Binûn

Nisâ Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولا يخفى ما في الإبهام والتفسير من اللطف، وأما ما قيل من إفراد الدرجة أولا لأن المراد هناك تفضيل كل مجاهد، والجمع ثانيا لأن المراد فيه تفضيل الجمع ففي الدرجات مقابلة الجمع بالجمع، فلكل مجاهد درجة ومآل العبارتين واحد والاختلاف تفنن، فمن الكلام الملفوظ لا من اللوح المحفوظ، وأما للاختلاف بالذات بين التفضيلين

İbham (müphemlik) ve tefsirde bulunan incelik ve güzellik gizli değildir. İlkinde tekil olarak 'derece' denilmesinin orada her bir mücahidin üstün tutulmasının kastedilmesi, ikincisinde ise çoğul getirilmesinin orada topluluğun üstün tutulmasının kastedilmesi sebebiyle olduğu; dolayısıyla derecelerde çoğulun çoğulla karşılanması (mukabele) söz konusu olup her bir mücahid için bir derece bulunduğu, neticede her iki ifadenin varacağı yerin bir olduğu ve aradaki farkın bir üslup zenginliğinden (tefennün) ibaret bulunduğu şeklindeki söze gelince, bu durum [gerçekte var olan] Levh-i Mahfuz'dan değil, [sadece] telaffuz edilen sözden kaynaklanan [yapmacık bir izah]tır. Ya da [atıf ve tekrarlama] iki üstün kılma arasındaki zati farklılıktan dolayıdır;

وبين الدرجة والدرجات، وفي هذا- رغب الراغب، واستطيبه الطيبي- على أن المراد بالتفضيل الأول ما خولهم الله تعالى عاجلا في الدنيا من الغنيمة والظفر والذكر الجميل الحقيقي بكونه درجة واحدة، وبالتفضيل الثاني ما ادخره سبحانه لهم من الدرجات العالية والمنازل الرفيعة المتعالية عن الحصر كما ينبىء عنه تقديم الأول وتأخير الثاني وتوسيط الوعد بالجنة بينهما، كأنه قيل: فضلهم عليهم في الدنيا درجة واحدة، وفي الأخرى درجات لا تحصى، وقد وسط بينهما في الذكر ما هو متوسط بينهما في الوجود أعني الوعد بالجنة توضيحا لحالهما ومسارعة إلى تسلية المفضول كذا قرره الفاضل مولانا شيخ الإسلام، وقيل: المراد من التفضيل الأول رضوان الله تعالى ونعيمه الروحاني، ومن التفضيل الثاني نعيم الجنة المحسوس، وفيه أن عطف المغفرة والرحمة يبعد هذا التخصيص، وقيل: المراد من المجاهدين الأولين من جاهد الكفار، ومن المجاهدين الآخرين من جاهد نفسه، وزيد لهم في الأجر لمزيد فضلهم كما يدل عليه

Ve derece ile dereceler arasındaki [zati farklılıktan kaynaklanmaktadır]. Bu görüşe Râgıb meyletmiş, Tîbî de onu güzel bulmuştur. Buna göre birinci üstün kılmadan maksat; Allah Teâlâ'nın peşin olarak dünyada onlara bahşettiği ganimet, zafer ve tek bir derece hükmünde olan hakiki güzel namdır. İkinci üstün kılmadan maksat ise şanı yüce olanın onlar için sakladığı, sınırlandırılamayacak kadar yüce dereceler ve yüksek menzillerdir. Nitekim birincinin öne alınıp ikincisinin sonraya bırakılması ve cennet vaadinin ikisi arasına yerleştirilmesi buna işaret etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Allah onları dünyada onlara bir derece, ahirette ise sayılamayacak derecelerle üstün kılmıştır. İkisi arasındaki duruma açıklık getirmek ve kendisine üstün kılınan kimseyi [oturanları] teselli etmeye acele etmek için, varlıkta ikisi arasında olan şeyi yani cennet vaadini zikirde de ikisi arasına yerleştirmiştir. Faziletli Şeyhülislam efendimiz [Ebussuûd Efendi] meseleyi böyle takrir etmiştir. Bir görüşe göre: Birinci üstün kılmadan maksat Allah Teâlâ'nın rızası ve O'nun ruhani nimetleridir; ikinci üstün kılmadan maksat ise cennetin hissedilir (maddi) nimetleridir. Ancak buna karşı, mağfiret ve rahmetin atfedilmesinin bu tahsisi uzak kıldığı söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre: İlk mücahidlerden maksat kâfirlerle cihad edenler, son mücahidlerden maksat ise nefsiyle cihad edenlerdir. Onların üstünlüğü daha fazla olduğu için mükâfatları artırılmıştır; nitekim buna...

قوله ﵊: «رجعنا من الجهاد الأصغر إلى الجهاد الأكبر»

Aleyhisselâm'ın: «Küçük cihaddan büyük cihada döndük» sözü de delalet etmektedir.

وفيه أن السياق وسبب النزول يأبيان ذلك، والحديث الذي ذكره لا أصل له، كما قال المحدثون.

Fakat buna karşı, siyakın ve nüzul sebebinin bunu reddettiği ve zikredilen hadisin de muhaddislerin belirttiği üzere asılsız olduğu söylenmiştir.

وقيل المراد من الْقاعِدِينَ في الأول الأضراء، وفي الثاني غيرهم كما قال ابن جريج، وأخرجه عنه ابن جرير، وفيه من تفكيك النظم ما لا يخفى.

İbn Cüreyc'in söylediği ve İbn Cerîr'in kendisinden rivayet ettiği üzere, birinci ifadedeki { الْقاعِدِينَ } “oturanlar”dan maksadın mazeret sahipleri, ikincisindekinden maksadın ise onların dışındakiler olduğu da söylenmiştir. Fakat bunda nazmı (lafız örgüsünü) parçalamak bulunduğu gizli değildir.

بقي أن الآية لا تدل نصا على حكم أولي الضرر بناء على التفسير المقبول عندنا، نعم في بعض الأحاديث ما يؤذن بمساواتهم للمجاهدين، فقد صح

Geriye şu kalmaktadır: Ayet, katımızda makbul olan tefsire göre mazeret sahiplerinin hükmüne açık bir nas ile delalet etmemektedir. Evet, bazı hadislerde onların mücahidlere eşit olduğunu bildiren hususlar bulunmaktadır; nitekim sahih olarak sabit olmuştur ki:

من حديث أنس رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ لما رجع من غزوة تبوك فدنا من المدينة قال: «إن في المدينة لأقواما ما سرتم من سير ولا قطعتم من واد إلا كانوا معكم فيه قالوا: يا رسول الله وهم بالمدينة؟ قال: نعم وهم بالمدينة حبسهم العذر»

Enes radıyallâhu teâlâ anh'ın hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük gazvesinden dönüp Medine'ye yaklaştığında şöyle buyurmuştur: «Medine'de öyle kimseler vardır ki, siz bir yürüyüş yaptığınız veya bir vadiyi katettiğiniz her seferde onlar mutlaka sizinle beraber idiler.» Ashab: «Ey Allah'ın Resûlü, onlar Medine'de oldukları halde mi?» dediler. Buyurdu ki: «Evet, onlar Medine'de oldukları halde; çünkü onları mazeret alıkoydu.»

وعليه دلالة مفهوم الصفة والاستثناء في غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ، وعن الزجاج أنه قال: إلا أولو الضرر فإنهم يساوون المجاهدين، وعن بعضهم إن هذه المساواة مشروطة بشريطة أخرى غير الضرر قد ذكرت في قوله تعالى: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى إلى قوله سبحانه: إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ [التوبة: ٩١] والذي يشهد له النقل والعقل أن الأضراء أفضل من غيرهم درجة كما أنهم دون المجاهدين في الدرجة الدنيوية، وأما أنهم مساوون لهم في الدرجة الأخروية فلا قطع به، والآية- على ما قاله ابن جريج- تدل على أنهم دونهم في ذلك أيضا.

{ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “özür sahibi olanlar dışında” ifadesindeki sıfat ve istisna mefhumunun delaleti de bu yöndedir. Zeccâc'dan şöyle dediği nakledilmiştir: Ancak mazeret sahipleri müstesnadır, zira onlar mücahidlere eşittir. Bazılarından da bu eşitliğin, şanı yüce olanın: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } ayetinden { إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } [Tevbe: 91] “Allah ve Resûlüne samimi kaldıkları takdirde ne zayıflara ne de hastalara [bir günah yoktur]” buyruğuna kadar zikrettiği, zararın dışındaki başka bir şarta bağlı olduğu nakledilmiştir. Naklin ve aklın şahitlik ettiği husus şudur: Mazeret sahipleri dünyevi derecede mücahidlerin altında oldukları gibi, diğer [özürsüz oturan] kimselerden de bir derece daha üstündürler. Ahiretteki derecede onlara eşit olmalarına gelince, bu hususta kesin bir hüküm yoktur. Ayet ise -İbn Cüreyc'in söylediğine göre- onların ahiret derecesinde de mücahidlerin gerisinde kaldıklarına delalet etmektedir.

وقد أخرج ابن المنذر من طريق ثابت عن عبد الرحمن بن أبي ليلى أن ابن أم مكتوم كان بعد نزول الآية يغزو، ويقول: ادفعوا إليّ اللواء وأقيموني بين الصفين فإني لن أفر، وأخرج ابن منصور عن أنس بن مالك أنه قال: لقد رأيت ابن أم مكتوم بعد ذلك في بعض مشاهد المسلمين ومعه اللواء، ويعلم من نفي المساواة في صدر الآية المستلزم للتفضيل المصرح به بعد بين المجاهد بالمال والنفس والقاعد نفيها بين المجاهد بأحدهما والقاعد واحتمال أن يراد من الآية نفي المساواة بين القاعد عن الجهاد بالمال والمجاهد به وبين القاعد عن الجهاد بالنفس والمجاهد بها بأن يكون المراد بالمجاهدين في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم المجاهدين فيه بأموالهم، والمجاهدين فيه بأنفسهم وبالقاعدين أيضا قسمي القاعد، ويكون المراد نفي المساواة بين كل قسم من القاعد ومقابله بعيد جدا، واحتج بها كما قال ابن الفرس: من فضل الغنى على الفقر بناء على أنه سبحانه فضل المجاهد بماله على المجاهد بغير ماله، ولا شك أن الدرجة الزائدة من الفضل للمجاهد بماله إنما هي من جهة المال، واستدلوا بها أيضا على تفضيل المجاهد بمال نفسه على المجاهد بمال يعطاه من الديوان ونحوه وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً تذييل مقرر لما وعد سبحانه من قبل إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ بيان لحال القاعدين عن الهجرة إثر بيان القاعدين عن الجهاد، أو بيان لحال

İbnü'l-Münzir, Sâbit tarikiyle Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan şöyle rivayet etmiştir: İbn Ümmü Mektûm bu ayetin inmesinden sonra gazvelere katılır ve 'Sancağı bana verin ve beni iki saf arasında durdurun, çünkü ben asla kaçmam' derdi. İbn Mansûr da Enes b. Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İbn Ümmü Mektûm'u daha sonra Müslümanların bazı savaşlarında yanında sancak olduğu halde gördüm.' Ayetin başında yer alan ve sonrasında mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerle oturanlar arasında açıkça belirtilen üstün kılmayı gerektiren eşitliğin nefyedilmesinden; iki şeyden [mal veya can] biriyle cihad eden ile oturan arasındaki eşitliğin nefyedildiği de anlaşılır. Ayetten muradın, malla cihaddan geri kalan ile malla cihad eden arasındaki ve canla cihaddan geri kalan ile canla cihad eden arasındaki eşitliğin nefyedilmesi olduğu; yani Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerden maksadın mallarıyla cihad edenler ve canlarıyla cihad edenler, oturanlardan maksadın da oturanların iki kısmı olduğu ve her bir oturan kısmıyla onun karşılığı arasındaki eşitliğin nefyedildiği ihtimali ise son derece uzaktır. İbnü'l-Feres'in dediği gibi: Şanı yüce olanın malıyla cihad edeni malı olmaksızın cihad edene üstün kılması esasına dayanarak, zenginliği fakirlikten üstün tutan kimseler bu ayeti delil getirmişlerdir. Şüphe yok ki malıyla cihad eden kimse için faziletteki fazladan derece ancak mal cihetindendir. Yine bu ayeti, kendi malıyla cihad edeni divandan (devlet hazinesinden) ve benzeri yerlerden kendisine verilen malla cihad edene üstün kılmaya delil saymışlardır. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” buyruğu, şanı yüce olanın daha önce vaad ettiği şeyi pekiştiren bir fezlekedir (tezyîldir). { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Şüphesiz meleklerin canlarını aldıkları kimseler” ifadesi, cihaddan geri kalanların durumunun beyanının hemen ardından hicretten geri kalanların durumunun beyanıdır; ya da...

القاعدين عن نصرة رسول الله ﷺ والجهاد معه من المنافقين عقب بيان حال القاعدين من المؤمنين، وتَوَفَّاهُمُ يحتمل أن يكون ماضيا، وتركت علامة التأنيث للفصل ولأن الفاعل غير مؤنث حقيقي، ويحتمل أن يكون مضارعا، وأصله- تتوفاهم- فحذفت إحدى التاءين تخفيفا، وهو لحكاية الحال الماضية، ويؤيد الأول قراءة من قرأ توفتهم، والثاني قراءة إبراهيم تَوَفَّاهُمُ بضم التاء على أنه مضارع وفيت بمعنى أن الله تعالى يوفي الملائكة أنفسهم، فيتوفونها أي يمكنهم من استيفائها فيستوفونها، وإلى ذلك أشار ابن جني، والمراد من التوفي قبض الروح، وهو الظاهر الذي ذهب إليه ابن عباس رضي الله تعالى عنه.

