhu)' örneklerinde olduğu gibi giderme ve yok etme (selb ve izâle) bildirir. Teşvik edilen şey ise son derece açık olmasından ötürü zikredilmemiştir.
عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ نكاية الَّذِينَ كَفَرُوا ومنهم قريش وعَسَى من الله تعالى- كما قال الحسن وغيره- تحقيق، وقد فعل سبحانه ما وعد به، فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما واعد ﷺ أبا سفيان بعد حرب أحد موسم بدر الصغرى في ذي القعدة فلما بلغ الميعاد دعا الناس إلى الخروج فكرهه بعضهم فنزلت فخرج رسول الله ﷺ مع جماعة من أصحابه رضي الله تعالى عنهم حتى أتى موسم بدر فكفاهم الله سبحانه بأس العدو ولم يوافقهم أبو سفيان، وألقى الله تعالى الرعب في قلبه، ولم يكن قتال يومئذ وانصرف رسول الله ﷺ بمن معه سالمين وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً من الذين كفروا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا أي تعذيبا، وأصله التعذيب بالنكل وهو القيد فعمم، والمقصود من الجملة التهديد والتشجيع، وإظهار الاسم الجليل لتربية المهابة، وتعليل الحكم وتقوية استقلال الجملة، وتذكير الخبر لتأكيد التشديد، وقوله تعالى: مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ أي حظ وافر مِنْها أي من ثوابها، جملة مستأنفة
{ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ } “Umulur ki Allah... zararını/saldırısını engeller”; yani şiddetini ve zararını, { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin”; ki Kureyş de onlardandır. Hasen ve diğerlerinin dediği gibi Allah Teâlâ'dan gelen { عَسَى } ifadesi tahkik (kesinlik) bildirir. Nitekim Sübhânehu vaad ettiği şeyi gerçekleştirmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud Savaşı'ndan sonra Ebû Süfyân ile Zilkade ayındaki Küçük Bedir panayırında buluşmak üzere sözleşti. Vakit gelince insanları sefere çıkmaya çağırdı; bazısı bundan hoşlanmadı ve ayet nâzil oldu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbîlerinden radıyallâhu anhüm bir cemaatle birlikte yola çıkıp Bedir panayırına vardı. Allah Sübhânehu düşmanın şiddetini onlardan savdı; Ebû Süfyân ise onlarla buluşmaya gelemedi, Allah Teâlâ onun kalbine korku saldı. O gün bir savaş olmadı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beraberindekilerle birlikte esenlikle geri döndü. { وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً } “Allah'ın baskını ise daha çetindir”; inkâr edenlerden, { وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “cezalandırması da daha şiddetlidir”; yani azabı daha şiddetlidir. Aslı, bukağı ve pranga demek olan 'nikl' ile azap etmektir; sonra genelleştirilmiştir. Bu cümleden maksat tehdit ve cesaretlendirmedir. İsmi celilin açıkça zikredilmesi mehâbeti artırmak, hükmü illetlendirmek ve cümlenin bağımsızlığını güçlendirmek içindir; haberin müzekker kılınması ise şiddeti pekiştirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa, onun için bir pay olur”; yani bol bir pay, { مِنْها } “ondan”; yani onun sevabından; bu, müstakil bir cümle olup
سيقت لبيان أن له ﵊ فيما أمر به من تحريض المؤمنين حظا موفورا من الثواب، وبه ترتبط الآية بما قبلها كما قال القاضي.
o zâtın aleyhisselâm müminleri teşvik etmekle emrolunduğu hususta kendisi için sevaptan bol bir pay bulunduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Kādî'nin belirttiği üzere ayet, bu vecihle kendisinden öncesine bağlanır.
وقال علي بن عيسى: إنه سبحانه لما قال لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ مشيرا به إلى أنه ﵊ غير مؤاخذ بفعل غيره كان مظنة لتوهم أنه كما لا يؤاخذ بفعل غيره لا يزيد عمله بعمل غيره أيضا فدفع ما عسى أن يتوهم بذلك، وليس بشيء كما لا يخفى، والشفاعة- هي التوسط بالقول في وصول الشخص ولو كان أعلى قدرا من الشفيع إلى منفعة من المنافع الدنيوية أو الأخروية، أو خلاصه عن مضرة ما كذلك من الشفع ضد الوتر كأن المشفوع له كان وترا فجعله الشفيع شفعا، ومنه الشفيع في الملك لأنه يضم ملك غيره إلى نفسه أو يضم نفسه إلى من يشتريه ويطلبه منه، والحسنة- منها ما كانت في أمر مشروع روعي بها حق مسلم ابتغاء لوجه الله تعالى، ومنها الدعاء للمسلمين فإنه شفاعة معنى عند الله تعالى،
Ali b. Îsâ ise şöyle demiştir: Sübhânehu: { لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } buyurup bununla onun aleyhisselâm başkasının fiilinden hesaba çekilmeyeceğine işaret edince, tıpkı başkasının fiilinden sorumlu tutulmadığı gibi amelinin de başkasının ameliyle artmayacağı yönünde bir vehim doğabilirdi; işte bu ayetle vehmedilebilecek bu durum bertaraf edilmiştir. Ancak açık olduğu üzere bu görüş bir değer taşımaz. Şefaat; bir kimsenin —şefaatçiden daha üstün makamda olsa bile— dünya veya ahiret menfaatlerinden birine kavuşmasına yahut aynı şekilde bir zarardan kurtulmasına sözle aracılık etmektir; tekin zıddı olan çift (şef') kökünden gelir; sanki şefaat olunan kişi tek idi de şefaatçi onu çift kıldı. Mülkiyetteki şüf'a (ön alım) hakkı da bundandır; zira kişi başkasının mülkünü kendi mülküne katar yahut kendisini onu satın alan ve talep eden kimseye katar. Güzel olan şefaat ise; meşru bir işte, sırf Allah Teâlâ'nın rızası gözetilerek bir Müslümanın hakkına riayet edilen şefaattir. Müslümanlara dua etmek de bundandır; zira o, mana itibariyle Allah Teâlâ katında bir şefaattir.
روى مسلم وغيره عن النبي ﷺ «من دعا لأخيه المسلم بظهر الغيب استجيب له»
Nitekim Müslim ve diğerleri Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet etmiştir: «Kim gıyabında Müslüman kardeşi için dua ederse, duası kabul olunur.»
وقال الملك: ولك مثل ذلك، وفيه بيان لمقدار النصيب الموعود ولا أرى حسنا إطلاق الشفاعة على الدعاء للنبي ﷺ بل لا أكاد أسوغه، وإن كانت فيه منفعة له ﷺ كما أن فيه منفعة لنا على الصحيح.
Melek de: 'Sana da bir misli olsun' der. Bunda, vaad edilen payın miktarının beyanı vardır. Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem dua edilmesine şefaat denilmesini güzel görmüyorum, hatta neredeyse bunu caiz de görmem; her ne kadar sahih olan görüşe göre bizim için bir fayda olduğu gibi onda onun sallallâhu aleyhi ve sellem için de bir fayda bulunsa bile.
وتفسيرها بالدعاء- كما نقل عن الجبائي- أو بالصلح بين اثنين- كما روى الكلبي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- لعله من باب التمثيل لا التخصيص، وكون التحريض الذي فعله ﷺ من باب الشفاعة ظاهر فإن المؤمنين تخلصوا بذلك من مضرة التثبط وتعيير العدو، واحتمال الذل وفازوا بالأجر الجزيل المخبوء لهم يوم القيامة وربحوا أموالا جسيمة بسبب ذلك،
Şefaatin dua olarak tefsir edilmesi —el-Cübbâî'den nakledildiği gibi— yahut iki kişinin arasını bulmak olarak tefsir edilmesi —el-Kelbî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği gibi— ihtimaldir ki tahsis değil misal getirme kabilindendir. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı teşvikin bir şefaat kabilinden olduğu açıktır; zira müminler bu sayede gevşekliğin zararından, düşmanın ayıplamasından ve zillet ihtimalinden kurtulmuşlar, kıyamet günü kendileri için saklanan bol ecri kazanmışlar ve bu sayede büyük mallar elde etmişlerdir.
فقد روي أنه ﵊ لما وافى بجيشه بدرا ولم ير بها أحدا من العدو أقام ثماني ليال وكان معهم تجارات فباعوها وأصابوا خيرا كثيرا،
Nitekim rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm ordusuyla Bedir'e varıp da orada düşmandan hiç kimseyi görmeyince sekiz gece kaldı; yanlarında ticaret malları vardı, onları sattılar ve pek çok hayır elde ettiler.
ومن الناس من فسر الشفاعة هنا بأن يصير الإنسان شفع صاحبه في طاعة أو معصية، والحسنة منها ما كان في طاعة، فالجملة مسوقة للترغيب في الجهاد والترهيب عن التخلف والتقاعد، وأمر الارتباط عليه ظاهر ولا بأس به غير أن الجمهور على خلافه.
İnsanlardan bazıları buradaki şefaati, kişinin bir taatte veya mâsiyette arkadaşına çift (destekçi) olması şeklinde tefsir etmişlerdir; güzel olanı ise taat hususunda olanıdır. Bu takdirde cümle; cihada rağbetlendirmek, geri kalmaktan ve oturmaktan sakındırmak için sevk edilmiş olur. Buna göre irtibat açık olup bir sakıncası da yoktur; ancak cumhur buna muhaliftir.
وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً وهي ما كانت بخلاف الحسنة، ومنها الشفاعة في حد من حدود الله تعالى،
{ وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً } “Kim de kötü bir şefaatte bulunursa”; o da güzel şefaatin zıddı olan şeydir; Allah Teâlâ'nın had cezalarından bir had cezasında şefaatçi olmak da bundandır.
ففي الخبر «من حالت شفاعته دون حد من حدود الله تعالى فقد ضاد الله تعالى في ملكه ومن أعان على خصومة بغير علم كان في سخط الله تعالى حتى ينزع»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kimin şefaati Allah Teâlâ'nın hadlerinden bir haddin önüne geçerse, o kimse mülkünde Allah Teâlâ'ya karşı gelmiş olur. Kim de haksız olduğunu bildiği halde bir husumete yardım ederse, vazgeçinceye kadar Allah Teâlâ'nın gazabı altında kalır.»
واستثني من الحدود القصاص، فالشفاعة في إسقاطه إلى الدية غير محرمة يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها أي نصيب من وزرها، وبذلك فسره السدي والربيع وابن زيد وكثير من أهل اللغة، فالتعبير بالنصيب في الشفاعة الحسنة، وبالكفل في الشفاعة السيئة للتفنن، وفرق بينهما بعض المحققين بأن النصيب يشمل الزيادة، والكفل هو المثل المساوي، فاختيار النصيب أولا لأن جزاء الحسنة يضاعف والكفل ثانيا لأن من جاء بالسيئة لا يجزى إلا مثلها، ففي الآية إشارة إلى لطف الله تعالى بعباده، وقال بعضهم: إن الكفل وإن كان بمعنى النصيب إلا أنه غلب في الشر وندر في غيره كقوله تعالى: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ [الحديد: ٢٨] فلذا خص بالسيئة تطرية وهربا من التكرار وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً أي مقتدرا- كما قاله ابن عباس- حين سأله عنه نافع بن الأزرق، واستشهد عليه بقول أحيحة الأنصاري:
Had cezalarından kısas istisna edilmiştir; dolayısıyla kısasın diyete dönüştürülerek düşürülmesi için şefaat etmek haram değildir. { يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها } “ondan kendisine bir pay düşer”; yani onun günahından bir nasip olur. es-Süddî, er-Rebî', İbn Zeyd ve pek çok dil ehli bunu böyle tefsir etmiştir. Güzel şefaatte { نصيب } (nasip), kötü şefaatte ise { كفل } (kifl) kelimesiyle ifade edilmesi üslup çeşitliliği (tefennün) içindir. Bazı muhakkikler ikisi arasını şöyle ayırmıştır: Nasip fazlalığı da kapsar, kifl ise denk ve eşit olan paydır. Dolayısıyla ilkinde nasip kelimesinin seçilmesi iyiliğin mükâfatının kat kat verilmesinden; ikincisinde kifl kelimesinin seçilmesi ise kötülük getirene ancak misliyle karşılık verilmesinden ötürüdür. Şu halde ayette Allah Teâlâ'nın kullarına olan lütfuna bir işaret vardır. Bazıları ise şöyle demiştir: Kifl kelimesi her ne kadar nasip manasında olsa da şerde kullanımı galebe çalmış, hayırda ise Allah Teâlâ'nın: { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Size rahmetinden iki kat pay versin” [Hadîd 28] kavlinde olduğu gibi nadir görülmüştür. Bu sebeple üsluba canlılık kazandırmak ve tekrardan kaçınmak için kötülüğe has kılınmıştır. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } “Allah her şeye muktedirdir/şahittir”; yani Nâfi' b. el-Ezrak kendisine sorduğunda İbn Abbâs'ın söylediği gibi 'muktedirdir'. Buna Ümeyye b. el-Ahnes el-Ensârî'nin şu beytiyle istişhad etmiştir:
وذي ضغن كففت النفس عنه ... وكنت على مساءته مقيتا
Kin sahibi nice kimseden nefsimi geri çektim... Halbuki ona kötülük yapmaya pekâlâ muktedirdim.
وروي ذلك عن جماعة من التابعين، وفي رواية أخرى عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه الحفيظ واشتقاقه من القوت، فإنه يقوي البدن ويحفظه، وعن الجبائي أنه المجازي أي يجازي على كل شيء من الحسنات والسيئات، وأصله مقوت فأعلّ كمقيم والجملة تذييل مقرر لما قبلها على سائر التفاسير.
Bu mana Tâbiînden bir cemaatten de rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen başka bir rivayette ise O'nun 'hafîz' (koruyucu/gözetici) olduğu belirtilmiştir; kelimenin iştikâkı (türeyişi) ise bedeni kuvvetlendirip koruyan şey demek olan 'kūt' (gıda) kelimesindendir. el-Cübbâî'den gelen rivayette ise O'nun 'mücâzî' (karşılık veren) olduğu, yani iyilik ve kötülüklerden her bir şeye karşılık verdiği ifade edilmiştir. Aslı 'mukvit' olup 'mukîm' kelimesi gibi i'lâl yapılmıştır. Bu cümle, bütün tefsirlere göre öncesini pekiştiren bir fezleke (tezyîl) durumundadır.
وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ ترغيب كما قال شيخ الإسلام: في فرد شائع من الشفاعة الحسنة إثر ما رغب فيها على الإطلاق، وحذر عما يقابلها من الشفاعة السيئة، فإن تحية الإسلام من المسلم شفاعة منه لأخيه عند الله ﷿، وهذا أولى في الارتباط مما قاله الطبرسي: إنه لما كان المراد بالسلام المسالمة التي هي ضد الحرب- وقد تقدم ذكر القتال- عقبه به للإشارة إلى الكف عمن ألقى إلى المؤمنين السلم وحياهم بتحية الإسلام، والتحية مصدر حيى أصلها تحيية- كتتمية، وتزكية- وأصل الأصل تحييي بثلاث ياءات فحذفت الأخيرة وعوض عنها هاء التأنيث ونقلت حركة الياء الأولى إلى ما قبلها، ثم أدغمت وهي في الأصل كما قال الراغب: الدعاء بالحياة وطولها، ثم استعملت في كل دعاء، وكانت العرب إذا لقي بعضهم بعضا تقول: حياك الله تعالى، ثم استعملها الشرع في السلام، وهو تحية الإسلام قال الله تعالى: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ [الأحزاب: ٤٤] وقال سبحانه: فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [النور: ٦١] ، وفيه على ما قالوا: مزية على قولهم: حياك الله تعالى لما أنه دعاء بالسلامة عن الآفات، وربما تستلزم طول الحياة، وليس في ذلك سوى الدعاء بطول الحياة أو به وبالملك، ورب حياة الموت خير منها.
{ وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ } “Bir selâm ile selâmlandığınız zaman”; Şeyhülislâm'ın belirttiği üzere, mutlak olarak teşvik edilmesinin ve mukabili olan kötü şefaatten sakındırılmasının hemen ardından, güzel şefaatin yaygın bir ferdine teşviktir. Zira bir Müslümanın İslâm selamı vermesi, Allah azze ve celle katında kardeşi için yaptığı bir şefaattir. Bu irtibat, et-Tabersî'nin şu sözünden daha evladır: 'Selamdan murat harbin zıddı olan barış (müsâleme) olunca —ki daha önce savaş zikredilmişti—, müminlere barış teklif eden ve onlara İslâm selamıyla selam veren kimseden el çekmeye işaret etmek üzere ayet onun peşinden getirilmiştir.' Tahiyye kelimesi hayyâ fiilinin masdarı olup aslı —tetmiye ve tezkiyet gibi— 'tehyiye'dir; en kök aslı ise üç yâ harfiyle 'tehyiyy'dir; sonuncusu hazfedilip yerine müenneslik tâ'sı bedel kılınmış ve ilk yâ'nın harekesi kendisinden öncekine nakledilerek idgam edilmiştir. Râgıb'ın belirttiği üzere kelimenin asıl manası hayat ve uzun ömür dileğinde bulunmaktır; daha sonra her türlü dua için kullanılmıştır. Araplar birbirleriyle karşılaştıklarında: 'Allah sana hayat versin (hayyâkallâh)' derlerdi; ardından şeriat bunu İslâm'ın selamı olan 'selam' hakkında kullandı. Allah Teâlâ: { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün onların dirlik temennileri 'selâm'dır” [Ahzâb 44] buyurmuştur. Sübhânehu yine: { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Kendinize Allah katından bir dirlik temennisi olarak selâm verin” [Nûr 61] buyurmuştur. Âlimlerin belirttiklerine göre bunda, 'hayyâkallâh' sözüne karşı bir üstünlük vardır; zira bu, âfetlerden esenlik (selamet) duasıdır ve çoğunlukla uzun ömrü de gerektirir. O sözde ise sadece uzun ömür yahut ömürle birlikte mülk duası vardır; oysa nice hayat vardır ki ölüm ondan daha hayırlıdır.
ألا موت يباع فأشتريه ... فهذا العيش ما لا خير فيه
Satılan bir ölüm yok mu ki onu satın alayım... Zira bu yaşayışta hiçbir hayır yoktur.
ألا رحم المهيمن نفس حرّ ... تصدق بالممات على أخيه
Müheymin olan Allah, kardeşine ölümü sadaka olarak veren hür bir kimseye rahmet eylesin!
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
ليس من مات فاستراح بميت ... إنما الميت ميت الأحياء
Ölüp de rahata eren kimse asıl ölü değildir... Asıl ölü, yaşayanların ölüsüdür.
إنما الميت من يعيش كئيبا ... كاسفا باله قليل الرجاء
Asıl ölü; gamlı, zihni perişan ve ümidi pek az olarak yaşayan kimsedir.
ولأن السلام من أسمائه تعالى والبداءة بذكره مما لا ريب في فضله ومزيته أي إذا سلم عليكم من جهة المؤمنين كما قال الحسن وعطاء، أو مطلقا كما أخرج ابن أبي شيبة والبخاري في الأدب وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أي بتحية أحسن من التحية التي حييتم بها بأن تقولوا وعليكم السلام ورحمة الله تعالى إن اقتصر المسلم على الأول، وبأن تزيدوا وبركاته إن جمعهما المسلم وهي النهاية، فقد أخرج البيهقي عن عروة بن الزبير- أن رجلا سلم عليه فقال: السلام عليكم ورحمة الله تعالى وبركاته فقال عروة: ما ترك لنا فضلا إن السلام قد انتهى إلى وبركاته- وفي معناه ما أخرجه الإمام أحمد والطبراني عن سلمان الفارسي مرفوعا وذلك لانتظام تلك التحية لجميع فنون المطالب التي هي السلامة عن المضار، ونيل المنافع ودوامها ونمائها، وقيل: يزيد المحيي إذا جمع المحيي الثلاثة له، فقد أخرج البخاري في الأدب المفرد عن سالم مولى عبد الله بن عمر قال: كان ابن عمر إذا سلم عليه فرد زاد فأتيته فقلت: السلام عليكم فقال: السلام عليكم ورحمة الله تعالى، ثم أتيته مرة أخرى فقلت: السلام عليكم ورحمة الله تعالى وبركاته، فقال: السلام عليكم ورحمة الله تعالى وبركاته وطيب صلواته، ولا يتعين ما ذكر للزيادة، فقد ورد خبر رواه أبو داود والبيهقي عن معاذ زيادة ومغفرته، فما في الدر من أن المراد لا يزيد على- وبركاته- غير مجمع عليه أَوْ رُدُّوها أي حيوا بمثلها وأَوْ للتخيير بين الزيادة وتركها، والطاهر أن الأول هو الأفضل في الجواب، بل لو زاد المسلم على السلام عليكم كان أفضل،
Ayrıca es-Selâm, Allah Teâlâ'nın isimlerindendir ve söze O'nun zikriyle başlamanın fazilet ve meziyetinde hiçbir şüphe yoktur. Yani: Müminler tarafından size selam verildiğinde —Hasen ve Atâ'nın dediği gibi— yahut İbn Ebî Şeybe, el-Buhârî'nin el-Edeb'de ve diğerlerinin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği üzere mutlak olarak selam verildiğinde; { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها } “siz de ondan daha güzeliyle karşılık verin”; yani selam veren kimse sadece ilkiyle yetinmişse 'Ve aleykümü's-selâm ve rahmetullâhi Teâlâ' diyerek; şayet selam veren bu ikisini birleştirmişse —ki nihayet budur— 'Ve berekâtüh' lafzını ekleyerek size verilen selamdan daha güzeliyle selam verin. Nitekim el-Beyhakî, Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet etmiştir: Bir adam ona selam verip: 'Es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi Teâlâ ve berekâtüh' dedi. Bunun üzerine Urve: 'Bize fazlalık yapacak bir pay bırakmadı; zira selam 've berekâtüh' lafzında nihayete ermiştir' dedi. İmam Ahmed ve et-Taberânî'nin Selmân-ı Fârisî'den merfû olarak rivayet ettikleri hadis de bu manadadır. Bunun sebebi, bu selamın bütün talep türlerini —ki bunlar zararlardan esenlik bulmak, menfaatlere nail olmak, onların devamı ve artmasıdır— nizamı altına almasıdır. Denildi ki: Selam veren kimse bu üçünü birleştirdiğinde, selamı alan kimse ziyade yapar. Nitekim el-Buhârî el-Edebu'l-Müfred'de, Abdullah b. Ömer'in âzatlısı Sâlim'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Ömer kendisine selam verildiğinde selamı aldığında ziyade yapardı. Yanına vardım ve 'Es-Selâmü aleyküm' dedim; o da: 'Es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi Teâlâ' dedi. Sonra başka bir vakit yanına vardım ve: 'Es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi Teâlâ ve berekâtüh' dedim; o da: 'Es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi Teâlâ ve berekâtühü ve tîbü salavâtih' dedi. Ziyade için zikredilen bu lafız muayyen değildir; zira Ebû Dâvûd ve el-Beyhakî'nin Muâz'dan rivayet ettikleri haberde 've mağfiratüh' ziyadesi vârid olmuştur. Dolayısıyla ed-Dürr'de yer alan 've berekâtüh lafzı üzerine ziyade yapılmaz' ifadesi üzerinde icma edilmiş bir husus değildir. { أَوْ رُدُّوها } “yahut aynıyla karşılık verin”; yani misliyle selam verin. Buradaki { أَوْ } edatı, ziyade yapmak ile terk etmek arasında muhayyerlik içindir. Zahir olan odur ki cevapta en faziletli olanı birincisidir; hatta selamı başlatan kimsenin 'es-Selâmü aleyküm' üzerine ziyade yapması da daha faziletlidir.
فقد أخرج البيهقي عن سهل بن حنيف قال: «قال رسول الله ﷺ: من قال: السلام عليكم كتب الله تعالى له عشر حسنات فإن قال السلام عليكم ورحمة الله تعالى كتب الله تعالى له عشرين حسنة، فإن قال: السلام عليكم ورحمة الله تعالى وبركاته كتب الله تعالى له ثلاثين حسنة»
Nitekim el-Beyhakî, Sehl b. Huneyf'ten şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Kim 'Es-Selâmü aleyküm' derse, Allah Teâlâ onun için on sevap yazar. Şayet 'Es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâh' derse, Allah Teâlâ onun için yirmi sevap yazar. Şayet 'Es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' derse, Allah Teâlâ onun için otuz sevap yazar.»
وورد في معناه غير ما خبر.
Bu manada birden fazla haber vârid olmuştur.
وقد نصوا على أن جواب- السلام- المسنون واجب، ووجوبه على الكفاية، ولا يؤثر فيه إسقاط المسلم لأن الحق لله تعالى، ودليل الوجوب الكفائي خبر أبي داود، وفي معناه ما أخرجه البيهقي عن زيد بن أسلم ولم يضعفه- يجزىء عن الجماعة إذا مروا أن يسلم أحدهم، ويجزي عن الجلوس أن يردّ أحدهم فبه يسقط الوجوب عن الباقين ويختص بالثواب فلو ردوا كلهم ولو مرتبا أثيبوا ثواب الواجب. وفي المبتغى يسقط عن الباقين بر: صبي يعقل لأنه من أهل إقامة الفرض في الجملة بدليل حل ذبيحته، وقيل: لا، وظاهر النهاية ترجيحه- وعليه الشنيعة- قالوا: ولو رد صبي أو لم يسمع منهم لم يسقط بخلاف نظيره في الجنازة لأن القصد ثمّ الدعاء، وهو منه أقرب للإجابة، وهنا الأمن، وهو ليس من أهله وقضيته أنه يجزىء تشميت الصبي عن جمع لأن القصد التبرك والدعاء كصلاة الجنازة- ويسقط بردّ العجوز.
Âlimler, sünnet olan selama cevap vermenin farz olduğunu ve bu farziyetin farz-ı kifâye olduğunu açıkça belirtmişlerdir; selam verenin hakkından vazgeçmesi buna tesir etmez, zira bu hak Allah Teâlâ'ya aittir. Kifâî vücûbun delili Ebû Dâvûd'un hadisidir; el-Beyhakî'nin Zeyd b. Eslem'den zayıf bulmayarak rivayet ettiği hadis de bu manadadır: Bir topluluk uğradığında içlerinden birinin selam vermesi yeterlidir; oturanlardan da birinin selamı alması yeterlidir. Böylece diğerlerinden farziyet düşer ve sevap selamı alana mahsus olur; şayet hepsi sırayla da olsa selamı alsalar, her biri farz sevabıyla mükâfatlandırılır. el-Mübteğâ'da belirtildiğine göre; temyiz çağına ermiş (akıllı) çocuğun selamı almasıyla diğerlerinden [sorumluluk] düşer, çünkü kestiğinin helal oluşu deliliyle genel anlamda farzı ifa ehlindendir. Denildi ki: Düşmez; en-Nihâye'nin zahiri de bunu tercih etmektedir —Şîa da bu görüştedir—. Dediler ki: Bir çocuk selamı alsa yahut onlardan kimse işitmese farziyet düşmez; cenazedeki benzerinin aksine; çünkü orada maksat duadır ve çocuğun duası icabete daha yakındır; burada ise maksat emniyettir ve çocuk bunun ehli değildir. Bunun gereği şudur ki, cenaze namazı gibi maksat teberrük ve dua olduğu için çocuğun aksırana 'yerhamükellâh' demesi (teşmît) cemaat adına yeterlidir. İhtiyar kadının selamı almasıyla da [farziyet] düşer.
وفي رد الشابة قولان: عندنا، وعند الشافعية لو ردّت امرأة عن رجل أجزأ إن شرع السلام عليها وعليه فلا يختص بالعجوز بل المحرم وأمة الرجل وزوجته كذلك، وفي تحفتهم ويدخل في المسنون سلام امرأة على امرأة أو نحو محرم أو سيد أو زوج، وكذا على أجنبي وهي عجوز لا تشتهى، ويلزمها في هذه الصورة ردّ سلام الرجل، أما مشتهاة
Genç kadının selamı alması hususunda mezhebimizde iki görüş vardır. Şâfiîler nezdinde ise; bir kadın bir erkeğin yerine selamı alsa, kadına ve erkeğe selam verilmesi meşru ise bu yeterli olur; bu durum ihtiyar kadına mahsus değildir, mahrem kadın, erkeğin cariyesi ve zevcesi de böyledir. Onların Tuhfe'sinde şöyle denmektedir: Bir kadının bir kadına yahut mahrem, efendi veya koca gibi birine selam vermesi sünnete dâhildir; aynı şekilde yabancı bir erkeğe, arzu duyulmayacak yaştaki ihtiyar bir kadın olması halinde selam vermesi de böyledir ve bu surette kadının erkeğin selamını alması gerekir. Arzu duyulacak yaştaki kadına gelince,
ليس معها امرأة أخرى فيحرم عليها ردّ سلام أجنبي، ومثله ابتداؤه، ويكره له ردّ سلامها ومثله ابتداؤه أيضا، والفرق أن ردها وابتداءها يطمعه فيها أكثر بخلاف ابتدائه ورده والخنثى مع رجل كامرأة ومع امرأة كرجل في النظر فكذا هنا، ولو سلم على جمع نسوة وجب ردّ إحداهن إذ لا يخشى فتنة حينئذ، ومن ثمّ حلت الخلوة بامرأتين، والظاهر أن الأمر هنا كالرجل ابتداء وردّا، وفي الدر المختار لو قال: السلام عليك يا زيد لم يسقط برد غيره، ولو قال: يا فلان أو أشار لمعين سقط، ولو سلم جمع مترتبون على واحد فرد مرة قاصدا جميعهم، وكذا لو أطلق على الأوجه أجزأه ما لم يحصل فصل ضار، ولا بدّ في الابتداء والردّ من رفع الصوت بقدر ما يحصل به السماع بالفعل ولو في ثقيل السمع، نعم إن مرّ عليه سريعا بحيث لم يبلغه صوته فالذي يظهر أنه يلزمه الرفع وسعه، ولا يجهر بالرد الجهر الكثير، والمروي عن الإمام رضي الله تعالى عنه لعله مقيد بغير هذه الصورة دون العدو خلفه، واستظهر أنه لا بد من سماع جميع الصيغة ابتداء وردا، والفرق بينه وبين إجابة أذان سمع بعضه ظاهر، ولو سلم يهودي أو نصراني أو مجوسي فلا بأس بالردّ، ولكن لا يزيد في الجواب على قوله: وعليك كما في الخانية، وروي ذلك مرفوعا في الصحيح، ولا يسلم ابتداء على كافر
yanında başka bir kadın yoksa yabancı bir erkeğin selamını alması haramdır, ona selam başlatması da böyledir; erkeğin de onun selamını alması mekruhtur, aynı şekilde ona selam başlatması da mekruhtur. Fark şudur ki; kadının selamı alması ve başlatması erkeğin ona karşı arzusunu daha çok artırır, erkeğin başlatması ve alması ise böyle değildir. Hünsâ ise bakma konusunda erkekle birlikte iken kadın gibi, kadınla birlikte iken erkek gibidir; burada da böyledir. Şayet bir kimse kadınlar topluluğuna selam verirse, bu durumda fitneden korkulmayacağı için içlerinden birinin selamı alması vaciptir; nitekim iki kadınla halvetin helal olması da bundandır. Zahir olan, buradaki hükmün hem başlatma hem de alma bakımından erkek gibi olduğudur. ed-Dürrü'l-Muhtâr'da şöyle denir: 'Ey Zeyd, sana selam olsun' dese, başkasının almasıyla [farziyet] düşmez; fakat 'Ey falan' dese yahut belirli birine işaret etse düşer. Sırayla gelen bir topluluk bir kişiye selam verse, o da hepsini kastederek bir defa selamı alsa yahut en tercihe şayan veche göre mutlak olarak alsa, zararlı bir fasıla oluşmadıkça bu ona yeterli olur. Selam vermede ve almada, ağır işiten kimsede bile olsa fiilen işitmeyi sağlayacak ölçüde sesi yükseltmek şarttır. Evet, şayet yanından sesinin ulaşmayacağı kadar hızlı geçip gitmişse, zahir olan odur ki gücü yettiğince sesini yükseltmesi gerekir; selamı alırken de aşırı derecede yüksek sesle bağırmaz. İmam'dan radıyallâhu anh rivayet edilen husus, belki de arkasından koşmaksızın bu suretin dışındakilerle kayıtlıdır. Zahir görülen odur ki; hem başlatmada hem de cevap vermede lafzın tamamının işitilmesi şarttır; bununla bir kısmı işitilen ezana icabet etme arasındaki fark açıktır. Bir Yahudi, Hristiyan veya Mecûsî selam verirse, selamı almakta bir sakınca yoktur; fakat el-Hâniyye'de belirtildiği gibi cevapta 'Ve aleyke' sözünün üzerine ziyade yapmaz. Bu husus Sahih'te merfû olarak rivayet edilmiştir. Bir kâfire ise ilk olarak selam verilmez;
لقوله ﵊: «لا تبدءوا اليهود والنصارى بالسلام، فإذا لقيتم أحدهم في طريق فاضطروه إلى أضيقه» رواه البخاري،
çünkü o zât aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yahudi ve Hristiyanlara ilk selamı siz vermeyin; onlardan biriyle yolda karşılaştığınızda onu yolun en dar tarafına mecbur edin.» Bunu el-Buhârî rivayet etmiştir.
