Binûn

Nisâ Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أخرج ابن أبي شيبة وغيره عن الحسن أن سراقة بن مالك المدلجي حدثهم قال: لما ظهر رسول الله ﷺ على أهل بدر وأحد وأسلم من حولهم قال سراقة: بلغني أنه ﵊ يريد أن يبعث خالد بن الوليد إلى قومي من بني مدلج فأتيته فقلت: أنشدك النعمة، فقالوا: مه فقال: دعوه ما تريد؟ قلت: بلغني أنك تريد أن تبعث إلى قومي، وأنا أريد أن توادعهم، فإن أسلم قومك أسلموا ودخلوا في الإسلام، وإن لم يسلموا لم تخش بقلوب قومك عليهم، فأخذ رسول الله ﷺ بيد خالد فقال: اذهب معه فافعل ما يريد فصالحهم خالد على أن لا يعينوا على رسول الله ﷺ، وإن أسلمت قريش أسلموا معهم ومن وصل إليهم من الناس كانوا على مثل عهدهم فأنزل الله تعالى وَدُّوا حتى بلغ إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ

İbn Ebî Şeybe ve başkaları Hasan'dan rivayet ettiğine göre Sürâka b. Mâlik el-Müdlicî onlara şöyle anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir ve Uhud ehline galip gelip etraflarındakiler de Müslüman olunca Sürâka dedi ki: Bana, onun aleyhisselâm kavmim Benî Müdlic'e Hâlid b. Velîd'i göndermek istediği haberi ulaştı. Hemen yanına geldim ve: 'Aramızdaki nimeti (hakkı) gözetmeni diliyorum' dedim. [Ashab]: 'Sus!' dediler. [Hz. Peygamber]: 'Bırakın onu, ne istiyorsun?' buyurdu. Ben de: 'Kavmime [ordu] göndermek istediğin bana ulaştı. Ben ise onlarla barış antlaşması yapmanı istiyorum. Şayet kavmin Müslüman olursa onlar da Müslüman olur ve İslam'a girerler; eğer Müslüman olmazlarsa kavminin kalpleriyle onların aleyhine olmasından korkmamış olursun' dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hâlid'in elini tutup: 'Onunla git ve ne istiyorsa yap' buyurdu. Hâlid de onlarla, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı [kimseye] yardım etmemeleri, Kureyş Müslüman olursa kendilerinin de onlarla birlikte Müslüman olmaları ve insanlardan onlara sığınanların da aynı ahit üzere olmaları şartıyla sulh yaptı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, { وَدُّوا } ayetinden { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ } “Ancak [kendileriyle aranızda anlaşma bulunan bir kavme] sığınanlar müstesna” kısmına kadar indirdi.

فكان من وصل إليهم كانوا معهم على عهدهم، وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم من طريق عكرمة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الآية نزلت في هلال بن عويمر الأسلمي وسراقة بن مالك المدلجي، وفي بني جذيمة بن عامر ولا يجوز أن يكون استثناء من الضمير في لا تَتَّخِذُوا وإن كان أقرب لأن اتخاذ الولي منهم حرام مطلقا.

Böylece onlara sığınanlar da onların ahdi üzere onlarla beraber sayıldı. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ ayetin Hilâl b. Uveymir el-Eslemî, Sürâka b. Mâlik el-Müdlicî ve Benî Cüzeyme b. Âmir hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. [Bu istisnanın], daha yakın olmasına rağmen { لا تَتَّخِذُوا } “edinmeyin” [ifadesindeki] zamirden istisna olması caiz değildir; zira onlardan veli (dost) edinmek mutlak olarak haramdır.

أَوْ جاؤُكُمْ عطف على الصلة أي والذين جاؤُكُمْ كافين من قتالكم وقتال قومهم، فقد استثني من المأمور بأخذهم وقتلهم فريقان: من ترك المحاربين ولحق بالمعاهدين ومن أتى المؤمنين وكف عن قتال الفريقين، أو عطف على صفة قوم كأنه قيل: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ معاهدين، أو إلى قوم كافين عن القتال لكم وعليكم، والأول أرجح رواية ودراية إذ عليه يكون لمنع القتال سببان: الاتصال بالمعاهدين، والاتصال بالكافين وعلى الثاني يكون السببان الاتصال بالمعاهدين والاتصال بالكافين لكن قوله تعالى الآتي: فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ إلخ يقرر أن أحد السببين هو الكف عن القتال لأن الجزاء مسبب عن الشرط فيكون مقتضيا للعطف على الصلة إذ لو عطف على الصفة كان أحد السببين الاتصال بالكافين لا الكف عن القتال، فإن قيل: لو عطف على الصفة تحققت المناسبة أيضا لأن سبب منع التعرض حينئذ الاتصال بالمعاهدين والاتصال بالكافين، والاتصال بهؤلاء وهؤلاء سبب للدخول في حكمهم، وقوله سبحانه: فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ يبين حكم الكافين لسبق حكم المتصلين بهم، أجيب: بأن ذلك جائز إلا أن الأول أظهر وأجري على أسلوب كلام العرب لأنهم إذا استثنوا بينوا حكم المستثنى تقريرا وتوكيدا، وقال الإمام:

{ أَوْ جاؤُكُمْ } “Yahut size gelenler” sıla cümlesine atıftır; yani sizinle ve kendi kavimleriyle savaşmaktan geri durup size gelenler [müstesnadır]. Böylece yakalanıp öldürülmeleri emredilenlerden iki fırka istisna edilmiştir: Savaşçıları bırakıp antlaşmalılara katılanlar ve müminlere gelip her iki fırkayla da savaşmaktan el çekenler. Yahut kavim kelimesinin sıfatına atıftır; sanki şöyle denilmiştir: “Kendileriyle antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar veya sizin lehinize ya da aleyhinize savaşmaktan geri duran bir kavme [sığınanlar müstesna]”. Birincisi rivayet ve dirayet açısından daha tercihe şayandır. Zira buna göre savaşın yasaklanmasının iki sebebi olur: Antlaşmalılara katılmak ve savaştan geri duranlara katılmak. İkincisine göre ise iki sebep, antlaşmalılara katılmak ve savaştan geri duranlara katılmak olur. Ancak Allah Teâlâ'nın gelecek olan { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } “Eğer sizden uzak dururlarsa” vb. sözü, iki sebepten birinin savaştan el çekmek olduğunu teyit etmektedir; zira ceza şartın sonucudur. Dolayısıyla bu durum sıla cümlesine atfı gerektirir; çünkü sıfata atfedilseydi iki sebepten biri savaştan el çekmek değil, savaştan el çekenlere katılmak olurdu. Eğer denilirse ki: Sıfata atfedilse de münasebet yine gerçekleşir; zira o takdirde dokunulmazlığın sebebi, antlaşmalılara katılmak ve savaştan el çekenlere katılmaktır. Bunlara ve şunlara katılmak ise onların hükmüne dahil olmanın sebebidir. Şanı Yüce olanın { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } sözü de onlara katılanların hükmü önceden geçtiği için savaştan geri duranların hükmünü açıklamaktadır. Buna şöyle cevap verilir: Bu caiz olmakla birlikte, birincisi daha açıktır ve Arap kelamının üslubuna daha uygundur; çünkü onlar istisna yaptıklarında pekiştirmek ve teyit etmek amacıyla müstesnanın hükmünü açıklarlar. İmam [Râzî] dedi ki:

جعل الكف عن القتال سببا لترك التعرض أولى من جعل الاتصال بمن يكف عن القتال سببا لترك التعرض لأنه سبب بعيد على أن المتصلين بالمعاهدين ليسوا معاهدين لكن لهم حكمهم بخلاف المتصلين بالكافين فإنهم إن كفوا فهم هم وإلا فلا أثر له، وقرأ أبي جاؤُكُمْ بغير أو على أنه استئناف وقع جوابا لسؤال كأنه قيل: كيف كان الميثاق بينكم وبينهم؟ فقيل: جاؤُكُمْ إلخ، وقيل: يقدر السؤال كيف وصلوا إلى المعاهدين، ومن أين علم ذلك، وليس بشيء، أو على أنه صفة بعد صفة لقوم، أو بيان ليصلون، أو بدل منه، وضعف أبو حيان البيان بأنه لا يكون في الأفعال، والبدل بأنه ليس إياه ولا بعضه ولا مشتملا عليه، وأجيب بأن الانتهاء إلى المعاهدين والاتصال بهم حاصله الكف عن القتال فصح جعل مجيئهم إلى المسلمين بهذه الصفة، وعلى هذه العزيمة بيانا لاتصالهم بالمعاهدين، أو بدلا منه كلّا أو بعضا أو اشتمالا وكون ذلك لا يجري في الأفعال لا يقول به أهل المعاني، وقيل: هو معطوف على حذف العاطف، وقوله تعالى: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ حال بإضمار قد ويؤيده قراءة الحسن- حصرة صدورهم- وكذا قراءة- حصرات، وحاصرات- واحتمال الوصفية السببية لقوم لاستواء النصب والجر بعيد.

Savaştan el çekmeyi dokunulmazlığın sebebi kılmak, savaştan el çeken kimseye katılmayı dokunulmazlığın sebebi kılmaktan daha evladır; zira bu uzak bir sebeptir. Kaldı ki antlaşmalılara katılanlar bizzat antlaşmalı değillerdir, ancak onların hükmündedirler; savaştan el çekenlere katılanlar ise böyle değildir, zira onlar da el çekerlerse kendileri gibidirler, aksi takdirde [katılmanın] bir etkisi olmaz. Übeyy { جاؤُكُمْ } kelimesini { أَوْ } olmaksızın okumuştur; sanki: “Sizinle onlar arasındaki antlaşma nasıldı?” diye sorulmuş da: “Size geldiler...” denilmiş gibi soruya cevap olan bir istinaf cümlesi olarak takdir edilmiştir. Soru şöyle de takdir edilmiştir: “Antlaşmalılara nasıl ulaştılar ve bu nereden bilindi?” Ancak bu bir şey değildir. Yahut 'kavim' kelimesi için sıfat üstüne sıfattır, ya da { يَصِلُونَ } fiilinin beyanı (açıklaması) veya ondan bedeldir. Ebû Hayyân beyan-ı ızahın fiillerde olmayacağını, bedelin ise kendisi, cüzü veya onu kapsayan bir şey olmadığını söyleyerek bu görüşü zayıf bulmuştur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Antlaşmalılara varmak ve onlara katılmak neticede savaştan el çekmektir; bu sebeple onların Müslümanlara bu vasıfla ve bu niyetle gelmelerini antlaşmalılara katılmalarının bir beyanı veya ondan kül, cüz ya da iştimal bedeli kılmak sahih olur. Bunun fiillerde geçerli olmaması ise meani ehlinin kabul ettiği bir görüş değildir. Denildi ki: O, atıf harfi hazfedilerek matuftur. Allah Teâlâ'nın { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } sözü ise gizli bir 'kad' (قَدْ) takdiriyle haldir. Hasan'ın 'hasirate sudûrihim' (حصرة صدورهم) kıraati ile 'hasirât' ve 'hâsirât' kıraatleri de bunu destekler. Nasb ve cer hali eşit olduğu için 'kavm' kelimesine sebebî sıfat olma ihtimali ise uzaktır.

وقيل: هو صفة لموصوف محذوف هو حال من فاعل «جاؤوا» أي جاؤوكم قوما حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ ولا حاجة حينئذ إلى تقدير قد، وما قيل: إن المقصود بالحالية هو الوصف لأنها حال موطئة فلا بد من قد سيما عند

Denildi ki: O, mahzuf bir mevsubun sıfatıdır ve bu mevzuf 'câû' fiilinin failinden haldir; yani 'câûküm kavmen hasirat sudûruhüm' (göğüsleri daralmış bir topluluk olarak size geldiler) takdirindedir. Bu durumda 'kad' takdirine gerek kalmaz. 'Hâliyetle kastedilen şey sıfattır; çünkü o müvatta (hazırlayıcı) bir haldir, bu yüzden özellikle mevzuf hazfedildiğinde

حذف الموصوف فما ذكر التزام لزيادة الإضمار من غير ضرورة غير مسلم. وقيل: بيان لجاؤوكم وذلك كما قال الطيبي لأن مجيئهم غير مقاتلين وحَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أن يقاتلوكم بمعنى واحد، وقال العلامة الثاني: من جهة أن المراد بالمجيء الاتصال وترك المعاندة والمقاتلة لا حقيقة المجيء، أو من جهة أنه بيان لكيفية المجيء، وقيل: بدل اشتمال من جاؤُكُمْ لأن المجيء مشتمل على الحصر وغيره، وقيل: إنها جملة دعائية، ورد بأنه لا معنى للدعاء على الكفار بأن لا يقاتلوا قومهم، بل بأن يقع بينهم اختلاف وقتل، والحصر بفتحتين الضيق والانقباض أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ أي عن أن يقاتلوكم، أو لأن، أو كراهة أن وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ بأن قوى قلوبهم وبسط صدورهم وأزال الرعب عنهم فَلَقاتَلُوكُمْ عقيب ذلك ولم يكفوا عنكم، واللام جوابية لعطفه على الجواب، ولا حاجة لتقدير لو، وسماها مكي وأبو البقاء لام المجازاة والازدواج، وهي تسمية غريبة، وفي الاعادة إشارة إلى أنه جواب مستقل والمقصود من ذلك الامتنان على المؤمنين وقرىء فلقتلوكم بالتخفيف والتشديد فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ ولم يتعرضوا لكم فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ مع ما علمتم من تمكنهم من ذلك بمشيئة الله تعالى وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ أي الصلح فانقادوا واستسلموا، وكان إلقاء السلم استعارة لأن من سلم شيئا ألقاه وطرحه عند المسلم له، وقرىء بسكون اللام مع فتح السين وكسرها فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا فما أذن لكم في أخذهم وقتلهم، وفي- نفي جعل السبيل- مبالغة في عدم التعرض لهم لأن من لا يمر بشيء كيف يتعرض له.

mutlaka 'kad' bulunmalıdır; dolayısıyla zikredilen görüş zaruret olmaksızın fazladan gizleme yükümlülüğüdür' şeklindeki iddia ise kabul edilemez. Denildi ki: { جاؤُكُمْ } fiilinin beyanıdır. Tîbî'nin dediği gibi, onların savaşmaksızın gelmeleri ile sizinle savaşmaktan { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } “göğüsleri daralmış” olması aynı manadadır. Allâme-i Sânî de şöyle demiştir: Gelişten muradın hakiki geliş değil de katılma, inatlaşmayı ve savaşı terk etme olması yönüyle veya gelişin keyfiyetini beyan etmesi yönüyledir. Denildi ki: { جاؤُكُمْ } fiilinden iştimal bedelidir; zira geliş, göğüs daralmasını ve diğer durumları içermektedir. Denildi ki: O bir dua cümlesidir. Buna; kâfirlerin kavimleriyle savaşmamalarına değil, aralarında ihtilaf ve öldürme vuku bulmasına beddua etmenin bir anlamı olacağı söylenerek karşı çıkılmıştır. Hasar (حَصَر), iki fetha ile darlık ve sıkıntı demektir. { أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ } “Sizinle savaşmaktan yahut kendi kavimleriyle savaşmaktan”, yani sizinle savaşmaktan [ötürü] veya savaşacakları için yahut hoşlanmadıklarından dolayı [göğüsleri daralmış halde]. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ } “Eğer Allah dileseydi onları mutlaka başınıza musallat ederdi”, kalplerini güçlendirerek, göğüslerini ferahlatıp onlardan korkuyu gidererek [musallat ederdi], { فَلَقاتَلُوكُمْ } “onlar da sizinle savaşırlardı”, bunun hemen akabinde ve sizden el çekmezlerdi. Lâm harfi, cevaba matuf olduğu için cevap lâmıdır; 'lev' takdirine gerek yoktur. Mekkî ve Ebü'l-Bekâ bunu 'ceza ve izdivaç lâmı' olarak isimlendirmişlerdir ki bu garip bir adlandırmadır. Tekrarda, onun müstakil bir cevap olduğuna işaret vardır ve bundan maksat müminlere lütufta bulunulduğunu hatırlatmaktır. Şeddesiz ve şeddeli olarak 'fele-katelelküm' şeklinde de okunmuştur. { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } “Eğer sizden uzak dururlar” ve size dokunmazlarsa, { فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ } “sizinle savaşmazlarsa”, Allah Teâlâ'nın dilemesiyle buna güç yetirebileceklerini bildiğiniz halde, { وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } “ve size barış teklif ederlerse”, yani sulh teklif edip boyun eğer ve teslim olurlarsa. Barış teklifinin 'atılması' (ilkâ) bir istiaredir; çünkü bir şeyi teslim eden kimse, onu teslim alacak kimsenin önüne atıp bırakır. Lâm'ın sükûnu ile sîn'in fethası ve kesresiyle de okunmuştur. { فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } “Artık Allah onlara karşı size bir yol kılmamıştır”, yani onları yakalamanıza ve öldürmenize izin vermemiştir. 'Yol kılmanın nefyedilmesi'nde onlara dokunulmaması hususunda mübalağa vardır; zira bir şeye uğramayan kimse ona nasıl dokunabilir?

وهذه الآيات منسوخة الحكم بآية براءة فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [التوبة: ٥] وقد روي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وغيره سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ هم أناس كانوا يأتون النبي ﷺ فيسلمون رياء ثم يرجعون إلى قريش فيرتكسون في الأوثان يبتغون بذلك أن يأمنوا نبي الله ﷺ ويأمنوا قومهم فأبى الله تعالى ذلك عليهم- قاله ابن عباس ومجاهد- وقيل: الآية في حق المنافقين كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أي دعوا إلى الشرك- كما روى عن السدي- وقيل: إلى قتال المسلمين أُرْكِسُوا فِيها أي قلبوا فيها أقبح قلب وأشنعه، يروى عن ابن عباس أنه كان الرجل يقول له قومه: بماذا آمنت؟ فيقول: آمنت بهذا القرد والعقرب والخنفساء فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ بالكف عن التعرض لكم بوجه ما وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ أي ولم يلقوا إليكم الصلح والمهادنة وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ أي ولم يكفوا أنفسهم عن قتالكم.