Müminlerden [cihaddan] geri kalanların durumunun beyanının akabinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmekten ve onunla beraber cihad etmekten geri kalan münafıkların durumunun beyanıdır. { تَوَفَّاهُمُ } lafzının mazi fiil olması muhtemeldir; araya fasıla girmesi ve failin hakiki müennes olmaması sebebiyle müenneslik alameti terk edilmiştir. Muzari olması da muhtemeldir; aslı 'tetevaffâhum' olup t harflerinden biri hafifletmek maksadıyla hazfedilmiştir ve bu geçmişteki durumun hikâye edilmesi içindir. Birincisini 'teveffethüm' şeklinde okuyanın kıraati, ikincisini ise İbrahim'in t harfinin ötresiyle { تَوَفَّاهُمُ } okuyuşu destekler; bu da 'veffeytü' fiilinin muzarisi olup Allah Teâlâ meleklerin canlarını tam olarak almasını sağlar, onlar da canlarını alırlar yani onları kabzetmeye imkân verir, onlar da eksiksizce alırlar demektir. İbn Cinnî buna işaret etmiştir. Teveffîden maksat ruhun kabzedilmesidir; İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'ın benimsediği zahir mana da budur.

وعن الحسن أن المراد به الحشر إلى النار، والمراد من الملائكة ملك الموت وأعوانه، وهم- كما في البحر- ستة: ثلاثة لأرواح المؤمنين، وثلاثة لأرواح الكافرين، وعن الجمهور أن المراد بهم ملك الموت فقط وهو من إطلاق الجمع مرادا به الواحد تفخيما له وتعظيما لشأنه، ولا يخفى أن إطلاق الجمع على الواحد لا يخلو عن بعد، والتحقيق أنه لا مانع من نسبة التوفي إلى الله تعالى، وإلى ملك الموت، وإلى أعوانه، والوجه في ذلك أن الله تعالى هو الآمر بل هو الفاعل الحقيقي، والأعوان هم المزاولون لإخراج الروح من نحو العروق والشرايين والعصب، والقاطعون لتعلقها بذلك، والملك هو القابض المباشر لأخذها بعد تهيئتها، وفي القرآن اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ [الزمر: ٤٢] ويَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ [السجدة: ١١] وتَوَفَّتْهُ رُسُلُنا [الأنعام: ٦١] ومثله تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ بترك الهجرة، واختيار مجاورة الكفار الموجبة للإخلال بأمور الدين، أو بنفاقهم وتقاعدهم عن نصرة رسول الله ﷺ، وإعانتهم الكفرة، فقد أخرج الطبراني عن ابن عباس «أنه كان قوم بمكة قد أسلموا فلما هاجر رسول الله ﷺ كرهوا أن يهاجروا وخافوا فأنزل الله تعالى فيهم هذه الآية» .

Hasan'dan ise bundan maksadın cehenneme sevk edilmek olduğu nakledilmiştir. Meleklerden maksat ölüm meleği ve yardımcılarıdır. Onlar -el-Bahr'da zikredildiği üzere- altı tanedir: Üçü müminlerin ruhları için, üçü de kâfirlerin ruhları içindir. Cumhura göre ise onlardan maksat sadece ölüm meleğidir; bu da ona tazim ve şanını yüceltmek maksadıyla tekile çoğul lafzının ıtlak edilmesidir. Tekil için çoğul lafız kullanılmasının uzaklıktan hâli olmadığı açıktır. Tahkik ehlinin görüşüne göre ise vefat ettirme işinin Allah Teâlâ'ya, ölüm meleğine ve onun yardımcılarına nispet edilmesinde hiçbir engel yoktur. Bunun vechi şudur: Allah Teâlâ emredendir, bilakis hakiki faildir. Yardımcılar ruhu damarlardan, atardamarlardan ve sinirlerden çıkarmakla fiilen meşgul olan ve onun bu organlarla olan bağını kesenlerdir. Melek ise ruh hazırlandıktan sonra onu bizzat kabzedip alandır. Kur'an'da: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ } [Zümer: 42] “Allah canları alır”, { يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ } [Secde: 11] “Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alır” ve { تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } [En'âm: 61] “Elçilerimiz onun canını alır” buyrulmuştur; { تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } ifadesi de bunun gibidir. [Kendilerine zulmetmeleri], hicreti terk etmek ve din işlerinde noksanlığa yol açan kâfirlerle bir arada yaşamayı tercih etmekle veya nifakları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmekten geri kalıp kâfirlere yardım etmeleri sebebiyledir. Nitekim Taberânî'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre: «Mekke'de Müslüman olmuş bir topluluk vardı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiğinde onlar hicret etmekten hoşlanmadılar ve korktular, bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirdi.»

وأخرج ابن جرير عن الضحاك «أن هؤلاء أناس من المنافقين تخلفوا عن رسول الله ﷺ بمكة فلم يخرجوا معه إلى المدينة وخرجوا مع مشركي قريش إلى بدر فأصيبوا فيمن أصيب فأنزل الله فيهم هذه الآية»

İbn Cerîr'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre: «Bunlar münafıklardan bir grup insandı; Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldılar, onunla birlikte Medine'ye çıkmadılar ve Kureyş müşrikleriyle birlikte Bedir'e çıktılar. Öldürülenler arasında onlar da vurulup öldürüldüler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bu ayeti indirdi.»

وروي عن عكرمة أن الآية نزلت في قيس بن الفاكه بن المغيرة والحارث بن زمعة بن الأسود وقيس بن الوليدة بن المغيرة وأبي العاص بن منبه بن الحجاج، وعلي بن أمية بن خلف كانوا قد أسلموا واجتمعوا ببدر مع المشركين من قريش فقتلوا هناك كفارا، ورواه أبو الجارود عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه،

İkrime'den rivayet edildiğine göre bu ayet Kays b. el-Fâkih b. el-Muğîre, el-Hâris b. Zem'a b. el-Esved, Kays b. el-Velîd b. el-Muğîre, Ebu'l-Âs b. Münebbih b. el-Haccâc ve Ali b. Ümeyye b. Halef hakkında inmiştir. Bunlar Müslüman olmuşlardı, Bedir'de Kureyş müşrikleriyle bir araya geldiler ve orada kâfir olarak öldürüldüler. Bunu Ebu'l-Cârûd da Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmiştir.

وظالِمِي منصوب على الحالية من ضمير المفعول في تَوَفَّاهُمُ وإضافته لفظية فلا تفيده تعريفا، والأصل ظالمين أنفسهم قالُوا أي الملائكة ﵈ للمتوفين توبيخا لهم بتقصيرهم في إظهار إسلامهم وإقامة أحكامه وشعائره أو قالوا تقريعا لهم وتوبيخا بما كانوا فيه من مساعدة الكفرة وتكثير سوادهم وانتظامهم في عسكرهم وتقاعدهم عن نصرة رسول الله ﷺ فِيمَ كُنْتُمْ أي في أي شيء كنتم من أمور دينكم وحذفت ألف- ما- الاستفهامية المجرورة وفاء بالقاعدة، وتكتب متصلة تنزيلا لها مع ما قبلها منزلة الكلمة الواحدة. ولهذا تكتب- إلى وعلى وحتى في إلام وعلام وحتام بالألف ما لم يوقف على- م- بالهاء، ولكن السؤال كما علمت طابقه الجواب بقوله تعالى: قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ وإلا فالظاهر في الجواب كنا في كذا، أو لم نكن في شيء، والجملة استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية سؤال الملائكة كأنه قيل: فماذا قال أولئك المتوفون؟ في الجواب، فقيل: قالوا في جوابهم: كنا مستضعفين فى أرض مكة بين ظهراني المشركين الأقرباء.

{ ظالِمِي } lafzı, { تَوَفَّاهُمُ } fiilindeki meful zamirinden hal olarak mansubdur; tamlaması lafzî olduğu için ona marifelik kazandırmaz, aslı 'zâlimîne enfüsehüm'dür. { قالُوا } yani melekler aleyhimüsselâm, vefat edenlere İslamlarını açığa vurma, hükümlerini ve şiarlarını ikame etme hususundaki kusurlarından ötürü onları azarlamak maksadıyla; ya da kâfirlere yardım etme, onların karartısını çoğaltma, ordularına katılma ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmekten geri kalma gibi içinde bulundukları durum sebebiyle onları kınayıp azarlamak için: { فِيمَ كُنْتُمْ } “Siz ne işte idiniz?” yani dininizin işlerinden neyin içinde idiniz? dediler. Kural gereği harf-i cerle mecrur olan soru edatı ma (مَا)'nın elifi hazfedilmiştir ve kendinden önceki ile tek bir kelime makamına indirilmesi sebebiyle bitişik yazılır. Bu sebeple 'ilâm, alâm, hattâm' kelimelerindeki ilâ, alâ ve hattâ, şayet m üzerine he ile durulmazsa elifle yazılır. Ancak bildiğin üzere soruya, şanı yüce olanın: { قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik dediler” buyruğuyla verilen cevap tam uygun düşmüştür. Aksi takdirde cevapta zahir olan 'şunun içindeydik' veya 'hiçbir şeyde değildik' denilmesiydi. Cümle, meleklerin sorusunun hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayalı istinaftır; sanki 'Peki o vefat edenler cevap olarak ne dediler?' denilmiş, buna karşılık 'Cevaplarında: Biz Mekke toprağında akraba olan müşriklerin arasında çaresiz bırakılmış kimselerdik dediler' denilmiştir.

والمراد أنهم اعتذروا عن تقصيرهم في إظهار الإسلام وإدخالهم الخلل فيه بالاستضعاف والعجز عن القيام بمواجب الدين بين أهل مكة فلذا قعدوا وناموا، أو تعللوا عن الخروج معهم والانتظام في ذلك الجمع المكسر بأنهم

Murad edilen şudur: Onlar İslam'ı izhar etmedeki kusurlarını ve dine fesat karıştırmalarını Mekke halkı arasında dinin vecibelerini yerine getirmekten aciz kalıp zayıf düşürülmeleriyle mazeret gösterdiler, bundan dolayı oturup kaldılar ve uyudular; yahut onlarla beraber [Bedir'e] çıkıp o hezimete uğrayacak topluluğun saflarına katılmalarına dair...

كانوا مقهورين تحت أيديهم، وأنهم فعلوا ذلك كارهين، وعلى التقديرين لم تقبل الملائكة ذلك منهم كما يشير إليه قوله سبحانه: قالُوا أي الملائكة أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها أي إن عذركم عن ذلك التقصير بحلولكم بين أهل تلك الأرض أبرد من الزمهرير إذ يمكنكم حل عقدة هذا الأمر الذي أخل بدينكم بالرحيل إلى قطر آخر من الأرض تقدرون فيه على إقامة أمور الدين كما فعل من هاجر إلى الحبشة وإلى المدينة، أو إن تعللكم عن الخروج مع أعداء الله تعالى لما يغيظ رسوله ﷺ بأنكم مقهورون بين أولئك الأقوام غير مقبول لأنكم بسبيل من الخلاص عن قهرهم متمكنون من المهاجرة عن مجاورتهم والخروج من تحت أيديهم فَأُولئِكَ الذين شرحت حالهم الفظيعة مَأْواهُمْ أي مسكنهم في الآخرة جَهَنَّمُ لتركهم الفريضة المحتومة، فقد كانت الهجرة واجبة في صدر الإسلام، وعن السدي كان يقول: من أسلم ولم يهاجر فهو كافر حتى يهاجر، والأصح الأول أو لنفاقهم وكفرهم ونصرتهم أعداء الله تعالى على سيد أحبائه ﵊، وعدم التقييد بالتأييد ليس نصا في العصيان بما دون الكفر، وإنما النص التقييد بعدمه، واسم الإشارة مبتدأ أول، ومَأْواهُمْ مبتدأ ثان، وجَهَنَّمُ خبر الثاني وهما خبر الأول، والرابط الضمير المجرور، والمجموع خبر إن، والفاء لتضمن اسمها معنى الشرط، وقوله سبحانه:

Onların elleri altında baskı ve zorbalığa uğradıklarını ve bunu istemeyerek yaptıklarını ileri sürerek bahane buldular. Her iki takdire göre de melekler bunu onlardan kabul etmemiştir; nitekim şanı yüce olanın şu buyruğu buna işaret etmektedir: Melekler: { قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz? dediler”. Yani o toprağın halkı arasında ikamet etmeniz sebebiyle bu kusurunuza gösterdiğiniz mazeret zemherirden daha soğuktur; zira Habeşistan'a ve Medine'ye hicret edenlerin yaptığı gibi din işlerini ikame edebileceğiniz yeryüzünün başka bir bölgesine göç ederek dininizi zedeleyen bu meselenin düğümünü çözmeniz mümkündü. Ya da Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirecek şekilde Allah Teâlâ'nın düşmanlarıyla beraber sefere çıkmanıza dair o kavimler arasında baskı altında olduğunuz şeklindeki bahaneniz kabul edilemez; çünkü siz onların baskısından kurtulma imkânına sahiptiniz, onların yakınından hicret etmeye ve boyundurukları altından çıkmaya güç yetirebilirdiniz. { فَأُولئِكَ } feci halleri açıklanan o kimseler var ya; kesinleşmiş bir farzı terk etmelerinden ötürü { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “onların barınağı cehennemdir”. Zira İslam'ın ilk dönemlerinde hicret farz idi. Süddî'nin: 'Kim Müslüman olur da hicret etmezse, hicret edinceye kadar kâfirdir' dediği nakledilmiştir; en doğrusu birincisidir. Yahut nifakları, küfürleri ve sevdiklerinin efendisi aleyhisselâm'a karşı Allah Teâlâ'nın düşmanlarına yardım etmeleri sebebiyledir. Ebedilikle kayıtlanmamış olması, küfrün altındaki bir günahta nass teşkil etmez; nass olan ancak ebedi olmamakla kayıtlanmasıdır. İşaret ismi birinci mübteda, { مَأْواهُمْ } ikinci mübteda, { جَهَنَّمُ } ikincinin haberidir; bu ikisi birincinin haberidir, bağlaç da mecrur zamirdir. Cümlenin tamamı inne'nin haberidir. Fâ harfi ise isminin şart manası içermesi sebebiyledir. Şanı yüce olanın buyruğuna gelince:

قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ في موضع الحال من الملائكة، وقد معه مقدرة في المشهور، وجعله حالا- من الضمير المفعول بتقدير قد أولا، ولهم آخرا بعيد، أو هو الخبر والعائد فيه محذوف أي لهم، والجملة المصدرة بالفاء معطوفة عليه مستنتجة منه ومما في خبره، ولا يصح جعل شيء من قالوا الثاني، والثالث خبرا لأنه جواب، ومراجعة- فمن قال: لو جعل قالوا: الثاني خبرا لم يحتج إلى تقدير عائد فقد- وهم، وقيل: الخبر محذوف تقديره هلكوا ونحوه، و «تهاجروا» منصوب في جواب الاستفهام وقوله تعالى: وَساءَتْ من باب بئس أي بئست مَصِيراً والمخصوص بالذم مقدر أي مصيرهم، أو جهنم.

{ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } meleklerden hal konumundadır; meşhur görüşe göre beraberinde takdirî bir 'kad' vardır. Öncesinde takdirî bir 'kad' ve sonrasında 'lehüm' ile meful zamirinden hal kılınması ise uzaktır. Yahut bu ifadedir ki haberdir ve içindeki râbıt (ait zamiri) hazfedilmiştir, yani 'onlara dediler' demektir. Fâ ile başlayan cümle ona matuftur; ondan ve haberinde bulunan manadan çıkarılmıştır. İkinci ve üçüncü { قالُوا } ifadelerinden herhangi birini haber yapmak sahih olmaz; çünkü o bir cevaptır ve karşılıklı konuşmadır. 'Şayet ikinci قالُوا haber yapılsaydı râbıt takdir etmeye gerek kalmazdı' diyen kimse vehme düşmüştür. Haberin 'helâk oldular' ve benzeri takdir edilen mahzuf bir kelime olduğu da söylenmiştir. 'Tühâcirû' soru edatının cevabında mansubdur. Allah Teâlâ'nın: { وَساءَتْ } buyruğu 'bi'se' babındandır yani 'ne kötüdür' demektir; { مَصِيراً } “bir varış yeri olarak”. Yergiye tahsis edilen (mahsus bi'z-zemm) mahzuftur; yani 'onların varış yeri' veya 'cehennem' takdirindedir.

واستدل بعضهم بالآية على وجوب الهجرة من موضع لا يتمكن الرجل فيه من إقامة دينه، وهو مذهب الإمام مالك، ونقل ابن العربي وجوب الهجرة من البلاد الوبيئة أيضا، وفي كتاب الناسخ والمنسوخ أنها كانت فرضا في صدر الإسلام فنسخت وبقي ندبها، وأخرج الثعلبي من حديث الحسن مرسلا من فر بدينه من أرض إلى أرض وإن كان شبرا من الأرض استوجبت له الجنة، وكان رفيق أبيه إبراهيم ونبيه محمد ﷺ وقد قدمنا لك ما ينفعك هنا فتذكر إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ استثناء منقطع لأن الموصول وضمائره، والإشارة إليه بأولئك لمن توفته الملائكة ظالما لنفسه، فلم يندرج فيهم المستضعفون المذكورون، وقيل: إنه متصل، والمستثنى منه «أولئك مأواهم جهنم» وليس بشيء أي إلا الذين عجزوا عن الهجرة وضعفوا مِنَ الرِّجالِ كعياش بن أبي ربيعة وسلمة بن هشام والوليد بن الوليد وَالنِّساءِ كأم الفضل لبابة بنت الحارث أم عبد الله بن عباس وغيرها وَالْوِلْدانِ كعبد الله المذكور وغيره رضي الله تعالى عنهم، والجار حال من المستضعفين، أو من الضمير المستتر فيه أي كائنين من هؤلاء، وذكر الولدان للقصد إلى المبالغة في وجوب الهجرة والأمر بها حتى كأنها مما كلف بها الصغار، أو يقال: إن تكليفهم عبارة عن تكليف أوليائهم بإخراجهم من ديار الكفر، وأن المراد بهم المراهقون، أو من قرب عهده بالصغر مجازا كما مر في اليتامى أو أن المراد التسوية بين هؤلاء في عدم الإثم والتكليف، أو أن العجز ينبغي أن يكون كعجز الولدان، أو المراد بهم العبيد والإماء.

Bazıları bu ayeti, kişinin dinini ikame etmeye güç yetiremediği bir yerden hicret etmesinin vacip olduğuna delil getirmişlerdir; İmam Mâlik'in mezhebi de budur. İbnü'l-Arabî veba salgını bulunan beldelerden de hicret etmenin vacip olduğunu nakletmiştir. en-Nâsih ve'l-Mensûh adlı eserde, hicretin İslam'ın başında farz olduğu, sonra neshedilip mendupluğunun baki kaldığı zikredilmiştir. Sa'lebî, Hasan'dan mürsel olarak şu hadisi rivayet etmiştir: «Kim dinini korumak için bir karış yer bile olsa bir topraktan diğerine kaçarsa, cennet onun için kesinleşir ve babası İbrahim ile peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yoldaşı olur.» Burada sana fayda verecek hususları daha önce takdim etmiştik, hatırla! { إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ } “Çaresiz bırakılanlar müstesna” istisna-i munkatıdır; çünkü ismi mevsul, zamirleri ve 'ülâike' ile yapılan işaret, nefislerine zulmeder halde meleklerin canını aldığı kimselere aittir; dolayısıyla zikredilen mustaz'aflar onların içine dahil değildir. Bunun muttasıl olduğu ve müstesna minh'in 'ülâike me'vâhum cehennem' olduğu da söylenmiştir ki bu bir şey değildir. Yani hicretten aciz kalan ve zayıf düşenler müstesna; { مِنَ الرِّجالِ } Ayyâş b. Ebî Rebîa, Seleme b. Hişâm ve Velîd b. el-Velîd gibi erkeklerden; { وَالنِّساءِ } Abdullah b. Abbas'ın annesi Ümmü'l-Fazl Lübâbe bint el-Hâris ve diğerleri gibi kadınlardan; { وَالْوِلْدانِ } adı geçen Abdullah ve diğerleri (radıyallâhu teâlâ anhüm) gibi çocuklardan. Harf-i cer mustaz'afîn kelimesinden veya onun içindeki müstetir zamirden haldir; yani 'bunlardan olanlar' demektir. Çocukların zikredilmesi, hicretin vücubunu ve emredilmesini mübalağalandırmak maksadıyla yapılmıştır, öyle ki sanki küçük çocuklara dahi mükellefiyet kılınmış gibidir. Yahut denilir ki: Onların mükellefiyeti, velilerinin onları küfür diyarından çıkarmakla mükellef kılınmasından ibarettir; onlardan maksat bülûğa yaklaşmış olanlar veya yetimler konusunda geçtiği gibi mecazen çocukluk dönemine yakın olanlardır. Yahut maksat, günah ve mükellefiyetin bulunmaması hususunda bunlar arasında eşitlik kurmaktır; veya acziyetin çocukların acziyeti gibi olması gerektiğidir; yahut onlardan maksat köleler ve cariyelerdir.

لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً أي لا يجدون أسباب الهجرة ومبادئها وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا أي ولا يعرفون طريق الموضع المهاجر إليه بأنفسهم أو بدليل، والجملة صفة لما بعد من، أو للمستضعفين لأن المراد به الجنس سواء

{ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } “Hiçbir çare bulamayanlar” yani hicretin sebeplerini ve başlangıç vasıtalarını bulamayanlar; { وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } “ve bir yol da bulamayanlar” yani hicret edilecek yerin yolunu ne bizzat ne de bir rehber vasıtasıyla bilmeyenlerdir. Cümle, 'min' edatından sonraki kısmın yahut 'el-mustaz'afîn' lafzının sıfatıdır; çünkü onunla cins kastedilmiştir, ister...

كانت أل موصولة أو حرف تعريف وهو في المعنى كالنكرة، أو حال منه، أو من الضمير المستتر فيه، وجوز أن تكون مستأنفة مبينة لمعنى الاستضعاف المراد هنا فَأُولئِكَ أي المستضعفون عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ فيه إيذان بأن ترك الهجرة أمر خطير حتى أن المضطر الذي تحقق عدم وجوبها عليه ينبغي أن يعد تركها ذنبا، ولا يأمن، ويترصد الفرصة ويعلق قلبه بها.

Elif-lâm harfi mevsul olsun ister tarif harfi olsun, o mana bakımından nekire gibidir; yahut ondan veya içindeki müstetir zamirden haldir. Burada murad edilen zayıf bırakılma manasını açıklayan bir istinaf cümlesi olması da caiz görülmüştür. { فَأُولئِكَ } işte o çaresizler var ya; { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “umulur ki Allah onları affeder”. Bunda hicreti terk etmenin çok tehlikeli bir iş olduğuna dair bir ikaz vardır; öyle ki hicretin kendisine vacip olmadığı kesinleşen muztar kimsenin bile onu terk etmeyi bir günah sayması, [azaptan] emin olmayıp fırsat kollaması ve kalbini buna bağlaması gerekir.

وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً تذييل مقرر لما قبله بأتم وجه.

{ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً } “Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” buyruğu, öncesindeki hükmü en mükemmel şekilde perçinleyen bir fezlekedir (tezyîldir).

وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً ترغيب في المهاجرة وتأنيس لها، والمراد من المراغم، المتحول والمهاجر- كما روي ذلك عن ابن عباس والضحاك وقتادة وغيرهم فهو اسم مكان، وعبر عنه بذلك تأكيدا للترغيب لما فيه من الإشعار بكون ذلك المتحول الذي يجده يصل فيه المهاجر إلى ما يكون سببا لرغم أنف قومه الذين هاجرهم، وعن مجاهد: إن المعنى يجد فيها متزحزحا عما يكره، وقيل: متسعا مما كان فيه من ضيق المشركين، وقيل: طريقا يراغم بسلوكه قومه- أي يفارقهم على رغم أنوفهم والرغم الذل والهوان، وأصله لصوق الأنف بالرغام وهو التراب، وقرىء مرغما وَسَعَةً أي من الرزق، وعليه الجمهور، وعن مالك سعة من البلاد.

{ وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak çok yer... bulur”. Bu ifade hicrete teşvik etmek ve ona alıştırmak içindir. Murâğam (مُراغَم) kelimesinden maksat -İbn Abbas, Dahhâk, Katâde ve diğerlerinden rivayet edildiği üzere- göç edilecek yer ve hicret yurdudur; dolayısıyla o bir mekân ismidir. Teşviki pekiştirmek için bu lafızla ifade edilmiştir; çünkü bunda, hicret edenin bulacağı bu sığınağın, kendilerini terk ettiği kavminin burnunu sürtmeye vesile olacak bir duruma ulaşacağını hissettirme manası vardır. Mücâhid'den nakledildiğine göre mana: 'Orada hoşlanmadığı şeylerden uzaklaşacak bir yer bulur' şeklindedir. Bir görüşe göre: 'Müşriklerin sebep olduğu darlıktan kurtulup genişlik bulur' demektir. Başka bir görüşe göre: 'Gidişiyle kavminin burnunu sürteceği -yani onların burunları sürtülmesine rağmen onları terk edeceği- bir yol bulur' demektir. Rağam (الرغم) zillet ve horluk demektir, aslı ise burnun toprağa (rağâm/الرغام) yapışmasıdır. Murğam (مُرْغَم) şeklinde de okunmuştur. { وَسَعَةً } “ve bir genişlik [bulur]” yani rızık genişliği bulur; cumhurun görüşü budur. Mâlik'ten ise belde genişliği olduğu nakledilmiştir.

وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ أي يحل به قبل أن يصل إلى المقصد ويحط رحال التسيار، بل وإن كان ذلك خارج بابه كما يشعر به إيثار الخروج من بيته على المهاجرة، وثمّ لا تأبى ذلك كما ستعرفه قريبا إن شاء الله تعالى، وهو معطوف على فعل الشرط، وقرىء يُدْرِكْهُ بالرفع، وخرجه ابن جني كما قال السمين، على أنه فعل مضارع مرفوع للتجرد من الناصب والجازم، والموت فاعله، والجملة خبر لمبتدأ محذوف أي- ثم هو يدركه الموت- وتكون الجملة الاسمية معطوفة على الفعلية الشرطية وعلى ذلك حمل يونس قول الأعشى:

{ وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثثمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ } “Kim evinden Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse” yani hedefine varmadan ve yolculuk yükünü indirmeden önce ölüm başına gelirse; hatta evinden çıkmanın hicret etmeye tercih edilmesinin hissettirdiği üzere bu durum kapısının eşiğinden hemen dışarıda olsa bile [hüküm aynıdır]. Birazdan inşâallahu teâlâ öğreneceğin üzere sümme (ثُمَّ) edatı buna engel değildir. Bu fiil şart fiiline matuftur. { يُدْرِكْهُ } kelimesi ref' ile de okunmuştur. Semîn'in aktardığı gibi İbn Cinnî bunu, nasb ve cezm edatından soyutlandığı için merfû olan bir muzari fiil, el-mevt (الْمَوْتُ) kelimesinin de onun faili olduğu şeklinde açıklamıştır. Cümle ise mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'sümme hüve yüdrikühü'l-mevt' demektir ve bu isim cümlesi şart olan fiil cümlesine matuf olur. Yûnus, A'şâ'nın şu beytini bu kaideye hamletmiştir:

إن تركبوا فركوب الخيل عادتنا ... أو تنزلون فإنا معشر نزل

Eğer siz atlara binerseniz, atlara binmek bizim adetimizdir ... Yok eğer inerseniz, biz de atından inip savaşan bir topluluğuz.