وأوجب بعض الشافعية ردّ سلام الذمي بعليك فقط، وهو الذي يقتضيه كلام الروضة لكن قال البلقيني والأذرعي والزركشي: إنه يسن ولا يجب، وعن الحسن يجوز أن يقال للكافر، وعليك السلام ولا يقل رحمة الله تعالى فإنها استغفار، وعن الشعبي أنه قال لنصراني سلم عليه ذلك- فقيل له فيه فقال: أليس في رحمة الله تعالى يعيش.
Bazı Şâfiîler zimmînin selamına yalnızca 'Aleyke' diyerek cevap vermeyi vacip görmüşlerdir; er-Ravda'nın ifadesinin gerektirdiği de budur. Fakat el-Bulkīnî, el-Ezraî ve ez-Zerkeşî bunun sünnet olduğunu, vacip olmadığını söylemişlerdir. Hasen'den gelen rivayette, kâfire 'Ve aleykümü's-selâm' denilmesinin caiz olduğu, fakat mağfiret dileği olduğu için 'rahmetullâh' denilmeyeceği belirtilmiştir. eş-Şa'bî'nin kendisine selam veren bir Hristiyana böyle dediği, kendisine bu durum sorulduğunda ise: 'O, Allah Teâlâ'nın rahmeti içinde yaşamıyor mu?' dediği nakledilmiştir.
وأخرج ابن المنذر من طريق يونس بن عبيد عن الحسن أنه قال في الآية: إن- حيوا بأحسن منها- للمسلمين أَوْ رُدُّوها لأهل الكتاب، وورد مثله عن قتادة، ورخص بعض العلماء ابتداءهم به إذا دعت إليه داعية ويؤدي حينئذ بالسلام، فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان يقول للذمي، والظاهر عند الحاجة السلام عليك ويريد- كما قال الله تعالى عليك- أي هو عدوك، ولا مانع عندي إن لم يقصد ذلك من أن يقصد الدعاء له بالسلامة بمعنى البقاء حيا ليسلم، أو يعطي الجزية ذليلا، وفي الأشباه النص على ذلك في الدعاء له بطول البقاء، بقي الخلاف في الإتيان بالواو عند الردّ له، وعامة المحدثين- كما قال الخطابي- بإثباتها في الخبر غير سفيان بن عيينة فإنه يرويه بغير واو، واستصوب لأن الواو تقتضي الاشتراك معه، والدخول فيما قال، وهو قد يقول السام عليكم كما يدل عليه خبر عمر رضي الله تعالى عنه، ووجه العلامة الطيبي إثباتها بأن مدخولها قد يقطع عما عطف عليه لإفادة العموم بحسب اقتضاء المقام فيقدر هنا عليكم اللعنة أو الغضب وعليكم ما قلتم ولا يخفى خفاء ذلك، وإن أيده بما ظنه شيئا. فالأولى ما في الكشف من أن رواية الجمهور هو الصواب وهما مشتركان في أنهما على سبيل الدعاء ولكن يستجاب دعاء المسلم على الكافر ولا يستجاب دعاؤه عليه،
İbnü'l-Münzir, Yûnus b. Ubeyd yoluyla Hasen'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: '{ فحيوا بأحسن منها } ifadesi Müslümanlar içindir, { أَوْ رُدُّوها } ifadesi ise Ehl-i Kitap içindir.' Katâde'den de benzeri rivayet edilmiştir. Bazı âlimler, gerektiren bir sebep bulunduğunda onlara ilk selamı vermeye ruhsat tanımışlardır ve bu takdirde 'es-Selâm' lafzıyla eda edilir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o, zimmîye —ihtiyaç anında olduğu zahirdir— 'Es-Selâmü aleyk' der ve Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi: 'Aleyk (senin aleyhinedir)', yani 'O senin düşmanındır' manasını kastederdi. Bana göre, bunu kastetmese bile, Müslüman olması yahut boyun eğerek cizye vermesi için 'hayatta kalması' anlamında onun esenliği için dua etmeyi kastetmesinde bir sakınca yoktur. el-Eşbâh'ta, uzun yaşaması için ona dua etme hususunda bu duruma dair açık nass mevcuttur. Ona cevap verirken vâv harfinin getirilip getirilmeyeceği hususundaki ihtilaf devam etmektedir. el-Hattâbî'nin belirttiği üzere, Süfyân b. Uyeyne hariç muhaddislerin geneli haberde vâv harfini sabit görmektedir; Süfyân ise bunu vâv harfi olmaksızın rivayet etmekte ve bunu doğru bulmaktadır; çünkü vâv harfi onunla ortaklığı ve söylediği şeye dâhil olmayı gerektirir; halbuki o, Ömer'in radıyallâhu anh hadisinin de delalet ettiği üzere 'Es-Sâmü aleyküm (ölüm üzerinize olsun)' diyor olabilir. Allâme et-Tîbî vâv harfinin sübûtunu, makamın gereğine göre umum ifade etmesi için matûf aleyhten kesilebileceği şeklinde açıklamış ve burada 'Lânet veya gazap sizin üzerinize olsun ve söylediğiniz şey sizin üzerinize olsun' şeklinde takdir edileceğini söylemiştir; fakat bir şeye dayanarak desteklemiş olsa da bunun kapalı bir izah olduğu gizli değildir. En evla olanı el-Keşf'te belirtilendir; yani cumhurun rivayeti doğrudur ve her iki lafız da dua yoluyla olmada ortaktır; ancak Müslümanın kâfir aleyhine yaptığı dua kabul olunur, kâfirin Müslüman aleyhine yaptığı dua ise kabul olunmaz.
فقد جاء في الصحيح عن النبي ﷺ لما قالت عائشة في رهط اليهود القائلين له ﵊: «السام عليك، بل عليكم السام واللعنة، أنه ﷺ قال: لا تكوني فاشحة، قالت: أو لم تسمع ما قالوا؟! قال: رددت عليهم فيستجاب لي فيهم ولا يستجاب لهم في»
Nitekim Sahih'te Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilmiştir: Âişe, o zâta aleyhisselâm 'Es-Sâmü aleyke (ölüm senin üzerine olsun)' diyen bir grup Yahudi hakkında: 'Bilakis ölüm ve lânet sizin üzerinize olsun!' deyince, o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Çirkin söz söyleyen olma» buyurdu. Âişe: 'Ne dediklerini duymadın mı?!' deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ben de onlara karşılık verdim; benim onlar hakkındaki duam kabul olunur, onların benim hakkımdaki duası ise kabul olunmaz.»
ويجب في الردّ على الأصم الجمع بين اللفظ والإشارة ليعلم، بل العلم هو المدار، ولا يلزمه الرد إلا إن جمع له المسلم عليه بينهما، وتكفي إشارة الأخرس ابتداء وردا ويجب ردّ جواب كتاب التحية كردّ السلام.
Sağıra selamı alırken bilmesi için lafız ile işareti birleştirmek vaciptir, bilakis asıl mihver bilmesidir; selam veren kimse ikisini birleştirmedikçe sağıra selamı almak gerekmez. Dilsizin işareti ise hem selam vermede hem de almada yeterlidir. Selam mektubunun cevabını vermek de tıpkı selamı almak gibi vaciptir.
وعند الشافعية يكفي جوابه كتابة ويجب فيها- إن لم يرد لفظا- الفور فيما يظهر، ويحتمل خلافه، ولو قال لآخر: أقرئ فلانا السلام يجب عليه أن يبلغه وعللوه بأن ذلك أمانة، ويجب أداؤها، ويؤخذ منه أن محله ما إذا رضي
Şâfiîler nezdinde onun cevabını yazıyla vermek yeterlidir; şayet lafızla cevap verilmeyecekse zahire göre yazıyla derhal verilmesi vaciptir, aksi de muhtemeldir. Bir kimse bir başkasına: 'Falana selam söyle' dese, bunu ulaştırması ona vacip olur; bunu da bunun bir emanet olduğu ve emanetin eda edilmesinin vacip olduğu gerekçesiyle açıklamışlardır. Buradan anlaşılmaktadır ki bu hükmün yeri, kişinin
بتحمل تلك الأمانة أما لو ردها فلا، وكذا إن سكت أخذا من قولهم: لا ينسب لساكت قول، ويحتمل التفصيل بين أن تظهر منه قرينة تدل على الرضا وعدمه، وإذا قلنا بالوجوب، فالظاهر عند بعض أنه لا يلزمه قصد الموصى له بل إذا اجتمع به وذكر بلغه، وقال بعض المحققين الذي يتجه أنه يلزمه قصد محله حيث لا مشقة شديدة عرفا عليه لأن أداء الأمانة ما أمكن واجب، وفرق بعضهم بين أن يقول المرسل: قل له فلان يقول: السلام عليك وبين ما لو قال له سلم لي، والظاهر عدم الفرق وفاقا لما نقل عن النووي فيجب فيهما الرد ويسن الردّ على المبلغ والبداءة، فيقول: وعليك وعليه السلام للخبر المشهور فيه.
o emaneti yüklenmeye razı olması halidir; şayet geri çevirirse vacip olmaz. Aynı şekilde 'Susan kimseye bir söz nispet edilmez' kuralı gereğince sussa da böyledir; rızaya ve rızasızlığa delalet eden bir karinenin ortaya çıkıp çıkmaması arasında bir ayrıma gidilmesi de muhtemeldir. Vücûba kani olduğumuz takdirde bazısına göre zahir olan, kendisine selam gönderilen kimsenin yanına bizzat gitmesinin gerekmeyip onunla karşılaştığında ve hatırladığında ulaştırmasıdır. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: Uygun olan şudur ki, örfen üzerinde aşırı bir meşakkat bulunmadığı sürece onun bulunduğu yere gitmesi gerekir; çünkü emaneti mümkün mertebe eda etmek vaciptir. Bazıları, gönderenin 'Ona de ki: Falan sana selam söylüyor' demesi ile 'Benden selam söyle' demesi arasında fark gözetmiştir; Nevevî'den nakledilene muvafık olarak zahir olan ise farkın bulunmadığıdır; dolayısıyla her ikisinde de selamı almak vaciptir, selamı tebliğ edene cevap vermek ve söze onunla başlamak sünnettir; nitekim bu husustaki meşhur hadisten dolayı: 'Ve aleyke ve aleyhi's-selâm (Sana da ona da selam olsun)' der.
وأوجبوا ردّ سلام صبي أو مجنون مميز، وكذا سكران مميز لم يعص بسكره، وقول المجموع: لا يجب ردّ سلام مجنون وسكران يحمل على غير المميز وزعم أن الجنون والسكر ينافيان التمييز غفلة عما صرحوا به من عدم التنافي، ولا يجب ردّ سلام فاسق أو مبتدع زجرا له أو لغيره، وإن شرع سلامه، وكذا لا يجب ردّ سلام السائل لأنه ليس للتحية بل لأجل أن يعطي، ولا ردّ سلام المتحلل من الصلاة إذا نوى الحاضر عنده على الأوجه لأن المهم له التحلل وقصد الحاضر به لتعود عليه بركته وذلك حاصل، وإن لم يرد، وإنما حنث به الحالف على ترك الكلام، والسلام لأن المدار فيهما على صدق الاسم لا غير، وقد نص على ذلك علماء الشافعية ولم أر لأصحابنا سوى التصريح بالحنث فيمن حلف لا يكلم زيدا فسلم على جماعة هو فيهم، وأما التصريح بهذه المسألة فلم أره، وصرح في الضياء بعدم وجوب الرد لو قال المسلم: السلام عليك بجزم الميم، وكأنه على ما في تحفتنا لمخالفة السنة، وعليه لو رفع الميم بلا تنوين ولا تعريف كان كجزم الميم في عدم وجوب الرد لمخالفته السنة أيضا.
Temyiz çağındaki çocuğun veya temyiz gücü olan delinin selamını almayı vacip görmüşlerdir; aynı şekilde sarhoşluğu sebebiyle günaha girmemiş temyiz ehli sarhoş da böyledir. el-Mecmû'da geçen 'Deli ve sarhoşun selamını almak vacip değildir' sözü temyiz ehli olmayanlara hamledilir; cinnet ve sarhoşluğun temyize aykırı olduğunu iddia etmek ise onların aykırılık bulunmadığını açıkça belirtmiş olmalarından gaflet etmektir. Kendisini veya başkasını sakındırmak ve terbiye etmek maksadıyla fâsıkın veya bidatçinin selamını almak —selam vermesi meşru olsa bile— vacip değildir. Aynı şekilde dilencinin selamını almak da vacip değildir; çünkü bu selamlaşmak için değil kendisine para verilmesi içindir. Namazdan çıkan kimsenin yanında bulunanı niyet etmesi halinde en tercihe şayan veche göre selamını almak da vacip değildir; zira onun için asıl önemli olan namazdan çıkmaktır ve yanındakini niyet etmesi bereketinin ona dönmesi içindir ve cevap verilmese de bu hâsıl olur. Konuşmamaya ve selam vermemeye yemin eden kimsenin bununla yeminini bozması ise ancak bu ikisinde dayanağın sadece ismin sıdkı (isimlendirmenin gerçekleşmesi) olmasından ötürüdür. Şâfiî âlimleri bunu açıkça belirtmişlerdir; ashabımızdan ise sadece Zeyd ile konuşmamaya yemin edip de onun da içinde bulunduğu bir topluluğa selam veren kimsenin yeminini bozacağını açıkça belirttiklerini gördüm; bu meseleye dair sarahati ise görmedim. ed-Dıyâ'da, selam veren kimse mîm harfinin cezmiyle 'Es-Selâmü aleyk' dese selamı almanın vacip olmadığı açıkça belirtilmiştir; Tuhfe'mizde yer aldığı üzere bu durum sünnete muhalefetten kaynaklanmaktadır; buna binaen mîm harfini tenvinsiz ve lâm-ı tarifsiz olarak merfû kılsa, yine sünnete muhalefet sebebiyle selamı almanın vacip olmayışında mîm'in cezmli kılınması gibi olur.
وجزم غير واحد من الشافعية أن صيغة السلام ابتداء وجوابا عليك السلام وعكسه، وأنه يجوز تنكير لفظه وإن حذف التنوين، وأنه يجزىء سلاما عليكم، وكذا سلام الله تعالى، بل وسلامي عليك وعكسه، واستظهر إجزاء سلمت، وأنا مسلم عليك، ونحو ذلك أخذا مما ذكروه أنه يجزىء في التشهد صلى الله تعالى على محمد والصلاة على محمد ﷺ ونحوهما، ولا بأس فيما قالوه عندي، ولعل تفسير تحية في الآية لتشمل كل هذه الصيغ، وقال بعض الجماعة: السلام معرفة تحية الأحياء، ونكرة تحية الموتى، ورووا في ذلك خبرا والشيعة ينكرون مطلقا وينكرون.
Şâfiîlerden birden fazla âlim, selamın başlama ve cevap verme lafzının 'Aleyke's-selâm' ve aksi olduğunu; tenvin hazfedilse bile lafzın nekra kılınmasının caiz olduğunu; 'Selâmen aleyküm', aynı şekilde 'Selâmullâhi Teâlâ', hatta 'Selâmî aleyk' ve aksinin yeterli olacağını kesin bir dille belirtmişlerdir. Teşehhütte 'Sallallâhu Teâlâ alâ Muhammed' ve 'es-Salâtü alâ Muhammed' sallallâhu aleyhi ve sellem ve benzerlerinin yeterli olduğunu zikretmelerinden hareketle 'Sellemte', 'Ene müsellimün aleyk' ve benzerlerinin de yeterli olacağı görüşü kuvvetli bulunmuştur. Söyledikleri bu hususlarda bana göre bir sakınca yoktur; ayetteki 'tahiyye' kelimesinin tefsiri belki de bütün bu lafızları kapsayacak şekildedir. Bir topluluktan bazıları şöyle demiştir: Marife olan 'es-Selâm' dirilerin selamıdır, nekra olanı ise ölülerin selamıdır; bu hususta bir haber de rivayet etmişlerdir. Şîa ise bunu mutlak olarak inkâr eder.