Bu ayetlerin hükmü, Berâe Suresi'ndeki { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } [Tevbe: 5] “Haram aylar çıkınca artık o müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayetiyle neshedilmiştir. Bu, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ ve başkalarından rivayet edilmiştir. { سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ } “Diğer birtakım kimseler de bulacaksınız ki hem sizden emin olmak hem de kavimlerinden emin olmak isterler.” Bunlar öyle kimselerdi ki Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelir, gösteriş için Müslüman olur, sonra Kureyş'e dönüp putlara saplanırlardı; bununla Allah'ın Peygamberi'nden sallallâhu aleyhi ve sellem ve kendi kavimlerinden emin olmayı hedeflerlerdi; fakat Allah Teâlâ onlara bunu nasip etmedi -bunu İbn Abbâs ve Mücâhid söylemiştir-. Denildi ki: Ayet münafıklar hakkındadır. { كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ } “Ne zaman fitneye sevk edilseler”, yani Süddî'den rivayet edildiği üzere şirke çağrılsalar, bir görüşe göre de Müslümanlarla savaşa çağrılsalar, { أُرْكِسُوا فِيها } “baş aşağı içine atılırlar”, yani onun içine en çirkin ve en feci şekilde yuvarlanırlar. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, adamın kavmi ona: 'Neye iman ettin?' derdi; o da: 'Şu maymuna, akrebe ve kınkanatlı böceğe iman ettim' derdi. { فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ } “Eğer sizden uzak durmazlarsa”, size herhangi bir şekilde dokunmaktan geri durmayarak, { وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } “ve size barış teklif etmezlerse”, yani sizinle sulh ve mütareke yapmazlarsa, { وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ } “ve ellerini [sizden] çekmezlerse”, yani kendilerini sizinle savaşmaktan alıkoymazlarsa,

فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ أي وجدتموهم وأصبتموهم أو حيث تمكنتم منهم، وعن بعض المحققين أن هذه الآية مقابلة للآية الأولى، وبينهما تقابل إما بالإيجاب والسلب، وإما بالعدم والملكة لأن إحداهما عدمية والأخرى وجودية وليس بينهما تقابل التضاد ولا تقابل التضايف لأنهما على ما قرروا لا يوجدان إلا بين أمرين وجوديين فقوله سبحانه: فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ مقابل لقوله تعالى: فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ وقوله جل وعلا: وَيُلْقُوا مقابل لقوله عز شأنه: وَأَلْقَوْا وقوله ﷻ: وَيَكُفُّوا مقابل لقوله عز من قائل: فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ والواو لا تقتضي الترتيب، فالمقدم مركب من ثلاثة أجزاء في الآيتين، وهي في الآية الأولى الاعتزال وعدم القتال وإلقاء السلم فبهذه الأجزاء الثلاثة تم الشرط، وجزاؤه عدم التعرض لهم بالأخذ والقتل كما يشير إليه قوله تعالى: فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا وفي الآية الثانية عدم الاعتزال وعدم إلقاء السلم وعدم الكف عن القتال، فبهذه الأجزاء الثلاثة تم الشرط، وجزاؤه الأخذ والقتل المصرح به بقوله سبحانه: فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ.

{ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları yakalayın ve nerede bulursanız öldürün.” Yani onlara nerede rastlarsanız, nerede ele geçirirseniz veya nerede onlara güç yetirirseniz. Bazı muhakkiklerden nakledildiğine göre bu ayet birinci ayetin mukabilidir; aralarında ya olumluluk ve olumsuzluk (îcab ve selb) ya da adem ve meleke şeklinde bir karşıtlık vardır; zira biri ademî diğeri vücûdîdir. Aralarında tezat karşıtlığı ve tedâyüf (görelilik) karşıtlığı yoktur; çünkü onların belirttiğine göre bu ikisi ancak iki vücûdî durum arasında bulunur. Şanı Yüce olanın { فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ } sözü, Allah Teâlâ'nın { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } sözünün mukabilidir; Celâl sahibi ve Yüce olanın { وَيُلْقُوا } sözü, Şanı Yüce olanın { وَأَلْقَوْا } sözünün mukabilidir; Şanı Mukaddes olanın { وَيَكُفُّوا } sözü de Sözü Yüce olanın { فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ } sözünün mukabilidir. Vâv harfi tertip gerektirmez. Dolayısıyla iki ayette de şartın mukaddemi üç cüzden mürekkeptir: Birinci ayette bunlar; uzak durmak, savaşmamak ve barış teklif etmektir. İşte bu üç cüz ile şart tamamlanmış olup cezası da Allah Teâlâ'nın { فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } sözünün işaret ettiği üzere yakalama ve öldürme yoluyla onlara dokunmamaktır. İkinci ayette ise; uzak durmamak, barış teklif etmemek ve savaştan el çekmemektir. İşte bu üç cüz ile şart tamamlanmış olup cezası da Şanı Yüce olanın { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ } sözüyle açıkça belirtilen yakalama ve öldürmedir.

ومن هذا يعلم أن وَيَكُفُّوا بمعنى لم يكفوا عطف على المنفي لا على النفي بقرينة سقوط النون الذي هو علامة الجزم، وعطفه على النفي والجزم بأن الشرطية لا يصح لأنه يستلزم التناقض لأن معنى فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ إن

Buradan anlaşılır ki 've yeküffû' (وَيَكُفُّوا) kelimesi 'lem yeküffû' (el çekmediler) manasında olup cezm alameti olan nûn'un düşmesi karinesiyle nefyin kendisine değil menfî (olumsuz kılınan fiil) üzerine matuftur. Onun nefy üzerine atfedilmesi ve şart edatı olan 'in' (إِنْ) ile meczum olması sahih değildir; çünkü bu tenakuzu gerektirir, zira { فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ } ifadesinin manası 'eğer

لم يكفوا، وإذا عطف وَيَكُفُّوا على النفي يلزم اجتماع عدم الكف والكف، وكلام الله تعالى منزه عنه، وكذا لا يصح كون قوله سبحانه: وَيَكُفُّوا جملة حالية، أو استئنافية بيانية، أو نحوية لاستلزام كل منهما التناقض مع أنه يقتضي ثبوت النون في يَكُفُّوا على ما هو المعهود في مثله، وأبو حيان جعل الجزاء في الأول مرتبا على شيئين، وفي الثانية على ثلاثة، والسر في ذلك الإشارة إلى مزيد خباثة هؤلاء الآخرين، وكلام العلامة البيضاوي- بيض الله تعالى غرة أحواله- في هذا المقام لا يخلو عن تعقيد، وربما لا يوجد له محمل صحيح إلا بعد عناية وتكلف فتأمل جدا وَأُولئِكُمْ الموصوفون بما ذكر من الصفات الشنيعة.

el çekmezlerse' demektir. { وَيَكُفُّوا } kelimesi nefy üzerine atfedilirse el çekmeme ile el çekmenin bir arada bulunması gerekir; oysa Allah Teâlâ'nın kelamı bundan münezzehtir. Aynı şekilde Şanı Yüce olanın { وَيَكُفُّوا } sözünün hal cümlesi, beyanî veya nahvî istinaf cümlesi olması da sahih değildir; zira bunların her biri tenakuzu gerektirir. Üstelik bu durum emsalinde bilindiği üzere 'yeküffûne' (يَكُفُّوا) fiilinde nûn'un sabit olmasını gerektirirdi. Ebû Hayyân birinci ayetteki cezayı iki şeye, ikincidekini ise üç şeye bağlı kılmıştır; bundaki sır ise bu sonrakilerin kötülüklerinin fazlalığına işaret etmektir. Allâme Beydâvî'nin -Allah Teâlâ onun halini ak eylesin- bu makamdaki kelamı karmaşıklıktan uzak değildir ve belki de ancak büyük bir özen ve zorlamayla ona sahih bir yorum bulunabilir, bu yüzden çok iyi tefekkür et. { وَأُولئِكُمْ } “İşte onlar”, zikredilen bu çirkin sıfatlarla vasıflanan kimselerdir.

جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً أي حجة واضحة فيما أمرناكم به في حقهم لظهور عداوتهم ووضوح كفرهم وخبائثهم، أو تسلطا لا خفاء فيه حيث أذنا لكم في أخذهم وقتلهم وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ شروع في بيان حال المؤمنين بعد بيان حال الكافرين والمنافقين، وقيل: لما رغب سبحانه في قتال الكفار ذكر إثره ما يتعلق بالمحاربة في الجملة أي ما صح له وليس من شأنه أَنْ يَقْتُلَ بغير حق مُؤْمِناً فإن الإيمان زاجر عن ذلك إِلَّا خَطَأً فإنه مما لا يكاد يحترز عنه بالكلية. وقلما يخلو المقاتل عنه، وانتصابه إما على أنه حال أي ما كان له أن يقتل مؤمنا في حال من الأحوال إلا في حال الخطأ، أو على أنه مفعول به أي ما كان له أن يقتله لعلة من العلل إلا للخطأ، أو على أنه صفة للمصدر أي إلا قتلا خطأ فالاستثناء في جميع ذلك مفرغ وهو استثناء متصل على ما يفهمه كلام بعض المحققين، ولا يلزم جواز القتل خطأ شرعا حيث كان المعنى أن من شأن المؤمن أن لا يقتل إلا خطأ.

{ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Sizin için onların aleyhine apaçık bir yetki verdik.” Yani düşmanlıklarının belirginliği, küfür ve kötülüklerinin açıklığı sebebiyle haklarında size emrettiğimiz şeyde açık bir hüccet verdik; yahut onları yakalayıp öldürmenize izin vererek size şüphe götürmez bir hakimiyet tanıdık. { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ } “Bir mümin için söz konusu olamaz.” Kâfirlerin ve münafıkların halini beyan ettikten sonra müminlerin halini beyana giriştir. Denildi ki: Şanı Yüce olan kâfirlerle savaşmaya teşvik edince, hemen akabinde genel olarak savaşla ilgili durumları zikretti; yani haksız yere { أَنْ يَقْتُلَ ... مُؤْمِناً } “bir mümini öldürmesi” onun için ne doğrudur ne de onun şanındandır; zira iman bundan alıkoyar, { إِلَّا خَطَأً } “ancak yanlışlıkla olması müstesna.” Zira bu, tamamen sakınılması neredeyse imkansız olan şeylerdendir ve savaşan kimse bundan pek az hali kalır. Bu kelimenin mansub olması ya hal iledir; yani 'hiçbir halde bir mümini öldürmesi caiz değildir, ancak hata halinde caizdir' demektir; ya mef'ûlün bih olarak 'herhangi bir sebepten ötürü onu öldürmesi caiz değildir, ancak hata sebebiyle olur' demektir; yahut da masdarın sıfatı olarak 'ancak hataen bir öldürme müstesna' demektir. Bütün bu durumlarda istisna mufarrağdır ve bazı muhakkiklerin sözlerinden anlaşıldığı üzere muttasıl bir istisnadır. Mananın 'müminin şanı ancak yanlışlıkla öldürmektir' şeklinde olması sebebiyle kasten öldürmenin şer'an caiz olması gerekmez.

وقال بعضهم: الاستثناء في الآية منقطع أي لكن إن قتله خطأ فجزاؤه ما يذكر، وقيل: إلا بمعنى ولا، والتقدير وما كان لمؤمن أن يقتل مؤمنا عمدا ولا خطأ، وقيل: الاستثناء من مؤمن أي إلا خاطئا، والمختار مع الفصل الكثير في مثل ذلك النصب، والخطأ ما لا يقارنه القصد إلى الفعل، أو الشخص، أو لا يقصد به زهوق الروح غالبا، أو لا يقصد به محظور كرمي مسلم في صف الكفار مع الجهل بإسلامه، وقرىء- خطاء- بالمد- وخطا- بوزن عمى بتخفيف الهمزة،

Bazıları dedi ki: Ayetteki istisna munkatıdır; yani 'fakat onu yanlışlıkla öldürürse cezası zikredilecek olandır'. Denildi ki: 'İllâ' (إِلَّا) edatı 'velâ' (ve değil) manasındadır ve takdiri 'Bir müminin bir mümini kasten de yanlışlıkla da öldürmesi söz konusu olamaz' şeklindedir. Denildi ki: İstisna 'mümin' kelimesindendir; yani 'ancak hata eden müstesna' demektir. Bu gibi yerlerde araya çok fasıla girdiğinde tercih edilen nasbdır. Hata (el-Hata'), fiile veya şahsa kastın eşlik etmemesi, yahut çoğunlukla ruhun çıkmasının hedeflenmemesi, ya da Müslüman olduğunu bilmeyerek kâfir saflarındaki bir Müslümana ok atmak gibi yasak bir şeyin hedeflenmemesidir. Med ile 'hıtâen' (خِطاءً) ve hemzenin tahfifiyle 'amâ' vezninde 'hatâ' (خَطاً) şeklinde de okunmuştur.

أخرج ابن جرير وابن المنذر عن السدي أن عياش بن أبي ربيعة المخزومي- وكان أخا أبي جهل والحارث بن هشام لأمهما- أسلم وهاجر إلى النبي ﷺ وكان أحب ولد أمه إليها فشق ذلك عليها فحلفت أن لا يظلها سقف بيت حتى تراه، فأقبل أبو جهل والحارث حتى قدما المدينة فأخبرا عياشا بما لقيت أمه، وسألاه أن يرجع معهما فتنظر إليه ولا يمنعاه أن يرجع وأعطياه موثقا أن يخليا سبيله بعد أن تراه أمه فانطلق معهما حتى إذا خرجا من المدينة عمدا إليه فشداه وثاقا وجلداه نحوا من مائة جلدة، وأعانهما على ذلك رجل من بني كنانة فحلف عياش ليقتلن الكناني إن قدر عليه فقدما به مكة فلم يزل محبوسا حتى فتح رسول الله ﷺ مكة فخرج عياش فلقي الكناني وقد أسلم، وعياش لا يعلم بإسلامه فضربه حتى قتله فأخبر بعد ذلك فأتى رسول الله ﷺ فأخبره الخبر فنزلت، وروي مثل ذلك عن مجاهد وعكرمة.

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Süddî'den rivayet ettiler ki: Ayyâş b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî -ki Ebû Cehil ile Hâris b. Hişâm'ın anne bir kardeşiydi- Müslüman olup Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etti. Annesinin en sevgili çocuğuydu; bu durum annesine çok ağır geldi ve onu görünceye kadar hiçbir evin tavanının kendisini gölgelemeyeceğine yemin etti. Bunun üzerine Ebû Cehil ve Hâris yola çıkıp Medine'ye geldiler, Ayyâş'a annesinin karşılaştığı hali haber verdiler ve annesi onu görsün, onlar da geri dönmesine engel olmasınlar diye kendileriyle geri dönmesini istediler; annesi onu gördükten sonra yolunu serbest bırakacaklarına dair ona kesin söz verdiler. Ayyâş onlarla beraber yola çıktı; nihayet Medine'den çıktıklarında kasıtlı olarak üzerine çullanıp onu sıkıca bağladılar ve yaklaşık yüz kırbaç vurdular. Benî Kinâne'den bir adam da bu hususta onlara yardım etti. Bunun üzerine Ayyâş, eğer güç yetirirse o Kinâneli adamı mutlaka öldüreceğine yemin etti. Onu Mekke'ye getirdiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethedinceye kadar hapis kaldı. Sonra Ayyâş dışarı çıktı ve Müslüman olmuş olan o Kinâneli ile karşılaştı; Ayyâş onun Müslüman olduğunu bilmiyordu, ona vurup öldürdü. Daha sonra durum kendisine haber verilince Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip haberi anlattı ve bunun üzerine ayet indi. Benzer bir rivayet Mücâhid ve İkrime'den de nakledilmiştir.

وأخرج ابن جرير عن ابن زيد «أنها نزلت في رجل قتله أبو الدرداء كان في سرية فعدل أبو الدرداء إلى شعب يريد حاجة له فوجد رجلا من القوم في غنم له فحمل عليه بالسيف، فقال: لا إله إلا الله فبدر فضربه، ثم جاء بغنمه إلى القوم ثم وجد في نفسه شيئا فأتى النبي ﷺ فذكر ذلك له فقال رسول الله ﷺ: ألا شققت عن قلبه وقد أخبرك بلسانه فلم تصدقه؟! فقال: كيف بي يا رسول الله؟ فقال ﵊: فكيف بلا إله إلا الله؟! وتكرر ذلك- قال أبو الدرداء- فتمنيت أن ذلك اليوم مبتدأ إسلامي ثم نزل القرآن»

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den şöyle rivayet etti: «Bu ayet, bir seriyyede bulunan Ebü'd-Derdâ'nın öldürdüğü bir adam hakkında indi. Ebü'd-Derdâ bir ihtiyacı için bir vadiye yöneldi ve o kavimden koyunları içinde bir adam buldu, kılıçla üzerine yürüdü. Adam: 'Lâ ilâhe illallâh' dedi; fakat o acele edip ona vurdu [ve öldürdü]. Sonra koyunlarını kavme getirdi, ardından içinde bir şüphe duyarak Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu anlattı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Diliyle sana haber verdiği halde kalbini yarıp bakmadın mı ki onu tasdik etmedin?!' buyurdu. Ebü'd-Derdâ: 'Benim halim ne olacak ey Allah'ın Resûlü?' dedi. O aleyhisselâm: 'Peki o Lâ ilâhe illallâh'a karşı halin ne olacak?!' buyurdu ve bunu tekrar etti. Ebü'd-Derdâ dedi ki: 'O günün İslam'a ilk girişim olmasını temenni ettim.' Sonra Kur'an indi.»

وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ أي فعليه- أي فواجبه تحرير رقبة- والتحرير الإعتاق وأصل معناه جعله حرا أي كريما لأنه يقال لكل مكرم حر، ومنه حر الوجه-

{ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse bir köle azat etmesi gerekir.” Yani onun üzerine bir köle azat etmek borçtur; tahrîr (تحرير) azat etmektir. Asıl manası onu hür yani kerîm/şerefli kılmaktır; zira ikram edilen her şeye 'hür' denir. Yüzün en şerefli yerine -yani yanağa- 'hurru'l-vech' ve

للخد- وأحرار الطير، وكذا تحرير الكتاب من هذا أيضا، والمراد بالرقبة النسمة تعبيرا عن الكل بالجزء، قال الراغب:

kuşların asillerine 'ahrâru't-tayr' denmesi de bundandır. Yazıyı temize çekmeye 'tahrîrü'l-kitâb' denmesi de bu köktendir. 'Rakabe'den maksat, parçayı zikredip bütünü kastetme yoluyla candır (nefistir). Râgıb dedi ki:

إنها في المتعارف للمماليك كما يعبر بالرأس والظهر عن المركوب، فيقال: فلان يربط كذا رأسا وكذا ظهرا مُؤْمِنَةٍ محكوم بإيمانها وإن كانت صغيرة، وإلى ذلك ذهب عطاء، وعن ابن عباس والشعبي وإبراهيم والحسن لا يجزىء في كفارة القتل الطفل ولا الكافر، وأخرج عبد الرزاق عن قتادة قال في حرف أبي: فتحرير رقبة مؤمنة لا يجزىء فيها صبي، وفي الآية رد على من زعم جواز عتق كتابي صغير أو مجوسي كبير أو صغير، واستدل بها على عدم إجزاء نصف رقبة ونصف أخرى وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ أي مؤداة إلى ورثة القتيل يقتسمونها بينهم على حسب الميراث،

Örfen köleler için kullanılır; nitekim binek hayvanları için baş ve sırt kelimeleri kullanılarak: 'Filanca şu kadar baş ve şu kadar sırt bağlar' denilir. { مُؤْمِنَةٍ } “Mümin [bir köle]”, küçük de olsa imanına hükmedilmiş kimsedir. Atâ bu görüşe varmıştır. İbn Abbâs, Şa'bî, İbrâhîm ve Hasan'dan ise katil keffaretinde çocuğun da kâfirin de yeterli olmayacağı rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk, Katâde'den rivayet etti ki: Übeyy'in mushafında 'mümin bir köle azat etmesi gerekir, onda çocuk yeterli olmaz' şeklindedir. Ayette, küçük bir ehl-i kitap veya büyük ya da küçük bir Mecûsî kölenin azadının caiz olduğunu iddia edenlere ret vardır. Yine bu ayetle, yarım bir köle ile diğer yarım bir kölenin [azadının] yeterli olmayacağına delil getirilmiştir. { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “Ve ailesine teslim edilecek bir diyet [gerekir].” Yani maktulün mirasçılarına teslim edilen ve aralarında mirasa göre paylaştıkları bir diyettir;

فقد أخرج أصحاب السنن الأربعة عن الضحاك بن سفيان الكلابي قال: كتب إليّ رسول الله ﷺ يأمرني أن أورث امرأة أشيم الضبابي من عقل زوجها ويقضى منها الدين وتنفذ الوصية ولا فرق بينها وبين سائر التركة، وعن شريك لا يقضى من الدية دين ولا تنفذ وصية.