أي أو أنتم تنزلون وتكون الاسمية حينئذ كما قال بعض المحققين: في محل جزم وإن لم يصح وقوعها شرطا لأنهم يتسامحون في التابع، وإنما قدروا المبتدأ ليصح رفعه مع العطف على الشرط المضارع، وقال عصام الملة:

Yani 'ev entüm tenzilûne' demektir. Bazı muhakkiklerin ifade ettiği gibi, bu durumda isim cümlesi şart olarak vaki olması sahih olmasa bile cezm mahallinde olur; çünkü onlar tâbî olan ögelerde müsamaha gösterirler. Mübtedayı takdir etmelerinin sebebi, muzari şart fiiline atfedilmekle birlikte onun ref' olabilmesini sahih kılmaktır. İsâmüddin el-İsferâyînî şöyle demiştir:

ينبغي أن يعلم أنه على تقدير المبتدأ يجب جعل مَنْ موصولة لأن الشرط لا يكون جملة اسمية ويكون يَخْرُجْ أيضا مرفوعا ويرد عليه حينئذ أنه لا حاجة إلى تقدير المبتدأ، فالأولى أن الرفع بناء على توهم رفع يَخْرُجْ لأن المقام من مظان الموصول، ولا يخفى أنه خبط وغفلة عما ذكروا، وقيل: إن ضم الكاف منقول من الهاء كأنه أراد أن يقف عليها، ثم نقل حركتها إلى الكاف كقوله:

Bilinmelidir ki mübteda takdirine göre men (مَنْ) edatını ismi mevsul kılmak vacip olur; zira şart isim cümlesi olamaz ve bu takdirde { يَخْرُجْ } fiili de merfû olur. O zaman buna karşı, mübteda takdir etmeye ihtiyaç olmadığı itirazı yöneltilir. Dolayısıyla en evlâ olan, ref' kıraatinin { يَخْرُجْ } fiilinin ref' olacağı tevehhümüne bina edilmesidir; çünkü makam ismi mevsulün bulunabileceği yerlerdendir. Ancak bunun bir yanılgı olduğu ve alimlerin zikrettiği hususlardan gafletten kaynaklandığı gizli değildir. Bir görüşe göre kâf harfinin ötresi he harfinden nakledilmiştir; sanki onun üzerinde durmak istemiş, sonra harekesini kâf'a nakletmiş gibidir, şairin şu sözünde olduğu gibi:

عجبت والدهر كثير عجبه ... من عنزي يسبني لم أضربه

Şaştım kaldım -ki zamanın şaşılacak şeyleri çoktur- ... Kendisini dövmediğim halde bana söven bir Anzelî'ye.

وهو كما في الكشف ضعيف جدا لإجراء الوصل مجرى الوقف والنقل أيضا، ثم تحريك الهاء بعد النقل بالضم وإجراء الضمير المتصل مجرى الجزء من الكلمة والبيت ليس فيه إلا النقل وإجراء الضمير مجرى الجزء، وقرأ الحسن «يدركه» بالنصب، وخرجه غير واحد على أنه بإضمار أن نظير ما أنشده سيبويه من قوله:

el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere bu izah oldukça zayıftır; çünkü vasıl (geçiş) halini vakıf (durma) ve nakil hükmünde tutmuş, sonra da nakilden sonra he harfini ötre ile harekeleyip muttasıl zamiri kelimenin bir parçası mesabesinde kılmıştır. Halbuki beyitte sadece nakil ve zamiri kelimenin parçası sayma vardır. Hasan ise 'yüdrikehû' şeklinde nasb ile okumuştur; birden fazla alim bunu Sîbeveyh'in naklettiği şu beyte kıyasla gizli bir 'en' ile nasbedilmiş olarak açıklamıştır:

سأترك منزلي لبني تميم ... وألحق بالحجاز فاستريحا

Evimi Temîmoğullarına bırakıp ... Hicaz'a ulaşacağım ki rahata ereyim.

ووجهه فيه أن سأترك مستقبل مطلوب فجرى مجرى الأمر ونحوه، والآية- لكون المقصود منها الحث على الخروج وتقدم الشرط الذي هو شديد الشبه بغير الموجب- كانت أقوى من البيت، وذكر بعض المحققين أن النصب في الآية جوزه الكوفيون لما أن الفعل الواقع بين الشرط والجزاء يجوز فيه الرفع والنصب والجزم عندهم إذا وقع بعد

Buradaki vecih şudur: 'Se-etrukü' talep edilen bir gelecek zamandır, dolayısıyla emir ve benzeri bir kip yerine geçmiştir. Ayet ise -kendisinden maksadın çıkışa teşvik olması ve olumsuz kipe son derece benzeyen şartın öne geçmesi sebebiyle- beyitten daha kuvvetlidir. Bazı muhakkikler, Kûfelilerin ayetteki nasbı caiz gördüklerini zikretmişlerdir; çünkü şart ile ceza arasında yer alan fiil onlara göre...

الواو والفاء كقوله:

Vav ve fâ harflerinden sonra geldiğinde ref', nasb ve cezm kılınması caizdir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

ومن لا يقدم رجله مطمئنة ... فيثبتها في مستوى القاع يزلق

Kim ayağını sağlam basmaz ... ve düz ovada onu sabit kılmazsa kayar.

وقاسوا عليهما ثم، وليس ما ذكر في البيت نظير الآية، وقيل: من عطف المصدر المتوهم على المصدر المتوهم مثل- أكرمني وأكرمك- أي ليكن منك إكرام ومني، والمعنى من يكن منه خروج من بيته وإدراك الموت له فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ أي وجب بمقتضى وعده وفضله وهو جواب الشرط، وفي مقارنة هذا الشرط مع الشرط السابق الدلالة على أن المهاجر له إحدى الحسنيين إما أن يرغم أنف أعداء الله ويذلهم بسبب مفارقته لهم واتصالهم بالخير والسعة، وإما أن يدركه الموت ويصل إلى السعادة الحقيقية والنعيم الدائم، وفي الآية ما لا يخفى من المبالغة في الترغيب فقد قيل: كان مقتضى الظاهر- ومن يهاجر إلى الله ورسوله ويمت يثبه- إلا أنه اختير «ومن يخرج مهاجرا من بيته» على- ومن يهاجر- لما أشرنا إليه آنفا، ووضع يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ موضع- يمت- إشعارا بمزيد الرضا من الله تعالى، وأن الموت كالهدية منه سبحانه له لأنه سبب للوصول إلى النعيم المقيم الذي لا ينال إلا بالموت، وجيء- بثم- بدل الواو تتميما لهذه الدقيقة، وأن مرتبة الخروج دون هذه المرتبة، وأقيم فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ مقام- يثبه- لما أنه مؤذن باللزوم والثبوت، وأن الأجر عظيم لا يقادر قدره ولا يكتنه كنهه لأنه على الذات الأقدس المسمى بذلك الاسم الجامع وعن الزمخشري: إن فائدة ثُمَّ يُدْرِكْهُ بيان أن الأجر إنما يستقر إذا لم يحبط العمل الموت، واختلف فيمن نزلت فأخرج ابن جرير عن ابن جبير أنها نزلت في جندب بن ضمرة، وكان بلغه قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ الآية وهو بمكة حين بعث بها رسول الله ﷺ إلى مسلميها فقال لبنيه:

Onlar sümme (ثُمَّ) harfini de bu ikisine kıyas etmişlerdir; fakat beyitte zikredilen husus ayetin tam bir benzeri değildir. Bir görüşe göre bu, 'bana ikram et ki sana ikram edeyim' yani 'senden bir ikram olsun ki benden de olsun' sözünde olduğu gibi zihinde takdir edilen mastarın takdir edilen mastara atfedilmesidir. Mana şudur: Kimden evinden bir çıkış vaki olur ve ölümün ona yetişmesi durumu gerçekleşirse; { فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “artık onun mükâfatı Allah'a düşmüştür” yani O'nun vaadi ve lütfu gereğince sabit ve vacip olmuştur. Bu cümle şartın cevabıdır. Bu şartın bir önceki şart ile yan yana getirilmesinde, hicret eden kimse için iki güzel neticeden birinin bulunduğuna delalet vardır: Ya Allah'ın düşmanlarını terk etmesi ve kendisinin hayır ile genişliğe kavuşması sebebiyle onların burnunu sürter ve onları zelil kılar; ya da kendisine ölüm yetişir ve hakiki mutluluğa ve daimi nimete ulaşır. Ayette teşvik hususunda gizli olmayan bir mübalağa vardır. Şöyle ki: Zahirin gereği 'Kim Allah'a ve Resûlüne hicret eder ve ölürse Allah onu mükâfatlandırır' denilmesiydi; ancak az önce işaret ettiğimiz nükteden dolayı 'Kim hicret ederek evinden çıkarsa' ifadesi 'Kim hicret ederse' ifadesine tercih edilmiş; Allah Teâlâ'nın daha fazla rızasını ve ölümün şanı yüce olanın kuluna bir hediyesi gibi olduğunu hissettirmek için 'ölürse' yerine { يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ } “kendisine ölüm yetişirse” konulmuştur; zira ölüm ancak kendisiyle ulaşılabilecek olan daimi nimete kavuşma sebebidir. Bu inceliği tamamlamak ve çıkış mertebesinin bu mertebenin altında olduğunu göstermek için vav yerine sümme (ثُمَّ) getirilmiştir. Gereklilik ve sübut bildirdiği, ayrıca mükâfatın kadrine ulaşılamayacak ve mahiyetine erilemeyecek kadar büyük olduğunu ifade ettiği için -zira bu mükâfat o kuşatıcı isimle [Allah ismiyle] anılan en kutsal Zât'ın uhdesindedir- 'onu mükâfatlandırır' yerine { فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } getirilmiştir. Zemahşerî'den nakledildiğine göre: { ثُمَّ يُدْرِكْهُ } ifadesinin faydası, ölüm ameli boşa çıkarmadığı takdirde mükâfatın kesinleşeceğini beyan etmektir. Ayetin kimin hakkında indiği konusunda ihtilaf edilmiştir: İbn Cerîr, İbn Cübeyr'den ayetin Cündeb b. Damra hakkında indiğini rivayet etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'deki Müslümanlara bu ayeti gönderdiğinde o Mekke'de idi ve şanı yüce olanın: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } ayeti ona ulaşmıştı; bunun üzerine oğullarına şöyle dedi:

احملوني فإني لست من المستضعفين، وإني لأهتدي الطريق، وإني لا أبيت الليلة بمكة فحملوه على سرير متوجها إلى المدينة وكان شيخا كبيرا فمات بالتنعيم ولما أدركه الموت أخذ يصفق يمينه على شماله ويقول: اللهم هذه لك، وهذه لرسولك ﷺ أبايعك على ما بايع عليه رسولك، ولما بلغ خبر موته الصحابة رضي الله تعالى عنهم قالوا:

«Beni taşıyın; çünkü ben çaresizlerden değilim, yolu da pekala biliyorum ve bu gece Mekke'de gecelemiyorum.» Onu bir sedye üzerine koyup Medine'ye doğru yola çıkardılar; o yaşlı bir pirdi ve Ten'îm mevkiinde vefat etti. Kendisine ölüm yetiştiğinde sağ elini sol eline vurarak şöyle demeye başladı: «Allahım! Bu Senin içindir, bu da Resûlün sallallâhu aleyhi ve sellem içindir; Resûlünün biat ettiği şeyler üzere Sana biat ediyorum.» Onun ölüm haberi Sahabe'ye (radıyallâhu teâlâ anhüm) ulaştığında şöyle dediler:

ليته مات بالمدينة فنزلت، وروى الشعبي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها نزلت في أكثم بن صيفي لما أسلم ومات وهو مهاجر، وأخرج ابن أبي حاتم من طريق هشام بن عروة عن أبيه عن الزبير أنها نزلت في خالد بن حزام وقد كان هاجر إلى الحبشة فنهشته حية في الطريق فمات، وروي غير ذلك، وعلى العلات فالمراد عموم اللفظ لا خصوص السبب، وقد ذكر أيضا غير واحد أن من سار لأمر فيه ثواب كطلب علم وحج وكسب حلال وزيارة صديق وصالح ومات قبل الوصول إلى المقصد فحكمه كذلك،

«Keşke Medine'de ölseydi!» Bunun üzerine bu ayet indi. Şa'bî'nin İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ayet, Müslüman olup hicret yolunda iken vefat eden Esem b. Sayfî hakkında inmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hişâm b. Urve tarikiyle babasından, o da Zübeyr'den rivayet ettiğine göre ayet Hâlid b. Hizâm hakkında inmiştir; o Habeşistan'a hicret etmişti ve yolda bir yılan sokması sonucu vefat etti. Başka rivayetler de nakledilmiştir. Her halükarda itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Nitekim birden fazla alim; ilim talep etmek, hacca gitmek, helal kazanç sağlamak, bir dostu ve salih bir kimseyi ziyaret etmek gibi sevap vesilesi olan bir iş için yola çıkıp hedefine ulaşmadan önce vefat eden kimsenin hükmünün de aynı olduğunu belirtmiştir.