وقد جاء عن ابن عباس وابن عمر وأبي هريرة وأنس «أن السلام في السلام اسم من أسماء الله تعالى» وهذا يقتضي أولوية التعريف أيضا فافهم، والأفضل في الرد واو قبله، ويجزىء بدونه على الصحيح، ويضر في الابتداء كالاقتصار في أحدهما على أحد جزئي الجملة، وإن نوى إضمار الآخر، وفي الكشف ما يؤيده، والخبر الذي فيه الاكتفاء- بو عليك- في الجواب لا يراد منه الاكتفاء على هذه اللفظة، بل المراد منه أنه ﷺ أجاب بمثل ما سلم به عليه، ولم يزد كما يشعر به آخره، وذكر الطحاوي أن المستحب الرد على طهارة أو تيمم،
İbn Abbâs, İbn Ömer, Ebû Hureyre ve Enes'ten [radıyallâhu anhüm] şöyle rivayet edilmiştir: “Selamdaki 'es-Selâm', Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir.” Bu da marife kılınmasının evla olmasını gerektirir, iyi anla! Selamı alırken [aleyke/aleyküm kelimesinden] önce bir 'vav' getirilmesi daha faziletlidir; sahih görüşe göre 'vav'sız da yeterli olur. Biri diğerini gizli tutmayı (zamirleştirmeyi) niyet etse bile, her iki durumda da cümlenin iki cüzünden sadece birisiyle yetinmek gibi bir durum selama başlarken zarar verir. el-Keşşâf'ta bunu destekleyen ifadeler vardır. Cevapta sadece “Ve aleyke” ile yetinildiğine dair haberden kastedilen, yalnızca bu lafızla iktifa etmek değil; aksine sonunun da hissettirdiği üzere, [Aleyhissalâtü vesselâm]'ın kendisine nasıl selam verildiyse misliyle karşılık vermesi ve ziyade etmemesidir. et-Tahâvî, selamı abdestli veya teyemmümlü olarak almanın müstehap olduğunu zikretmiştir.
فقد أخرج الشيخان وغيرهما عن أبي الجهم قال: أقبل رسول الله ﷺ من الغائط فلقيه رجل فسلم عليه فلم يرد عليه ﷺ حتى أقبل على الحائط فوضع يده عليه ثم مسح وجهه ويديه، ثم رد على الرجل السلام»
Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve başkaları Ebü'l-Cehm'den şöyle rivayet etmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem heladan geldi, o sırada bir adam O'na rastlayıp selam verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir duvara yönelip elini üzerine koyuncaya, sonra yüzünü ve ellerini meshedinceye kadar ona karşılık vermedi; sonra da adamın selamını aldı.”
والظاهر عدم الفرق بين الرد والابتداء في ذلك، ويسن السلام عينا للواحد وكفاية للجماعة كما أشرنا إليه ابتداء عند إقباله وانصرافه للخبر الصحيح الحسن «إن أولى الناس بالله تعالى من بدأهم بالسلام، وفارق الرد بأن الإيحاش والإخافة في ترك الرد أعظم منهما في ترك الابتداء، وأفتى غير واحد بأن الابتداء أفضل- كإبراء المعسر أفضل من إنظاره- ويؤخذ من قولهم: ابتداء أنه لو أتى به بعد تكلم لم يعتد به، نعم يحتمل في تكلم سهوا أو جهلا، وعذر به أنه لا يفوت الابتداء فيجب جوابه، ومثل ذلك بل أولى لمشروعيته الكلام للاستئذان، فقد صرحوا بأنه إذا أتى دار إنسان يجب أن يستأذن قبل السلام ويسن إظهار البشر عنده،
Zahir olan, bu hususta selamı almakla selama başlamak arasında bir fark bulunmamasıdır. Sahih ve hasen olan “İnsanların Allah Teâlâ'ya en yakın olanı, onlara ilk önce selam verendir” hadisinden ötürü, daha önce işaret ettiğimiz gibi bir kimsenin gelip giderken selama başlaması tek kişiye aynî sünnet, topluluğa ise kifâî sünnettir. Selamı almaktan farklı olarak, selama başlamayı terk etmedeki yabancılaşma ve korku, selamı almayı terk etmedekinden daha azdır. Birden fazla âlim -tıpkı darda kalan borçluyu ibra etmenin ona mühlet vermekten daha faziletli olması gibi- selama ilk başlamanın daha faziletli olduğuna fetva vermiştir. Onların “iptidâen (başlarken)” sözünden, söze başladıktan sonra selam verilirse buna itibar edilmeyeceği anlaşılır. Evet, sehven veya cehaletle konuşmuş ve mazur görülmüşse, bunun selama başlamayı kaçırmayacağı ve dolayısıyla selamına cevap vermenin vacip olacağı ihtimal dahilindedir. Hatta meşruiyeti sebebiyle izin istemek için konuşmak da bunun gibidir, hatta daha evladır; zira bir kimsenin evine gelindiğinde selamdan önce izin istenmesinin vacip olduğunu ve bu esnada güler yüz göstermenin sünnet olduğunu açıkça belirtmişlerdir.
فقد أخرج البيهقي عن الحسن قال: «قال رسول الله ﷺ: إن من الصدقة أن تسلم على الناس وأنت منطلق الوجه»
Nitekim el-Beyhakî, Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: İnsanlara güler yüzle selam vermen sadakadandır.”
وعن عمر «إذا التقى المؤمنان فسلم كل واحد منهما على الآخر وتصافحا كان أحبهما إلى الله تعالى أحسنهما بشرا لصاحبه» ويسن عليكم في الواحد، وإن جاء في بعض الآثار بالإفراد نظرا لمن معه من الملائكة، ويقصدهم ليردوا عليه فينال بركة دعائهم، ولو دخل بيتا ولم ير أحدا يقول: السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين، فإن السكنة تردّ عليه، وفي الآكام إن في كل بيت سكنة من الجن، ويسن عند التلاقي سلام صغير على كبير، وماش على واقف أو مضطجع، وراكب عليهم، وراكب فرس على راكب حمار، وقليلين على كثيرين لأن نحو الماشي يخاف من نحو الراكب، ولزيادة نحو مرتبة الكبير على نحو الصغير، وخرج بالتلاقي الجالس والواقف والمضطجع، فكل من ورد على أحدهم يسلم عليه مطلقا ولو سلم كل على الآخر فإن ترتبا كان الثاني جوابا أي ما لم يقصد به الابتداء وحده- كما قيل- وإلا لزم كلّا الرد، وكره أصحابنا السلام في مواضع، وفي النهر عن صدر الدين الغزي:
Ömer'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre: “İki mümin karşılaşıp her biri diğerine selam verdiğinde ve musafaha ettiğinde, Allah Teâlâ'ya en sevimli olanı, arkadaşına karşı yüzü en güleç olanıdır.” Yanındaki melekler gözetilerek ve onların dualarının bereketine nail olmak kastıyla meleklere selam vermek niyetiyle, tek kişiye de olsa “Aleyküm” [çoğul kipiyle] selam vermek sünnettir; gerçi bazı rivayetlerde tekil olarak da gelmiştir. Bir kimse bir eve girdiğinde hiç kimseyi görmezse: “es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn (Selam bizim ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun)” der; zira [o evin] sakinleri ona karşılık verir. el-Âkâm'da, her evde cinlerden sakinlerin bulunduğu zikredilmiştir. Karşılaşma anında küçüğün büyüğe, yürüyenin durana veya uzanana, bineklinin onlara, ata binenin eşeğe binene, azlığın çokluğa selam vermesi sünnettir; çünkü yürüyen kimse binekli kimseden çekinir ve büyüğün mertebesi küçüğe göre fazladır. Oturan, ayakta duran ve uzanan kimseler karşılaşma kapsamından hariç tutulmuştur; zira bunlardan birinin yanına kim gelirse mutlak olarak ona selam verir. Şayet her ikisi birbirine selam verir de bu sırayla olursa, ikincisi -denildiği gibi sırf selama başlamayı kastetmediği müddetçe- cevap sayılır; aksi takdirde her ikisine de selamı almak vacip olur. Ashabımız (Hanefî âlimleri) bazı yerlerde selam vermeyi mekruh görmüşlerdir. en-Nehr'de Sadreddîn el-Gazzî'den nakledildiğine göre:
سلامك مكروه على من ستسمع ... ومن بعد ما أبدى يسن ويشرع
“Selam vermen mekruhtur birazdan işiteceğin kimselere... / Belirttiklerinden sonra ise sünnet ve meşru olur.
مصلّ وتال ذاكر ومحدث ... خطيب ومن يصغي إليهم ويسمع
Namaz kılan, Kur'an okuyan, zikreden, hadis anlatan, / Hutbe okuyan ve onları can kulağıyla dinleyen kimseye.
مكرر فقه جالس لقضائه ... ومن بحثوا في الفقه دعهم لينفعوا
Fıkıh müzakeresi yapan, hüküm vermek için oturan kimseye; / Fıkıh tartışanları da bırak ki faydalı olsunlar.
مؤذن أيضا مع مقيم مدرس ... كذا الأجنبيات الفتيات أمنع
Aynı şekilde müezzin, kamet getiren ve ders anlatan kimseye; / Keza yabancı genç kadınlara selam vermekten menedilmiştir.
ولعاب شطرنج وشبه بخلقهم ... ومن هو مع أهل له يتمتع
Satranç oynayan ve onların ahlakına benzer şeyler yapan kimseye; / Bir de ailesiyle birlikte zevk ve sefada olana.
ودع كافرا أيضا ومكشوف عورة ... ومن هو في حال التغوط أشنع
Kâfiri ve avreti açık olan kimseyi de bırak; / Def-i hacet halinde olan ise daha da çirkindir.
ودع آكلا إلا إذا كنت جائعا ... وتعلم منه أنه ليس يمنع
Yemek yiyeni de bırak, meğerki aç olasın / Ve onun sana engel olmayacağını bilesin.
كذلك أستاذ مغنّ مطير ... فهذا ختام والزيادة تنفع
Aynı şekilde şarkı söyleyen ve güvercin uçuran usta kimse; / İşte bu bir sondur, fazlası da fayda verir.”
فلو سلم على هؤلاء لا يستحق الرد عند بعضهم، وأوجب بعض الرد في بعضها وذكر الشافعية أن مستمع الخطيب يجب عليه الرد، وعندنا يحرم الرد كسائر الكلام بلا فرق بين قريب وبعيد على الأصح، وكرهوه لقاضي الحجة ونحوه كالمجامع، وسنوه للآكل كسن السلام عليه بعد البلع وقبل وضع اللقمة بالفم ويلزمه الرد حينئذ ولمن بالحمام ونحوهما باللفظ.
Şayet bunlara selam verilirse, bazı âlimlere göre selamın cevabını hak etmezler; bazıları ise bu hallerin bazılarında selamı almayı vacip görmüştür. Şâfiîler, hatibi dinleyen kimsenin selamı almasının vacip olduğunu zikretmişlerdir. Bize (Hanefîlere) göre ise, en sahih görüşe göre yakındaki ile uzaktaki arasında hiçbir fark olmaksızın, tıpkı diğer konuşmalar gibi selama cevap vermek de haramdır. Âlimler, hüccet yazan kadıya ve cima eden gibi benzer kimselere selam vermeyi mekruh görmüşlerdir. Yemek yiyene ise lokmayı yuttuktan sonra ve ağzına yeni bir lokma koymadan önce selam vermeyi sünnet saydıkları gibi, onun da selam vermesini sünnet saymışlardır; bu durumda selamı almak ona vacip olur. Hamamda ve benzeri yerlerde olan kimseler için de lafızla selam alıp vermek meşrudur.
ورجحوا أنه يسلم على من بمسلخه ولا يمنع كونه مأوى الشياطين فالسوق كذلك والسلام على من فيه مشروع، وإن اشتغل بمساومة ومعاملة ومصل ومؤذن بالإشارة، وإلا فبعد الفراغ إن قرب الفصل، وحرموا الرد على من سلم عليه نحو مرتد وحربي، وندبه بعضهم على القارئ وإن اشتغل بالتدبر، وأوجب الرد عليه، ومحله في متدبر لم يستغرق التدبر قلبه وإلا لم يسن ابتداء، ولا جواب كالداعي المستغرق لأنه الآن بمنزلة غير المميز، بل ينبغي فيمن استغرقه الهم كذلك أن يكون حكمه ذلك، وصرحوا أيضا بعدم السلام على فاسق بل يسن تركه على مجاهر بفسقه، ومرتكب ذنب عظيم لم يتب عنه، ومبتدع إلا لعذر أو خوف مفسدة، وعلى ملب، وساجد وناعس ومتخاصمين بين يدي قاض، وأفتى بعضهم بكراهة حني الظهر، وقال كثيرون: حرام للحديث الحسن أنه ﷺ نهى عنه، وعن التزام الغير، وتقبيله، وأمر بمصافحته ما لم يكن ذميا، وإلا فيكره للمسلم مصافحته بل يكفر إن قصد التبجيل كما يكفر بالسلام عليه كذلك.
Hamamın soyunma yerinde bulunan kimseye selam verileceğini tercih etmişlerdir; zira oranın şeytanların barınağı olması buna engel değildir, çünkü çarşı pazar da böyledir ve pazarlık ve muamele ile meşgul olsa bile çarşıdakilere selam vermek meşrudur. Namaz kılana ve müezzine işaretle selam verilir; aksi takdirde fasıla kısa ise namaz ve ezan bittikten sonra selam verilir. Mürted ve harbî gibi kimselere selam verildiğinde selamlarının alınmasını haram kılmışlardır. Bazı âlimler, tefekkürle meşgul olsa bile Kur'an okuyana selam vermeyi mendup görmüş ve okuyanın selamı almasını vacip kılmıştır. Bunun yeri, tefekkürün kalbini tamamen kaplamadığı durumdur; aksi takdirde tıpkı kendini tamamen duaya vermiş kimse gibi ne selam vermek ne de selama cevap vermek sünnet olur; zira o kimse o anda mümeyyiz olmayan kimse hükmündedir. Hatta kederin tamamen kapladığı kimsenin hükmünün de böyle olması gerekir. Fasık kimseye selam verilmeyeceğini de açıkça belirtmişlerdir; aksine fıskını açıkça işleyene, tövbe etmediği büyük bir günahı işleyene ve bir mazeret ya da fitne korkusu olmadıkça bidatçıya selam vermemek sünnettir. Telbiye getirene, secde edene, uyuklayana ve hâkim huzurunda davalaşan iki kişiye de selam verilmez. Bazı âlimler rükû eder gibi beli bükmenin mekruh olduğuna fetva vermiş, birçoğu ise bunun haram olduğunu söylemiştir; çünkü hasen bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu, birine sarılmayı ve onu öpmeyi yasakladığı; zimmî olmadıkça onunla musafaha etmeyi emrettiği sabittir. Zimmî olursa bir Müslümanın onunla musafaha etmesi mekruhtur; hatta tıpkı ona tazim kastıyla selam vermenin küfür olması gibi, tazim kastıyla musafaha etmesi de küfür olur.
وأفتى البعض أيضا بكراهة الانحناء بالرأس وتقبيل نحو الرأس أو يد أو رجل لا سيما لنحو غني
Bazı âlimler de başı eğmenin, başı, eli veya ayağı öpmenin, özellikle de zengin kimseler için yapılmasının mekruh olduğuna fetva vermişlerdir;
لحديث «من تواضع لغني ذهب ثلثا دينه»
Zira “Bir zengine [zenginliğinden ötürü] tevazu gösterenin dininin üçte ikisi gider” hadisi vardır.
وندب ذلك لنحو صلاح أو علم أو شرف لأن أبا عبيدة قبّل يد عمر رضي الله تعالى
Salâh, ilim veya şeref sahipleri için bunu yapmak ise menduptur; çünkü Ebû Ubeyde, Ömer'in radıyallâhu anhümâ elini öpmüştür.