Nitekim Dört Sünen sahibi Dahhâk b. Süfyân el-Kilâbî'den rivayet etmiştir ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana Eşyem ed-Dabbâbî'nin hanımını kocasının diyetine mirasçı kılmamı, ondan borcun ödenmesini ve vasiyetin yerine getirilmesini emreden bir mektup yazdı.' Diyet ile diğer tereke arasında hiçbir fark yoktur. Şerîk'ten ise diyetten borç ödenmeyeceği ve vasiyetin infaz edilmeyeceği rivayet edilmiştir.

وعن ربيعة الغرة لأم الجنين وحدها وذلك خلاف قول الجماعة، وتجب الرقبة في مال القاتل، والدية تتحملها عنه العاقلة، فإن لم تكن فهي في بيت المال، فإن لم يكن ففي ماله إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا أي يتصدق أهله عليه، وسمي العفو عنها صدقة حثا عليه،

Rebîa'dan ise [düşürülen ceninin diyeti olan] gurre tazminatının cemaatin kavline aykırı olarak yalnızca ceninin annesine ait olduğu rivayet edilmiştir. Köle azadı katilin kendi malından gerekir; diyeti ise onun adına âkılesi üstlenir. Şayet âkılesi yoksa beytülmâldan ödenir; o da yoksa kendi malından ödenir. { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } “Ancak [ailesinin] bağışlaması müstesnadır.” Yani ailesinin onu katile bağışlaması [müstesnadır]. Diyeti affetmek, buna teşvik etmek amacıyla 'sadaka' olarak isimlendirilmiştir.

وقد أخرج الشيخان عن النبي ﷺ «كل معروف صدقة»

Nitekim Şeyhân Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her iyilik bir sadakadır» hadisini rivayet etmişlerdir.

وهو متعلق بعليه المقدر قبل، أو- بمسلمة- أي فعليه الدية أو يسلمها في جميع الأحيان إلا حين أن يتصدق أهله بها فحينئذ تسقط ولا يلزم تسليمها، وليس فيه- كما قيل- دلالة على سقوط التحرير حتى يلزم تقدير عليه آخر قبل قوله: وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ فالمنسبك في محل نصب على الاستثناء، وقال الزمخشري: إن المنسبك في محل النصب على الحال من القاتل أو الأهل أو لظرف، وتعقبه أبو حيان بأن كلا التخريجين خطأ لأن أَنْ والفعل لا يجوز وقوعهما حالا، ولا منصوبا على الظرفية- كما نص عليه النحاة- وذكر أن بعضهم استشهد على وقوع أَنْ وصلتها موقع ظرف الزمان بقوله:

Bu istisna, daha önce takdir edilen 'aleyhi'ye (üzerinedir) yahut 'müsellemetün' lafzına müteallıktır; yani 'diyet onun üzerinedir yahut ailesinin onu bağışladığı an hariç her durumda onu teslim eder, o takdirde düşer ve teslimi gerekmez' demektir. Bunda -iddia edildiği gibi- köle azadının da düşeceğine dair bir delalet yoktur ki { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ } sözünden önce başka bir 'aleyhi' takdiri gereksin; dolayısıyla münsabik masdar istisna üzere nasb mahallindedir. Zemahşerî ise bu masdarın fail olan katilden veya aileden hal olarak yahut zarf olarak nasb mahallinde olduğunu söylemiştir. Ebû Hayyân her iki tahlilin de hatalı olduğunu belirterek ona itiraz etmiştir; çünkü nahivcilerin açıkça belirttiği üzere 'en' (أَنْ) ve fiilin hal olması caiz olmadığı gibi zarfiyet üzere mansub olması da caiz değildir. Ebû Hayyân, bazılarının 'en' ve sılasının zaman zarfı yerine geçmesine şu beyti delil getirdiklerini zikretmiştir:

فقلت لها لا تنكحيه فإنه ... لأول سهم أن يلاقي مجمعا

Ona dedim ki: Onunla evlenme, zira o... Bir toplulukla karşılaşacağı ilk oktan [ötürü kaçar]

أي لأول سهم زمان ملاقاته، وابن مالك- كما قال السفاقسي- يقدر في الآية والبيت حرف الجر أي بأن يصدقوا، وبأن يلاقي، وقرأ أبي- إلا أن يتصدقوا- فَإِنْ كانَ أي المقتول خطأ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ أي كفار يناصبونكم الحرب وَهُوَ مُؤْمِنٌ ولم يعلم به القاتل لكونه بين أظهر قومه بأن أتاهم بعد أن أسلم أعلمهم، أو بأن أسلم فيما بينهم ولم يفارقهم، والآية نزلت- كما قال ابن جبير- في مرداس بن عمرو لما قتله خطأ أسامة بن زيد فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ أي فعلى قاتله الكفارة دون الدية إذ لا وراثة بينه وبين أهله فَإِنْ كانَ أي المقتول المؤمن- كما روي عن جابر بن زيد- مِنْ قَوْمٍ كفار بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أي عداء مؤقت أو مؤبد فَدِيَةٌ أي فعلى قاتله دية مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ من أهل الإسلام إن وجدوا، ولا تدفع إلى ذوي قرابته من الكفار، وإن كانوا معاهدين إذ لا يرث الكافر المسلم، ولعل تقديم هذا الحكم- كما قيل- مع تأخير نظيره فيما سلف للإشعار بالمسارعة إلى تسليم الدية تحاشيا عن توهم نقض الميثاق وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ كما هو حكم سائر المسلمين، ولعل إفراده بالذكر- كما قيل- أيضا مع اندراجه في حكم ما سبق في قوله سبحانه: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً إلخ لبيان أن كونه فيما بين المعاهدين لا يمنع وجوب الدية كما منعه كونه بين المحاربين.

Yani onunla karşılaşma zamanının ilk okundan [ötürü]. Saffâkūsî'nin dediği gibi İbn Mâlik ayette ve beyitte harf-i cer takdir eder; yani 'bi-en yessaddakû' (bağışlamaları sebebiyle) ve 'bi-en yülâkıye' (karşılaşması sebebiyle) takdirindedir. Übeyy 'illâ en yetesaddakû' (إلا أن يتصدقوا) şeklinde okumuştur. { فَإِنْ كانَ } “Eğer [o yanlışlıkla öldürülen kimse] ise”, { مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “size düşman olan bir kavimden”, yani sizinle savaş halinde olan kâfirlerden, { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “ve kendisi de bir mümin ise”, kavminin arasında bulunması sebebiyle katil onun durumunu bilmemişse -örneğin Müslüman olduktan sonra onlara gelip haber vermiş yahut aralarında Müslüman olup onlardan ayrılmamışsa; İbn Cübeyr'in dediği gibi ayet Üsâme b. Zeyd'in yanlışlıkla öldürdüğü Mirdâs b. Amr hakkında inmiştir-, { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “mümin bir köle azat etmek gerekir.” Yani katilin üzerine diyet değil sadece keffaret gerekir; zira kendisi ile ailesi arasında miras bağı yoktur. { فَإِنْ كانَ } “Eğer [o öldürülen mümin] ise” -Câbir b. Zeyd'den rivayet edildiği gibi-, { مِنْ قَوْمٍ } “[kâfir] bir kavimden olup”, { بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “kendileriyle aranızda bir anlaşma bulunuyorsa”, yani geçici veya ebedi bir barış varsa, { فَدِيَةٌ } “bir diyet [gerekir]”, yani katilin üzerine bir diyet borcu vardır, { مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “ailesine teslim edilecek”, varsa İslam ehlinden olan ailesine verilir; antlaşmalı olsalar bile kâfir akrabalarına verilmez, zira kâfir Müslümana mirasçı olamaz. Bu hükmün daha önce geçen benzerinin aksine öne alınması, denildiğine göre antlaşmanın bozulduğu zannından sakınarak diyeti teslim etmede acele etmeyi hissettirmek içindir. { وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “Ve mümin bir köle azat etmek [gerekir]”, diğer bütün Müslümanların hükmünde olduğu gibi. Bunun, Şanı Yüce olanın { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً } vb. sözündeki önceki hükme dahil olmasına rağmen ayrıca zikredilmesi, antlaşmalılar arasında bulunmasının -savaşçılar arasında bulunmasının engellediği gibi- diyetin vücubuna engel olmadığını açıklamak içindir.

وقيل: المراد بالمقتول هنا أحد أولئك القوم المعاهدين فيلزم قاتله تحرير الرقبة، وأداء الدية إلى أهله المشركين للعهد الذي بيننا وبينهم، وروي ذلك عن ابن عباس والشعبي وأبي مالك، واستدل بها على أن دية المسلم والذمي سواء لأنه تعالى ذكر في كل الكفارة والدية فيجب أن تكون ديتهما سواء كما أن الكفارة عنهما سواء.

Denildi ki: Burada öldürülen kimseden maksat o antlaşmalı kavimden biridir; dolayısıyla onun katiline aramızdaki ahit sebebiyle bir köle azat etmek ve müşrik olan ailesine diyeti ödemek gerekir. Bu görüş İbn Abbâs, Şa'bî ve Ebû Mâlik'ten rivayet edilmiştir. Bununla Müslümanın diyeti ile zimmînin diyetinin eşit olduğuna delil getirilmiştir; zira Allah Teâlâ her ikisinde de keffareti ve diyeti zikretmiştir, öyleyse onlar hakkındaki keffaret eşit olduğu gibi diyetlerinin de eşit olması gerekir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن شهاب قال: بلغنا أن دية المعاهد كانت كدية المسلم ثم نقصت بعد في آخر الزمان فجعلت مثل نصف دية المسلم وأخرج أبو داود عن عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده أن دية أهل الكتاب كانت على عهد النبي ﷺ النصف من دية المسلمين وبذلك أخذ مالك.

İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan rivayet etti ki: 'Bize ulaştığına göre muâhidin (antlaşmalının) diyeti Müslümanın diyeti gibiydi, sonra ahir zamanda eksiltilerek Müslümanın diyetinin yarısı kadar kılındı.' Ebû Dâvûd, Amr b. Şuayb'dan, o da babası vasıtasıyla dedesinden rivayet ettiğine göre Ehl-i Kitab'ın diyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Müslümanların diyetinin yarısı kadardı. Mâlik de bu görüşü benimsemiştir.

وعن الشافعي رضي الله تعالى عنه دية اليهودي والنصراني نصف دية المسلم ودية المجوسي ثلثا عشرها، وزعم بعضهم وجوب الدية أيضا فيما إذا كان المقتول من قوم عدو لنا وهو مؤمن لعموم الآية الأولى، وأن السكوت عن الدية في آيته لا ينفيها، وإنما سكت عنها لأنه لا يجب فيه دية تسلم إلى أهله لأنهم كفار بل تكون لبيت المال، فأراد أن يبين بالسكوت أن أهله لا يستحقون شيئا، وقال آخرون إن الدية تجب في المؤمن إذا كان من قوم معاهدين، وتدفع إلى أهله الكفار وهم أحق بديته لعهدهم، ولعل هؤلاء لا يعدون ذلك إرثا إذ لا يرث الكافر- ولو معاهدا- المسلم كما برهن عليه فَمَنْ لَمْ يَجِدْ رقبة يحررها بأن لم يملكها ولا ما يتوصل به إليها من الثمن فَصِيامُ أي فعليه صيام شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ قال مجاهد: لا يفطر فيهما ولا يقطع صيامهما، فإن فعل من غير مرض ولا عذر استقبل صيامهما جميعا، فإن عرض له مرض أو عذر صام ما بقي منهما، فإن مات ولم يصم أطعم عنه ستين مسكينا لكل مسكين مدّ، رواه ابن أبي حاتم.

Şâfiî'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Yahudi ve Hristiyan'ın diyeti Müslümanın diyetinin yarısı, Mecûsî'nin diyeti ise onun onda birinin üçte ikisidir. Bazıları maktul bize düşman olan bir kavimden olup mümin olduğu takdirde de birinci ayetin umumu gereğince diyetin gerekeceğini, kendi ayetinde diyetten söz edilmemesinin onu nefyetmediğini iddia etmişlerdir; orada diyetten söz edilmemesinin sebebi, kâfir oldukları için ailesine teslim edilecek bir diyetin vacip olmaması, bilakis bunun beytülmâla ait olmasıdır; dolayısıyla susmakla ailesinin hiçbir hakka sahip olmadığını açıklamak istemiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Diyet, maktul mümin antlaşmalı bir kavimden olduğunda vacip olur ve kâfir olan ailesine verilir; ahitlerinden dolayı onun diyetine en layık olanlar onlardır. Muhtemelen bunlar bunu miras saymamaktadırlar; zira delillendirildiği üzere kâfir -antlaşmalı bile olsa- Müslümana mirasçı olamaz. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim [azat edecek bir köle] bulamazsa”, ne bizzat ona ne de onun bedeli olacak mala malik olmayarak bulamazsa, { فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ } “peş peşe iki ay oruç tutmalıdır.” Mücâhid dedi ki: 'O iki ayda iftar etmez ve oruçlarını kesintiye uğratmaz; eğer hastalık ve meşru bir mazeret olmaksızın bunu yaparsa her ikisinin orucuna baştan başlar. Şayet bir hastalık veya mazeret arız olursa kalanını tutar; eğer oruç tutmadan ölürse her bir yoksula bir müdd olmak üzere onun yerine altmış yoksul doyurulur.' Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وأخرج عنه أيضا أنه قال: فمن لم يجد دية، أو عتاقة فعليه الصوم، وبه أخذ من قال: إن الصوم لفاقد الدية والرقبة يجزيه عنهما، والاقتصار على تقدير الرقبة مفعولا- هو المروي عن الجمهور- وأخرج ابن جرير عن الضحاك أنه قال:

Ondan yine şöyle rivayet edilmiştir: 'Kim diyet veya azat edecek köle bulamazsa oruç tutmalıdır.' Diyeti ve köleyi bulamayan kimseye orucun her ikisinin yerine de yeteceğini söyleyenler bu görüşü benimsemişlerdir. Mef'ûl olarak sadece kölenin takdir edilmesi ise cumhurdan rivayet edilen görüştür. İbn Cerîr, Dahhâk'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir:

الصيام لمن لم يجد رقبة، وأما الدية فواجبة لا يبطلها شيء، ثم قال- وهو الصواب- لأن الدية في الخطأ على العاقلة والكفارة على القاتل، فلا يجزىء صوم صائم عما لزم غيره في ماله، واستدل بالآية من قال: إنه لا إطعام في هذه الكفارة، ومن قال: ينتقل إليه عند العجز عن الصوم قاسه على الظهار وهو أحد قولين للشافعي رحمه الله تعالى، وبذكر الكفارة في الخطأ دون العمد، من قال إن لا كفارة في العمد، والشافعي يقول: هو أولى بها من الخطأ تَوْبَةً نصب على أنه مفعول له أي شرع لكم ذلك توبة أي قبولا لها من تاب الله تعالى عليه إذ قبل توبته، وفيه إشارة إلى التقصير بترك الاحتياط.

'Oruç, köle bulamayan kimse içindir; diyete gelince o vaciptir ve onu hiçbir şey düşürmez.' Sonra dedi ki: 'Doğru olan da budur; çünkü hataen öldürmede diyet âkıleye, keffaret ise katile aittir. Dolayısıyla oruç tutanın orucu, başkasının malında üzerine lazım gelen şeyin yerine geçmez.' Bu keffarette yedirme (it'âm) olmadığını söyleyenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Oruçtan aciz kalındığında yedirmeye intikal edileceğini söyleyenler ise bunu zıhâra kıyas etmişlerdir ki bu Şâfiî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- iki görüşünden biridir. Keffaretin kasten öldürmede değil de hataen öldürmede zikredilmesinden dolayı kasten öldürmede keffaret olmadığını söyleyenler de olmuştur; Şâfiî ise kasten öldürmenin keffarete hataen öldürmeden daha layık olduğunu söylemektedir. { تَوْبَةً } “Bir tevbe olarak” kelimesi mef'ûlün leh olarak mansubdur; yani Allah Teâlâ tevbesini kabul ettiği kimsenin tevbesini kabul buyurması olarak bunu size şeriat kılmıştır; bunda ihtiyatı terk etmekten kaynaklanan kusura bir işaret vardır.

وقيل: التوبة هنا بمعنى التخفيف أي شرع لكم هذا تخفيفا عليكم، وقيل: إنه منصوب على الحالية من الضمير المجرور في- عليه- بحذف المضاف أي فعليه صيام شهرين حال كونه ذا توبة، وقيل: على المصدرية أي تاب عليكم توبة، وقوله سبحانه مِنَ اللَّهِ متعلق بمحذوف وقع صفة للنكرة أي توبة كائنة من الله تعالى.

Denildi ki: Buradaki tevbe hafifletme manasındadır; yani bunu size bir hafifletme olarak meşru kılmıştır. Denildi ki: Muzafın hazfiyle 'aleyhi'deki mecrur zamirden hal olarak mansubdur; yani 'tevbe eden bir halde onun üzerine iki ay oruç vardır' demektir. Denildi ki: Masdarlık üzere mansubdur; yani 'size tam bir tevbe ile tevbe nasip etti' demektir. Şanı Yüce olanın { مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından” sözü, nekireye sıfat olan mahzufa müteallıktır; yani 'Allah Teâlâ katından olan bir tevbe olarak' demektir.

وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً بجميع الأشياء التي من جملتها حال هذا القاتل حَكِيماً في كل ما شرع وقضى من الأحكام التي من جملتها ما شرع وقضى في شأنه وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً بأن يقصد قتله بما يفرق الأجزاء، أو بما لا يطيقه البتة عالما بإيمانه، وهو نصب على الحال من فاعل «يقتل» .

{ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } “Allah hakkıyla bilendir”, aralarında bu katilin durumu da bulunan bütün şeyleri, { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir”, aralarında onun hakkında meşru kıldığı ve hükmettiği şeylerin de bulunduğu teşri kıldığı ve hükmettiği bütün hükümlerde. { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } “Kim bir mümini kasten öldürürse”, uzuvları parçalayan veya kesinlikle dayanılamayacak bir şeyle onun imanını bildiği halde kasten öldürmeyi hedeflerse. Bu kelime 'yaktul' fiilinin failinden hal olarak mansubdur.

وروي عن الكسائي أنه سكن التاء وكأنه فر من توالي الحركات فَجَزاؤُهُ الذي يستحقه بجنايته جَهَنَّمُ خالِداً فِيها أي ماكثا إلى الأبد، أو مكثا طويلا إلى حيث شاء الله تعالى، وهو حال مقدرة من فاعل فعل مقدر يقتضيه المقام كأنه قيل: فجزاؤه أن يدخل جهنم خالدا.

Kisâî'den t harfini sakin okuduğu rivayet edilmiştir; sanki o harekelerin peş peşe gelmesinden kaçınmıştır. { فَجَزاؤُهُ } “Artık onun cezası”, cinayeti sebebiyle hak ettiği karşılığı, { جَهَنَّمُ } “cehennemdir”, { خالِداً فِيها } “orada ebedi kalıcı olarak.” Yani ebediyen kalıcı olarak veya Allah Teâlâ'nın dilediği yere kadar uzun bir süre kalıcı olarak. Bu, makamın gerektirdiği mahzuf bir fiilin failinden mukadder bir haldir; sanki: 'Onun cezası cehenneme ebedi kalıcı olarak girmesidir' denilmiştir.

وقال أبو البقاء: هو حال من الضمير المرفوع، أو المنصوب في يجزاها المقدر، وقيل: هو من المنصوب لا غير ويقدر جازاه، وأيد بأنه أنسب بعطف ما بعده عليه لموافقته له صيغة، ومنع جعله حالا من الضمير المجرور في فَجَزاؤُهُ لوجهين: أحدهما أنه حال من المضاف إليه، وثانيهما أنه فصل بين الحال وذيها بخبر المبتدأ، وقول

Ebü'l-Bekâ dedi ki: O, takdir edilen 'yüczâhâ' fiilindeki merfû yahut mansub zamirden haldir. Denildi ki: Sadece mansub zamirdendir ve fiil 'câzâhü' şeklinde takdir edilir. Bu görüş, sîga bakımından ona muvafık olması sebebiyle sonrasındakinin ona atfedilmesine daha uygun olduğu gerekçesiyle desteklenmiştir. { فَجَزاؤُهُ } ifadesindeki mecrur zamirden hal kılınması ise iki yönden menedilmiştir: Birincisi, muzafun ileyhten hal olmasıdır; ikincisi ise hal ile zü'l-hâl arasının mübtedanın haberiyle ayrılmış olmasıdır. Şanı Yüce olanın

سبحانه: وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ عطف على مقدر تدل عليه الشرطية دلالة واضحة كأنه قيل: يطريق الاستئناف تقريرا لمضمونها حكم الله تعالى بأن جزاءه ذلك- وغضب عليه- أي انتقم منه على ما عليه الأشاعرة وَلَعَنَهُ أي أبعده عن رحمته بجعل جزائه ما ذكر، وقيل: هو وما بعده معطوف على الخبر بتقدير أن وحمل الماضي على معنى المستقبل أي فجزاؤه جهنم وأن يغضب الله تعالى عليه إلخ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً لا يقادر قدره.

{ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ } “Allah ona gazap etmiştir” sözü, şart cümlesinin açıkça delalet ettiği mukadder bir ifadeye matuftur; sanki onun mazmununu teyit etmek amacıyla istinaf yoluyla: 'Allah Teâlâ onun cezasının bu olduğuna hükmetti ve ona gazap etti' -yani Eş'arîlerin benimsediği üzere ondan intikam aldı- denilmiştir. { وَلَعَنَهُ } “ve onu lanetlemiştir”, cezasını bu zikredilen şey kılarak onu rahmetinden uzaklaştırmıştır. Denildi ki: Bu ve sonrasındaki ifadeler, 'en' takdiriyle ve mazi gelecek manasına hamledilerek habere matuftur; yani 'onun cezası cehennemdir ve Allah Teâlâ'nın ona gazap etmesidir...' demektir. { وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } “Ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır”, büyüklüğünün derecesi takdir edilemeyecek bir azap.

والآية- كما

Ayet,

أخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير- نزلت في مقيس بن ضبابة الكناني (١) أنه أسلم هو وأخوه هشام وكانا بالمدينة فوجد مقيس أخاه هشاما ذات يوم قتيلا في الأنصار في بني النجار فانطلق إلى النبي ﷺ فأخبره بذلك فأرسل رسول الله ﷺ رجلا من قريش من بني فهر- ومعه مقيس إلى بني النجار ومنازلهم يومئذ بقباء- أن ادفعوا إلى مقيس قاتل أخيه إن علمتم ذلك وإلا فادفعوا إليه الدية فلما جاءهم الرسول قالوا: السمع والطاعة لله تعالى وللرسول ﷺ والله تعالى ما نعلم له قاتلا ولكن نؤدّي الدية فدفعوا إلى مقيس مائة من الإبل دية أخيه، فلما انصرف مقيس، والفهري راجعين من قباء إلى المدينة، وبينهما ساعة عمد مقيس إلى الفهري رسول رسول الله ﷺ فقتله وارتد عن الإسلام، وفي رواية أنه ضرب به الأرض وفضخ رأسه بين حجرين وركب جملا من الدية وساق معه البقية ولحق بمكة، وهو يقول في شعر له:

İbn Ebî Hâtim'in İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre Mikyes b. Subâbe el-Kinânî hakkında inmiştir: O ve kardeşi Hişâm Müslüman olup Medine'de bulunuyorlardı. Mikyes bir gün kardeşi Hişâm'ı Ensâr arasında, Benî Neccâr yurdunda öldürülmüş olarak buldu. Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gidip bunu haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'in Benî Fihr kolundan bir adamı Mikyes ile birlikte -o gün yurtları Kubâ'da bulunan- Benî Neccâr'a: 'Biliyorsanız kardeşinin katilini Mikyes'e teslim edin; bilmiyorsanız ona diyeti ödeyin' diye gönderdi. Elçi onlara geldiğinde: 'Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem işittik ve itaat ettik. Vallahi onun bir katili olduğunu bilmiyoruz; ancak diyeti ödüyoruz' dediler ve Mikyes'e kardeşinin diyeti olarak yüz deve verdiler. Mikyes ile Fihrî, Kubâ'dan Medine'ye dönmek üzere yola çıkıp aralarında bir saatlik mesafe kalınca, Mikyes Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem elçisi olan Fihrî'ye kastetti, onu öldürdü ve İslam'dan irtidat etti. Bir rivayette ise onu yere çalıp başını iki taş arasında ezdiği, diyet develerinden birine binip diğerlerini de önüne katarak şu şiiri söyleye söyleye Mekke'ye kaçtığı anlatılır:

قتلت به فهرا وحملت عقله ... سراة بني النجار أرباب فارع

Onun karşılığında bir Fihrî'yi öldürdüm ve diyetini... Fâri' sahipleri Benî Neccâr'ın ileri gelenlerine ödettim.

وأدركت ثاري وأضجعت موسدا ... وكنت إلى الأوثان أول راجع

İntikamımı aldım ve yastığa yaslanıp rahatça yattım... Ve putlara ilk dönen kişi ben oldum.

فنزلت

Bunun üzerine indi

هذه الآية مشتملة على إبراق وإرعاد وتهديد شديد وإبعاد، وقد تأيدت بغير ما خبر ورد عن سيد البشر ﷺ

bu ayet; şimşekler çaktıran, gökler gürleten, şiddetli bir tehdit ve mahrum bırakmayı içeren bir ayettir. İnsanlığın Efendisi'nden sallallâhu aleyhi ve sellem varit olan pek çok haberle de teyit edilmiştir.

فقد أخرج أحمد والنسائي عن معاوية سمعت رسول الله ﷺ يقول: كل ذنب عسى الله تعالى أن يغفره إلا الرجل يموت كافرا أو الرجل يقتل مؤمنا متعمدا، وأخرج ابن المنذر عن أبي الدرداء مثله،

Nitekim Ahmed ve Nesâî, Muâviye'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Kişinin kâfir olarak ölmesi yahut bir mümini kasten öldürmesi hariç, Allah Teâlâ'nın her günahı bağışlaması umulur.» İbnü'l-Münzir de Ebü'd-Derdâ'dan benzerini rivayet etmiştir.

وأخرج ابن عدي والبيهقي عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: «من أعان على دم امرئ مسلم بشطر كلمة كتب بين عينيه يوم القيامة آيس من رحمة الله تعالى» ،

İbn Adî ve Beyhakī, İbn Ömer'den rivayet ettiler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim bir Müslümanın kanına yarım kelimeyle de olsa yardım ederse, kıyamet gününde iki gözü arasına 'Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümidini kesmiştir' diye yazılır.»

وأخرجا عن البراء بن عازب «أن النبي ﷺ قال: لزوال الدنيا وما فيها أهون عند الله تعالى من قتل مؤمن ولو أن أهل سمواته وأهل أرضه اشتركوا في دم مؤمن لأدخلهم الله تعالى النار» ،

Yine o ikisi Berâ b. Âzib'den rivayet ettiler ki: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Dünyanın ve içindekilerin yok olup gitmesi, Allah Teâlâ katında bir müminin öldürülmesinden daha hafiftir. Şayet göklerinin ve yerinin ehli bir müminin kanında ortak olsaydı, Allah Teâlâ onları mutlaka cehenneme sokardı.»

وفي رواية الأصبهاني عن ابن عمر أنه ﵊ قال: «لو أن الثقلين اجتمعوا على قتل مؤمن لأكبهم الله تعالى على مناخرهم في النار، وأن الله تعالى حرم الجنة على القاتل والآمر» ،

İsbehânî'nin İbn Ömer'den rivayetinde o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Eğer insanlar ve cinler bir müminin öldürülmesinde birleşselerdi, Allah Teâlâ onları yüzüstü burunları üzerinde cehenneme dökerdi. Şüphesiz Allah Teâlâ cenneti katile de [öldürmeyi] emredene de haram kılmıştır.»

واستدل بذلك ونحوه من القوارع المعتزلة على خلود من قتل مؤمنا متعمدا في النار، وأجاب بعض المحققين بأن ذلك خارج مخرج التغليظ في الزجر لا سيما الآية لاقتضاء النظم له فيها كقوله تعالى: وَمَنْ كَفَرَ [آل عمران: ٩٧] في آية الحج،

Mu'tezile bu ve benzeri sarsıcı naslarla, bir mümini kasten öldüren kimsenin cehennemde ebedi kalacağına delil getirmiştir. Bazı muhakkikler ise buna şöyle cevap vermişlerdir: Bu, sakındırmada şiddet ve mübalağa (tağlîz) yoluyla söylenmiştir; nitekim hac ayetindeki { وَمَنْ كَفَرَ } [Âl-i İmrân: 97] “Kim de inkâr ederse” buyruğunda olduğu gibi ayetteki nazım da bunu gerektirmektedir.

وقوله ﷺ للمقداد بن الأسود- كما في الصحيحين حين سأله عن قتل من أسلم من الكفار بعد أن قطع يده في الحرب- «لا تقتله فإن قتلته فإنه بمنزلتك قبل أن تقتله وإنك بمنزلته قبل أن يقول الكلمة التي قال» ،

Sahiheyn'de yer aldığı üzere, savaşta elini kestikten sonra Müslüman olan bir kâfiri öldürmeyi soran Mikdâd b. el-Esved'e Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurması da bu kabildendir: «Onu öldürme; zira onu öldürürsen o senin onu öldürmeden önceki konumunda olur, sen de onun o söylediği kelimeyi söylemeden önceki konumunda olursun.»

وعلى ذلك يحمل ما

Şu rivayet de buna hamledilir:

أخرجه عبد بن حميد عن الحسن قال: «قال رسول الله ﷺ: نازلت ربي في قاتل المؤمن أن يجعل له توبة فأبى علي»

Abd b. Humeyd'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Müminin katili için ona bir tevbe kılması hususunda Rabbime yalvardım, fakat bunu bana kabul buyurmadı.»

وما أخرجه عن سعيد بن مينا أنه قال: «كنت جالسا بجنب أبي هريرة رضي الله تعالى عنه إذ أتاه رجل فسأله عن قاتل المؤمن هل له من توبة؟ فقال: لا والذي لا إله إلا هو لا يدخل الجنة حتى يلج الجمل في سم الخياط» .

Yine onun Saîd b. Mînâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu anh yanında oturuyordum; bir adam gelip ona müminin katilinin tevbesi olup olmadığını sordu. O da: 'Hayır, kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremez' dedi.»

وشاع القول بنفي التوبة عن ابن عباس، وأخرجه غير واحد عنه وهو محمول على ما ذكرنا، ويؤيد ذلك ما

İbn Abbâs'tan tevbenin bulunmadığı [katilin tevbesinin kabul edilmeyeceği] görüşü şöhret bulmuş olup birden fazla muhaddis bunu ondan rivayet etmiştir. Bu [görüş], zikrettiğimiz açıklamaya hamledilir. Bunu şu rivayet de desteklemektedir:

أخرجه ابن حميد والنحاس عن سعيد بن عبيدة أن ابن عباس كان يقول لمن قتل مؤمنا توبة فجاءه رجل فسأله ألمن قتل مؤمنا توبة؟ قال: لا إلا النار فلما قام الرجل قال له جلساؤه: ما كنت هكذا تفتينا كنت تفتينا أن لمن قتل مؤمنا توبة مقبولة فما شأن هذا اليوم؟! قال: إني أظنه رجلا مغضبا يريد أن يقتل مؤمنا فبعثوا في أثره فوجدوه كذلك، وكان هذا أيضا شأن غيره من الأكابر فقد قال سفيان: كان أهل العلم إذا سئلوا قالوا: لا توبة له فإذا ابتلي رجل قالوا له: تب، وأجاب آخرون بأن المراد من الخلود في الآية المكث الطويل لا الدوام لتظاهر النصوص الناطقة بأن عصاة المؤمنين لا يدوم عذابهم،

İbn Humeyd ve Nehhâs'ın Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre İbn Abbâs bir mümini öldürenin tevbesi olduğunu söylerdi. Derken bir adam gelip ona: 'Bir mümini öldürenin tevbesi var mıdır?' diye sordu. O da: 'Hayır, ateşten başkası yoktur' dedi. Adam kalkıp gidince meclistekiler ona: 'Bize böyle fetva vermiyordun; bir mümini öldürenin makbul bir tevbesi olduğunu söylüyordun, bugünkü bu hal nedir?' dediler. O da: 'Onun öfkeli bir adam olduğunu ve bir mümini öldürmek istediğini zannediyorum' dedi. Peşinden adam gönderdiler ve gerçekten öyle olduğunu gördüler. Diğer büyük zatların tavrı da böyleydi; nitekim Süfyân şöyle demiştir: 'İlim ehli kendilerine sorulduğunda: 'Onun tevbesi yoktur' derlerdi; fakat bir kimse bu günaha müptela olduğunda ona: 'Tevbe et' derlerdi.' Başkaları ise ayetteki hulûddan (ebedilikten) muradın devamlılık değil uzun süre kalmak olduğunu söyleyerek cevap vermişlerdir; zira günahkâr müminlerin azabının daim olmayacağını açıkça bildiren naslar birbiri ardınca gelmiştir.

وأخرج ابن المنذر عن عون بن عبد الله أنه قال: فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ إن هو جازاه، وروي مثله بسند ضعيف عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه مرفوعا إلى النبي ﷺ،

İbnü'l-Münzir, Avn b. Abdillâh'tan { فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ } “Onun cezası cehennemdir” ayeti hakkında, "Eğer ona ceza verirse [cezası cehennemdir]" dediğini rivayet etmiştir. Benzer bir rivayet zayıf bir senetle Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh merfû olarak Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem isnat edilerek de nakledilmiştir.

قيل: وهذا كما يقول الإنسان لمن يزجره عن أمر:

Denildi ki: Bu, bir kimsenin bir şeyden sakındırmak istediği kişiye şöyle demesi gibidir:

إن فعلته فجزاؤك القتل والضرب، ثم إن لم يجازه لمن يكن ذلك منه كذبا، والأصل في هذا على ما قال الواحدي: أن الله ﷿ يجوز أن يخلف الوعيد وإن امتنع أن يخلف الوعد، وبهذا وردت السنة

"Eğer bunu yaparsan senin cezan öldürülmek ve dövülmektir." Sonra şayet onu cezalandırmazsa, bu tutumu kendisinden bir yalan sayılmaz. Vâhidî'nin belirttiğine göre bu husustaki asıl kural şudur: Allah'ın celle ve alâ vaadinden (müjdesinden) dönmesi imkânsız olsa da vaîdinden (tehdidinden) vazgeçmesi caizdir. Sünnet de bu doğrultuda varid olmuştur.

ففي حديث أنس رضي الله تعالى عنه «أن النبي ﷺ قال: من وعده الله تعالى على عمله ثوابا فهو منجزه له، ومن أوعده على عمله عقابا فهو بالخيار»

Nitekim Enes'in radıyallâhu anh hadisinde: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Allah Teâlâ kime ameli karşılığında bir sevap vaad etmişse onu mutlaka yerine getirecektir. Kime de ameli sebebiyle bir ceza vaîdinde bulunmuşsa (tehdit etmişse), O dilediğini yapmakta serbesttir.»

ومن أدعية الأئمة الصادقين رضي الله تعالى عنهم: يا من إذا وعد وفا، وإذا توعد عفا،

Sâdık imamların radıyallâhu anhüm dualarından biri de şöyledir: "Ey vaad ettiği zaman vefa gösteren, tehdit ettiği zaman ise affeden [Allahım]!"

وقد افتخرت العرب بخلف الوعيد، ولم تعده نقصا كما يدل عليه قوله:

Araplar da vaîdinden (tehdidinden) dönmekle övünmüş ve bunu bir noksanlık saymamışlardır; nitekim [şairin] şu sözü buna delalet eder:

وإني إذا أوعدته أو وعدته ... لمخلف إيعادي ومنجز موعدي

"Ben onu tehdit ettiğimde veya ona bir vaatte bulunduğumda... Tehdidimi yerine getirmem, ama vaadimi mutlaka gerçekleştiririm."