وقد أخرج أبو يعلى والبيهقي عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: من خرج حاجا فمات كتب له أجر الحاج إلى يوم القيامة، ومن خرج معتمرا فمات كتب له أجر المعتمر إلى يوم القيامة، ومن خرج غازيا في سبيل الله تعالى فمات كتب له أجر الغازي إلى يوم القيامة» ،

Ebû Ya'lâ ve Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Kim hacı olarak yola çıkar da vefat ederse, kıyamet gününe kadar ona hacı ecri yazılır. Kim umreci olarak yola çıkar da vefat ederse, kıyamet gününe kadar ona umreci ecri yazılır. Kim Allah Teâlâ yolunda gazi olarak yola çıkar da vefat ederse, kıyamet gününe kadar ona gazi ecri yazılır.»

واحتج أهل المدينة بالآية على أن الغازي إذا مات في الطريق وجب سهمه في الغنيمة، والصحيح ثبوت الأجر الأخروي فقط وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً مبالغا في المغفرة فيغفر له ما فرط منه من الذنوب التي من جملتها القعود عن الهجرة إلى وقت الخروج رَحِيماً مبالغا في الرحمة فيرحمه سبحانه بإكمال ثواب هجرته ونيته.

Medine ehli bu ayeti, bir gazinin yolda ölmesi halinde ganimetten pay almasının vacip olduğuna delil getirmişlerdir; sahih olan ise sadece ahiret mükâfatının sübut bulduğudur. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } mağfireti çok olandır; dolayısıyla yola çıkış vaktine kadar hicretten geri kalmak da dahil olmak üzere kendisinden sadır olan günahları bağışlar; { رَحِيماً } merhameti çok olandır; böylece şanı yüce olan, hicretinin ve niyetinin sevabını tastamam kılarak ona merhamet eder.

ومن باب الإشارة في بعض ما تقدم من الآيات: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أي وما ينبغي لمؤمن الروح أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً وهو مؤمن القلب إلا أن يكون قتلا خطأ، وذلك إنما يكون إذا خلصت الروح من حجب الصفات البشرية فإذا أرادت أن تتوجه إلى النفس أنوارها لتميتها وقع تجليها على القلب فخر صعقا من ذلك التجلي ودك جبل النفس دكا فكان قتله خطأ لأنه لم يكن مقصودا وَمَنْ قَتَلَ قلبا مُؤْمِناً خطأ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وهي رقبة السر

Geçen bazı ayetlerdeki işarî tefsir kabilinden olarak: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ } yani ruh bakımından mümin olana yaraşmaz ki { أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً } -o da kalp bakımından mümindir- onu öldürsün; meğerki hataen bir öldürme olsun. Bu da ancak ruh beşeri sıfatların perdelerinden kurtulduğunda gerçekleşir; nurlarını nefsi öldürmek üzere ona yöneltmek istediğinde tecellisi kalbin üzerine düşer ve o tecelliden ötürü kalp bayılarak yere yığılır, nefis dağı ise paramparça olur; dolayısıyla bu kastedilmediği için hataen bir öldürme olur. { وَمَنْ قَتَلَ } kim mümin bir kalbi hataen öldürürse { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } mümin bir köle azat etmesi gerekir; o da ruhani sırrın boynudur...

الروحاني وتحريرها إخراجها عن رق المخلوقات وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ تسلمها العاقلة وهي الألطاف الإلهية إلى القوى الروحانية فيكون لكل منهما من حظ الأخلاق الربانية إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا وذلك وقت غنائهم بالفناء بالله تعالى فَإِنْ كانَ المقتول بالتجلي مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ بأن كان من قوى النفس الأمارة وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وهي رقبة القلب فيطلقه من وثاق رق حب الدنيا والميل إليها، ولا دية في هذه الصورة لأهل القتيل وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ بأن كان من قوى النفس القابلة للأحكام الشرعية ظاهرا والمهادنة للقلب فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ واجبة على عاقلة الرحمة إِلى أَهْلِهِ أي أهل تلك النفس من الصفات الأخر وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وهي رقبة الروح وتحريرها إفناؤها وإطلاقها عن سائر القيود فَمَنْ لَمْ يَجِدْ رقبة كذلك بأن كانت روحه محررة قبل فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ أي فعليه الإمساك عن العادات وترك المألوفات ستين يوما، وهي مقدار مدة الميقات الموسوي ونصفها رجاء أن يحصل له البقاء بعد الفناء وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ إشارة إلى أن النفس إذا قتلت القلب واستولت عليه بقيت معذبة في نيران الطبيعة مبعدة عن الرحمة مظهرا لغضب الله تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لإرشاد عباده فَتَبَيَّنُوا حال المريد في الرد والقبول وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا أي لا تنفروا من استسلم لكم وأسلم نفسه بأيديكم لترشدوه فتقولوا له لست مؤمنا صادقا لتعلق قلبك بالدنيا فسلم ما عندك من حطامها ليخلو قلبك لربك وتصلح لسلوك الطريق فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ للسالكين إليه فإذا حظي بها السالك ترك لها ما في يده من الدنيا وأعرض قلبه عن ذلك كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا أي مثل هذا المريد كنتم أنتم في مبادئ طلبكم وتسليم أنفسكم للمشايخ حيث كان لكم تعلق بالدنيا فمنّ الله عليكم بعد السلوك بتلك المغانم الكثيرة التي عنده فأنساكم جميع ما في أيديكم وفطم قلوبكم عن الدنيا بأسرها فقيسوا حال من يسلم نفسه إليكم بحالكم لتعلموا أن الله سبحانه بمقتضى ما عود المتوجهين إليه الطالبين له سيمنّ على هؤلاء بما منّ به عليكم، ويخرج حب الدنيا من قلوبهم بأحسن وجه كما أخرجه من قلوبكم.

Ve onun azat edilmesi, yaratılmışların köleliğinden çıkarılmasıdır. { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “ve ailesine teslim edilecek bir diyet [gerekir]”; bunu âkıle olan ilahi lütuflar ruhani kuvvetlere teslim eder ve her birinin Rabbani ahlaktan bir nasibi olur; { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } “meğerki bağışlasınlar”, bu da Allah Teâlâ'da fâni olmakla zenginleştikleri zamandır. { فَإِنْ كانَ } tecelliyle öldürülen, { مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “size düşman bir kavimden ise” yani emmâre nefsin kuvvetlerinden ise, { وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “ve kendisi de mümin ise, mümin bir köle azat etmek gerekir”; bu da kalbin boynudur, onu dünya sevgisi ve dünyaya meyil köleliğinin bağından azat eder. Bu surette maktulün ailesine diyet verilmez. { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Şayet sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise” yani zahiren şer'i hükümleri kabullenen ve kalple barışık olan nefis kuvvetlerinden ise, { فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ } rahmet âkılesine vacip olan bir teslim edilecek diyet, { إِلى أَهْلِهِ } yani o nefsin diğer sıfatlarından olan ailesine [gerekir], { وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “ve mümin bir köle azat etmek gerekir”; o da ruhun boynudur ve onun azat edilmesi fenâya erdirilmesi ve diğer kayıtlardan kurtarılmasıdır. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } kim böylesi bir köle bulamazsa -mesela ruhu daha önce azat edilmiş olursa- { فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ } “peş peşe iki ay oruç tutması gerekir”; yani fenâdan sonra bekâya ermeyi umarak altmış gün -ki bu Mûsâ'nın mîkāt süresi ve onun yarısı kadardır- adetlerden imsak etmesi ve alışkanlıkları terk etmesi gerekir. { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ } “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir”; bu, nefis kalbi öldürüp ona galip geldiğinde tabiat ateşleri içinde azap çeker halde, rahmetten uzaklaştırılmış ve Allah Teâlâ'nın gazabının mazharı olarak kalacağına bir işarettir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınızda” yani O'nun kullarını irşad etmek için yola çıktığınızda, { فَتَبَيَّنُوا } “iyice araştırın”, yani müridin reddedilme ve kabul edilme halini araştırın. { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak 'Sen mümin değilsin' demeyin”; yani kendisini size teslim eden ve irşad etmeniz için nefsini ellerinize bırakan kimseyi 'Kalbin dünyaya bağlı olduğu için sen samimi bir mümin değilsin; elindeki dünya metâını teslim et ki kalbin Rabbin için boşalsın ve seyrü sülûke elverişli olasın' diyerek nefret ettirip kaçırmayın. { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır”, O'na doğru yol alan sâlikler için; nitekim sâlik buna mazhar olduğunda elindeki dünyayı onun için terk eder ve kalbi ondan yüz çevirir. { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا } “Daha önce siz de öyle idiniz de Allah size lütufta bulundu; öyleyse iyice araştırın”; yani siz de talep başlangıcınızda ve kendinizi şeyhlere teslim ettiğinizde dünyaya bir bağlılığınız bulunduğu için bu mürid gibi idiniz. Sülûkten sonra Allah Kendi katındaki o bol ganimetlerle size lütufta bulundu, elinizdeki her şeyi size unutturdu ve kalplerinizi bütünüyle dünyadan kesti. Öyleyse kendisini size teslim eden kimsenin durumunu kendi durumunuza kıyas edin ki; Allah Teâlâ'nın Kendisine yönelen ve O'nu talep edenlere olan adeti gereğince, size lütfettiği gibi bunlara da lütufta bulunacağını ve dünya sevgisini sizin kalplerinizden çıkardığı gibi onların kalplerinden de en güzel şekilde çıkaracağını bilesiniz.

والحاصل أنه لا ينبغي أن يقال لمن أراد التوجه إلى الحق جل وعلا من أرباب الدنيا في مبادئ الأمر: اترك دنياك واسلك لأن ذلك مما ينفره ويسد باب التوجه عليه لشدة ترك المحبوب دفعة واحدة، ولكن يؤمر بالسلوك ويكلف من الأعمال ما يخرج ذلك عن قلبه لكن على سبيل التدريج إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ بمنعها عن حقوقها التي اقتضتها استعداداتهم من الكمالات المودعة فيها قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ حيث قعدتم عن السعي وفرطتم في جنب الله تعالى وقصرتم عن بلوغ الكمال الذي ندبتم إليه قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ أي أرض الاستعداد باستيلاء قوى النفس الأمارة وغلبة سلطان الهوى وشيطان الوهم قالوا: أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها أي ألم تكن سعة استعدادكم بحيث تهاجروا فيها من مبدأ فطرتكم إلى نهاية كمالكم، وذلك مجال واسع فلو تحركتم وسرتم بنور فطرتكم خطوات يسيرة بحيث ارتفعت عنكم بعض الحجب انطلقتم عن أسر القوى وتخلصتم عن قيود الهوى وخرجتم عن القرية الظالم أهلها التي هي مكة النفس الأمارة إلى البلدة الطيبة التي هي مدينة القلب، وإنما نسب ﷾ هنا التوفي إلى الملائكة لأن التوفي وهو استيفاء الروح من البدن بقبضها عنه على ثلاثة أوجه: توفي الملائكة وتوفي ملك الموت وتوفي الله تعالى، فأما توفي الملائكة فهو لأرباب النفوس، وهم إما سعداء وإما أشقياء، وأما توفي ملك الموت فهو لأرباب القلوب الذين برزوا عن حجاب النفس إلى مقام القلب وأما توفي الله تعالى فهو للموحدين الذين عرج بهم عن مقام القلب إلى محل الشهود فلم يبق بينهم وبين ربهم حجاب فهو سبحانه

Hâsılı kelam; başlangıçta dünya ehlinden Hakk celle ve alâ'ya yönelmek isteyen kimseye 'Dünyanı terk et ve sülûk et' denilmemelidir; zira bu onu nefret ettiren ve sevilen şeyi bir defada terk etmenin zorluğu sebebiyle yöneliş kapısını ona kapatan bir tutumdur. Bilakis sülûk etmesi emredilir ve bunu kalbinden çıkaracak ameller ancak derece derece (tedricen) ona yüklenir. { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Şüphesiz meleklerin kendilerine zulmeder halde canlarını aldıkları kimseler”, yani içlerine emanet edilen kemâlâttan istidatlarının gerektirdiği haklarından nefislerini alıkoymak suretiyle [zulmedenler]. { قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne işte idiniz? dediler”, yani gayretten geri durup Allah Teâlâ'nın yolunda kusur ettiğiniz ve çağrıldığınız kemâle ulaşmakta yetersiz kaldığınızda ne haldeydiniz? { قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik dediler”, yani emmâre nefsin kuvvetlerinin istilası, hevâ sultanının ve vehim şeytanının galibiyeti sebebiyle istidat toprağında zayıf düşürülmüştük. Melekler: { قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz? dediler”; yani fıtratınızın başlangıcından kemâlinizin nihayetine kadar içinde hicret edebileceğiniz istidadınızın genişliği yok muydu? Bu pek geniş bir sahadır; şayet fıtratınızın nuruyla birkaç küçük adım atıp hareket etseydiniz ve bazı perdeler sizden kalksaydı, kuvvetlerin esaretinden kurtulur, hevânın bağlarından sıyrılır ve halkı zalim olan o şehirden -ki o emmâre nefsin Mekke'sidir- o güzel beldeye -ki o da kalbin Medine'sidir- çıkmış olurdunuz. Celled ve Alâ burada teveffîyi meleklere nispet etmiştir; çünkü teveffî -ki o ruhun bedenden kabzedilerek eksiksizce alınmasıdır- üç vecih üzeredir: Meleklerin teveffîsi, ölüm meleğinin teveffîsi ve Allah Teâlâ'nın teveffîsi. Meleklerin teveffîsine gelince; bu nefis sahipleri içindir, onlar da ya saiddirler ya da şakidirler. Ölüm meleğinin teveffîsine gelince; bu nefis perdesinden sıyrılıp kalp makamına çıkan kalp sahipleri içindir. Allah Teâlâ'nın teveffîsine gelince; bu kalp makamından şuhûd mahalline yükseltilen ve kendileriyle Rableri arasında hiçbir perde kalmayan muvahhidler içindir. Dolayısıyla şanı yüce olan...