عنهما، ولا يعدّ- نحو صبحك الله تعالى بالخير، أو قواك الله تعالى- تحية ولا يستحق مبتدأ به جوابا، والدعاء له بنظيره حسن إلا أن يقصد بإهماله له تأديبه لتركه سنة السلام ونحو مرحبا مثل ذلك في ذلك، وذكر أنه لو قال المسلم السلام عليك ورحمة الله تعالى وبركاته، فقال الراد: عليك السلام فقد أجزأه لكنه خلاف الأولى، وظاهر الآية خلافه إذ الأمر فيها دائر بين الجواب بالأحسن، والجواب بالمثل، وليس ما ذكر شيئا منهما. وحمل التحية على السلام هو ما ذهب إليه الأكثرون من المحققين وأئمة الدين، وقيل: المراد بها الهدية والعطية، وأوجب القائل العوض أو الرد على المتهب- وهو قول قديم للشافعي- ونسب أيضا لإمامنا الأعظم رضي الله تعالى عنه، وعلل بعضهم بأن السلام قد وقع فلا يرد بعينه فلذا حمل على الهدية وقد جاء إطلاقها عليها، وأجيب بأنه مجاز كقول المتنبي:
“Sabahın hayırlı olsun” veya “Allah sana güç versin” gibi ifadeler tahiyye (şer'î selam) sayılmaz ve söze bunlarla başlayan kimse bir cevabı hak etmez. Ona benzeriyle dua etmek güzeldir; ancak selam sünnetini terk ettiği için onu terbiye etmek maksadıyla ihmal edilmesi müstesnadır. “Merhaba” ve benzeri ifadeler de bu hususta böyledir. Zikredilmiştir ki; selam veren kimse “es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi Teâlâ ve berekâtüh” dese, selamı alan da “Aleyke's-selâm” dese bu caiz olur ancak evla olana aykırıdır; ayetin zahiri de buna aykırıdır, çünkü ayetteki emir ya daha güzeliyle ya da misliyle cevap verme arasında dönmektedir; oysa bu zikredilen ikisi de değildir. Tahiyyeyi selama hamletmek, muhakkiklerin ve din imamlarının çoğunun benimsediği görüştür. Bir görüşe göre ise ondan murat hediye ve bağıştır; bu görüşü savunan kişi, bağış kabul edene karşılık vermesini veya hediyeyi geri çevirmesini vacip kılmıştır -ki bu İmam Şâfiî'nin eski görüşüdür- ve bu görüş İmam-ı Âzam'ımıza [radıyallâhu anh] da nisbet edilmiştir. Bazıları bunu, selamın vaki olduktan sonra aynen iade edilemeyeceği, bu sebeple hediyeye hamledildiği ve tahiyye kelimesinin hediye için de kullanıldığı gerekçesiyle açıklamışlardır. Buna, el-Mütenebbî'nin şu sözünde olduğu gibi bunun mecaz olduğu şeklinde cevap verilmiştir:
قفي تغرم الأولى من اللحظ مقلتي ... بثانية والمتلف الشيء غارمه
“Dur ki gözüm, ilk bakışın ceremesini / İkinci bir bakışla ödesin; zira bir şeyi telef eden onu tazmin eder.”
وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عيينة أنه قال في الآية: أترون هذا في السلام وحده هذا في كل شيء من أحسن إليك فأحسن إليه وكافه، فإن لم تجد فادع له واثن عليه عند إخوانه، ولعل مراده رحمه الله تعالى قياس غير السلام من أنواع الإحسان عليه لأن المراد من التحية ما يعم السلام وغيره لخفاء ذلك، ولعل من أراد الأعم فسرها بما يسدي إلى الشخص مما تطيب به حياته إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً فيحاسبكم على كل شيء من أعمالكم ويدخل في ذلك ما أمروا به من التحية دخولا أوليا.
İbn Ebî Hâtim, İbn Uyeyne'nin bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Siz bunun sadece selam hakkında mı olduğunu sanıyorsunuz? Bu, her şey hakkındadır: Sana kim bir iyilik yaparsa sen de ona iyilik yap ve karşılığını ver; eğer [bir şey] bulamazsan ona dua et ve kardeşlerinin yanında onu öv.” Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun, onun muradı belki de selam dışındaki diğer ihsan türlerini selama kıyas etmektir; zira tahiyyeden murat, selamı ve diğer şeyleri kapsamasıdır çünkü bu kapalılık taşır. Daha genel anlamı kasteden kimse ise bunu, insanın hayatını güzelleştiren ve ona sunulan her türlü iyilik olarak tefsir etmiştir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } “Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla hesaplayandır.” Yani amellerinizden her bir şeyin hesabını size soracaktır ve emrolundukları tahiyye de öncelikli olarak buna dahildir.
هذا «ومن باب الإشارة في هذه الآيات» الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ أنفسهم فِي سَبِيلِ اللَّهِ فيهلكونها بسيوف المجاهدة ليصلوا إليه تعالى شأنه وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ عقولهم وينازعونها فِي سَبِيلِ طاغوت أنفسهم ليحصلوا اللذات ويغنموا في هذه الدار الفانية أمتعة الشهوات فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ وهي القوى النفسانية أو النفس وقواها إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً فوليه ضعيف، عاذ بقرملة أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ أي قال لهم المرصدون كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ عن محاربة الأنفس الآن قبل أداء رسوم العبادات وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ والمراد بها إتعاب البدن بأداء العبادة البدنية وَآتُوا الزَّكاةَ والمراد بها إتعاب القلب بأداء العبادة المالية فإذا تم لكم ذلك فتوجهوا إلى محاربة النفس فإن محاربتها قبل ذلك بغير سلاح، فإن هذه العبادات الرسمية سلاح السالكين فلا يتم لأحد تهذيب الباطن قبل إصلاح الظاهر فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ حين أداء ما أمروا بأدائه إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ لضعف استعدادهم يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً فلا يستطيعون هجرهم، ولا ارتكاب ما فيه ذل نفوسهم خشية اعتراضهم عليهم، أو إعراضهم عنهم، وقالوا بلسان الحال: رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ الآن لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ وهو الموت الاضطراري، فالمنية ولا الدنية، وهذا حال كثير من الناسكين يرغبون عن السلوك وتحمل مشاقة مما فيه إذلال نفوسهم وامتهانها خوفا من الملامة، واعتراض الناس عليهم فيبقون في حجاب أعمالهم- ويحسبون أنهم يحسنون صنعا ولبئس ما كانوا يصنعون- قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ فلا ينبغي أن يلاحظوا الناس في تركه وعدم الالتفات إليه وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى فينبغي أن يتحملوا الملامة في تحصيلها وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا مما كتب لكم فينبغي عدم خشية سوى الله تعالى أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وتفارقون ولا بد من تخشون فراقه إن سلكتم ففارقوهم بالسلوك وهو الموت الاختياري قبل أن تفارقوهم بالهلاك وهو الموت الاضطراري وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ أي أجساد قوية:
Bu [zahiri manadır]. “Bu ayetlerdeki işarî mana cihetinden ise”: { الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ } “İman edenler savaşırlar”, yani şanı yüce olan Allah'a ulaşmak için mücahede kılıçlarıyla nefislerini helak ederek nefisleriyle savaşırlar. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda”. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ } “İnkâr edenler ise savaşırlar”, yani lezzetleri elde etmek ve bu fani dünyada şehvet metalarını ganimet bilmek için nefislerinin tağutu yolunda akıllarıyla savaşır ve onlarla çekişirler. { فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ } “Tağut yolunda. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın”, onlar nefsin güçleri veya bizzat nefis ve onun kuvvetleridir. { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “Şüphesiz şeytanın tuzağı zayıftır”, dolayısıyla onun dostu da zayıftır; kıl kadar bir şeye sığınmıştır. { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ } “Kendilerine... denilenleri görmedin mi?” Yani gözetleyiciler kendilerine şöyle demiştir: { كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } “Ellerinizi çekin”, yani ibadetlerin zahiri rükünlerini ifa etmeden önce şimdilik nefislerle savaşmaktan el çekin. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı kılın”, bundan murat bedenî ibadeti ifa ederek bedeni yormaktır. { وَآتُوا الزَّكاةَ } “Zekâtı verin”, bundan murat malî ibadeti ifa ederek kalbi yormaktır. Bu sizde tamamlandığı zaman nefisle savaşmaya yönelin; zira bundan önce onunla savaşmak silahsız savaşmaktır. Çünkü bu resmi ibadetler sâliklerin silahıdır; dolayısıyla zahiri ıslah etmeden önce hiç kimse için bâtını arındırmak tamamlanmaz. { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ } “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca”, yani kendilerine emredilen şeyleri ifa ettikleri vakit, { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “onlardan bir grup” istidatlarının zayıflığından ötürü, { يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkarlar.” İnsanların kendilerine itiraz etmelerinden veya kendilerinden yüz çevirmelerinden korktukları için ne insanları terk edebilirler ne de nefislerini zillete düşürecek şeyleri göze alabilirler. Hâl diliyle şöyle dediler: { رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ } “Rabbimiz! Savaşı bizim üzerimize niçin farz kıldın?” Yani şimdi niçin farz kıldın? { لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!” Yani zorunlu ölüm vaktine kadar; çünkü ölüm zillete yeğdir. Birçok âbidin hali böyledir; kınanma korkusu ve insanların kendilerine itiraz etmesi endişesiyle, nefislerini zillete düşürüp aşağılayacak şeyleri içeren seyrüsülûkten ve onun meşakkatlerini yüklenmekten yüz çevirirler; böylece amellerinin hicabı içinde kalırlar da “kendilerinin güzel bir iş yaptıklarını sanırlar; oysa yaptıkları ne kötüdür!” { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: Dünyanın metaı azdır”, dolayısıyla onu terk etmede ve ona iltifat etmemede insanları hesaba katmamak gerekir. { وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى } “Ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır”, o halde onu elde etmek uğruna kınanmalara katlanmak gerekir. { وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve bir kıl payı kadar bile haksızlığa uğratılmazsınız”, yani sizin için takdir edilenden hiçbir şey eksiltilmez; bu yüzden Allah Teâlâ'dan başkasından korkmamak gerekir. { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun, ölüm sizi yakalar.” Sülûke girseniz ayrılmaktan korktuğunuz kimselerden mutlaka ayrılacaksınız; o halde helak olmak suretiyle zorunlu ölümle onlardan ayrılmadan önce, seyrüsülûk yoluyla yani ihtiyarî (iradî) ölümle onlardan ayrılın. { وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “Velev ki sağlam kalelerde olun”, yani güçlü bedenlerde bulunsanız bile:
فمن يك ذا عظم صليب رجا به ... ليكسر عود الدهر فالدهر كاسره
“Kimin sağlam bir kemiği olur da onunla / Zamanın ağacını kırmayı umarsa, zaman onu kırıverir.”
وَإِنْ تُصِبْهُمْ أي المحجوبين حَسَنَةٌ أي شيء يلائم طباعهم يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فيضيفونها إلى
{ وَإِنْ تُصِبْهُمْ } “Onlara bir iyilik dokunursa”, yani o hicap altındakilere mizaçlarına uygun bir şey isabet ederse, { حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “'Bu Allah katındandır' derler.” Bunu nefsin sevinci ve şehvetin lezzeti sebebiyle
الله تعالى من فرح النفس ولذة الشهوة لاتبعت المعرفة والمحبة وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ أي شيء تنفر عنه طباعهم وإن كان على خلاف ذلك في نفس الأمر يَقُولُوا لضيق أنفسهم هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ فيضيفونها إلى غيره تعالى ويرجعون إلى الأسباب لعدم رسوخ الإيمان الحقيقي في قلوبهم قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وهذا دعاء لهم إلى توحيد الأفعال، ونفى التأثير عن الأغيار، والإقرار بكونه سبحانه خالق الخير والشر فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ المحجوبين لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً لاحتجابهم بصفات النفوس وارتياح آذان قلوبهم التي هي أوعية السماع والوعي، ثم زاد سبحانه في البيان بقوله ﷿: ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ صغرت أو عظمت فَمِنَ اللَّهِ تعالى أفاضها حسب الاستعداد الأصلي وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ حقرت أو جلت فَمِنْ نَفْسِكَ أي من قبلها بسبب الاستعداد الحادث بسبب ظهور النفس بالصفات والأفعال الحاجبة للقلب المكدرة لجوهره حتى احتاج إلى الصقل بالرزايا والمصائب والبلايا والنوائب، لا من قبل الرسول ﷺ أو غيره وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا فأنت الرحمة لهم فلا يكون من عندك شر عليهم وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً على ذلك مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ لأنه ﷺ مرآة الحق يتجلى منه للخلق، وقال بعض العارفين، إن باطن الآية إشارة إلى عين الجمع أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ليرشدهم إلى أنك رسول الله تعالى، وأن إطاعتك إطاعته سبحانه حيث أنه مشتمل على الفرق والجمع، وقيل: ألا يتدبرونه فيتعظون بكريم مواعظه ويتبعون محاسن أوامره، أو أفلا يتدبرونه ليعلموا أن الله جل شأنه تجلى لهم فيه وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً أي لوجدوا الكثير منه مختلفا بلاغة وعدمها فيكون مثل كلام المخلوقين فيكون لهم مساغ إلى تكذيبه وعدم قبول شهادته، أو القول بأنه لا يصلح أن يكون مجلى لله تعالى، وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ إخبار عمن في مبادي السلوك أي إذا ورد عليهم شيء من آثار الجمال أو الجلال أفشوه وأشاعوه وَلَوْ رَدُّوهُ أي عرضوه إِلَى الرَّسُولِ إلى ما علم من أحواله، وما كان عليه وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ وهم المرشدون الكاملون الذين نالوا مقام الوراثة المحمدية لَعَلِمَهُ أي لعلم مآله وأنه مما يذاع أو أنه لا يذاع الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ ويتلقونه منهم أي من جهتهم وواسطة فيوضاتهم، والمراد بالموصول الرادون أنفسهم، وحاصل ذلك أنه لا ينبغي للمريد إذا عرض له في أثناء سيره وسلوكه شيء من آثار الجمال أو الجلال أن يفشيه لأحد قبل أن يعرضه على شيخه فيوقفه على حقيقة الحال فإن في إفشائه قبل ذلك ضررا كثيرا وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ أيها الناس بالواسطة العظمى رسول الله ﷺ وَرَحْمَتُهُ بالمرشدين الوارثين لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ والنفس أعظم جنوده إن لم تكنه إِلَّا قَلِيلًا وهم السالكون بواسطة نور إلهي أفيض عليهم فاستغنوا به كبعض أهل الفترة، قيل: وهم على قدم الخليل ﵊ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ أي قاتل من يخالفك وحدك وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ على أن يقاتلوا من يحول بينهم وبين ربهم عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا أي ستروا أوصاف الربوبية وَاللَّهُ أَشَدُّ منهم بَأْساً أي نكاية وَأَشَدُّ منهم تَنْكِيلًا أي تعذيبا مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً أي من يرافق نفسه على الطاعات يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها أي حظ وافر من ثوابها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً أي من يرافق نفسه على معصية يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها أي مثل مساو من عقابها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً فيوصل الثواب والعقاب إلى مستحقيهما وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها تعليم لنوع من مكارم الأخلاق ومحاسن الأعمال، وقيل: المعنى إذا منّ الله تعالى عليكم بعطية فابذلوا الأحسن من عطاياه أو تصدقوا بما أعطاكم وردوه إلى الله تعالى على يد المستحقين، والله تعالى خير الموفقين.