واعترض بأن الوعيد قسم من أقسام الخبر، وإذا جاز الخلف فيه وهو كذب لإظهار الكرم، فلم لا يجوز في القصص والاخبار لغرض من الأغراض، وفتح ذلك الباب يفضي إلى الطعن في الشرائع كلها.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Tehdit (vaîd), haber çeşitlerinden biridir. Şayet cömertlik göstermek amacıyla haberin hilafına davranmak -ki bu yalandır- caiz olsaydı, o takdirde herhangi bir maksada binaen kıssalarda ve haberlerde de caiz olması gerekirdi; bu kapının açılması ise bütün şeriatları ta'n etmeye (karalamaya) götürür.

والقائلون بالعفو عن بعض المتوعدين منهم من زعم أن آيات الوعيد إنشاء، ومنهم من قال إنها إخبار إلا أن هناك شرطا محذوفا للترهيب فلا خلف بالعفو فيها، وقال شيخ الإسلام: والتحقيق أنه لا ضرورة إلى تفريع ما نحن فيه على الأصل لأنه إخبار منه تعالى بأن جزاءه ذلك لا بأنه يجزيه كيف لا وقد قال ﷿: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] ولو كان هذا إخبارا بأنه سبحانه يجزي كل سيئة بمثلها لعارضه قوله جل شأنه وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ وهذا مأخوذ من كلام أبي صالح وبكر بن عبد الله، واعترضه أبو علي الجبائي بأن ما لا يفعل لا يسمى جزاء ألا ترى أن الأجير إذا استحق الأجرة فالدراهم التي عند مستأجرة لا تسمى جزاء ما لم تعط له وتصل إليه؟.

Tehdit edilenlerin bazısının affedileceğini söyleyenlerden bir kısmı vaîd ayetlerinin inşâ olduğunu ileri sürmüş, bir kısmı ise bunların haber olduğunu ancak korkutma amacıyla mahzuf bir şart bulunduğunu, dolayısıyla af halinde bir vaîdden dönme bulunmadığını söylemiştir. Şeyhülislam der ki: Doğrusu, üzerinde bulunduğumuz meseleyi bu asıl kurala bağlamaya zorunluluk yoktur; zira bu, Allah Teâlâ'nın onun cezasının bu olduğuna dair bir haberidir, yoksa onu kesinlikle cezalandıracağına dair bir haber değildir. Nasıl olmasın ki, Allah celle ve alâ: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” buyurmuştur; şayet bu, O'nun her kötülüğü dengiyle cezalandıracağına dair bir haber olsaydı, şanı yüce olanın { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Ve birçoğunu da affeder” buyruğu buna muarız olurdu. Bu izah Ebû Sâlih ve Bekr b. Abdillâh'ın sözünden alınmıştır. Ebû Ali el-Cübbâî buna şöyle itiraz etmiştir: Yapılmayan bir şeye ceza (cezâ) denilmez. Görmez misin ki işçi ücrete hak kazandığında, kiracının yanındaki dirhemler işçiye verilip ona ulaşmadıkça ceza (ücret karşılığı) olarak isimlendirilmez?

وتعقبه الطبرسي بأن هذا لا يصح لأن الجزاء عبارة عن المستحق سواء فعل أم لم يفعل، ولهذا يقال: جزاء المحسن الإحسان وجزاء المسيء الإساءة، وإن لم يتعين المحسن والمسيء حتى يقال: فعل ذلك معهما أو لم يفعل، ويقال لمن قتل غيره: جزاء هذا أن يقتل، وهو كلام صادق وإن لم يفعل القتل وإنما لا يقال للدراهم إنها جزاء الأجير لأن الأجير إنما يستحق الأجرة في الذمة لا في الدراهم المعينة فللمستأجر أن يعطيه منها ومن غيرها.

Tabersî ise bunu şu şekilde eleştirmiştir: Bu doğru değildir; çünkü ceza (cezâ), fiilen yapılsın veya yapılmasın hak edilen şeyden ibarettir. Bu sebepledir ki: 'İyilik yapanın cezası iyiliktir, kötülük yapanın cezası kötülüktür' denir; iyilik veya kötülük yapan kişi bu muamelenin kendileriyle yapılıp yapılmadığı söylenecek şekilde bizzat belirlenmiş olmasa bile böyledir. Başkasını öldüren kimse için de: 'Bunun cezası öldürülmektir' denir ve öldürme fiili gerçekleşmese dahi bu doğru bir sözdür. Dirhemlere işçinin cezası (ücret karşılığı) denilmemesi ise işçinin ücreti belirli dirhemlerde değil zimmette hak etmesindendir; dolayısıyla kiracı ona o dirhemlerden de başkasından da verebilir.

واعترض بأنا سلمنا أنه لا يلزم في الجزاء أن يفعل إلا أن كثيرا من الآيات كقوله تعالى: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النساء: ١٢٣] وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزلزلة: ٨] يدل على أنه تعالى يوصل الجزاء إلى المستحقين البتة، وفي الآية ما يشير إليه ولا يخفى ما فيه لأن الآيات التي فيها أنه تعالى يوصل الجزاء إلى مستحقه كلها في حكم آيات الوعيد والعفو فيه جائز، فلا معنى للقول بالبت، ومن هنا قيل: إن الآية لا تصلح دليلا للمعتزلة مع قوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨] .

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Cezada fiilen yapılmanın şart olmadığını kabul etsek bile, Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } [Nisâ: 123] “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ve { وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } [Zilzâl: 8] “Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” buyrukları gibi pek çok ayet, O'nun bu cezayı hak edenlere kesinlikle ulaştıracağına delalet etmektedir. Ayette de buna işaret eden bir husus vardır. Ancak bundaki zafiyet gizli değildir; zira Allah Teâlâ'nın cezayı hak edene ulaştıracağını bildiren ayetlerin tamamı vaîd (tehdit) ayetleri hükmündedir ve bu hususta af caizdir, dolayısıyla cezanın kesinliğine hükmetmenin bir manası yoktur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 48] “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğu karşısında bu ayetin Mûtezile için delil olmaya elverişli olmadığı söylenmiştir.

وقد أخرج البيهقي عن قريش بن أنس قال: «كنت عند عمرو بن عبيد في بيته فأنشأ يقول: يؤتى بي يوم القيامة فأقام بين يدي الله تعالى فيقول لي: لم قلت: إن القاتل في النار؟ فأقول أنت قلته ثم تلا هذه الآية وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً

Beyhakî, Kureyş b. Enes'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Amr b. Ubeyd'in evinde yanındaydım, şöyle demeye başladı: Kıyamet günü getirileceğim ve Allah Teâlâ'nın huzuruna çıkarılacağım. Bana: 'Katilin cehennemde olduğunu neye dayanarak söyledin?' diyecek. Ben de: 'Sen söyledin' diyeceğim, sonra şu ayeti okudu: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً }

إلخ فقلت له وما في البيت أصغر مني: أرأيت إن قال لك فإني قد قلت: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨، ١١٦] فمن أين علمت أني لا أشاء أن أغفر لهذا؟ قال: فما استطاع أن يرد عليّ شيئا» ، ويؤيد هذا ما أخرجه ابن المنذر عن إسماعيل بن ثوبان قال: «جالست الناس قبل الداء الأعظم في المسجد الأكبر فسمعتهم يقولون لما نزلت وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً الآية: قال المهاجرون والأنصار وجبت لمن فعل هذا النار حتى نزلت إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ إلخ، فقال المهاجرون والأنصار يصنع الله تعالى ما شاء» وبآية المغفرة ردّ ابن سيرين على من تمسك بآية الخلود وغضب عليه وأخرجه من عنده وكون آية الخلود بعد تلك الآية نزولا بستة أشهر، أو بأربعة أشهر- كما روى زيد بن ثابت- لا يفيد شيئا، ودعوى النسخ في مثل ذلك مما لا يكاد يصح كما لا يخفى، وأجاب بعض الناس بأن حكم الآية إنما هو للقاتل المستحل وكفره مما لا شك فيه فليس ذلك محلا للنزاع، ويدل عليه أنها نزلت في الكناني حسبما مرت حكايته، وقد روي عن عكرمة وابن جريج، وجماعة أنهم فسروا مُتَعَمِّداً بمستحلا: واعترض بأن العبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب، وبأن تفسير المتعمد بالمستحل مما لا يكاد يقبل إذ ليس هو معناه لغة ولا شرعا فإن التزم المجاز فلا دليل عليه وسبب النزول لا يصلح أن يكون دليلا لما علمت الآن على أنه يفوت التقابل بين هذا القتل المذكور في هذه الآية والقتل المذكور في الآية السابقة وهو الخطأ الصرف، وقيل: إن الاستحلال يفهم من تعليق القتل بالمؤمن لأنه مشتق وتعليق الحكم بالمشتق يفيد علية مبدأ الاشتقاق، فكأنه قيل ومن يقتل مؤمنا لأجل إيمانه ولا شك أن من يقتله لذلك لا يكون إلا مستحلا فلا يكون إلا كافرا فيخرج هذا القاتل عن محل النزاع وإن لم يعتبر سبب النزول، واعترض بأن المؤمن وإن كان مشتقا في الأصل إلا أنه عومل معاملة الجوامد، ألا ترى أن قولك كلمت مؤمنا مثلا لا يفهم منه أنك كلمته لأجل إيمانه؟ ولو أفاد تعليق الحكم بالمؤمن العلية لكان ضرب المؤمن وترك السلام عليه والقيام له كقتله كفرا ولا قائل به، واعتبار الاشتقاق تارة وعدم اعتباره أخرى خارج عن حيز الاعتبار فليفهم، ثم إنه سبحانه ذكر هنا حكم القتل العمد الأخروي، ولم يذكر حكمه الدنيوي اكتفاء بما تقدم في آية البقرة.

ve devamını okudu. Evde benden daha küçüğü yokken ona dedim ki: 'Peki ya O sana, 'Ben { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 48, 116] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” buyurmuştum; benim bunu bağışlamayı dilemeyeceğimi nereden bildin?' derse ne yaparsın?' Dedi ki: Bunun üzerine bana hiçbir cevap veremedi.» İbnü'l-Münzir'in İsmâil b. Sevbân'dan rivayet ettiği şu haber de bunu desteklemektedir: «Büyük musibetten (vebadan) önce Mescid-i Ekber'de insanlarla birlikte oturdum; { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً } “Kim bir mümini öldürürse” ayeti indiğinde şöyle dediklerini işittim: Muhacirler ve Ensar, { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayeti inene kadar, 'Bunu yapan kimseye cehennem vacip oldu' dediler. Bu ayet inince Muhacirler ve Ensar: 'Allah Teâlâ dilediğini yapar' dediler.» İbn Sîrîn de ebedilik ayetine sarılan kimseye mağfiret ayetiyle reddiye vermiş, ona öfkelenmiş ve onu yanından kovmuştur. Hulûd (ebedilik) ayetinin o ayetten altı ay -veya Zeyd b. Sâbit'in rivayet ettiği gibi dört ay- sonra inmiş olması hiçbir şeyi değiştirmez; zira böylesi bir durumda nesh iddiası, gizli olmadığı üzere, neredeyse hiçbir şekilde sahih olamaz. Bazı âlimler ise ayetin hükmünün ancak cinayeti helal sayan (müstehil) katil için olduğunu, onun küfrünün ise şüphesiz bulunduğunu ve ihtilaf konusu olmadığını söyleyerek cevap vermişlerdir. Nitekim kıssası daha önce geçtiği üzere ayetin el-Kinânî hakkında inmiş olması da buna delalet etmektedir. İkrime, İbn Cüreyc ve bir topluluktan { مُتَعَمِّداً } kelimesini 'helal sayarak' şeklinde tefsir ettikleri rivayet edilmiştir. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Hükümde itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir; ayrıca müteammid (kasten öldüren) kelimesinin helal sayan şeklinde tefsir edilmesi neredeyse kabul edilemez, zira bu ne lügat ne de şeriat bakımından onun anlamıdır. Eğer mecaz kabul edilecek olursa buna dair bir delil yoktur; nüzul sebebi de az önce öğrendiğin üzere delil olmaya elverişli değildir; üstelik bu durum bu ayette zikredilen öldürme ile bir önceki ayette zikredilen ve sırf hata olan öldürme arasındaki karşıtlığı da bozar. Denildi ki: Helal sayma anlamı, öldürme fiilinin mümine bağlanmasından anlaşılır; çünkü 'mümin' müştak (türemiş) bir kelimedir ve hükmün müştak bir lafza bağlanması iştikak kökünün illet olduğunu ifade eder. Sanki: 'Kim bir mümini imanından ötürü öldürürse' denilmiş gibidir; şüphe yok ki onu bundan ötürü öldüren kimse ancak helal sayarak öldürür ve dolayısıyla kâfirden başkası olamaz. Böylece bu katil nüzul sebebi dikkate alınmasa bile ihtilaf mahallinin dışına çıkar. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: 'Mümin' kelimesi aslen müştak olsa bile câmid (türememiş) muamelesi görmüştür; görmez misin ki meselâ 'Bir müminle konuştum' sözünden senin onunla imanı sebebiyle konuştuğun anlaşılmaz? Şayet hükmün mümine bağlanması illet bildirmiş olsaydı, mümine vurmak, ona selam vermeyi terk etmek ve onun için ayağa kalkmamak da onu öldürmek gibi küfür olurdu, oysa bunu söyleyen hiç kimse yoktur. İştikakın bir defasında muteber sayılıp başka bir defasında sayılmaması ise itibar sınırlarının dışındadır, iyi anlaşılsın. Sonra Allah Teâlâ burada kasten öldürmenin ahiretteki hükmünü zikretmiş, Bakara suresindeki ayette geçen hükümle yetinerek dünyadaki hükmünü zikretmemiştir.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شروع في التحذير عما يوجب الندم من قتل من لا ينبغي قتله.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” Öldürülmesi gerekmeyen kimselerin öldürülmesinden doğacak pişmanlık verici durumlardan sakındırmaya bir giriştir.

إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي سافرتم للغزو على ما يدل عليه السباق والسياق فَتَبَيَّنُوا أي فاطلبوا بيان الأمر في كل ما تأتون وتذرون ولا تعملوا فيه من غير تدبر وروية، وقرأ حمزة وعلي وخلف- فتثبتوا- أي فاطلبوا ثبات الأمر ولا تعجلوا فيه، والمعنيان متقاربان، وصيغة التفعيل بمعنى الاستقبال، ودخلت الفاء لما في إِذا من معنى الشرط كأنه قيل: إن غزوتم فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ أي حياكم بتحية الإسلام ومقابلها تحية الجاهلية- كأنعم صباحا، وحياك الله تعالى- وقرأ حمزة وخلف وأهل الشام- السلم- بغير ألف، وفي بعض الروايات عن عاصم أنه قرأ- السلم- بكسر السين وفتح اللام، ومعناه في القراءتين الاستسلام والانقياد، وبه فسر بعضهم السَّلامَ أيضا في القراءة المشهورة، واللام على ما قال السمين: للتبليغ، والماضي بمعنى المضارع، وَمَنْ موصولة، أو موصوفة، والمراد النهي عما هو نتيجة لترك المأمور به، وتعيين مادة مهمة من المواد التي يجب فيها التبيين والتثبيت، وتقييد ذلك بالسفر لأن عدم التبيين كان فيه لا لأنه يجب إلا فيه، والمعنى لا تقولوا لمن أظهر لكم ما يدل على إسلامه:

{ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda sefere çıktığınız zaman” yani önceki ve sonraki ifadelerin delalet ettiği üzere savaşa çıktığınızda, { فَتَبَيَّنُوا } “iyice araştırıp anlayın” yani yapıp edeceğiniz her işte işin açıklığa kavuşmasını talep edin ve düşünmeden, etraflıca ölçüp tartmadan hareket etmeyin. Hamza, Ali ve Halef [bu kelimeyi] -فتثبتوا- (iyice teyit edin/durup bekleyin) şeklinde okumuşlardır; yani meselenin sabit ve kesin olmasını araştırın, acele etmeyin demektir. İki mana birbirine yakındır. Tef'îl kalbı istikbal (gelecek) anlamındadır. { إِذا } edatındaki şart manasından dolayı 'fâ' harfi dahil olmuştur; sanki: 'Savaşa çıktığınız takdirde iyice araştırın' denilmiştir. { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ } “Size selam verene... demeyin” yani size İslam selamıyla selam veren kimseye -ki bunun mukabili sabahınız aydın olsun, Allah ömrünü uzun etsin gibi Câhiliye selamıdır- [demeyin]. Hamza, Halef ve Şam ehli elifsiz olarak -السلم- şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan gelen bazı rivayetlerde ise sîn harfinin kesresi ve lâm harfinin fethasıyla -السِّلَم- şeklinde okuduğu nakledilmiştir. Her iki kıraatte de bunun manası teslimiyet ve boyun eğmektir; bazıları meşhur kıraatteki { السَّلامَ } lafzını da bu şekilde tefsir etmişlerdir. Semîn'in belirttiğine göre lâm harfi tebliğ (ulaştırma) içindir, mazi fiil ise muzari anlamındadır. { مَنْ } edatı mevsûl veya mevsûftur. Buradaki murat, emredilen şeyin terk edilmesinden doğacak neticeden nehyetmek ve iyice araştırıp kesinleştirilmesi vacip olan en mühim hususlardan birini belirlemektir. Bunun seferle kayıtlanması, araştırmama durumunun seferde vuku bulmasından ötürüdür; yoksa araştırmanın sadece seferde vacip olmasından dolayı değildir. Manası şudur: Size İslam'ına delalet eden bir alamet gösteren kimseye:

لَسْتَ مُؤْمِناً وإنما فعلت ذلك خوف القتل بل اقبلوا منه ما أظهر وعاملوه بموجبه.

{ لَسْتَ مُؤْمِناً } “'Sen mümin değilsin'” sen bunu ancak öldürülme korkusundan yaptın demeyin; aksine onun izhar ettiği şeyi kabul edin ve ona bu doğrultuda muamele edin.

وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه ومحمد بن علي الباقر رضي الله تعالى عنهما وأبي جعفر القاري أنهم قرؤوا «مؤمنا»

Ali kerremallâhu vecheh, Muhammed b. Ali el-Bâkır radıyallâhu anhümâ ve Ebû Ca'fer el-Kârî'den «مؤمنا» kelimesini,

بفتح الميم الثانية أي مبذولا لك الأمان تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا أي تطلبون ماله الذي هو حطام سريع الزوال وشيك الانتقال، والجملة في موضع الحال من فاعل تَقُولُوا مشعرا بما هو الحامل لهم على العجلة، والنهي راجع إلى القيد والمقيد، وقوله تعالى: فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ تعليل للنهي عن القيد بما فيه من الوعد الضمني كأنه قيل: لا تبتغوا ذلك العرض القليل الزائل فإن عنده سبحانه وفي مقدوره مَغانِمُ كَثِيرَةٌ يغنمكموها فيغنيكم عن ذلك، وقوله سبحانه: كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ تعليل للنهي عن المقيد باعتبار أن المراد منه ردّ إيمان الملقي لظنهم أن الإيمان العاصم ما ظهرت على صاحبه دلائل تواطئ الباطن والظاهر ولم تظهر فيه، واسم الإشارة إشارة إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة والفاء في فَمَنَّ للعطف على كُنْتُمْ وقدم خبرها للقصر المفيد لتأكيد المشابهة كأنه قيل: لا تردّوا إيمان من حياكم بتحية الإسلام وَتَقُولُوا إنه ليس بإيمان عاصم ولا يعد المتصف به مؤمنا معصوما لظنكم اشتراط التواطؤ في العصمة ومجرد التحية لا يدل عليه، فإنكم كنتم أنتم في مبادئ إسلامكم مثل هذا الملقي في عدم ظهور شيء للناس منكم غير ما ظهر منه لكم من التحية ونحوها، ولم يظهر منكم ما تظنونه شرطا مما يدل على التواطؤ، ومجرد أن الدخول في الإسلام لم يكن تحت ظلال السيوف لا يدل على ذلك فمنّ الله تعالى عليكم بأن قبل ذلك منكم ولم يأمر بالفحص عن تواطؤ ألسنتكم وقلوبكم، وعصم بذلك دماءكم وأموالكم، فإذا كان الأمر كذلك فَتَبَيَّنُوا هذا الأمر ولا تعجلوا وتدبروا ليظهر لكم أن ظاهر الحال كاف في الإيمان العاصم حيث كفى فيكم من قبل، وأخر هذا التعليل على ما قيل: لما فيه من نوع تفصيل ربما يخلّ تقديمه بتجاوب أطراف النظم الكريم مع ما فيه من مراعاة المقارنة بين التعليل السابق وبين ما علل به، أو لأن في تقديم الأول إشارة ما إلى ميل القوم نحو ذلك العرض، وأن سرورهم به أقوى، ففي تقديمه تعجيل لمسرتهم، وفيه نوع حط عليهم- رفع الله تعالى قدرهم ورضي المولى عز شأنه عنهم- أو لأنه أوضح في التعليل من التعليل الأخير وأسبق للذهن منه، ولعله لم يعطف أحد التعليلين على الآخر لئلا يتوهم أنهما تعليلا شيء واحد، أو أن مجموعهما علة، وقيل: موافقة لما علل بهما من القيد والمقيد حيث لم يتمايزا بالعطف، وقيل: إنما لم يعطف لأن الأول تعليل للنهي الثاني بالوعد بأمر أخروي لأن المعنى لا تبتغوا عرض الحياة الدنيا لأن عنده سبحانه ثوابا كثيرا في الآخرة أعده لمن لم يبتغ ذلك، وعبر عن الثواب- بالمغانم- مناسبة للمقام، والتعليل الثاني للنهي الأول ليس كذلك، وذكر الزمخشري وغيره في الآية ما رده شيخ الإسلام بما يلوح عليه مخايل التحقيق، وقال بعض الناس فيها: إن المعنى كما كان هذا الذي قلتموه مستخفيا بدينه في قومه خوفا على نفسه منهم كنتم أنتم مستخفين بدينكم حذرا من قومكم على أنفسكم، فمنّ الله تعالى عليكم بإظهار دينه وإعزاز أهله حتى أظهرتم الإسلام بعد ما كنتم تكتمونه من أهل الشرك فَتَبَيَّنُوا نعمة الله تعالى عليكم، أو تبينوا أمر من تقتلونه، ولا يخفى أن هذا- وإن كان بعضه مرويا عن ابن جبير- غير واف بالمقصود على أن القول: بأن المخاطبين كانوا مستخفين بدينهم حذرا من قومهم في حيز المنع اللهم إلا أن يقال: إن كون البعض كان مستخفيا كاف في الخطاب، وقيل: إن قوله سبحانه: فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ منقطع عما قبله، وذلك أنه تعالى لما نهى القوم عن قتل من ذكر أخبرهم بعد بأنه منّ عليهم بأن قبل توبتهم عن ذلك الفعل المنكر، ثم أعاد الأمر بالتبيين مبالغة في التحذير، أو أمر بتبيين نعمته سبحانه شكرا لما منّ عليهم به- وهو كما ترى.

ikinci mîm harfinin fethasıyla [mü'menen] yani 'sana eman verilmiş değildir' şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. { تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak” yani onun çabucak yok olan ve hızla elden çıkan döküntü kabilindeki malını talep ederek [bunu yapıyorsunuz]. Bu cümle, { تَقُولُوا } fiilinin failinden hal konumundadır ve onları aceleciliğe sevk eden şeyin ne olduğunu hissettirmektedir. Nehiy hem kayda hem de mukayyede râcidir. Allah Teâlâ'nın: { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “Oysa Allah katında pek çok ganimetler vardır” buyruğu, içerdiği zımnî vaad ile kayıttan nehyin gerekçesidir (ta'lilidir); sanki şöyle denilmiştir: O azıcık ve geçici metaı aramayın; zira O'nun katında ve kudretinde size ganimet olarak vereceği ve sizi o metadan müstağni kılacak { مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “pek çok ganimetler” vardır. Şanı yüce olanın: { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Daha önce siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu” buyruğu ise, mukayyetten nehyin gerekçesidir; zira bundan murat, selam verenin imanını reddetmektir. Çünkü onlar, canı koruyan imanın bâtın ile zahirin uyuştuğuna dair delilleri üzerinde barındıran iman olduğunu, bunda ise bu delillerin görülmediğini zannediyorlardı. İsmi işaret, sıla cümlesindeki vasıfla nitelenmesi bakımından ism-i mevsûle işarettir. { فَمَنَّ } lafzındaki 'fâ', { كُنْتُمْ } fiiline atıf içindir; haberinin öne geçirilmesi ise benzerliği pekiştirmeyi ifade eden hasr içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Size İslam selamıyla selam veren kimsenin imanını reddedip, ismet (dokunulmazlık) için bâtın ile zahirin uyuşmasını şart koştuğunuz ve sırf selam vermenin buna delalet etmeyeceğini sandığınız için onun imanı canı koruyan bir iman değildir ve bu sıfatı taşıyan kimse dokunulmaz bir mümin sayılmaz { وَتَقُولُوا } demeyiniz. Zira sizler de İslam'ınızın ilk dönemlerinde, onun size gösterdiği selam ve benzeri şeylerden başka insanlara hiçbir şey göstermeme hususunda tıpkı bu selam veren gibiydiniz; şart olduğunu sandığınız ve bâtın ile zahirin uyuştuğunu gösteren şey sizde de zahir olmamıştı. İslam'a girişin kılıçların gölgesi altında olmaması da buna sırf delalet etmez. Buna rağmen Allah Teâlâ sizden bunu kabul buyurarak lütufta bulundu; dillerinizle kalplerinizin uyuşup uyuşmadığını araştırmayı emretmedi ve bu sayede kanlarınızı ve mallarınızı koruma altına aldı. Durum böyle olunca { فَتَبَيَّنُوا } bu meseleyi iyice araştırın, acele etmeyin ve iyice düşünün ki, daha önce sizin hakkınızda yeterli olduğu gibi halin zahirinin de canı koruyan imanda yeterli olduğu size açıklık kazansın. Bu gerekçenin sonraya bırakılması, denildiğine göre, onda bulunan bir nevi tafsilattandır ki bunun öne alınması yüce nazmın tarafları arasındaki tenasübü bozabilirdi; bununla birlikte önceki gerekçe ile gerekçelendirilen şey arasındaki mukarenetin gözetilmesi de vardır. Veyahut ilk gerekçenin öne alınmasında o topluluğun bu geçici menfaate olan meylinin ve bununla sevinçlerinin daha güçlü olduğuna bir tür işaret bulunduğu içindir; dolayısıyla onun öne alınmasında sevinçlerini çabuklaştırma ve onlara yönelik bir nevi serzeniş vardır -Allah Teâlâ onların kadrini yüceltsin ve Mevlâ Teâlâ onlardan razı olsun-. Yahut ilk gerekçe son gerekçeden daha açık ve zihne daha önce ulaştığı içindir. İki gerekçenin birbirine atfedilmemesi ise belki de ikisinin tek bir şeyin gerekçesi olduğu veya ikisinin toplamının tek bir illet teşkil ettiği vehmedilmesin diyedir. Denildi ki: Gerekçelendirilen kayıt ve mukayyedin atıf ile ayrışmaması gibi bunlara muvafakat içindir. Yine denildi ki: Atfedilmemesinin sebebi, birincisinin ikinci nehyin ahirete dair bir vaad ile gerekçelendirilmesi olmasıdır; zira mana şöyledir: Dünya hayatının menfaatini aramayın, çünkü O'nun katında bunu aramayan kimseler için ahirette hazırladığı pek çok sevap vardır. Makama uygun düştüğü için sevaptan 'ganimetler' diye söz edilmiştir. Birinci nehyin ikinci gerekçesi ise böyle değildir. Zemahşerî ve başkaları bu ayette, Şeyhülislam'ın tahkik parıltıları taşıyan sözlerle reddettiği şeyleri zikretmişlerdir. Bazı kimseler ayet hakkında şöyle demiştir: Mana şöyledir: Nasıl ki bu söylediğiniz kimse canını onlardan korumak korkusuyla kavmi içinde dinini gizliyor idiyse, siz de canınızı kavminizden koruma endişesiyle dininizi gizliyordunuz. Derken Allah Teâlâ dinini izhar etmek ve ehlini aziz kılmak suretiyle size lütufta bulundu da şirk ehlinden gizlediğiniz İslam'ı açıkladınız; öyleyse { فَتَبَيَّنُوا } Allah Teâlâ'nın üzerinizdeki nimetini iyice anlayın veya öldüreceğiniz kimsenin durumunu iyice araştırın. Gizli değildir ki bu izah -bir kısmı İbn Cübeyr'den rivayet edilmiş olsa da- maksadı karşılamaktan uzaktır; kaldı ki muhatapların kavimlerinden çekinerek dinlerini gizlediklerini söylemek de kabule şayan değildir; meğerki hitapta bazısının gizlenmiş olmasının kafi geldiği söylensin. Denildi ki: Şanı yüce olanın { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } buyruğu öncesinden münkatıdır (bağımsızdır); şöyle ki, Allah Teâlâ o topluluğu zikredilen kimseyi öldürmekten nehyedince, ardından bu çirkin fiilden dolayı tevbelerini kabul etmek suretiyle kendilerine lütufta bulunduğunu haber vermiş, sonra sakındırmada mübalağa için iyice araştırmayı yeniden emretmiş veya kendilerine bahşettiği bu lütfa şükür olarak nimetini idrak etmeyi emretmiştir -ki bu görüşün durumu da gördüğün gibidir-.

واختلف في سبب الآية،

Ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir.

فأخرج أحمد والترمذي وحسنه وابن حميد وصححه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «مر رجل من بني سليم بنفر من أصحاب رسول الله ﷺ وهو يسوق غنما له فسلم عليهم فقالوا: ما سلم علينا إلا ليتعوذ منا فعمدوا له فقتلوه وأتوا بغنمه النبي ﷺ فنزلت» .

Nitekim Ahmed, Tirmizî (hasen kaydıyla) ve İbn Humeyd (sahih kaydıyla) İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmişlerdir: «Benî Süleym'den bir adam koyunlarını sürerken Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir müfrezeye rastladı ve onlara selam verdi. Onlar: 'Bize ancak bizden korunmak için selam verdi' dediler ve üzerine yürüyüp onu öldürdüler, koyunlarını da Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiler. Bunun üzerine ayet indi.»

وأخرج ابن جرير عن السدي قال: «بعث رسول الله ﷺ سرية عليها أسامة بن زيد إلى بني ضمرة فلقوا رجلا منهم يدعى مرداس بن نهيك معه غنيمة له وجمل أحمر فآوى إلى كهف جبل واتبعه أسامة فلما بلغ مرداس الكهف وضع فيه غنمه ثم أقبل عليهم فقال: السلام عليكم أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله فشد عليه أسامة فقتله من أجل جمله وغنيمته، وكان النبي ﷺ إذا بعث أسامة أحب أن يثني عليه خيرا ويسأل عنه أصحابه، فلما رجعوا لم يسألهم عنه فجعل القوم يحدثون النبي ﷺ ويقولون: يا رسول الله لو رأيت أسامة وقد لقيه رجل فقال الرجل: لا إله إلا الله محمد رسول الله فشد عليه فقتله وهو معرض عنهم فلما أكثروا عليه رفع رأسه إلى أسامة فقال: كيف أنت ولا إله إلا الله؟! فقال يا رسول الله إنما قالها متعوذا يتعوذ بها فقال ﵊: هلا شققت عن قلبه فنظرت إليه؟!» ثم نزلت الآية.

İbn Cerîr, Süddî'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başında Üsâme b. Zeyd'in bulunduğu bir seriyyeyi Benî Damre'ye gönderdi. Onlardan Mirdâs b. Nüheyk adında, yanında biraz davarı ve kızıl bir devesi olan bir adama rastladılar. Adam bir dağ mağarasına sığındı, Üsâme de onu takip etti. Mirdâs mağaraya varınca koyunlarını oraya koydu, sonra onlara dönüp: 'es-Selâmü aleyküm, eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve enne Muhammeden resûlullâh' dedi. Fakat Üsâme devesi ve davarı için onun üzerine atılıp onu öldürdü. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Üsâme'yi bir yere gönderdiğinde onu hayırla anmayı ve ashabına onu sormayı severdi. Döndüklerinde onlara Üsâme'yi sormadı. Bunun üzerine topluluk Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlatmaya başlayıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Keşke Üsâme'yi görseydin; bir adam onunla karşılaştı ve adam 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh' dedi, Üsâme ise onun üzerine atılıp onu öldürdü' dediler. Hz. Peygamber ise onlardan yüz çeviriyordu. Üzerine çok varınca başını Üsâme'ye doğru kaldırıp: 'Lâ ilâhe illallâh karşısında halin nice olur?!' buyurdu. Üsâme: 'Ey Allah'ın Resûlü! O bunu ancak canını kurtarmak, onunla korunmak için söyledi' dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber aleyhisselâm: 'Kalbini yarıp da içine mi baktın?!' buyurdu.» Sonra bu ayet indi.

وأخرج عن ابن زيد أنها نزلت في رجل قتله أبو الدرداء، وذكر من قصته مثل ما ذكر من قصة أسامة، والاقتصار على ذكر تحية الإسلام على هذا- مع أنها كانت مقرونة بكلمة الشهادة- للمبالغة في النهي والزجر، والتنبيه على كمال ظهور خطئهم ببيان أن التحية كانت كافية في المكافة والانجزار عن التعرض لصاحبها. فكيف وهي مقرونة بتلك الكلمة الطيبة، واستدل بالآية وسياقها على صحة إيمان المكره، وإن المجتهد قد يخطىء وإن خطأه مغتفر، وجه الدلالة على الأول أنه مع ظن القاتلين أن إسلام من ذكر لخوف القتل وهو إكراه معنى أنكر عليهم قتله فلولا صحة إسلامه لم ينكر، ووجه الدلالة على الثاني أنه أمر فيها بالتبيين المشعر بأن العجلة خطأ.

Yine İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre ayet, Ebü'd-Derdâ'nın öldürdüğü bir adam hakkında inmiştir ve Üsâme kıssasında zikredilenin bir benzerini nakletmiştir. Bu rivayete göre -kelime-i şehadetle birlikte olmasına rağmen- sadece İslam selamının zikredilmesiyle yetinilmesi, nehiy ve sakındırmada mübalağa yapmak ve selamın dahi sahibine ilişmekten vazgeçip geri durmak için yeterli olduğunu açıklayarak hatalarının son derece açık olduğuna dikkat çekmek içindir; nitekim o güzel kelime ile birlikte olunca durum nasıl olur! Bu ayetten ve siyakından, zorlanan (mükreh) kimsenin imanının geçerli olduğuna, müctehidin hata edebileceğine ve onun bu hatasının bağışlandığına delil getirilmiştir. Birinciye delaleti şudur: Katiller zikredilen kimsenin İslam'ının öldürülme korkusundan ibaret olduğunu ve bunun da manen bir ikrah sayıldığını zannetmelerine rağmen onların öldürme fiili kınanmıştır; şayet onun Müslümanlığı sahih olmasaydı bu kınama olmazdı. İkinciye delaleti ise ayette araştırmanın emredilmesidir ki bu da aceleciliğin bir hata olduğunu hissettirmektedir.

ووجه الدلالة على الثالث مأخوذ من السياق وعدم الوعيد على ترك التبيين، وذهب بعضهم إلى أنه لا عذر في ترك التثبت في مثل هذه الأمور، وأن المخطئ آثم، واحتج على ذلك بما

Üçüncüye delaleti ise siyakten ve araştırmayı terk etmeye yönelik bir vaîdin (tehdidin) bulunmayışından çıkarılmıştır. Bazıları ise bu gibi meselelerde iyice araştırmayı terk etmenin hiçbir mazereti olamayacağı ve hata edenin günahkâr olacağı görüşüne varmışlar ve buna şu rivayeti delil göstermişlerdir:

أخرجه ابن أبي حاتم والبيهقي عن الحسن «أن ناسا من أصحاب رسول الله ذهبوا يتطرقون فلقوا ناسا من العدو فحملوا عليهم فهزموهم فشد رجل منهم فتبعه رجل يريد متاعه فلما غشيه بالسنان قال: إني مسلم إني مسلم فأوجره السنان فقتله وأخذ متيعه، فرفع ذلك إلى رسول الله فقال ﵊ للقاتل: أقتلته بعد ما قال: إني مسلم؟! قال: يا رسول الله إنما قالها متعوذا قال: أفلا شققت عن قلبه؟! قال لم يا رسول الله؟ قال: لتعلم أصادق هو أو كاذب؟ قال: كنت عالم ذلك يا رسول الله قال ﵊: إنما كان يبين عنه لسانه إنما كان يعبر عنه لسانه، قال: فما لبث القاتل أن مات فحفر له أصحابه فأصبح وقد وضعته الأرض، ثم عادوا فحفروا له، فأصبح وقد وضعته الأرض إلى جنب قبره، قال الحسن فلا أدري كم، قال أصحاب رسول الله ﷺ دفناه مرتين، أو ثلاثا كل ذلك لا تقبله الأرض فلما رأينا الأرض لا تقبله أخذنا برجله فألقيناه في بعض تلك الشعاب» فأنزل الله تعالى قوله سبحانه: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الآية،

İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin Hasan'dan rivayet ettiğine göre: «Resûlullah'ın ashabından birtakım kimseler keşfe çıktılar ve düşmandan bir gruba rastlayıp onların üzerine hücum ettiler ve onları hezimete uğrattılar. İçlerinden bir adam kaçtı, [Müslümanlardan] bir adam da onun eşyasını almak arzusuyla peşine düştü. Mızrağıyla üzerine çullanınca adam: 'Ben Müslümanım, ben Müslümanım!' dedi. Fakat adam mızrağı ona saplayıp öldürdü ve eşyacığını aldı. Bu durum Resûlullah'a iletilince aleyhisselâm katile: 'O, 'Ben Müslümanım' dedikten sonra mı onu öldürdün?!' buyurdu. Katil: 'Ey Allah'ın Resûlü! O bunu ancak canını kurtarmak için söyledi' dedi. Hz. Peygamber: 'Kalbini yarıp baktın mı?!' buyurdu. Katil: 'Niçin ey Allah'ın Resûlü?' dedi. 'Doğru mu söylüyor yoksa yalan mı biliyor musun?' buyurdu. Katil: 'Bunu biliyordum ey Allah'ın Resûlü' dedi. Hz. Peygamber aleyhisselâm: 'Onun dili sadece kendisini açıklıyordu, dili sadece tercüman oluyordu' buyurdu. Ravi dedi ki: Katil çok geçmeden öldü. Arkadaşları onun için bir mezar kazdılar; fakat sabah olunca yer onu dışarı atmıştı. Tekrar kazıp gömdüler; sabah olunca yine mezarının yanına atılmış halde buldular. Hasan dedi ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının iki defa mı yoksa üç defa mı gömdük dediklerini bilmiyorum; her defasında yer onu kabul etmedi. Yerin onu kabul etmediğini görünce ayağından tutup o vadilerden birine attık.» Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!...” ayetini indirdi.