يتولى قبض أرواحهم بنفسه ويحشرهم إلى نفسه ﷿، ولما لم يكن هؤلاء الظالمين من أحد الصنفين الأخيرين نسب سبحانه توفيهم إلى الملائكة، وقيد ذلك بحال ظلمهم أنفسهم فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ الطبيعة وَساءَتْ مَصِيراً لما أن نار البعد والحجاب بها موقدة إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وهم كما قال بعض العارفين: أقوياء الاستعداد الذين قويت قواهم الشهوية والغضبية مع قوة استعدادهم فلم يقدروا على قمعها في سلوك طريق الحق ولم يذعنوا لقواهم الوهبية والخيالية فيبطل استعدادهم بالعقائد الفاسدة فبقوا في أسر قواهم البدنية مع تنور استعدادهم بنور العلم وعجزهم عن السلوك برفع القيود وَالنِّساءِ أي القاصرين الاستعداد عن درك الكمال العلمي وسلوك طريق التحقيق الضعفاء القوى، قيل: وهم البله المذكورون في خبر «أكثر أهل الجنة البله» وَالْوِلْدانِ أي القاصرين عن بلوغ درجة الكمال لفترة تلحقهم من قبل صفات النفس لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً لعدم قدرتهم وعجزهم عن كسر النفس وقمع الهوى وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا لعدم علمهم بكيفية السلوك فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ بمحو تلك الهيئات المظلمة لعدم رسوخها وسلامة عقائدهم وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا عن الذنوب ما لم تتغير الفطرة غَفُوراً يستر بنور صفاته صفات النفوس القابلة لذلك وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عن مقار النفس المألوفة يَجِدْ فِي الْأَرْضِ أي أرض استعداده مُراغَماً كَثِيراً أي منازلا كثيرة يرغم فيها أنوف قوى نفسه وَسَعَةً أي انشراحا في الصدر لسبب الخلاص من مضايق صفات النفس وأسر الهوى وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ أي مقامه الذي هو فيه مهاجرا إلى الله بالتوجه إلى توحيد الذات وَرَسُولِهِ بالتوجه إلى طلب الاستقامة في توحيد الصفات ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ أي الانقطاع فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ حسبما توجه إليه وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً فيستر بصفاته صفات من توجه إليه ويرحم من انقطع دون الوصول بما هو أهله، والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل، ثم إنه سبحانه بعد أن أمر بالجهاد ورغب في الهجرة أردف ذلك ببيان كيفية الصلاة عند الضرورات من تخفيف المئونة ما يؤكد العزيمة على ذلك، فقال ﷾: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ أي سافرتم أيّ سفر كان، ولذا لم يقيد بما قيد به المهاجرة، والشافعي رضي الله تعالى عنه يخص السفر بالمباح- كسفر التجارة- والطاعة- كسفر الحج- ويخرج سفر المعصية- كقطع الطريق والإباق- فلا يثبت فيه الحكم الآتي لأنه رخصة، وهي إنما تثبت تخفيفا وما كان كذلك لا يتعلق بما يوجب التغليظ لأن إضافة الحكم إلى وصف يقتضي خلافه فساد في الوضع، ولنا إطلاق النصوص مع وجود قرينة في بعضها تشعر بإرادة المطلق وزيادة قيد عدم المعصية نسخ على ما عرف في موضعه، ولأن نفس السفر ليس

Onların ruhlarını bizzat kabzetmeyi Kendi üzerine alır ve onları Kendi Zâtına azze ve celle haşreder. Bu zalimler son iki sınıftan olmadıkları için, şanı yüce olan onların vefat ettirilmesini meleklere nispet etmiş ve bunu nefislerine zulmetme halleriyle kayıtlamıştır. { فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların barınağı... cehennemdir” yani tabiat cehennemidir; { وَساءَتْ مَصِيراً } “ne kötü bir varış yeridir”, çünkü uzaklık ve hicap ateşi onda tutuşturulmuştur. { إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ } “Erkeklerden çaresiz bırakılanlar müstesna”; bunlar bazı ariflerin dediği gibi: İstidatları kuvvetli olmakla birlikte şehvet ve gazap kuvvetleri de güçlenmiş, hak yolundaki sülûklerinde bu kuvvetleri bastırmaya güç yetirememiş, vehim ve hayal kuvvetlerine boyun eğmeyip istidatları batıl inançlarla bozulmamış, istidatları ilim nuruyla aydınlanmış olmakla beraber bedeni kuvvetlerinin esaretinde kalmış ve bağları kaldırarak sülûk etmekten aciz düşmüş kimselerdir. { وَالنِّساءِ } “ve kadınlardan”; yani ilmi kemâli idrak etmekten ve tahkik yolunda sülûk etmekten istidatları nakıs, kuvvetleri zayıf olanlar. Denildi ki: Bunlar «Cennet ehlinin çoğu eblehlerdir (saf kalplilerdir)» hadisinde zikredilen saf kalpli kimselerdir. { وَالْوِلْدانِ } “ve çocuklardan”; yani nefis sıfatlarından kendilerine arız olan bir fetret (durgunluk) sebebiyle kemâl derecesine ulaşmaktan aciz kalanlar. { لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } “Hiçbir çare bulamazlar”, çünkü güçleri yetmez ve nefsi kırmaktan, hevâyı bastırmaktan acizdirler. { وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } “ve bir yol da bulamazlar”, çünkü sülûkün keyfiyetine dair bilgileri yoktur. { فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “İşte bunları umulur ki Allah affeder”; bu karanlık heyetler kökleşmediği ve itikatları sağlam olduğu için onları silmek suretiyle affeder. { وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا } fıtrat bozulmadığı sürece günahları çok affedicidir; { غَفُوراً } sıfatlarının nuruyla buna elverişli olan nefislerin sıfatlarını çokça örtendir. { وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } kim nefsin alışılagelmiş mekânlarından Allah yolunda hicret ederse; { يَجِدْ فِي الْأَرْضِ } yani kendi istidat toprağında bulur; { مُراغَماً كَثِيراً } nefis kuvvetlerinin burunlarını sürteceği pek çok konaklar, { وَسَعَةً } ve nefis sıfatlarının darlıklarından ve hevâ esaretinden kurtulma sebebiyle göğüste bir inşirah bulur. { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ } kim içinde bulunduğu makamından, Zâtın tevhidine yönelerek Allah'a { مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ } ve sıfatların tevhidinde istikamet talebine yönelerek { وَرَسُولِهِ } Resûlüne hicret edip çıkar da; { ثثمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ } sonra kendisine ölüm -yani fenâ ve inkıta- yetişirse; { فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } yöneldiği şeye göre mükâfatı Allah'a düşmüştür. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } Kendisine yönelen kimsenin sıfatlarını Kendi sıfatlarıyla örter ve hedefine ulaşamadan kesintiye uğrayan kimseye layık olduğu şekilde merhamet eder. Doğru yola ileten ancak Allah Teâlâ'dır. Bundan sonra, şanı yüce olan cihadı emredip hicrete teşvik ettikten sonra, buna azmetmeyi pekiştirecek şekilde külfeti hafifletmek kabilinden zaruret hallerinde namazın nasıl kılınacağını beyan etmeyi buna eklemiş ve azze ve celle şöyle buyurmuştur: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman” yani hangi yolculuk olursa olsun yolculuk yaptığınızda; bundan dolayı hicretteki kayıtla kayıtlanmamıştır. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh yolculuğu ticaret yolculuğu gibi mubah veya hac yolculuğu gibi taat olan yolculuğa tahsis eder; yol kesmek ve efendisinden kaçmak (ibâk) gibi masiyet yolculuğunu ise dışarıda bırakır. Dolayısıyla masiyet yolculuğunda gelecek hüküm sabit olmaz; çünkü bu bir ruhsattır ve ancak kolaylaştırma maksadıyla meşru kılınmıştır. Böyle olan bir şey ise zorlaştırmayı gerektiren bir şeye taalluk etmez; zira hükmü zıddını gerektiren bir vasfa bağlamak usûl açısından fasittir (fesâdün fi'l-vaz'). Bize [Hanefilere] göre ise nassların mutlak oluşu esastır; nitekim bazılarında mutlakın murad edildiğini hissettiren karine bulunmaktadır. Masiyetin bulunmaması kaydının eklenmesi ise kendi yerinde bilindiği üzere bir nesihtir; ayrıca yolculuğun bizzat kendisi...

بمعصية إذ هو عبارة عن خروج مديد وليس في هذا شيء من المعصية، وإنما المعصية ما يكون بعده كما في السرقة، أو مجاوره كما في الإباق فيصلح من حيث ذاته متعلق الرخصة لإمكان الانفكاك عما يجاوره كما إذا غصب خفا ولبسه فإنه يجوز له أن يمسح عليه لأن الموجب ستر قدمه ولا محظور فيه، وإنما هو في مجاوره وهو صفة كونه مغصوبا وتمامه في الأصول.

Bir masiyet değildir; çünkü o uzun bir gidişten ibarettir ve bunda masiyetten hiçbir şey yoktur. Masiyet ancak hırsızlıkta olduğu gibi yolculuktan sonra gelen yahut efendiden kaçmada olduğu gibi yolculuğa bitişik olan şeydir. Dolayısıyla bizzat kendisi bakımından ruhsatın taalluk ettiği şey olmaya elverişlidir; zira kendisine bitişik olan şeyden ayrılması mümkündür. Nitekim bir kimse bir mesti gasp edip giyse onun üzerine meshetmesi caizdir; çünkü meshi gerektiren şey ayağını örtmesidir ve bunda bir sakınca yoktur, sakınca ancak ona bitişik olan gasp edilmiş olma sıfatındadır. Bu meselenin tam izahı fıkıh usûlü kitaplarındadır.

والمراد من الأرض ما يشمل البر والبحر، والمقصود التعميم أي إذا سافرتم في أي مكان يسافر فيه من بر أو بحر فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أي حرج وإثم أَنْ تَقْصُرُوا أي في أن تقصروا، والقصر خلاف المد يقال: قصرت الشيء إذا جعلته قصيرا بحذف بعض أجزائه أو أوصافه، فمتعلق القصر إنما هو ذلك الشيء لا بعضه فإنه متعلق الحذف دون القصر، فقوله تعالى: مِنَ الصَّلاةِ ينبغي على هذا أن يكون مفعولا لتقصروا ومِنَ زائدة حسبما نقله أبو البقاء عن الأخفش القائل بزيادتها في الإثبات، وأما على تقدير أن تكون تبعيضية ويكون المفعول محذوفا والجار والمجرور في موضع الصفة- على ما نقله الفاضل المذكور عن سيبويه- أي شيئا من الصلاة فينبغي أن يصار إلى

Arzdan maksat karayı ve denizi içine alan şeydir; gaye ise genellemedir, yani kara veya denizden yolculuk yapılan herhangi bir mekânda sefere çıktığınızda; { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “sizin için bir sakınca yoktur” yani bir vebal ve günah yoktur; { أَنْ تَقْصُرُوا } “kısaltmanızda” yani kısaltmanız hususunda. Kasr (kısaltmak), meddin (uzatmanın) zıddıdır; bir şeyin bazı cüzlerini veya vasıflarını hazfederek onu kısalttığında 'kasartü'ş-şey'e' denir. Dolayısıyla kasrın taalluk ettiği şey o parçası değil bizzat o şeydir; zira parça kasrın değil hazfin müteallakıdır. Bu durumda Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الصَّلاةِ } “namazdan” buyruğunun 'taksurû' fiilinin mefulü olması ve olumlu cümlede ziyadeliğini savunan Ahfeş'ten Ebü'l-Bekâ'nın naklettiği üzere 'min' harfinin zâid olması gerekir. 'Min'in teb'îziyye (kısım bildiren) olması, mefulün mahzuf olması ve car-mecrurun sıfat konumunda bulunması takdirine göre ise -ki mezkûr faziletli zat bunu Sîbeveyh'ten nakletmiştir- yani 'namazdan bir şeyi kısaltmanızda' demek olup şu ihtimallere başvurulmalıdır:

وصف الجزء بوصف الكل، أو يراد بالقصر الحبس كما في قوله تعالى: حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ [الرحمن:

Cüzün küllün vasfıyla vasıflanması yoluna gidilmeli; yahut şanı yüce olanın: { حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } [Rahmân: 72] “Çadırlarda alıkonulmuş huriler” buyruğunda olduğu gibi kasr ile hapsetmek (alıkoymak) kastedilmelidir;

٧٢] أو يراد بالصلاة الجنس ليكون المقصود بعضا منها وهي الرباعية أي فليس عليكم جناح في أن تقصروا بعض الصلاة بتنصيفها، وقرىء «تقصروا» من أقصر ومصدره الإقصار.