Allah Teâlâ'ya nispet ederler; marifet ve muhabbete tabi olduklarından değil. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Onlara bir kötülük dokunursa”, yani nefislerinin hoşlanmadığı bir şey -işin aslında öyle olmasa bile- isabet ederse, nefislerinin darlığından ötürü: { يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “'Bu senin yüzündendir' derler.” Bunu O'ndan başkasına isnat ederler ve kalplerinde hakiki iman kökleşmediği için sebeplere başvururlar. { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah katındandır.” Bu, onları fiillerin tevhidinde bulunmaya, başkalarından tesiri nefyetmeye ve hayrın da şerrin de yaratıcısının Allah Teâlâ olduğunu ikrar etmeye bir davettir. { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ } “Bu topluluğa ne oluyor ki”, o perdeli topluluğa, { لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?” Çünkü nefislerin sıfatlarıyla perdelenmişlerdir ve işitme ile kavrama kapları olan kalp kulakları paslanmıştır. Sonra Allah Azze ve Celle şu buyruğu ile beyanı artırmıştır: { ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ } “Sana gelen her iyilik”, küçük olsun büyük olsun, { فَمِنَ اللَّهِ } “Allah'tandır”, yani asıl istidada göre O lütfetmiştir. { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ } “Sana gelen her kötülük de”, ister önemsiz ister büyük olsun, { فَمِنْ نَفْسِكَ } “kendi nefsindendir”, yani kalbi perdeleyen, cevherini bulandıran ve neticede musibetlerle, kederlerle, belalarla cilalanmaya muhtaç bırakan nefsin sıfat ve fiillerinin ortaya çıkması sebebiyle oluşan arızî istidat yüzündendir; Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem veya başkası yüzünden değildir. { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا } “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik”, zira sen onlar için bir rahmetsin, dolayısıyla senden onlara bir şer gelmez. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Buna şahit olarak Allah yeter.” { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim peygambere itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur.” Çünkü sallallâhu aleyhi ve sellem Hakk'ın aynasıdır; O'ndan mahlûkata tecelli eder. Bazı arifler demiştir ki: Ayetin bâtını aynü'l-cem'e (birlik makamına) işarettir. { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” Ta ki Kur'an onlara senin Allah'ın elçisi olduğunu ve sana itaatin O'na itaat olduğunu göstersin; zira Kur'an fark ve cem'i (ayrılık ve birlik makamlarını) içermektedir. Şöyle de denilmiştir: Onun yüce öğütlerinden ibret almak ve güzel emirlerine uymak için Kur'an'ı düşünmezler mi? Ya da şanı yüce olan Allah'ın Kur'an'da kendilerine tecelli ettiğini bilmek için onu düşünmezler mi? { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Eğer o, Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette onda birçok çelişki bulurlardı.” Yani belagat ve belagatsizlik bakımından onda pek çok farklılık bulurlardı; böylece mahlûkların sözü gibi olur, onu yalanlamaya ve şahitliğini kabul etmemeye ya da onun Allah Teâlâ'ya tecelli mahalli olmaya elverişli olmadığını söylemeye bir yol bulurlardı. { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayarlar.” Bu, sülûkün başındakilerden haber vermektedir; yani kendilerine cemâl veya celâl eserlerinden bir şey vaki olduğunda onu hemen ifşa edip yayarlar. { وَلَوْ رَدُّوهُ } “Halbuki onu götürselerdi”, yani arz etselerdi, { إِلَى الرَّسُولِ } “Peygambere”, yani onun bilinen hallerine ve üzerinde bulunduğu duruma, { وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } “ve kendilerinden olan emir sahiplerine”, onlar da Muhammedî veraset makamına ermiş kâmil mürşitlerdir; { لَعَلِمَهُ } “elbette onu bilirlerdi”, yani akıbetini ve yayılacak şeylerden mi yoksa yayılmayacak şeylerden mi olduğunu bilirlerdi; { الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ } “onu çıkaranlar” ve onlardan, yani onların cihetinden ve feyizlerinin vasıtasıyla alanlar. İsmi mevsulden kastedilen, meseleyi arz edenlerin bizzat kendileridir. Bunun özeti şudur: Mürid, seyrüsülûkü esnasında cemâl veya celâl tecellilerinden bir şeyle karşılaştığında, onu şeyhine arz edip işin hakikatini öğrenmeden önce hiç kimseye ifşa etmemelidir; zira bundan önce ifşa edilmesinde pek çok zarar vardır. { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu olmasaydı”, ey insanlar, en büyük vasıta olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan lütfu, { وَرَحْمَتُهُ } “ve rahmeti” yani vâris mürşitler olmasaydı, { لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ } “şeytana uyardınız” -ki nefis, bizzat kendisi değilse onun en büyük ordusudur-, { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azınız müstesna.” Onlar da fetret ehlinin bazıları gibi kendilerine feyzedilen ilahî bir nur vasıtasıyla sülûk eden ve onunla yetinen kimselerdir. Denildi ki: Onlar Halîl [aleyhisselâm]'ın izi üzeredirler. { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “O halde Allah yolunda savaş; sen kendinden başkasıyla mükellef tutulmazsın.” Yani sana muhalefet edenle tek başına savaş. { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri de teşvik et”, yani kendileriyle Rableri arasına girenlerle savaşmaya teşvik et. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Umulur ki Allah kâfirlerin baskısını defeder”, yani rubûbiyyet vasıflarını örtenlerin baskısını. { وَاللَّهُ أَشَدُّ } “Allah daha güçlüdür”, onlardan daha şiddetlidir, { بَأْساً } “kuvvetçe”, yani darbe indirme bakımından, { وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “ve cezası daha çetindir.” Yani azap bakımından onlardan daha şiddetlidir. { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa”, yani kim taatlerde nefsine yoldaşlık ederse, { يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها } “ondan kendisine bir pay olur”, yani onun sevabından bol bir pay alır. { وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً } “Kim de kötü bir şefaatte bulunursa”, yani kim günah hususunda nefsine yoldaşlık ederse, { يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها } “ondan kendisine bir günah payı olur”, yani cezasından ona denk bir pay düşer. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir / rızık verip gözetendir.” Yani sevabı ve cezayı hak edenlere ulaştırır. { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Bir selam ile selamlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle karşılık verin veya aynısıyla mukabele edin.” Bu, güzel ahlak ve güzel amellerden bir türün eğitimidir. Denildi ki mana şudur: Allah Teâlâ size bir bağışta bulunursa O'nun ihsanlarının en güzelini sarf edin yahut size verdiğini infak edip hak sahiplerinin eliyle Allah Teâlâ'ya geri döndürün. Muvaffak kılanların en hayırlısı Allah Teâlâ'dır.
اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ مبتدأ وخبر، وقوله سبحانه: لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ جواب قسم محذوف أي
{ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” Mübteda ve haberdir. Şanı yüce olanın { لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Sizi kıyamet gününe mutlaka toplayacaktır” sözü ise mahzuf bir yeminin cevabıdır, yani:
والله ليجمعنكم، والجملة إما مستأنفة لا محل لها من الإعراب، أو خبر ثان، أو هي الخبر، ولا إِلهَ إِلَّا هُوَ اعتراض، واحتمال- أن تكون خبرا بعد خبر لكان، وجملة اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ معترضة مؤكدة لتهديد قصد بما قبلها وما بعدها- بعيد، ثم الخبر وإن كان هو القسم وجوابه لكنه في الحقيقة الجواب فلا يرد وقوع الإنشاء خبرا، ولا أن جواب القسم من الجمل التي لا محل لها من الإعراب فكيف يكون خبرا مع أنه لا امتناع من اعتبار المحل وعدمه باعتبارين، والجمع بمعنى الحشر، ولهذا عدى بإلى كما عدى الحشر بها في قوله تعالى: لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ [آل عمران: ١٥٨] ، وقد يقال: إنما عدى بها لتضمينه معنى الإفضاء المتعدى بها أي ليحشرنكم من قبوركم إلى حساب يوم القيامة، أو مفضين إليه، وقيل: إلى بمعنى في كما أثبته أهل العربية ليجمعنكم في ذلك اليوم لا رَيْبَ فِيهِ أي في يوم القيامة، أو في الجمع، فالجملة إما حال من اليوم، أو صفة مصدر محذوف أي جمعا «لا ريب فيه» والقيامة بمعنى القيام، ودخلت التاء فيه للمبالغة- كعلامة، ونسابة- وسمى ذلك اليوم بذلك لقيام الناس فيه للحساب مع شدة ما يقع فيه من الهول، ومناسبة الآية لما قبلها ظاهرة، وهي أنه تعالى لما ذكر إِنَّ اللَّهَ تعالى كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً تلاه بالإعلام بوحدانيته سبحانه والحشر والبعث من القبور للحساب بين يديه، وقال الطبرسي: وجه النظم أنه سبحانه لما أمر ونهى فيما قبل بين بعد أنه لا يستحق العبادة سواه ليعملوا على حسب ما أوجبه عليهم، وأشار إلى أن لهذا العمل جزاء ببيان وقته، وهو يوم القيامة ليجدوا فيه ويرغبوا ويرهبوا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً الاستفهام إنكاري، والتفضيل باعتبار الكمية في الأخبار الصادقة لا الكيفية إذ لا يتصور فيها تفاوت لما أن الصدق المطابقة للواقع وهي لا تزيد، فلا يقال لحديث معين: إنه أصدق من آخر إلا بتأويل وتجوز والمعنى لا أحد أكثر صدقا منه تعالى في وعده وسائر أخباره ويفيد نفي المساواة أيضا كما في قولهم: ليس في البلد أعلم من زيد، وإنما كان كذلك لاستحالة نسبة الكذب إليه سبحانه بوجه من الوجوه، ولا يعرف خلاف بين المعترفين بأن الله تعالى متكلم بكلام في تلك الاستحالة، وإن اختلف مأخذهم في الاستدلال.
“Vallahi sizi mutlaka toplayacaktır.” Cümle ya iraptan mahalli olmayan müstear (müste'nefe) bir cümledir ya ikinci haberdir ya da asıl haber odur ve { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesi itiraziyyedir (ara cümledir). Bu cümlenin “kâne”nin haberinden sonra gelen ikinci haber olması ve { اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesinin ise kendisinden önceki ve sonraki kısımlarla kastedilen tehdidi pekiştiren bir ara cümle olması ihtimali uzaktır. Sonra her ne kadar haber, yemin ve cevabından ibaret olsa da hakikatte haber cevaptır; dolayısıyla inşâî cümlenin haber olması veya yemin cevabının iraptan mahalli olmayan cümlelerden olması sebebiyle nasıl haber olacağı yönündeki itirazlar varid olmaz; kaldı ki iki farklı mülahazayla cümlenin mahalli olup olmamasını kabul etmekte bir engel de yoktur. “Cem'” kelimesi haşr (toplanma) manasındadır; bu sebeple tıpkı { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } [Âl-i İmrân: 158] ayetinde haşr fiilinin “ilâ” ile geçişli kılınması gibi bu da “ilâ” ile geçişli kılınmıştır. Şöyle de denilebilir: Bu fiil, “ilâ” ile geçişli kılınan “ulaşma/varma” manasını tazammun ettiği için “ilâ” harf-i cerriyle gelmiştir; yani sizi kabirlerinizden kıyamet gününün hesabına ulaştırarak veya ona varıcılar olarak mutlaka toplayacaktır. Denildi ki: Arap dili âlimlerinin de ispat ettiği üzere “ilâ”, “fî” manasındadır; yani o günde sizi mutlaka toplayacaktır. { لا رَيْبَ فِيهِ } “Bunda hiçbir şüphe yoktur”, yani kıyamet gününde veya toplanmada şüphe yoktur. Cümle ya “el-yevm” kelimesinden haldir ya da mahzuf bir mastarın sıfatıdır; yani “şüphe olmayan bir toplayışla” demektir. “Kıyamet” kelimesi ayağa kalkmak manasındadır ve “allâme” ve “nessâbe” kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için sonuna tâ harfi gelmiştir. O gün, içinde gerçekleşecek dehşetin şiddetiyle birlikte insanların hesap için ayağa kalkmasından ötürü bu isimle isimlendirilmiştir. Bu ayetin bir öncekiyle irtibatı gayet açıktır: Allah Teâlâ bir önce { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesaplayandır” buyurunca, hemen peşinden Zât-ı Teâlâ'nın birliğini ve O'nun huzurunda hesap için kabirlerden haşr ve ba's olunacağını bildirmiştir. et-Tabersî der ki: Söz diziminin vechi şudur: Allah Teâlâ daha önce emir ve nehiylerde bulununca, ardından üzerlerine vacip kıldığı şeylere göre amel etmeleri için Kendisinden başka ibadete layık kimse olmadığını beyan etmiş ve o amelin bir karşılığı olduğuna vakti beyan ederek işaret etmiştir ki o da kıyamet günüdür; ta ki o günde gayret göstersinler, rağbet ve korku duysunlar. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” Soru inkârîdir. Üstünlük kıyaslaması nitelik değil, doğru haberlerin niceliği (kemiyeti) bakımındandır; çünkü doğruluk gerçeğe mutabakat olup artıp eksilmeyeceğinden onda bir derecelenme tasavvur edilemez. Dolayısıyla muayyen bir söz için tevil ve mecaz olmaksızın “diğerinden daha doğrudur” denilemez. Mana şudur: Vaadinde ve diğer tüm haberlerinde Allah Teâlâ'dan daha doğru sözlü hiç kimse yoktur. Bu ifade, “Şehirde Zeyd'den daha bilgini yoktur” sözünde olduğu gibi eşitliğin nefyini de ifade eder. Bunun böyle olması, şanı yüce olan Allah'a hiçbir vechile yalan isnat edilmesinin imkânsızlığından ötürüdür. İnkâr edilmeyecek derecede Allah Teâlâ'nın kelam sıfatıyla mütekellim olduğunu ikrar edenler arasında, delillendirmedeki çıkış noktaları farklı olsa da, bu imkânsızlık hakkında hiçbir ihtilaf bilinmemektedir.
وقد استدل المعتزلة على استحالة الكذب في كلام الرب تعالى بأن الكلام من فعله تعالى، والكذب قبيح لذاته- والله تعالى لا يفعل القبيح- وهو مبني على قولهم: بالحسن والقبح الذاتيين وإيجابهم رعاية الصلاح والأصلح، وأما الأشاعرة فلهم- كما قال الآمدي- في بيان استحالة الكذب في كلامه تعالى القديم النفساني مسلكان:
Mutezile, Rab Teâlâ'nın kelamında yalanın imkânsızlığına şu delili getirmiştir: Kelam, Allah Teâlâ'nın fiilindendir ve yalan zatı gereği çirkindir; Allah Teâlâ ise çirkin fiil işlemez. Bu delil, onların zâtî hüsün ve kubuh (iyilik ve kötülük) anlayışlarına ve salâh ile aslahı gözetmeyi [Allah'a] vacip kılmalarına dayanır. Eş'arîlere gelince -el-Âmidî'nin belirttiği üzere- Allah Teâlâ'nın kadîm nefsî kelamında yalanın imkânsızlığını açıklamada iki yöntemleri vardır:
عقلي وسمعي، أما المسلك الأول: فهو أن الصدق والكذب في الخبر من الكلام النفساني القديم ليس لذاته ونفسه بل بالنظر إلى ما يتعلق به من المخبر عنه فإن كان قد تعلق به على ما هو عليه كان الخبر صدقا، وإن كان على خلافه كان كذبا، وعند ذلك فلو تعلق من الرب سبحانه كلامه القائم على خلاف ما هو عليه لم يحل إما أن يكون ذلك مع العلم به أولا لا جائز أن يكون الثاني، وإلا لزم الجهل الممتنع عليه سبحانه من أوجه عديدة، وإن كان الأول فمن كان عالما بالشيء يستحيل أن لا يقوم به الإخبار عنه على ما هو به وهو معلوم بالضرورة، وعند ذلك فلو قام بنفسه الإخبار عنه على خلاف ما هو عليه حال كونه عالما به مخبرا عنه على ما هو عليه لقام بالنفس الخبر الصادق والكاذب بالنظر إلى شيء واحد من جهة واحدة، وبطلانه معلوم بالضرورة.
Aklî ve sem'î (naklî) yöntem. Birinci yönteme gelince: Kadîm nefsî kelamdan olan haberde doğruluk ve yalan zatı ve kendisi gereği değil, hakkında haber verilen şeye taalluku cihetiyledir; şayet ona olduğu gibi taalluk etmişse haber doğrudur, aksine taalluk etmişse yalandır. Bu durumda, Rab Teâlâ'nın Zâtı ile kaim olan kelamı vakıaya aykırı olarak taalluk etmiş olsa, bu ya onu bilmesiyle birlikte olur ya da bilmemesiyle olur; ikincisi caiz değildir, aksi takdirde pek çok yönden O'nun hakkında muhal olan cehalet gerekir. Eğer birincisi ise, bir şeyi bilen kimsenin Zâtında onun olduğu gibi haberinin bulunmaması imkânsızdır ve bu zorunlu olarak bilinir. Bu durumda, o şeyi bildiği ve olduğu gibi haber verdiği halde, Zâtında aynı şeye dair vakıaya aykırı bir haber kaim olsa, tek bir şey hakkında aynı açıdan nefiste hem doğru hem de yalan haber kaim olmuş olur; bunun batıl olduğu ise zorunlu olarak bilinir.
واعترض بأنا نعلم ضرورة من أنفسنا إنا حال ما نكون عالمين بالشيء يمكننا أن نخبر بالخبر الكاذب، ونعلم كوننا كاذبين، ولولا إنا عالمون بالشيء المخبر عنه لما تصور علمنا بكوننا كاذبين، وأجيب بأن الخبر الذي نعلم من أنفسنا كوننا كاذبين فيه إنما هو الخبر اللساني، وأما النفساني فلا نسلم صحة علمنا بكذبه حال الحكم به، وأما المسلك الثاني: فهو أنه قد ثبت صدق الرسول ﷺ بدلالة المعجزة القاطعة فيما هو رسول فيه على ما بين في محله.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Biz kendimizden zorunlu olarak biliyoruz ki, bir şeyi bildiğimiz halde yalan haber verebiliriz ve yalancı olduğumuzu da biliriz; eğer haber verilen şeyi bilmeseydik yalancı olduğumuzu bilmemiz tasavvur edilemezdi. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kendimizden yalancı olduğumuzu bildiğimiz haber ancak lisanî haberdir; nefsî habere gelince, ona hükmedildiği anda onun yalan olduğunu bilmemizin sıhhatini kabul etmeyiz. İkinci yönteme (sem'î delile) gelince: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletle gönderildiği konularda kesin mucizenin delaletiyle doğruluğu -kendi yerinde açıklandığı üzere- sabit olmuştur.