وفي رواية عبد الرزاق عن قتادة «أن النبي ﷺ قال: إن الأرض أبت أن تقبله فألقوه في غار من الغيران» .

Abdürrezzâk'ın Katâde'den rivayetinde ise: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Yer onu kabul etmekten kaçındı, onu mağaralardan birine bırakın' buyurdu» şeklindedir.

ووجه الدلالة في هذا على الإثم ظاهر، وأجيب بأن هذا القاتل لعله لم يفعل ذلك لكون المقتول غير مقبول الإسلام عنده بل لأمر آخر، واعتذر بما اعتذر كاذبا بين يدي رسول الله ﷺ، ويؤيد ذلك ما

Bunun günaha delalet ediş yönü açıktır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu katil belki de bunu maktulün İslam'ının kendi nezdinde makbul olmamasından değil başka bir sebepten dolayı yapmış, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda ileri sürdüğü mazereti ise yalan söyleyerek uydurmuştur. Şu rivayet de bunu desteklemektedir:

أخرجه أحمد وابن المنذر والطبراني وجماعة عن عبد الله بن أبي حدرد الأسلمي قال: بعثنا رسول الله ﷺ إلى إضم فخرجت في نفر من المسلمين فيهم أبو قتادة الحارث بن ربعي ومحلم بن جثامة بن قيس الليثي فخرجنا حتى إذا كنا ببطن إضم مر بنا عامر بن الأضبط الأشجعي على قعود معه متيع له ووطب من لبن فلما مر بنا سلم علينا بتحية الإسلام فأمسكنا عنه وحمل عليه محلم بن جثامة لشيء كان بينه وبينه فقتله وأخذ متيعه فلما قدمنا رسول الله ﷺ وأخبرناه الخبر نزل فينا القرآن يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ،

Ahmed, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve bir cemaatin Abdullah b. Ebî Hadred el-Eslemî'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi İdam tarafına gönderdi. Müslümanlardan bir grup içinde çıktım; aralarında Ebû Katâde el-Hâris b. Rib'î ile Muhallim b. Cessâme b. Kays el-Leysî de vardı. Yola çıktık; İdam vadisinin içine vardığımızda Âmir b. el-Adbat el-Eşcaî yanında az bir eşyası ve bir süt tulumuyla bir deve yavrusu üzerinde yanımıza uğradı. Yanımızdan geçerken bize İslam selamıyla selam verdi. Biz ona dokunmadık; fakat Muhallim b. Cessâme aralarındaki eski bir meseleden dolayı onun üzerine atılıp onu öldürdü ve eşyacığını aldı. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına dönüp haberi verdiğimizde hakkımızda şu Kur'an [ayeti] indi: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!..."

والظاهر أن الرجل المبهم في خبر الحسن هو هذا الرجل المصرح به في هذا الخبر، وهو يدل على أن القتل كان لشيء كان في القلب من ضغائن

Zahir olan şudur ki, Hasan'ın rivayetinde ismi kapalı tutulan adam, bu rivayette açıkça zikredilen kişidir. Bu da öldürme işinin kalpteki eski kinlerden

قديمة، وإنما قلنا: إن هذا هو الظاهر لما

kaynaklanan bir şey sebebiyle olduğunu gösterir. Bunun zahir olduğunu söylememizin sebebi ise,

في خبر ابن عمر أن محلم بن جثامة لما رجع جاء رسول الله ﷺ في بردين فجلس بين يديه ﵊ ليستغفر له فقال: لا غفر الله تعالى لك، فقام وهو يتلقى دموعه ببرديه فما مضت ساعة حتى مات ودفنوه فلفظته الأرض فجاؤوا رسول الله ﷺ فذكروا ذلك له، فقال: إن الأرض تقبل من هو شر من صاحبكم ولكن الله تعالى أراد أن يعظكم، ثم طرحوه بين صدفي جبل وألقوا عليه الحجارة،

İbn Ömer'in haberinde yer alan şu husustur: Muhallim b. Cessâme döndüğünde iki bürde içinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına geldi ve kendisi için istiğfar etmesi maksadıyla Hz. Peygamber'in aleyhisselâm önüne oturdu. Hz. Peygamber: 'Allah Teâlâ seni bağışlamasın!' buyurdu. Bunun üzerine o, gözyaşlarını hırkalarıyla silerek kalktı. Aradan bir saat geçmeden öldü ve onu defnettiler; fakat toprak onu dışarı attı. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu anlattılar. O da: 'Toprak sizin bu arkadaşınızdan daha şerli olanları bile kabul eder; fakat Allah Teâlâ size ibret vermek istedi' buyurdu. Sonra onu iki dağ yarığının arasına koyup üzerine taş yığdılar.

فإن الذي يميل القلب إليه اتحاد القصة، واعترض على القول بعدم الوعيد بأن قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً. يستفاد منه الوعيد أي أنه سبحانه لم يزل ولا يزال بكل ما تعملونه من الأعمال الظاهرة والخفية وبكيفياتها، ويدخل في ذلك التثبيت وتركه دخولا أوليا مطلع أتم اطلاع فيجازيكم بحسب ذلك إن خيرا فخير وإن شرا فشر، والجملة تعليل بطريق الاستئناف، وقرىء بفتح «أن» على أنه معمول- لتبينوا- أو على حذف لام التعليل.

Gönlün meylettiği görüş kıssanın tek bir kıssa olduğudur. Vaîdin bulunmadığı görüşüne karşı, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğundan vaîd anlamının çıkarılacağı söylenerek itiraz edilmiştir; yani şanı yüce olan Allah, açık ve gizli olarak yaptığınız bütün amellerden ve bunların keyfiyetinden ezelden beri ve ebediyen haberdardır; araştırmayı yapmak ve onu terk etmek de bu kapsama öncelikle dahildir, O bunları en mükemmel şekilde bilendir; dolayısıyla buna göre size karşılığını verecektir: hayır ise hayır, şer ise şer. Bu cümle istînâf yoluyla bir gerekçelendirmedir. { إِنَّ } lafzı fetha ile okunarak { تَبَيَّنُوا } fiilinin mefulü veya gerekçe bildiren lâm harfinin hazfedilmesiyle mansub da okunmuştur.

لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ شروع في الحث على الجهاد ليأنفوا عن تركه وليرغبوا عما يوجب خللا فيه، والمراد بالقاعدين الذين أذن لهم في القعود عن الجهاد اكتفاء بغيرهم، وروى البخاري عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- هم القاعدون- عن بدر وهو الظاهر الموافق للتاريخ على ما قيل، وقال أبو حمزة: إنهم المتخلفون عن تبوك، وروي أن الآية نزلت في كعب بن مالك من بني سلمة ومرارة بن الربيع من بني عمرو بن عوف والربيع وهلال بن أمية من بني واقف، حين تخلفوا عن رسول الله ﷺ في تلك الغزوة.

{ لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ } “Oturanlar bir olmaz” cihattan geri durmaktan çekinsinler ve onda bir aksaklığa yol açacak şeylerden kaçınsınlar diye cihada teşvike bir giriştir. Oturanlardan murat, başkalarının gitmesiyle yetinilerek cihada katılmamalarına izin verilen kimselerdir. Buhârî, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ: 'Onlar Bedir'den geri kalanlardır' dediğini rivayet etmiştir; denildiğine göre tarihe uygun düşen zahir görüş de budur. Ebû Hamza ise onların Tebük'ten geri kalanlar olduğunu söylemiştir. Ayetin, o gazvede Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem geri kaldıklarında Benî Selime'den Kâ'b b. Mâlik, Benî Amr b. Avf'tan Murâre b. er-Rebî' ve Rebî' ile Benî Vâkıf'tan Hilâl b. Ümeyye hakkında indiği rivayet edilmiştir.

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ حال من القاعدين، وجوز أن يكون من الضمير المستتر فيه، وفائدة ذلك الإيذان من أول الأمر بأن القعود عن الجهاد لا يقعد بهم عن الإيمان، والإشعار بعلة استحقاقهم لما سيأتي من الحسنى أي لا يعتدل المتخلفون عن الجهاد حال كونهم كائنين من المؤمنين غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ بالرفع على أنه صفة- للقاعدون- وهو إن كان معرفة، وغَيْرُ لا تتعرف في مثل هذا الموضع لكنه غير مقصود منه- قاعدون- بعينهم بل الجنس، فأشبه الجنس وصفه بها، وزعم عصام الدين أن غَيْرُ هنا معرفة، وغَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ بمعنى من لا ضرر له، ونقل عن الرضي- وبه ضعف ما تقدم- أن المعرف باللام المبهم وإن كان في حكم النكرة لكنه لا يوصف بما توصف به النكرة، بل يتعين أن تكون صفته جملة فعلية فعلها مضارع كما في قوله:

{ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden...” ifadesi, 'el-Kâidûn' lafzından haldir; onun içindeki müstetir zamirden hal olması da caiz görülmüştür. Bunun faydası, cihattan geri kalmanın onları imandan alıkoymayacağını ilk baştan bildirmek ve ileride gelecek olan en güzel mükâfata hak kazanmalarının illetini hissettirmektir; yani cihattan geri kalanlar, mümin oldukları halde eşit olmazlar. { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “Özür sahibi olmayanlar” ifadesi ref ile { الْقاعِدُونَ } kelimesinin sıfatıdır; 'el-Kâidûn' marife olup { غَيْرُ } lafzı da böylesi bir yerde marifeleşmese bile, burada belirli bir oturanlar zümresi değil cins kastedildiği için cins lafza benzemiş ve bu lafızla sıfatlanmıştır. İsâmüddin, buradaki { غَيْرُ } kelimesinin marife olduğunu ve { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } ifadesinin 'özrü bulunmayan kimse' anlamında olduğunu ileri sürmüştür. Radî'den -ki bununla önceki görüş zayıflatılmıştır- lâm ile marife kılınmış müphem lafzın nekire hükmünde olsa bile nekirenin sıfatlandığı şeyle sıfatlanamayacağı, aksine sıfatının şu beyitte olduğu gibi fiili muzari olan bir fiil cümlesi olmasının taayyün edeceği nakledilmiştir:

ولقد أمر على اللئيم يسبني ... فأصد ثم أقول ما يعنيني

"Bana sövüp duran öyle bir alçağa rastlarım ki... Yüz çevirir, sonra da 'Beni ilgilendirmez' der geçerim."

واستحسن بعضهم جعله بدلا من الْقاعِدُونَ لأن أل فيه موصولة، والمعروف إرادة الجنس في المعرف بالألف واللام، وبينهما فرق، وجوز الزجاج الرفع على الاستثناء، وتبعه الواحدي فيه، وقرأ نافع وابن عامر والكسائي بالنصب على أنه حال، وهو نكرة لا معرفة، أو على الاستثناء ظهر إعراب ما بعده عليه، وقرىء بالجر على أنه صفة للمؤمنين، أو بدل منه وكون النكرة لا تبدل من المعرفة إلا موصوفة أكثري لا كلي، والضَّرَرِ المرض والعلل التي لا سبيل معها إلى الجهاد، وفي معناها- أو هو داخل فيها- العجز عن الأهبة، وقد نزلت الآية وليس فيها غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ثم نزل بعد،

Bazıları onun { الْقاعِدُونَ } kelimesinden bedel yapılmasını güzel bulmuşlardır; zira buradaki 'el' takısı mevsûledir, harf-i tarifli kelimelerde ise cinsin kastedildiği bilinmektedir ve ikisi arasında fark vardır. Zeccâc istisna üzere merfu olmasını caiz görmüş, Vâhidî de bu konuda ona uymuştur. Nâfi', İbn Âmir ve Kisâî, nekire olup marife olmaması sebebiyle hal olarak veya sonrasının irabı üzerinde zahir olan bir istisna olarak nasb ile okumuşlardır. Müminler kelimesinin sıfatı veya ondan bedel olarak cer ile de okunmuştur; nekirenin marifeden ancak sıfatlandığında bedel yapılabileceği kuralı ise küllî değil ekserîdir. { الضَّرَرِ } hastalık ve beraberinde cihada imkân bırakmayan illetlerdir; hazırlık yapmaktan aciz olmak da bu manadadır veya bu kapsama dahildir. Ayet indiğinde içinde { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } kısmı yoktu, daha sonra inmiştir.

فقد روى مالك عن الزهري عن خارجة بن زيد قال: قال زيد بن ثابت: «كنت أكتب بين يدي النبي ﷺ في كثف- لا يستوي القاعدون من المؤمنين والمجاهدون- وابن أم مكتوم عند النبي ﷺ فقال: يا رسول الله قد أنزل الله تعالى في فضل الجهاد ما أنزل وأنا رجل ضرير فهل لي من رخصة؟ فقال النبي ﷺ: لا أدري قال زيد:

Nitekim Mâlik'in Zührî'den, onun da Hârice b. Zeyd'den rivayet ettiğine göre Zeyd b. Sâbit şöyle demiştir: «Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda bir kürek kemiğine 'Müminlerden oturanlar ile mücahidler bir olmaz' ayetini yazıyordum; İbn Ümmi Mektûm da Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydı. Dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ cihadın fazileti hakkında indireceğini indirdi, ben ise âmâ bir adamım; benim için bir ruhsat var mıdır?' Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bilmiyorum' buyurdu. Zeyd dedi ki:

وقلمي رطب ما جف حتى غشي النبي ﷺ الوحي ووقع فخذه على فخذي حتى كادت تدق من ثقل الوحي، ثم جلي عنه، فقال لي: أكتب يا زيد غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ»

Daha kalemimin mürekkebi kurumamıştı ki Hz. Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy bürüdü ve dizi dizimin üzerine geldi; vahyin ağırlığından dizim neredeyse kırılacaktı. Sonra üzerinden vahiy hali kalktı ve bana: 'Yaz ey Zeyd: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “Özür sahibi olmayanlar”' buyurdu.»

وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ في منهاج دينه بِأَمْوالِهِمْ إنفاقا فيما يوهن كيد الأعداء وَأَنْفُسِهِمْ حملا لها على الكفاح عند اللقاء، وكلا الجارين متعلق-

{ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ve Allah yolunda cihad edenler” yani O'nun dininin yolunda, { بِأَمْوالِهِمْ } “mallarıyla” düşmanların hilesini zayıflatacak şeylere harcayarak, { وَأَنْفُسِهِمْ } “ve canlarıyla” karşılaşma anında onları savaşa sürerek [cihad edenler de bir olmaz]. Her iki car-mecrur da

بالمجاهدون- وأوردوا بهذا العنوان دون عنوان الخروج المقابل لوصف المعطوف عليه، وقيده بما قيده مدحا لهم وإشعارا بعلة استحقاقهم لعلو المرتبة مع ما فيه من حسن موقع السبيل في مقابلة القعود كما قيل، وقيل: إنما أوردوا بعنوان الجهاد إشعارا بأن القعود كان عنه ولكن ترك التصريح به هناك رعاية لهم في الجملة، وقدم الْقاعِدُونَ على- المجاهدين- ولم يؤخر عنهم ليتصل التصريح بتفضيلهم بهم، وقيل: للإيذان من أول الأمر بأن القصور الذي ينبىء عنه عدم الاستواء من جهة القاعدين لا من جهة مقابليهم، فإن مفهوم عدم الاستواء بين الشيئين المتفاوتين زيادة ونقصانا وإن جاز اعتباره بحسب زيادة الزائد، لكن المتبادر اعتباره بحسب قصور القاصر، وعليه قوله تعالى: هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ [الرعد: ١٦] إلى غير ذلك، وأما قوله تعالى: هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ [الزمر: ٩] فلعل تقديم الفاضل فيه لأن صلته ملكة لصلة المفضول.

'el-Mücâhidûn' kelimesine müteallıktır. Matufun aleyhin vasfının mukabili olan 'sefere çıkanlar' unvanı yerine bu unvanla getirilmişler ve onları övmek ve mertebe yüceliğine hak kazanmalarının illetini hissettirmek amacıyla bu kayıtlarla mukayyet kılınmışlardır; bununla birlikte 'sebil' (yol) kelimesinin oturmanın mukabilinde yer almasının güzelliği de vardır. Denildi ki: Geri kalmanın cihattan olduğuna işaret etmek için cihad unvanıyla zikredilmişlerdir; ancak bir dereceye kadar onları gözetmek amacıyla orada cihattan geri kalındığı açıkça söylenmemiştir. Faziletlerinin açıkça belirtilmesinin hemen onlara bağlanması için { الْقاعِدُونَ } kelimesi mücahidlerden öne alınmış, sonraya bırakılmamıştır. Denildi ki: Eşitliğin bulunmayışının hissettirdiği noksanlığın cihat edenler tarafından değil oturanlar tarafından olduğunu ilk baştan bildirmek içindir; zira fazlalık ve noksanlık bakımından birbirinden farklı iki şey arasındaki denklik yokluğu mefhumu her ne kadar fazlalık sahibi açısından da değerlendirilebilirse de, ilk akla gelen noksan olanın eksikliği yönünden değerlendirilmesidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ } [Ra'd: 16] “Kör ile gören bir olur mu? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?” buyruğu ve benzerleri bu kabildendir. Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } [Zümer: 9] “Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyruğunda ise üstün olanın öne alınması, belki de onun sılasının mefdûlün (alt derecede olanın) sılasına kıyasla bir meleke olmasındandır.