Yahut maksadın namazın bir kısmı yani dört rekatlılar olması için namaz ile cins kastedilmelidir; yani 'namazın bir kısmını yarıya indirerek kısaltmanızda size bir sakınca yoktur' demektir. 'Aksara' fiilinden olarak { تَقْصُرُوا } şeklinde [müstakil bir kıraat olarak] da okunmuştur, mastarı iksârdır.

وقرأ الزهري «تقصروا» بالتشديد ومصدره التقصير والكل بمعنى، وأدنى مدة السفر الذي يتعلق به القصر في المشهور- عن الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه- مسيرة ثلاثة أيام ولياليها بسير الإبل، ومشي الأقدام بالاقتصاد في البر، وجري السفينة والريح معتدلة في البحر، ويعتبر في الجبل كون هذه المسافة من طريق الجبل بالسير الوسط أيضا، وفي رواية عنه رضي الله تعالى عنه التقدير بالمراحل وهو قريب من المشهور.

Zührî şedde ile 'tüqassirû' şeklinde okumuştur, mastarı taksîrdir; hepsi aynı manadadır. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'tan meşhur olan görüşe göre namazı kısaltmanın taalluk ettiği yolculuğun asgari süresi; karada mutedil yürüyüşle deve yürüyüşü ve yaya yürüyüşüyle, denizde ise rüzgar mutedil iken geminin seyriyle üç gün üç gecelik mesafedir. Dağda ise bu mesafenin yine orta bir yürüyüşle dağ yolu üzerinden olması muteberdir. Kendisinden (radıyallâhu teâlâ anh) gelen bir rivayette ise merhalelerle takdir edilmiştir ki bu da meşhur görüşe yakındır.

وقدر أبو يوسف بيومين وأكثر الثالث، والشافعي رحمه الله تعالى في قول: بيوم وليلة، وقدر عامة المشايخ ذلك بالفراسخ، ثم اختلفوا فقال بعضهم: أحد وعشرون فرسخا.

Ebû Yûsuf iki gün ve üçüncü günün çoğunluğu ile takdir etmiştir. İmam Şâfiî rahmetullâhi teâlâ aleyh bir kavlinde bir gün bir gece olarak takdir etmiştir. Meşâyihin cumhuru ise bunu fersahlarla takdir etmiş, sonra da ihtilaf etmişlerdir: Bazıları yirmi bir fersah demiştir.

وقال آخرون ثمانية عشر، وآخرون خمسة عشر، والصحيح عدم التقدير بذلك، ولعل كل من قدر بقدر مما ذكر اعتقد أنه مسيرة ثلاثة أيام ولياليها، والدليل على هذه المدة ما صح من

Diğerleri on sekiz, başkaları da on beş fersah demiştir. Sahih olan ise bununla takdir edilmemesidir. Zikredilen miktarlarla takdir eden herkes, muhtemelen bunun üç gün üç gecelik yürüyüş mesafesi olduğuna inanmıştır. Bu süreye delil, sahih olarak sabit olan şu hadistir:

قوله ﷺ: «يمسح المقيم كمال يوم وليلة والمسافر ثلاثة أيام ولياليها»

Aleyhisselâm'ın: «Mukim tam bir gün ve bir gece, yolcu ise üç gün ve gecelerinde mesheder» buyruğudur.

لأنه ﷺ عمم الرخصة الجنس، ومن ضرورته عموم التقدير، والقول بكون «ثلاثة أيام» ظرفا للمسافر لا ليمسح يأباه أن السوق ليس إلا لبيان كمية مسح المسافر لا لإطلاقه، وعلى تقدير كونه ظرفا للمسافر يكون يمسح مطلقا وليس بمقصود، وأيضا يبطل كونه ظرفا لذلك أن المقيم يمسح يوما وليلة إذ يلزم عليه اتحاد حكم السفر والإقامة في بعض الصور وهي صورة مسافر يوم وليلة لأنه إنما يمسح يوما وليلة وهو معلوم البطلان للعلم بفرق الشرع بين المسافر والمقيم على أن ظرفية «ثلاثة» للمسافر تستدعي ظرفية اليوم للمقيم ليتفق طرفا الحديث، وحينئذ- يكون لا يكاد ينسب إلى أفصح من نطق بالضاد ﷺ، وربما يستدل للقصر في أقل من ثلاثة بما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: «يا أهل مكة لا تقصروا في أدنى من أربعة برد من مكة إلى عسفان» فإنه يفيد القصر في الأربعة برد وهي تقطع في أقل من ثلاثة، وأجيب بأن راوي الحديث عبد الوهاب بن مجاهد، وهو ضعيف عند النقلة جدا حتى كان سفيان يزريه بالكذب فليفهم، واحتج الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه بظاهر الآية الكريمة على عدم وجوب القصر وأفضلية الإتمام، وأيد ذلك بما

Zira Aleyhisselâm ruhsatı cins olarak genellemiştir; bunun zorunlu neticesi olarak takdirin de umumi olması gerekir. 'Üç gün' ifadesinin meshetmenin değil de yolcunun zarfı olduğu şeklindeki sözü, sözün gelişinin (siyakın) yolcunun meshetmesinin mutlaklığını değil ancak süresinin miktarını beyan etmek için olması reddeder. Yolcunun zarfı olması takdirinde meshetme mutlak kalır ki bu kastedilmemiştir. Ayrıca bunun ona zarf olmasını, mukimin bir gün bir gece meshetmesi de iptal eder; çünkü bu takdirde sefer ile ikametin hükmü bazı suretlerde -yani bir gün bir gecelik yolcu suretinde- birleşmiş olur, zira o da ancak bir gün bir gece meshedecektir; bu ise dinin yolcu ile mukim arasını ayırdığının bilinmesi sebebiyle batıl olduğu malum bir husustur. Kaldı ki 'üç gün'ün yolcu için zarf olması, hadisin iki tarafının uyuşması için günün de mukim için zarf olmasını gerektirir. Bu takdirde ise ifade, dâd harfini en fasih telaffuz eden zât olan Aleyhisselâm'a nispet edilmeye neredeyse uygun düşmez. Bazen üç günden daha azında kısaltma yapılmasına dair İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen şu söz delil getirilir: «Ey Mekke halkı! Mekke'den Usfân'a kadar olan dört berîdden daha azında namazı kısaltmayın.» Zira bu ifade dört berîdde kısaltma yapılacağını ifade etmektedir ve o da üç günden daha az bir sürede katedilir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hadisin ravisi Abdülvehhâb b. Mücâhid'dir; o nakil ehli nezdinde son derece zayıftır, hatta Süfyân onu yalancılıkla itham ederdi, iyi anlaşılsın! İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh kerim olan ayetin zahirini namazı kısaltmanın vacip olmadığına ve tam kılmanın daha faziletli olduğuna delil getirmiş ve bunu şu hususla desteklemiştir:

أخرجه ابن أبي شيبة والبزار والدارقطني عن عائشة رضي الله تعالى عنها «أن رسول الله ﷺ كان يقصر في السفر ويتم»

İbn Ebî Şeybe, Bezzâr ve Dârekutnî'nin Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettiği: «Resûlullah ﷺ seferde namazı hem kısaltır hem de tam kılardı» hadisiyle,

وما

ve yine

أخرجه النسائي والدارقطني وحسنه البيهقي وصححه «أن عائشة رضي الله تعالى عنها لما اعتمرت مع رسول الله ﷺ وقالت: يا رسول الله قصرت وأتممت وصمت وأفطرت؟ فقال: أحسنت يا عائشة»

Nesâî ve Dârekutnî'nin rivayet edip Beyhakî'nin hasen ve sahih gördüğü: «Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ Resûlullah ﷺ ile birlikte umre yaptığında: 'Ey Allah'ın Resûlü! [Siz] kısalttınız, ben tam kıldım; [siz] oruç açtınız, ben oruç tuttum' demiş, bunun üzerine o da: 'İyi yapmışsın ey Âişe' buyurmuştur» hadisiyle,

وبما روي عن عثمان رضي الله تعالى عنه أنه كان يتم ويقصر، وعندنا يجب القصر لا محالة خلا أن بعض مشايخنا سماه عزيمة، وبعضهم رخصة إسقاط بحيث لا مساغ للإتمام لا رخصة توفية إذ لا معنى للتخيير بين الأخف والأثقل، وهو قول عمر وعلي وابن عباس وابن عمر وجابر وجميع أهل البيت رضوان الله تعالى عليهم أجمعين، وبه قال الحسن وعمر بن عبد العزيز وقتادة، وهو قول مالك، وأخرج النسائي وابن ماجه عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: «صلاة السفر ركعتان تمام غير قصر على لسان نبيكم ﵊» وروى الشيخان عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت: «أول ما فرض الله تعالى الصلاة ركعتين ركعتين فأقرت في السفر وزيدت في الحضر» وأما ما روي عنها من الإتمام فقد اعتذرت عنه وقالت: أنا أم المؤمنين فحيث حللت فهي داري كما اعتذر عثمان رضي الله تعالى عنه من إتمامه بأنه تأهل بمكة وأزمع الإقامة بها كما روي عن الزهري فلا يرد أنها رضي الله تعالى عنها خالف رأيها روايتها، وإذا خالف الراوي روايته في أمر لا يعمل بروايته فيه،

ve Osman radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen onun [seferde] hem tam kıldığı hem kısalttığı rivayetiyle [desteklemiştir]. Bizim [Hanefî mezhebine] göre ise seferde namazı kısaltmak (kasr) kesinlikle vaciptir; ancak meşâyihimizden bazıları bunu azimet olarak adlandırmış, bazıları da tam kılmaya hiçbir cevaz bulunmayacak şekilde bir ıskat ruhsatı saymıştır, yoksa daha hafif olanla daha ağır olan arasında muhayyer kılınmanın bir anlamı olmayacağı için bir tevfiyye (tamamlama) ruhsatı değildir. Bu; Ömer, Ali, İbn Abbas, İbn Ömer, Câbir ve Ehl-i Beyt'in tamamının rıdvânullâhi teâlâ aleyhim ecmaîn kavlidir. Hasan, Ömer b. Abdülazîz ve Katâde de bunu söylemiştir; Mâlik'in kavli de budur. Nesâî ve İbn Mâce, Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Sefer namazı Peygamberinizin aleyhisselâm lisanı üzere kısaltma olmaksızın tam iki rekattır.» Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ namazı ilk farz kıldığında ikişer ikişer farz kıldı; sonra seferde öylece bırakıldı, hazarda ise artırıldı.» Âişe'den rivayet edilen tam kılma uygulamasına gelince; o bu konuda mazeret beyan edip: 'Ben müminlerin annesiyim, dolayısıyla konakladığım her yer benim evimdir' demiştir; nitekim Osman radıyallâhu teâlâ anh da Zührî'den rivayet edildiği üzere Mekke'de evlendiği ve orada ikamete azmettiği gerekçesiyle tam kılmasına mazeret getirmiştir. Dolayısıyla onun (Âişe'nin) radıyallâhu teâlâ anhâ görüşünün kendi rivayetine muhalif olduğu ve 'Bir ravi bir konuda kendi rivayetine muhalefet ederse o konuda onun rivayetiyle amel edilmez' kaidesi [burada] itiraz olarak ileri sürülemez.

والقول: بأن حديثها غير مرفوع لأنها لم تشهد فرض الصلاة غير مسلم لجواز أنها سمعته من النبي ﷺ، نعم ذكر بعض الشافعية أن الخبر مؤول بأن الفرض في قولها: «فرضت ركعتين» بمعنى البيان وقد ورد بهذا المعنى ك فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ [التحريم: ٢] .

Onun hadisinin, namazın farz kılınışına bizzat şahit olmadığı için merfû sayılmayacağı sözü de kabul edilemez; zira bunu bizzat Peygamber'den ﷺ işitmiş olması mümkündür. Evet, bazı Şâfiîler bu haberin tevil edildiğini, onun: «İki rekat olarak farz kılındı» sözündeki 'farz'ın beyan anlamında olduğunu ve nitekim { فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ } “Allah size yeminlerinizi çözmeyi meşru kıldı (beyan etti)” [et-Tahrîm: 2] ayetinde de bu anlamda geldiğini zikretmişlerdir.

وقال الطبري: معناه فرضت لمن اختار ذلك من المسافرين، وهذا كما قيل في الحاج: إنه مخير في النفر في اليوم الثاني والثالث، وأيا فعل فقد قام الفرض وكان صوابا، وقال النووي: المعنى فرضت ركعتين لمن أراد الاقتصار عليهما فزيد في الحضر ركعتان على سبيل التحتم، وأقرت صلاة السفر على جواز الإتمام وحيث ثبتت دلائل الإتمام وجب المصير إلى ذلك جمعا بين الأدلة، وقال ابن حجر عليه الرحمة: والذي يظهر لي في جمع الأدلة أن الصلاة فرضت ليلة الإسراء ركعتين ركعتين إلا المغرب، ثم زيدت عقب الهجرة إلا الصبح كما رواه ابن خزيمة وابن حبان والبيهقي عن عائشة، وفيه: وتركت الفجر لطول القراءة والمغرب لأنها وتر النهار، ثم بعد ما استقر فرض الرباعية خفف منها في السفر عند نزول الآية، ويؤيده قول ابن الأثير: إن القصر كان في السنة الرابعة من الهجرة، وهو مأخوذ من قول غيره: إن نزول آية الخوف فيها، وقيل: القصر كان في ربيع الآخر من السنة الثانية كما ذكره الدولابي، وقال السهيلي: إنه بعد الهجرة بعام أو نحوه، وقيل: بعد الهجرة بأربعين يوما فعلى هذا قول عائشة رضي الله تعالى عنها فأقرت صلاة السفر أي باعتبار ما آل إليه الأمر من التخفيف لا أنها استمرت منذ فرضت فلا يلزم من ذلك أن القصر عزيمة انتهى.