وقد نقل عنه بالخبر المتواتر أن كلام الله تعالى صدق، وأن الكذب عليه سبحانه محال، ونظر فيه الآمدي بأن لقائل أن يقول: صحة السمع متوقفة على صدق الرسول ﷺ وصدقه متوقف على استحالة الكذب على الله تعالى من حيث أن ظهور المعجزة على وفق تحديه بالرسالة نازل منزلة التصديق من الله سبحانه له في دعواه، فلو جاز الكذب عليه جل شأنه لأمكن أن يكون كاذبا في تصديقه له ولا يكون الرسول صادقا، وإذا توقف كل منهما على صاحبه كان دورا لا يقال إثبات الرسالة لا يتوقف على استحالة الكذب على الله تعالى ليكون دورا فإنه لا يتوقف إثبات الرسالة على الإخبار بكونه رسولا حتى يدخله الصدق والكذب، بل على إظهار المعجزة على وفق تحديه، وهو منزل منزلة الإنشاء، وإثبات الرسالة وجعله رسولا في الحال كقول القائل: وكلتك في أشغالي، واستنبتك في أموري، وذلك لا يستدعي تصديقا ولا تكذيبا إذ يقال حينئذ: فلو ظهرت المعجزة على يد شخص لم يسبق منه التحدي بناء على جوازه على أصول الجماعة لم تكن المعجزة دالة على ثبوت رسالته إجماعا ولو كان ظهور المعجزة على يده منزل منزلة الإنشاء لرسالته لوجب أن يكون رسولا متبعا بعد ظهورها. وليس كذلك، وكون الإنشاء مشروطا بالتحدي بعيد بالنظر إلى حكم الإنشاءات، وبتقدير أن يكون كذلك غايته ثبوت الرسالة بطريق الإنشاء، ولا يلزم منه أن يكون الرسول صادقا في كل ما يخبر به دون دليل عقلي يدل على صدقه فيما يخبر به، أو تصديق الله تعالى له في ذلك، ولا دليل عقلي يدل على ذلك، وتصديق الله تعالى له لو توقف على صدق خبره عاد ما سبق، فينبغي أن يكون هذا المسلك السمعي في بيان استحالة الكلام اللساني وهو صحيح فيه، والسؤال الوارد ثم منقطع هنا فإن صدق الكلام اللساني وإن توقف على صدق الرسول لكن صدق الرسول غير متوقف على صدق الكلام اللساني بل على الكلام اللساني نفسه فامتنع الدور الممتنع، وفي المواقف: الاستدلال على امتناع الكذب عليه تعالى عند أهل السنة بثلاثة أوجه: الأول أنه نقص والنقص ممنوع إجماعا، وأيضا فيلزم أن يكون نحن أكمل منه سبحانه في بعض الأوقات أعني وقت صدقنا في كلامنا، والثاني أنه لو اتصف بالكذب سبحانه لكان كذبه قديما إذ لا يقوم الحادث بذاته تعالى فيلزم أن يمتنع عليه الصدق، فإن ما ثبت قدمه استحال عدمه واللازم باطل، فإنا نعلم بالضرورة أن من علم شيئا أمكن له أن يخبر عنه على ما هو عليه، وهذان الوجهان إنما يدلان على أن الكلام النفسي الذي هو صفة قائمة بذاته تعالى يكون صادقا، ثم أتى بالوجه الثالث دليلا على استحالة الكذب في الكلام اللفظي والنفسي على طرز ما في المسلك الثاني وقد علمت ما للآمدي فيه فتدبر جميع ذلك ليظهر لك الحق.
Ondan mütevatir haberle Allah Teâlâ'nın kelamının doğru olduğu ve O'na yalan isnat edilmesinin muhal olduğu nakledilmiştir. Âmidî buna şöyle bir mülahaza getirmiştir: Biri diyebilir ki: Naklin sıhhati Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna bağlıdır; onun doğruluğu ise Allah Teâlâ'ya yalanın muhal olmasına bağlıdır; zira mucizenin onun peygamberlik meydan okumasına uygun olarak zuhur etmesi, davasında Allah Teâlâ'nın onu tasdik etmesi makamındadır. Eğer şanı yüce olan Allah hakkında yalan caiz olsaydı, onu tasdikinde yalancı olması ve Resûlün de doğru sözlü olmaması mümkün olurdu; her biri diğerine bağlı olunca bu bir kısır döngü (devir) olur. Risaletin ispatı Allah Teâlâ hakkında yalanın muhal olmasına bağlı değildir ki devir olsun, denilemez; çünkü risaletin ispatı onun resul olduğuna dair habere bağlı değildir ki içine doğruluk ve yalan girsin; aksine meydan okumasına uygun olarak mucizenin zuhur etmesine bağlıdır ki bu inşâ makamındadır, yani risaletin sübutu ve o anda onun resul kılınması, kişinin 'Seni işlerime vekil kıldım, işlerimde seni naip tayin ettim' sözü gibidir ve bu tasdik veya tekzip gerektirmez. Zira o zaman şöyle denir: Ehl-i Sünnet usulüne göre caiz görülmesine binaen daha önce meydan okuması bulunmayan bir şahsın elinde mucize zuhur etseydi, icmaen o mucize risaletinin sübutuna delalet etmezdi. Eğer elinde mucizenin zuhur etmesi onun risaletinin inşası makamında olsaydı, mucizenin zuhurundan sonra ona uyulması gereken bir peygamber olması icap ederdi; oysa durum böyle değildir. İnşânın meydan okumaya şart kılınması ise inşâların hükmü açısından uzaktır. Böyle olduğu varsayılsa bile, neticesi risaletin inşâ yoluyla sabit olmasıdır; bundan ise haber verdiği şeylerde doğruluğuna delalet eden aklî bir delil veya bu hususta Allah Teâlâ'nın onu tasdik etmesi olmaksızın Resûlün her haber verdiğinde doğru sözlü olması gerekmez. Buna delalet eden aklî bir delil de yoktur; Allah Teâlâ'nın onu tasdiki ise haberinin doğruluğuna bağlı olursa önceki durum geri döner. Bu durumda, bu sem'î metodun lisanî kelamın imkânsızlığını beyanda geçerli olması gerekir ve bunda da doğrudur; oradaki soru burada kesilir; zira lisanî kelamın doğruluğu Resûlün doğruluğuna bağlı olsa da, Resûlün doğruluğu lisanî kelamın doğruluğuna değil bizzat lisanî kelama bağlıdır; böylece imkânsız olan kısır döngü ortadan kalkar. el-Mevâkıf'ta Ehl-i Sünnet nezdinde Allah Teâlâ hakkında yalanın imkânsızlığına üç vecihle istidlal edilmiştir: Birincisi: Yalan bir noksanlıktır ve icma ile noksanlık [Allah hakkında] caiz değildir. Ayrıca bazı vakitlerde -yani sözümüzde doğru olduğumuz vakitte- bizim O'ndan daha kâmil olmamız gerekir. İkincisi: Şayet Allah Teâlâ yalanla vasıflansaydı, O'nun yalanı kadîm olurdu; çünkü hadis olan bir şey Zât-ı Teâlâ ile kaim olamaz. Bu durumda O'nun hakkında doğruluk imkânsız olurdu; zira kıdemi sabit olanın yokluğu imkânsızdır ve bu lazım ise batıldır. Çünkü biz bir şeyi bilen kimsenin onu olduğu gibi haber vermesinin mümkün olduğunu zorunlu olarak biliriz. Bu iki vecih, ancak Zât-ı Teâlâ ile kaim bir sıfat olan nefsî kelamın doğru olduğuna delalet eder. Sonra lafzî ve nefsî kelamda yalanın imkânsızlığına delil olarak ikinci meslekteki tarza uygun üçüncü vechi getirmiştir; Âmidî'nin bu konudaki sözünü ise öğrendin. Gerçeğin sana açıkça görünmesi için bütün bunları iyi düşün!
فَما لَكُمْ مبتدأ وخبر، والاستفهام للإنكار، والنفي والخطاب لجميع المؤمنين، وما فيه من معنى التوبيخ لبعضهم، وقوله سبحانه: فِي الْمُنافِقِينَ يحتمل- كما قال السمين- أن يكون متعلقا بما يدل عليه قوله تعالى:
{ فَما لَكُمْ } “Size ne oluyor ki” mübteda ve haberdir. Soru inkâr ve nefy içindir; hitap bütün müminleredir ve içerdiği kınama anlamı ise onların bir kısmına yöneliktir. Şanı yüce olanın { فِي الْمُنافِقِينَ } “münafıklar hakkında” sözü es-Semîn'in dediği gibi Allah Teâlâ'nın şu sözünün delalet ettiği şeye müteallik olabilir:
فِئَتَيْنِ أي فما لكم تفترقون في المنافقين، وأن يكون حالا من فِئَتَيْنِ مفترقين في المنافقين، فلما قدم نصب على الحال، وأن يكون متعلقا بما تعلق به الخبر أي أي شيء كائن لكم في أمرهم وشأنهم، فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، وفي انتصاب فِئَتَيْنِ وجهان- كما في الدر المصون..
{ فِئَتَيْنِ } “İki grup [oldunuz]”; yani “Münafıklar hakkında ne diye ikiye ayrılıyorsunuz?” [demektir]. { فِئَتَيْنِ } kelimesinden hal olması da mümkündür; yani “Münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılmış olarak”. [Bu car-mecrur] öne geçirilince hal olarak nasbedilmiştir. Veya haberin taalluk ettiği şeye taalluk etmiş olması da mümkündür; yani “Onların işinde ve durumunda size ait ne vardır?” [demektir]; böylece muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun yerine ikame edilmiştir. ed-Dürrü'l-Mesûn'da belirtildiği üzere { فِئَتَيْنِ } kelimesinin nasbında iki vecih vardır:
أحدهما أنه حال من ضمير لَكُمْ المجرور، والعامل فيه الاستقرار، أو الظرف لنيابته عنه، وهذه الحال لازمة لا يتم الكلام بدونها، وهذا مذهب البصريين في هذا التركيب وما شابهه، وثانيهما- وهو مذهب الكوفيين- أنه خبر كان مقدرة أي ما لكم في شأنهم كنتم فئتين، ورد بالتزام تنكيره في كلامهم نحو فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [المدثر: ٤٩] وأما ما قيل على الأول: من أن كون ذي الحال بعضا من عامله غريب لا يكاد يصح عند الأكثرين فلا يكون معمولا له، ولا يجوز اختلاف العامل في الحال وصاحبها، فمن فلسفة النحو كما قال الشهاب، والمراد إنكار أن
Birincisi: { لَكُمْ } ifadesindeki mecrur zamirden haldir ve bundaki âmil “istikrar” veya onun yerine geçen zarftır; bu hal lâzımdır, kelam onsuz tamam olmaz. Bu terkip ve benzerlerinde Basralıların mezhebi budur. İkincisi ise -ki Kûfelilerin mezhebidir- takdirî bir “kâne”nin haberidir; yani “Onların durumunda size ne oldu ki iki fırka oldunuz?” demektir. Bu görüş, { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } [Müddessir: 49] ayetinde olduğu gibi onların kelamında bunun nekra olmasının iltizam edilmesiyle reddedilmiştir. Birinci görüşe yönelik, hal sahibinin kendi âmilinin bir parçası olmasının garip olduğu ve çoğunluğa göre neredeyse sahih olamayacağı, bu sebeple onun mamulü olamayacağı ve hal ile sahibinin âmilinin farklı olmasının caiz olmadığı yönündeki itiraza gelince; Şihâb'ın dediği gibi bu, nahiv felsefesindendir. Muradı ise:
يكون للمخاطبين شيء مصحح لاختلافهم في أمر المنافقين، وبيان وجوب قطع القوم بكفرهم وإجرائهم مجرى المجاهرين في جميع الأحكام وذكرهم بعنوان النفاق باعتبار وصفهم السابق.
Muhatapların münafıklar meselesindeki ihtilaflarını haklı kılacak hiçbir gerekçenin bulunmadığını inkâr etmek, o topluluğun küfrünü kesin olarak kabul etmenin ve onları tüm hükümlerde küfrünü açıkça ilan edenler gibi değerlendirmenin gerekliliğini beyan etmektir. Onların nifak unvanıyla anılması ise önceki vasıfları itibarıyladır.
أخرج عبد بن حميد عن مجاهد قال: هم قوم خرجوا من مكة حتى جاؤوا المدينة يزعمون أنهم مهاجرون ثم ارتدوا بعد ذلك فاستأذنوا النبي ﷺ إلى مكة ليأتوا ببضائع لهم يتجرون فيها، فاختلف فيه المسلمون فقائل يقول: هم منافقون وقائل يقول: هم مؤمنون، فبين الله تعالى نفاقهم وأنزل هذه الآية وأمر بقتلهم.
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: Onlar, muhacir olduklarını iddia ederek Mekke'den çıkıp Medine'ye gelen, sonra da irtidat eden bir topluluktu. Ticaretini yapacakları mallarını getirmek için Mekke'ye gitmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istediler. Müslümanlar onlar hakkında ihtilafa düştü; kimi 'Onlar münafıktır' derken kimi de 'Onlar mümindir' diyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların nifakını beyan etti, bu ayeti indirdi ve öldürülmelerini emretti.
وأخرج ابن جرير عن الضحاك قال: «هم ناس تخلفوا عن رسول الله ﷺ وأقاموا بمكة وأعلنوا الإيمان ولم يهاجروا فاختلف فيهم أصحاب رسول الله ﷺ فتولاهم ناس وتبرأ من ولايتهم آخرون وقالوا: تخلفوا عن رسول الله ﷺ ولم يهاجروا فسماهم الله تعالى منافقين وبرأ المؤمنين من ولايتهم وأمرهم أن لا يتولوهم حتى يهاجروا» ،
İbn Cerîr, Dahhâk'tan şöyle rivayet etmiştir: “Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan, Mekke'de ikamet edip imanı açığa vuran fakat hicret etmeyen kimselerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onlar hakkında ihtilafa düştü; bazıları onları dost edindi, diğerleri ise dostluklarından teberrî edip (uzak durup) 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldılar ve hicret etmediler' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları münafık olarak isimlendirdi, müminleri onların velayetinden teberrî ettirdi ve hicret edinceye kadar onları dost edinmemelerini emretti.”
وأخرج الشيخان والترمذي والنسائي وأحمد، وغيرهم عن زيد بن ثابت «أن رسول الله ﷺ خرج إلى أحد فرجع ناس خرجوا معه فكان أصحاب رسول الله صلّى الله عليه ومسلم فيهم فِئَتَيْنِ فرقة تقول: نقتلهم، وفرقة تقول: لا فأنزل الله تعالى فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ الآية كلها»
Şeyhân, Tirmizî, Nesâî, Ahmed ve başkaları Zeyd b. Sâbit'ten [radıyallâhu anh] şöyle rivayet etmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıktı, O'nunla birlikte çıkan insanlardan bir kısmı geri döndü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onlar hakkında { فِئَتَيْنِ } 'iki grup' oldu; bir grup 'Onları öldürelim' diyor, diğer grup ise 'Hayır' diyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ ayetin tamamı olan { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ } 'Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırka oluyorsunuz?' ayetini indirdi.”
ويشكل على هذا ما سيأتي قريبا إن شاء الله تعالى من جعل هجرتهم غاية للنهي عن توليتهم إلا أن يصرف عن الظاهر كما ستعمله، وقيل: هم العرنيون الذين أغاروا على السرح وأخذوا يسارا راعى رسول الله ومثلوا به فقطعوا يديه ورجليه وغرزوا الشوك في لسانه وعينيه حتى مات، ويرده كما قال شيخ الإسلام ما سيأتي إن شاء الله تعالى من الآيات الناطقة بكيفية المعاملة معهم من السلم والحرب وهؤلاء قد أخذوا وفعل بهم ما فعل من المثلة والقتل ولم ينقل في أمرهم اختلاف المسلمين، وقيل غير ذلك. وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا حال من المنافقين مفيد لتأكيد الإنكار السابق، وقيل: من ضمير المخاطبين والرابط الواو، وقيل: مستأنفة والباء للسببية، وما إما مصدرية، وإما موصولة، وأركس وركس بمعنى واختلف في معنى الركس لغة، فقيل: الرد- كما قيل- في قول أمية بن أبي الصلت:
Buna, birazdan inşâallahu teâlâ geleceği üzere onları veli edinme yasağının gayesi (son sınırı) olarak hicretlerinin kılınması müşkül oluşturmaktadır; meğerki az sonra öğreneceğin üzere zahirinden saptırılmış olsun. Bir görüşe göre onlar, otlaklara baskın yapıp Resûlullah'ın çobanı Yesâr'ı yakalayan, ona işkence edip ellerini ve ayaklarını kesen, ölene kadar diline ve gözlerine diken batıran Ureynelilerdir. Şeyhülislam'ın belirttiği üzere, inşâallahu teâlâ birazdan gelecek olan onlarla barış ve savaşta nasıl muamele edileceğine dair ayetler bu görüşü reddeder; zira bu Ureyneliler yakalanmış ve kendilerine yapılan işkence ve öldürme uygulanmıştır, haklarında Müslümanların ihtilaf ettiği de nakledilmemiştir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür. { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا } “Halbuki Allah onları kazandıkları sebebiyle baş aşağı etmiştir.” Münafıklardan haldir ve önceki inkârı tekide yarar. Muhatapların zamirinden hal olduğu ve rabıtın vav olduğu da söylenmiştir. Müstear (yeni) bir cümle olduğu, bâ harfinin sebebiyye olduğu da söylenmiştir; 'mâ' ya masdariyyedir ya da mevsûledir. 'Erkese' ve 'rekese' aynı manadadır. Lügatte 'reks'in manasında ihtilaf edilmiştir: Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözünde olduğu gibi 'red (geri döndürmek)' olduğu söylenmiştir:
فأركسوا في جحيم النار إنهم ... كانوا عصاة وقالوا الإفك والزورا
“Cehennem ateşine geri döndürüldüler; çünkü onlar / İsyankârdılar, iftira ve yalan söylediler.”