وأنت تعلم أنه لا تزاحم في النكات وأنه قد يكون في شيء واحد جهة تقديم وجهة تأخير، فتعتبر هذه تارة وتلك أخرى، وإنما قدم ﷾ هنا ذكر الأموال على الأنفس وعكس في قوله عز شأنه: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ [التوبة: ١١١] لأن النفس أشرف من المال فقدم المشتري النفس تنبيها على أن الرغبة فيها أشد وأخّر البائع تنبيها على أن المماكسة فيها أشد فلا يرضى ببذلها إلا في فائدة، وعلى ذلك النمط جاء أيضا قوله تعالى: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ في سبيله بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ من المؤمنين غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ دَرَجَةً لا يقادر قدرها ولا يبلغ كنهها، وهذا تصريح بما أفهمه نفي المساواة فإنه يستلزم التفضيل إلى أنه لم يكتف بما فهم اعتناء به وليتمكن أشد تمكن، ولكون الجملة مبينة وموضحة لما تقدم لم تعطف عليه، وجوز أن تكون جواب سؤال ينساق إليه المقال كأنه قيل: كيف وقع ذلك التفضيل؟ فقيل: فَضَّلَ اللَّهُ إلخ واللام كما أشرنا إليه في الجمعين للعهد ولا يأباه كون مدخولها وصفا- كما قيل- إذ كثيرا ما ترد أل فيه للتعريف كما صرح به النحاة، ودَرَجَةً منصوب على المصدر لتضمنها التفضيل لأنها المنزلة والمرتبة وهي تكون في الترقي والفضل، فوقعت موقع المصدر كأنه قيل: فضلهم تفضيلة، وذلك مثل قولهم: ضربته سوطا أي ضربة، وقيل: على الحال أي ذوي درجة، وقيل: على التمييز، وقيل: على تقدير حذف الجار أي بدرجة، وقيل: هو واقع موقع الظرف أي في درجة ومنزلة، وقوله تعالى: وَكُلًّا مفعول أول لما يعقبه قدم عليه لإفادة القصر تأكيدا للوعد، وتنوينه عوض عن المضاف إليه أي كل واحد من الفريقين المجاهدين والقاعدين وَعَدَ اللَّهُ

Bilirsin ki nükte ve inceliklerde birbirine engel olma durumu yoktur; bazen tek bir şeyde hem takdim hem de tehir ciheti bulunabilir, dolayısıyla bir defasında bu, diğer defasında şu dikkate alınır. Allah celle celâlüh burada malların zikrını canlardan öne almış, şanı yüce olanın: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } [Tevbe: 111] “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” buyruğunda ise aksini yapmıştır; çünkü can maldan daha şereflidir; bu yüzden alıcı (Allah), cana olan rağbetin daha şiddetli olduğuna dikkat çekmek için canı öne almış; satıcı ise canda pazarlığın daha çetin olduğuna, onun ancak büyük bir fayda karşılığında feda edileceğine dikkat çekmek için onu sonraya bırakmıştır. İşte bu üslup üzere Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da gelmiştir: { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ } [Allah, yolunda] { بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ } [müminlerden özür sahibi olmayan oturanlara mallarıyla ve canlarıyla mücahid olanları üstün kıldı] { دَرَجَةً } “bir dereceyle” ki onun kadrine ulaşılamaz ve künhüne varılamaz. Bu, eşitliğin nefyedilmesinden anlaşılan mananın açık bir ifadesidir; zira denklik yokluğu üstün kılmayı gerektirir; ancak bu manaya önem verildiği ve iyice pekişmesi için sadece anlaşılmakla yetinilmemiştir. Bu cümle öncekini açıklayıcı ve aydınlatıcı olduğu için ona atfedilmemiştir. Sözün akışının gerektirdiği bir soruya cevap olması da caiz görülmüştür; sanki: 'Bu üstün kılma nasıl gerçekleşmiştir?' denilmiş, buna karşılık { فَضَّلَ اللَّهُ } [Allah üstün kıldı...] denilmiştir. İşaret ettiğimiz üzere her iki çoğuldaki lâm harfi ahd içindir; başına geldiği kelimenin vasıf olması da -iddia edildiği gibi- buna engel değildir; zira nahivcilerin açıkça belirttiği gibi harf-i tarif vasıflarda çokça marifelik için gelir. { دَرَجَةً } lafzı, üstün kılmayı içerdiği için mastar olarak mansubdur; çünkü derece mertebe ve makam demektir, bu da yükselişte ve fazilette olur; dolayısıyla mastar yerine geçmiştir, sanki: 'Onları bir dereceyle üstün kıldı' denilmiştir. Bu, onların 'Ona bir kırbaç vurdum' yani bir vuruş vurdum sözü gibidir. Hal olarak yani 'derece sahipleri kıldı' anlamında olduğu da söylenmiştir; temyiz olduğu da söylenmiştir; harf-i cer hazfi takdiriyle yani 'bir derece ile' anlamında olduğu da söylenmiştir; yahut zarf makamında yani 'bir derecede ve makamda' anlamında olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَكُلًّا } “Ve hepsine” buyruğu, ardından gelen fiilin birinci mefulüdür; vaadi pekiştirmek amacıyla hasr ifade etmesi için öne geçirilmiştir. Tenvini ise muzafun ileyhin yerine ivazdır; yani mücahidler ve oturanlardan oluşan her iki gruba da, { وَعَدَ اللَّهُ } “Allah vaad etmiştir”

المثوبة الْحُسْنى وهي الجنة- كما قال قتادة وغيره- لا أحدهما فقط، وقرأ الحسن- وكل- بالرفع على الابتداء، فالمفعول الأول- وهو العائد في جملة الخبر- محذوف أي وعده، وكأن التزام النصب في المتواترة لأن قبله جملة فعلية وبذلك خالف ما في- الحديد- والْحُسْنى على القراءتين هو المفعول الثاني، والجملة اعتراض جيء به تداركا لما عسى يوهمه تفضيل أحد الفريقين على الآخر من حرمان المفضول وقوله سبحانه:

{ الْحُسْنى } “en güzel mükâfatı” ki o da -Katâde ve başkalarının dediği gibi- sadece birine değil her ikisine de cennettir. Hasan [bu kelimeyi] mübteda olarak ref ile -وكلٌّ- şeklinde okumuştur; bu durumda haber cümlesindeki râbıt olan birinci meful mahzuftur, yani 'ona vaad etmiştir' demektir. Mütevatir kıraatte nasbın tercih edilmesi, öncesinde bir fiil cümlesi bulunmasındandır ve bu bakımdan Hadîd suresindekinden farklı olmuştur. Her iki kıraatte de { الْحُسْنى } lafzı ikinci mefüldür. Bu cümle, iki gruptan birinin diğerine üstün tutulmasından dolayı mefdûl olanın mahrum kalacağı vehmini gidermek için getirilmiş bir itiraziyedir (ara cümledir). Şanı yüce olanın şu buyruğu ise:

وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ عطف على ما قبله، وأغنت أل عن ذكر ما ترك على سبيل التدريج من القيود، وإنما لم يعتبر التدريج في ترك ما ذكر مع القاعدين أولا بأن يترك من المؤمنين فقط، ويذكر غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ في الآية الأولى ويتركهما معا في الآية الثانية، بل تركهما دفعة واحدة عند أول قصد التدريج قيل: لأن قيد غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ كان بعد السؤال كما يشير إليه سبب النزول.

{ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ } “Ve Allah, mücahidleri oturanlara üstün kıldı” öncesine matuftur. Harf-i tarif ('el' takısı), aşamalı olarak bırakılan kayıtların tekrar zikredilmesine ihtiyaç bırakmamıştır. İlk olarak oturanlarla birlikte zikredilenlerin terk edilmesinde neden tedrîc gözetilmediği, yani neden birinci ayette sadece müminlerden kaydı bırakılıp { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “özür sahibi olmayanlar” zikredilerek ikinci ayette her ikisi birden terk edilmedi de, tedrîc ilk kastedildiğinde ikisi birden tek seferde terk edildi denilirse; denildi ki: Çünkü { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } kaydı nüzul sebebinin de işaret ettiği üzere bir soru üzerine gelmiştir.

وفي بعض أخباره أن ابن أم مكتوم لما نزلت الآية جعل يقول: أي رب أين عذري، أي رب أين عذري؟؟ فنزل ذلك فانسدت باب الحاجة إليه، وقنع السائل بذكره مرة فأسقط مع ما معه الساقط لذلك القصد دفعة، ولا كذلك ما

Nitekim bazı rivayetlerde, İbn Ümmi Mektûm'un ayet indiğinde: 'Ey Rabbim, benim mazeretim nerede? Ey Rabbim, benim mazeretim nerede??' demeye başladığı, bunun üzerine o kısmın inmesiyle bu ihtiyacın kapısının kapandığı ve soruyu soranın bir kere zikredilmesiyle yetindiği zikredilmiştir; bu sebeple bu maksat doğrultusunda onunla birlikte hazfedilen şeyle beraber tek seferde düşürülmüştür. Mücahidlerle birlikte zikredilenler ise

ذكر مع المجاهدين، فإن الإتيان به كان عن محض الفضل والامتنان من غير سابقة سؤال فلما فتحت باب الإسقاط اعتبر فيه التدريج فرقا بين المقامين، وقوله تعالى: أَجْراً عَظِيماً مصدر مؤكد- لفضل- وهو وإن كان بمعنى أعطي الفضل وهو أعم من الأجر لأنه ما يكون في مقابلة أمر لكن أريد به هنا الأخص لأنه في مقابلة الجهاد، ويجوز أن يبقى على معناه، وأَجْراً مفعول به ولتضمنه معنى الإعطاء نصب المفعول أي أعطاهم زيادة عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً، وقيل: هو منصوب بنزع الخافض أي فضلهم بأجر.

böyle değildir; zira onların zikredilmesi önceden bir soru olmaksızın sırf bir lütuf ve ihsan olarak vaki olmuştur. Dolayısıyla hazfetme kapısı açıldığında, iki makam arasındaki farktan ötürü onda aşamalılık (tedrîc) gözetilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَجْراً عَظِيماً } “büyük bir mükâfatla” buyruğu, { فضل } fiilini pekiştiren mastardır (meful-i mutlaktır); gerçi bu 'fazilet verildi' manasında olup ecirden daha geneldir -çünkü ecir bir şeyin karşılığı olan şeydir-, ancak burada cihadın karşılığı olduğu için daha özel olan manası kastedilmiştir. Fiilin kendi manasında kalması da caizdir; bu takdirde { أَجْراً } mefulün bih olur ve fiil verme manasını içerdiği için mefulü nasbetmiştir; yani oturanlara fazlalık olarak onlara büyük bir mükâfat vermiştir. Harf-i cerin hazfiyle mansub olduğu, yani onları bir ecir ile üstün kıldığı da söylenmiştir.

وجعله- صفة لقوله تعالى: دَرَجاتٍ قدم عليها فانتصب على الحال، ولكونه مصدرا في الأصل يستوي فيه الواحد وغيره جاز نعت الجمع به- بعيد، وجوز في دَرَجاتٍ أين يكون بدلا من أَجْراً بدل الكل مبينا لكمية التفضيل، وأن يكون حالا أي ذوي درجات، وأن يكون واقعا موقع الظرف أي في درجات، وقوله سبحانه: مِنْهُ متعلق بمحذوف وقع صفة- لدرجات- دالة على فخامتها وعلو شأنها، أخرج عبد بن حميد عن ابن محيريز أنه قال:

Onun Allah Teâlâ'nın: { دَرَجاتٍ } “dereceler” buyruğunun sıfatı kılınıp öne geçirilmesiyle hal olarak mansub olması ve aslen mastar olup tekil ile çoğulun onda eşit olması hasebiyle çoğulun onunla sıfatlanmasının caiz görülmesi ise uzak bir ihtimaldir. { دَرَجاتٍ } lafzının { أَجْراً } kelimesinden üstünlüğün miktarını açıklayan bedel-i kül olması, hal olup 'dereceler sahipleri olarak' manasına gelmesi veya zarf makamında olup 'dereceler içinde' manasında bulunması caiz görülmüştür. Şanı yüce olanın: { مِنْهُ } “Kendi katından” buyruğu, derecelerin büyüklüğüne ve şanının yüceliğine delalet eden mahzuf bir sıfata müteallıktır. Abd b. Humeyd, İbn Muhayrîz'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:

هي سبعون درجة ما بين الدرجتين عدو الفرس الجواد المضمر سبعين سنة،

"O yetmiş derecedir; iki derece arasındaki mesafe, idmanlı ve çevik bir atın yetmiş yıllık koşu mesafesidir."

وأخرج مسلم وأبو داود والنسائي عن أبي سعيد «أن رسول الله ﷺ قال: من رضي بالله تعالى ربا وبالإسلام دينا وبمحمد ﵊ رسولا وجبت له الجنة فعجب لها أبو سعيد فقال: أعدها علي يا رسول الله فأعادها عليه، ثم قال ﷺ: وأخرى يرفع الله تعالى بها العبد مائة درجة في الجنة ما بين كل درجتين كما بين السماء والأرض قال: وما هي يا رسول الله؟ قال: الجهاد في سبيل الله تعالى» ،

Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Ebû Saîd'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak da Muhammed'den aleyhisselâm razı olursa cennet ona vacip olur' buyurdu. Ebû Saîd buna hayret etti ve: 'Bunu bana tekrar et ey Allah'ın Resûlü' dedi; o da tekrar etti. Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bir şey daha vardır ki onunla Allah kulunu cennette yüz derece yükseltir; her iki derece arası yerle gök arası kadardır' buyurdu. Ebû Saîd: 'O nedir ey Allah'ın Resûlü?' diye sordu. O da: 'Allah Teâlâ yolunda cihaddır' buyurdu.»

وعن السدي أنها سبعمائة، وجوز أن يكون انتصاب درجات على المصدرية كما في قولك: ضربته أسواطا أي ضربات، كأنه قيل: فضلهم تفضيلات، وجمع القلة هنا قائم مقام جمع الكثرة، وقيل: إنه على بابه.

Süddî'den ise bunların yedi yüz derece olduğu rivayet edilmiştir. 'Derecât' lafzının, tıpkı senin 'Ona kırbaçlar vurdum' yani vuruşlar vurdum sözündeki gibi mastarlık üzere mansub olması da caizdir; sanki: 'Onları üstünlüklerle üstün kıldı' denilmiştir. Buradaki kıllet çoğulu (azlık bildiren çoğul), kesret çoğulunun (çokluk bildiren çoğulun) yerine geçmiştir; kendi kalıbı üzere olduğu da söylenmiştir.

والمراد بالدرجات ما ذكر في آية براءة ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ [التوبة: ١٢٠] إلى قوله سبحانه: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ [التوبة: ١٢١] ونسب إلى عبد الله بن زيد، وقوله عز شأنه: وَمَغْفِرَةً عطف على درجات الواقع بدلا من أَجْراً بدل الكل إلا أن هذا بدل البعض منه لأن بعض الأجر ليس من باب المغفرة، أي ومغفرة عظيمة لما يفرط منهم من الذنوب التي لا يكفرها سائر الحسنات التي يأتي بها القاعدون، فحينئذ تعد من خصائصهم، وقوله تعالى: وَرَحْمَةً عطف عليه أيضا وهو بدل الكل من أَجْراً، وجوز أن يكون انتصابهما بفعل مقدر أي غفر لهم مغفرة ورحمهم رحمة.

Derecelerden murat, Berâe suresindeki şu ayette zikredilen hususlardır: { ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ } [Tevbe: 120] “Medine halkına ve onların etrafında bulunan bedevilere, Resûlullah'tan geri kalmak ve kendi canlarını onun canından üstün tutmak yakışmaz. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlığın; kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmalarının ve düşmana karşı bir başarı elde etmelerinin bulunmaması sebebiyle böyledir ki, bunların her biri karşılığında kendilerine mutlaka salih bir amel yazılmış olsun” ayetinden şanı yüce olanın { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Tevbe: 121] “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye” buyruğuna kadar olan kısımdır; bu izah Abdullah b. Zeyd'e nispet edilmiştir. Şanı yüce olanın: { وَمَغْفِرَةً } “bir bağışlanma” buyruğu, { أَجْراً } lafzından bedel-i kül olan 'deracât' kelimesine matuftur; ancak bu onun bedel-i ba'zıdır (bir kısmından bedeldir), çünkü mükâfatın bir kısmı mağfiret kabilesinden değildir. Yani oturanların getirdiği diğer iyiliklerin kefaret olamayacağı, kendilerinden sadır olan günahlar için büyük bir mağfirettir; dolayısıyla o takdirde onların hususiyetlerinden sayılır. Allah Teâlâ'nın: { وَرَحْمَةً } “ve bir rahmet” buyruğu da ona matuftur ve { أَجْراً } lafzından bedel-i küldür. İkisinin takdirî bir fiille nasbedilmiş olması da caizdir; yani Allah onları bir mağfiretle bağışlamış ve onlara bir rahmetle merhamet etmiştir.

هذا ولعل تكرير التفضيل بطريق العطف المنبئ عن المغايرة، وتقييده- تارة بدرجة وأخرى بدرجات مع اتحاد المفضل والمفضل عليه حسبما يستدعيه الظاهر إما لتنزيل الاختلاف العنواني بين التفضيلين وبين الدرجة والدرجات منزلة الاختلاف الذاتي تمهيدا لسلوك طريق الإبهام ثم التفسير روما لمزيد التحقيق والتقرير المؤذن بأن فضل المجاهدين بمحل لا تستطيع طير الأفكار الخضر أن تصل إليه، ولما كان هذا مما يكاد أن يتوهم منه حرمان القاعدين اعتنى سبحانه بدفع ذلك بقوله عز قائلا: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى ثم أراد جل شأنه تفسير ما أفاده التنكير بطريق الإبهام بحيث يقطع احتمال كونه للوحدة، فقال ما قال وسد باب الاحتمال.

Şunu bil ki, üstün kılmanın başkalık bildiren atıf yoluyla tekrarlanması ve üstün kılınan ile kendisine üstün tutulanın zahirin gerektirdiği üzere aynı olmasına rağmen bunun bir defasında bir dereceyle, diğer defasında ise derecelerle kayıtlanması; belki de iki üstün kılma ile derece ve dereceler arasındaki unvan farkını, zati bir farklılık makamına indirmek içindir. Bu da mücahidlerin faziletinin en mahir fikir kuşlarının bile ulaşamayacağı bir mertebede olduğunu hissettiren daha fazla tahkik ve takriri elde etmek maksadıyla önce müphem bırakma sonra da tefsir etme yolunu tutmaya bir hazırlıktır. Bu durum oturanların mahrum kalacağının neredeyse vehmedilebileceği bir husus olunca, şanı yüce olan söyleyen: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Ve Allah hepsine en güzel mükâfatı vaad etmiştir” buyruğu ile bunu gidermeye özen göstermiştir. Ardından şanı yüce olan, nekirenin müphem bırakma yoluyla ifade ettiği manayı teklik (tek bir derece) olma ihtimalini büsbütün ortadan kaldıracak şekilde tefsir etmek istemiş, söyleyeceğini söylemiş ve ihtimal kapısını kapatmıştır.