وهذه رواية الضحاك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والمعنى حينئذ والله تعالى ردهم إلى الكفر بعد الإيمان بسبب ما كسبوه من الارتداد واللحوق بالمشركين. أو نحو ذلك، أو بسبب كسبهم، وقيل: هو قريب من النكس، وحاصله أنه تعالى رماهم منكسين فهو أبلغ من التنكيس لأن من يرمي منكسا في هوة قلما يخلص منها، والمعنى أنه سبحانه بكسبهم الكفر، أو بما كسبوه منه قلب حالهم ورماهم في حفر النيران.
Bu, Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ yaptığı rivayettir. Bu takdirde mana: Allah Teâlâ, irtidat etmeleri ve müşriklere katılmaları veya benzeri şeyleri kazanmaları sebebiyle yahut kendi kesipleri yüzünden imandan sonra onları küfre geri döndürdü, demektir. Denildi ki: Bu, 'neks (baş aşağı çevirme)' kelimesine yakındır. Özeti şudur: Allah Teâlâ onları baş aşağı fırlatıp atmıştır; bu 'tenkîs'ten daha beliğdir, zira bir çukura baş aşağı atılan kimse oradan pek kurtulamaz. Mana şudur: Şanı yüce olan Allah, onların küfrü kesbetmeleri veya ondan kazandıkları şeyler sebebiyle durumlarını tersine çevirmiş ve onları cehennem çukurlarına fırlatmıştır.
وأخرج ابن جرير عن السدي أنه فسر أَرْكَسَهُمْ بأضلهم وقد جاء الإركاس بمعنى الإضلال، ومنه:
İbn Cerîr, es-Süddî'den onun { أَرْكَسَهُمْ } kelimesini 'onları saptırdı' şeklinde tefsir ettiğini rivayet etmiştir. Nitekim 'irkâs' kelimesi saptırma manasında da gelmiştir. Şu beyitte olduğu gibi:
وأركستني عن طريق الهدى ... وصيرتني مثلا للعدا
“Beni hidayet yolundan saptırdın / Ve düşmanlara ibretlik bir hale getirdin.”
وأخرج الطستي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: المعنى حبسهم في جهنم، والبخاري عنه أن المعنى بددهم أي فرقهم وفرق شملهم، وابن المنذر، عن قتادة أهلكهم، ولعلها معان ترجع إلى أصل واحد، وروي عن عبد الله وأبيّ أنهما قرآ- ركسوا- بغير ألف، وقد قرأ- ركّسهم- مشددا.
et-Tastî, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Mana, onları cehennemde hapsetti demektir. Buhârî'nin ondan rivayetine göre ise mana, onları darmadağın etti yani fırkalara ayırdı ve birliklerini dağıttı demektir. İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayetinde ise, onları helak etti demektir. Muhtemelen bu manalar tek bir asla dönmektedir. Abdullah ve Übeyy'den elifsiz olarak 'rekasû' şeklinde okudukları rivayet edilmiştir; şeddeli olarak 'rakkesahüm' şeklinde de okunmuştur.
أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ توبيخ للفئة القائلة بإيمان أولئك المنافقين على زعمهم ذلك، وإشعار بأن يؤدي إلى محاولة المحال الذي هو هداية من أضله الله تعالى، وذلك لأن الحكم بإيمانهم وادعاء اهتدائهم مع أنهم بمعزل من ذلك سعي في هدايتهم وإرادة لها، فالمراد بالموصول المنافقون إلا أن وضع موضع ضميرهم لتشديد الإنكار، وتأكيد استحالة الهداية بما ذكر في حيز الصلة، وحمله على العموم، والمذكورون داخلون فيه دخولا أوليا-
{ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } “Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz?” Bu, o münafıkların iman ettiğini iddia eden gruba bu iddialarından ötürü bir azarlamadır; ve bunun, Allah Teâlâ'nın saptırdığı kimseyi doğru yola iletmek gibi muhal bir şeyi denemeye yol açtığını hissettirmektir. Çünkü onlar bundan tamamen uzak oldukları halde onların imanına hükmetmek ve hidayette olduklarını iddia etmek, onların hidayetine çalışmak ve bunu istemektir. İsmi mevsulden murat münafıklardır; ancak sıla cümlesinde zikredilen hususla inkârı şiddetlendirmek ve hidayetin imkânsızlığını tekit etmek için onların zamiri yerine getirilmiştir. Bunun genele hamledilmesi ve zikredilenlerin de öncelikli olarak buna dahil olması -
كما زعمه أبو حيان- ليس بشيء، وتوجيه الإنكار إلى الإرادة دون متعلقها للمبالغة في إنكاره ببيان أن إرادته مما لا يمكن فضلا عن إمكان نفسه، والآية ظاهرة في مذهب الجماعة، وحمل الهداية والإضلال على الحكم بها خلاف الظاهر، ويبعده قوله تعالى: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا فإن المتبادر منه الخلق أي من يخلق فيه الضلال كائنا من كان، ويدخل هنا من تقدم دخولا أوليا فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا من السبل فضلا عن أن تهديه إليه، والخطاب في تَجِدَ لغير معين، أو لكل أحد من المخاطبين للإشعار بعدم الوجدان للكل على سبيل التفصيل، ونفي وجدان السبيل أبلغ من نفي الهادي، وحمل إضلاله تعالى على حكمه وقضائه بالضلال مخل بحسن المقابلة بين الشرط والجزاء، وجعل السبيل بمعنى الحجة، وأن المعنى من يجعله الله تعالى في حكمه ضالا فلن تجد له في ضلالته حجة- كما قال جعفر بن حرب- ليس بشيء كما لا يخفى، والجملة إما اعتراض تذييلي مقرر للإنكار السابق مؤكد لاستحالة الهداية، أو حال من فاعل تُرِيدُونَ أو تَهْدُوا، والرابط الواو.
Ebû Hayyân'ın iddia ettiği gibi- bir şey değildir. İnkârın, istenen şeyin bizzat kendisine değil de 'iradeye' yöneltilmesi; bizzat hidayete ermenin imkânsızlığı bir yana, onun irade edilmesinin dahi mümkün olmayan bir şey olduğunu beyan ederek inkârda mübalağa yapmak içindir. Ayet, Ehl-i Sünnet cemaatinin mezhebi hususunda açıktır; hidayeti ve idlâli (saptırmayı) sadece öyle hükmetmeye hamletmek ise zahire aykırıdır ve Allah Teâlâ'nın şu sözü de bunu uzak kılmaktadır: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.” Çünkü bundan ilk akla gelen yaratmaktır; yani kim olursa olsun Allah onda sapıklığı yaratırsa -ki daha önce geçenler buraya öncelikle dahildir- { فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “artık onun için asla bir yol bulamazsın”, yollardan hiçbir yol bulamazsın, nerede kaldı ki onu o yola iletesin! { تَجِدَ } kelimesindeki hitap muayyen olmayan bir kimseyedir veya muhataplardan her bireredir; bu da herkes için tafsilatlı olarak bulmanın nefyedildiğini hissettirmek içindir. Yol bulmayı nefyetmek, hidayet edeni nefyetmekten daha beliğdir. Allah Teâlâ'nın saptırmasını O'nun sapıklığa hükmetmesi ve kazası olarak anlamak, şart ile ceza arasındaki güzel mukabeleyi bozar. Ca'fer b. Harb'in dediği gibi 'sebîl' kelimesini hüccet/delil manasına alıp mananın 'Allah Teâlâ hükmünde kimi sapık kılarsa artık onun sapıklığı hususunda bir hüccet bulamazsın' şeklinde yapılması gizli kalmayacağı üzere bir şey değildir. Cümle ya önceki inkârı perçinleyen ve hidayetin imkânsızlığını tekit eden zeyl mahiyetinde bir itiraziyye (ara cümle) ya da { تُرِيدُونَ } veya { تَهْدُوا } fiilinin failinden haldir ve rabıt vav'dır.
وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ بيان لغلوهم وتماديهم في الكفر وتصديهم لإضلال غيرهم إثر بيان كفرهم وضلالتهم في أنفسهم، ولَوْ مصدرية لا جواب لها أي تمنوا أن تكفروا وقوله كَما كَفَرُوا نعت لمصدر محذوف، وما مصدرية أي كفرا مثل كفرهم، أو حال من ضمير ذلك المصدر كما هو رأي سيبويه، ولا دلالة في نسبة الكفر إليهم على أنه مخلوق لهم استقلالا لا دخل لله تعالى فيه لتكون هذه الآية دليلا على صرف ما تقدم عن ظاهره كما زعمه ابن حرب لأن أفعال العباد لها نسبة إلى الله تعالى باعتبار الخلق، ونسبة إلى العباد باعتبار الكسب بالمعنى الذي حققناه فيما تقدم، وقوله تعالى: فَتَكُونُونَ سَواءً عطف على لَوْ تَكْفُرُونَ داخل معه في حكم التمني أي وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ فتكونون مستوين في الكفر والضلال، وجوز أن تكون كلمة لَوْ على بابها، وجوابها محذوف كمفعول «ود» أي ودوا كفركم لو تكفرون كما كفروا فَتَكُونُونَ سَواءً لسروا بذلك فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ الفاء فصيحة، وجمع أَوْلِياءَ مراعاة لجمع المخاطبين فإن المراد نهي كل من المخاطبين عن اتخاذ كل من المنافقين وليا أي إذا كان حالهم ما ذكر من الودادة فلا توالوهم.
{ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ } “Kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr etmenizi arzu ettiler.” Kendi nefislerindeki küfür ve sapıklıklarının beyanının ardından, küfürdeki azgınlıklarını, taşkınlıklarını ve başkalarını saptırmaya yeltenmelerini beyandır. 'Lev' masdariyyedir, cevabı yoktur; yani sizin küfre düşmenizi temenni ettiler demektir. { كَما كَفَرُوا } “inkâr ettikleri gibi” sözü mahzuf bir masdarın nâtıdır (sıfatıdır) ve 'mâ' masdariyyedir; yani 'onların küfrü gibi bir küfürle' demektir veya Sîbeveyhi'nin görüşüne göre o masdarın zamirinden haldir. Küfrün onlara nispet edilmesinde, İbn Harb'in iddia ettiği gibi bu ayetin daha önce geçenlerin zahirinden saptırılmasına delil teşkil edecek şekilde, küfrün Allah Teâlâ'nın hiçbir dahli olmaksızın müstakil olarak onlar tarafından yaratıldığına dair bir delalet yoktur; zira kulların fiillerinin yaratma cihetiyle Allah Teâlâ'ya nispeti, daha önce tahkik ettiğimiz anlamda kesb cihetiyle de kullara nispeti vardır. Allah Teâlâ'nın: { فَتَكُونُونَ سَواءً } “böylece eşit olasınız” sözü, { لَوْ تَكْفُرُونَ } ifadesine matuftur ve onunla birlikte temenni hükmüne dahildir; yani sizin küfre girip küfürde ve sapıklıkta eşit olmanızı arzu ettiler demektir. 'Lev' kelimesinin kendi asıl manasında olması ve cevabının da 'vedde' fiilinin mefulü gibi mahzuf olması caiz görülmüştür; yani: 'Tıpkı kendileri inkâr ettiği gibi keşke inkâr etseniz de eşit olsanız diye küfrünüzü arzu ettiler, böylece buna sevineceklerdi' demektir. { فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ } “O halde onlardan dostlar edinmeyin.” Fâ harfi fasiha içindir. { أَوْلِياءَ } kelimesinin çoğul getirilmesi muhatapların çoğulluğunu gözetmek içindir; zira murat muhataplardan her birinin münafıklardan hiçbirini veli edinmesini yasaklamaktır; yani onların hali bu zikredilen arzu ve temenni olunca sakın onları dost edinmeyin demektir.
حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي حتى يؤمنوا وتحققوا إيمانهم بهجرة هي لله تعالى ورسوله ﷺ لا لغرض من أغراض الدنيا، وأصل السبيل الطريق، واستعمل كثيرا في الطريق الموصلة إليه تعالى وهي امتثال الأوامر واجتناب النواهي، والآية ظاهرة في وجوب الهجرة.
{ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda hicret edinceye kadar.” Yani iman edinceye ve dünya maksatlarından bir maksat için değil sırf Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem için olan bir hicretle imanlarını tahakkuk ettirinceye kadar. 'Sebîl' kelimesinin aslı yoldur; O'na Teâlâ ulaştıran yolda -ki emirleri yerine getirmek ve yasaklardan kaçınmaktır- çokça kullanılmıştır. Ayet hicretin vücubuna açıkça delalet etmektedir.
وقد نص في التيسير على أنها كانت فرضا في صدر الإسلام، وللهجرة ثلاث استعمالات: أحدهما الخروج من دار الكفر إلى دار الإسلام، وهو الاستعمال المشهور، وثانيها ترك المنهيات، وثالثها الخروج للقتال وعليه حمل الهجرة. من قال: إن الآية نزلت فيمن رجع يوم أحد على ما حكاه خبر الشيخين وجزم به في الخازن فَإِنْ تَوَلَّوْا أي أعرضوا عن الهجرة في سبيل الله تعالى- كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- فَخُذُوهُمْ إذا قدرتم عليهم وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ من الحل والحرم فإن حكمهم حكم سائر المشركين أسرا وقتلا، وقيل: المراد القتل لا غير إلا أن الأمر بالأخذ لتقدمه على القتل عادة.
et-Teysîr'de onun İslam'ın ilk döneminde farz olduğu açıkça belirtilmiştir. Hicretin üç kullanımı vardır: Birincisi: Küfür diyarından İslam diyarına çıkmaktır ki meşhur olan kullanım budur. İkincisi: Yasaklanan şeyleri terk etmektir. Üçüncüsü: Savaşa çıkmaktır; Şeyhân'ın rivayet ettiği haberin naklettiği ve el-Hâzin'in kesin olarak belirttiği üzere ayetin Uhud günü geri dönenler hakkında indiğini söyleyenler hicreti bu manaya hamletmişlerdir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”, yani İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ dediği gibi Allah Teâlâ yolunda hicretten yüz çevirirlerse, { فَخُذُوهُمْ } “onları yakalayın”, onlara güç yetirdiğinizde, { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “ve onları bulduğunuz yerde öldürün”, gerek Hıll bölgesinde gerekse Harem bölgesinde; zira onların hükmü esir alma ve öldürme bakımından diğer müşriklerin hükmü gibidir. Denildi ki: Murat sadece öldürmektir; ancak yakalama emri adet üzere öldürmeden önce geldiği için zikredilmiştir.
وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً أي جانبوهم مجانبة كلية ولا تقبلوا منهم ولاية ولا نصرة أبدا كما يشعر بذلك المضارع الدال على الاستمرار أو التكرير المفيد للتأكيد إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ استثناء من الضمير في قوله سبحانه فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ أي إلا الذين يصلون وينتهون إلى قوم عاهدوكم ولم يحاربوكم وهم بنو مدلج.
{ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin.” Yani onlardan tamamen uzak durun; süreklilik bildiren muzari fiilin veya tekidi ifade eden tekrarın hissettirdiği üzere onlardan hiçbir zaman ne bir dostluğu ne de bir yardımı kabul edin. { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Ancak kendileriyle aranızda anlaşma bulunan bir kavme sığınanlar müstesna.” Şanı yüce olanın { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ } “Onları yakalayın ve öldürün” sözündeki zamirden istisnadır; yani sizinle anlaşma yapmış ve sizinle savaşmamış bir topluluğa varıp onlara bağlanan ve sığınan kimseler müstesnadır; onlar Benî Müdlic'dir.