Taberî şöyle demiştir: Bunun manası; 'Yolculardan bunu tercih eden kimse için farz kılındı' demektir. Bu tıpkı hacı hakkında söylenen; ikinci veya üçüncü gün Mina'dan ayrılma konusunda muhayyer olduğu, hangisini yaparsa farzı yerine getirmiş ve isabet etmiş olacağı sözü gibidir. Nevevî şöyle demiştir: Mana; 'İki rekatla yetinmek isteyen kimse için iki rekat farz kılındı, sonra hazarda bağlayıcı olarak iki rekat artırıldı, sefer namazı ise tam kılmanın cevazı üzere bırakıldı' demektir. Tam kılmanın delilleri sabit olduğuna göre, delilleri cem etmek amacıyla bu görüşe gitmek vacip olmuştur. İbn Hacer aleyhirrahme şöyle demiştir: 'Bana göre delilleri cem etme konusunda zahir olan şudur: Namaz, İsrâ gecesi akşam namazı hariç ikişer ikişer farz kılındı. Sonra hicretin hemen ardından sabah namazı hariç artırıldı. Nitekim İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve Beyhakî'nin Âişe'den rivayet ettiği hadiste: «Sabah namazı kıraatin uzunluğu sebebiyle, akşam namazı da gündüzün vitri olduğu için öylece bırakıldı» denilmektedir. Sonra dört rekatlı namazların farziyeti yerleştikten sonra, ayetin inmesiyle birlikte seferde onlardan hafifletilmeye gidildi.' İbnü'l-Esîr'in; kasrın (kısaltmanın) hicretin dördüncü yılında olduğu şeklindeki sözü de bunu destekler. Bu görüş de başkasının; korku ayetinin o yılda indiği sözünden alınmıştır. Kasrın, Dûlâbî'nin zikrettiği gibi ikinci yılın Rebîülâhir ayında olduğu da söylenmiştir. Süheylî; hicretten bir yıl veya o civarda bir süre sonra olduğunu söylemiştir. Hicretten kırk gün sonra olduğu da söylenmiştir. Buna göre Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ 'Sefer namazı öylece bırakıldı' sözü; işin hafifletme bakımından vardığı son durum itibariyledir, yoksa ilk farz kılındığından beri öyle devam ettiği anlamında değildir; dolayısıyla bundan kasrın azimet olması gerekmez. [İbn Hacer'in sözü] bitti.

واستبعد هذا الجمع بأنها لو كانت قبل الهجرة ركعتين لاشتهر ذلك، وقال آخرون منهم: إن الآية صريحة في عدم وجوب الإتمام، وما ذكر خبر واحد فلا يعارض النص الصريح على أنه مخصوص بغير الصبح والمغرب، وحجية العام المخصوص مختلف فيها، وذكر أصحابنا أن كثرة الأخبار، وعمل الجم الغفير من الصحابة والتابعين وجميع العترة رضي الله تعالى عنهم أجمعين بها يقوي القول بالوجوب ووردوه بنفي الجناح لأنهم ألفوا الإتمام فكانوا مظنة أن يخطر ببالهم أن عليهم نقصانا في القصر فصرح بنفي الجناح عليهم لتطيب به نفوسهم وتطمئن إليه كما في قوله تعالى: فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما [البقرة: ١٥٨] مع أن ذلك الطواف واجب عندنا، ركن عند الشافعي رحمه الله تعالى، وعن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه أنه تلا هذه الآية لمن استبعد الوجوب بنفي الجناح إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا جوابه محذوف لدلالة ما قبل عليه أي إن خفتم أن يتعرضوا لكم بما تكرهونه من القتال أو غيره فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ إلخ، وقد أخذ بعضهم بظاهر هذا الشرط فقصر القصر على الخوف، وأخرج ابن جرير عن عائشة رضي الله تعالى عنها، والذي عليه الأئمة أن القصر مشروع في الأمن أيضا وقد تظاهرت الأخبار على ذلك

Bu cem etme şekli, hicretten önce iki rekat olsaydı bunun meşhur olacağı gerekçesiyle uzak görülmüştür. Onlardan diğerleri ise şöyle demiştir: Ayet, tam kılmanın vacip olmadığı hususunda açıktır; zikredilen ise âhâd haberdir, dolayısıyla açık nassa muarız olamaz; kaldı ki o sabah ve akşam namazları dışındakilere tahsis edilmiştir, tahsis edilmiş genel lafzın (âm) hüccet oluşu ise ihtilaflıdır. Bizim ashabımız (Hanefî âlimleri) ise haberlerin çokluğunun, sahabe, tâbiîn ve Ehl-i Beyt'in tamamından radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn büyük bir topluluğun bununla amel etmesinin vücub kavlini güçlendirdiğini zikretmişlerdir. Ayette günahın nefyedilmesi şeklinde gelmesi ise şundandır: Onlar tam kılmaya alıştıkları için kısaltmada kendilerine bir eksiklik olacağı zannına kapılmaları muhtemeldi; bu yüzden nefisleri hoşnut olsun ve buna mutmain olsunlar diye onlardan günahın nefyedildiği açıkça belirtilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Her kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa o ikisini tavaf etmesinde kendine bir günah yoktur” [el-Bakara: 158] kavlinde de böyledir; oysa bu tavaf bize göre vacip, Şâfiî'ye rahmetullâhi teâlâ aleyh göre ise rükündür. Ebû Ca'fer'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiğine göre o, günahın nefyedilmesinden dolayı vücubu uzak gören kimseye bu ayeti okumuştur. { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şayet kâfirlerin size kötülük yapmasından korkarsanız” şartının cevabı, öncesinin delaleti sebebiyle mahzuftur; yani 'şayet savaş veya başka bir şeyle hoşlanmayacağınız bir muamelede bulunmalarından korkarsanız size bir günah yoktur...' demektir. Bazıları bu şartın zahirine tutunarak kısaltmayı yalnızca korku haline hasretmiştir. İbn Cerîr, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan bunu rivayet etmiştir. İmamların benimsediği görüş ise namazı kısaltmanın güven (emniyet) halinde de meşru olduğudur; nitekim buna dair haberler birbirini destekler şekilde çokça gelmiştir.

فقد أخرج النسائي، والترمذي وصححه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «صلينا مع رسول الله ﷺ بين مكة والمدينة ونحن آمنون لا نخاف شيئا ركعتين»

Nitekim Nesâî ve sahih olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Mekke ile Medine arasında hiçbir şeyden korkmaksızın güven içinde olduğumuz halde Resûlullah ﷺ ile birlikte iki rekat kıldık.»

وأخرج الشيخان، وغيرهما من أصحاب السنن عن حارثة بن وهب الخزاعي أنه قال: «صليت مع النبي ﷺ الظهر والعصر بمنى أكثر ما كان الناس وآمنه ركعتين»

Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ile diğer Sünen sahipleri Hârise b. Vehb el-Huzâî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Peygamber ﷺ ile birlikte Mina'da, insanların en kalabalık ve en güvende olduğu bir zamanda öğle ve ikindiyi ikişer rekat kıldım.»

إلى غير ذلك، ولا يتوهمن أنه مخالف للكتاب لأن التقييد بالشرط عندنا إنما يدل على ثبوت الحكم عند وجود الشرط، وأما عدمه عند عدمه فساكت عنه فإن وجد له دليل ثبت عنده أيضا، وإلا يبقى على حاله لعدم تحقق دليله لا لتحقق دليل عدمه.

Ve daha başka rivayetler de vardır. Bunun Kitab'a (Kur'an'a) muhalif olduğu zannedilmesin; zira şart ile kayıtlamak bize göre ancak şartın varlığı halinde hükmün sabit olduğuna delalet eder. Şartın yokluğu halinde [hükmün] yokluğuna gelince, [nass] bu konuda sükût etmiştir; şayet onun için bir delil bulunursa o zaman da sabit olur, aksi takdirde yokluğuna dair bir delil gerçekleştiği için değil, delili gerçekleşmediği için kendi halinde kalır.

وناهيك ما سمعت من الأدلة الواضحة، وأما عند القائلين بالمفهوم فلأنه إنما على نفي الحكم عند عدم الشرط إذا لم يكن فيه فائدة أخرى، وقد خرج الشرط هاهنا مخرج الأغلب كما قيل في قوله تعالى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما

İşittiğin açık deliller sana yeter. Mefhum[-ı muhalif] ile amel edenlere göre ise şartın yokluğu anında hükmün nefyine delalet etmesi ancak onda başka bir fayda bulunmadığı zamandır. Buradaki şart ise Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما

حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ

حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “Eğer Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [ayrılmak için] fidye vermesinde ikisine de bir günah yoktur”

[البقرة: ٢٢٩] بل قد يقال إن الآية الكريمة مجملة في حق مقدار القصر وكيفيته وفي حق ما يتعلق به من الصلوات وفي مقدار مدة الضرب الذي نيط به القصر فكل ما ورد منه ﷺ من القصر في حال الأمن وتخصيصه بالرباعيات على وجه التنصيف وبالضرب في المدة المعينة بيان لإجمال الكتاب كما قاله شيخ الإسلام، وقال بعضهم: إن القصر في الآية محمول على قصر الأحوال من الإيماء وتخفيف التسبيح والتوجه إلى أي وجه وحينئذ يبقى الشرط على ظاهر مقتضاه المتبادر إلى الأذهان، ونسب ذلك إلى طاوس والضحاك.

[el-Bakara: 229] kavlinde denildiği gibi غالب (çoğunluk) durumuna binaen vârit olmuştur. Hatta şöyle de denilebilir: Kerim ayet, kısaltmanın miktarı ve keyfiyeti, kısaltmanın taalluk ettiği namazlar ve kısaltmanın kendisine bağlandığı yolculuk süresinin miktarı hususunda mücmeldir. Dolayısıyla Aleyhisselâm'dan emniyet halinde kısaltma yapmaya, bunu yarıya indirmek suretiyle dört rekatlılara tahsis etmeye ve belirli süreli yolculuğa tahsis etmeye dair gelen her rivayet, Şeyhülislam'ın da dediği gibi Kitab'ın icmalini bir beyandır. Bazıları da ayetteki kısaltmanın (kasr); ima etmek, tesbihi hafifletmek ve herhangi bir yöne yönelmek gibi hallerin kısaltılmasına hamledildiğini söylemiştir; bu takdirde şart zihinlere ilk gelen zahirî gereği üzere kalır. Bu görüş Tâvûs ve Dahhâk'a nispet edilmiştir.

وأخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية: قصر الصلاة إن لقيت العدو وقد حانت الصلاة أن تكبر الله تعالى وتخفض رأسك إيماء راكبا كنت أو ماشيا، وقيل: إن قوله تعالى: إِنْ خِفْتُمْ إلخ متعلق بما بعده من صلاة الخوف منفصل عما قبله.

İbn Cerîr, İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Düşmanla karşılaştığında namaz vakti gelmişse namazın kısaltılması; binekli veya yaya olarak Allah Teâlâ'yı tekbir edip ima ile başını eğmendir.» Allah Teâlâ'nın { إِنْ خِفْتُمْ } “şayet korkarsanız...” kavlinin kendisinden sonraki korku namazına taalluk ettiği ve öncesinden ayrı (müstakil) olduğu da söylenmiştir.

فقد أخرج ابن جرير عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: «سأل قوم من التجار رسول الله ﷺ فقالوا: يا رسول الله إنا نضرب في الأرض فكيف نصلي؟ فأنزل الله تعالى: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ثم انقطع الوحي فلما كان بعد ذلك بحول غزا النبي ﷺ فصلى الظهر فقال المشركون: لقد أمكنكم محمد وأصحابه من ظهورهم هلا شددتم عليهم؟ فقال قائل منهم: إن لهم أخرى مثلها في إثرها فأنزل الله تعالى بين الصلاتين إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إلى قوله ﷾: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً فنزلت صلاة الخوف»

Nitekim İbn Cerîr, Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Tüccarlardan bir topluluk Resûlullah'a ﷺ sorup: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz yeryüzünde sefere çıkıyoruz, nasıl namaz kılacağız?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazdan kısaltmanızda size bir günah yoktur” ayetini indirdi. Sonra vahiy kesildi. Bundan bir yıl sonra Peygamber ﷺ savaşa çıktı ve öğle namazını kıldırdı. Müşrikler: 'Muhammed ve ashabı size sırtlarını dönme fırsatı verdiler; üzerlerine hücum etseniz ya!' dediler. İçlerinden biri de: 'Onların bunun hemen peşinden kılacakları bunun gibi bir namazları daha var' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ iki namaz arasında: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “şayet kâfirlerin size kötülük yapmasından korkarsanız” ayetinden Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” kavline kadar olan kısmı indirdi ve böylece korku namazı nazil oldu.»

ولعل جواب الشرط على هذا محذوف أيضا على طرز ما تقدم، ونقل الطبرسي عن بعضهم أن القصر في الآية بمعنى الجمع بين الصلاتين وليس بشيء أصلا. وقرأ أبيّ كما قال ابن المنذر: فأقصروا من الصلاة أن يفتنكم، والمشهور أنه كعبد الله أسقط إِنْ خِفْتُمْ فقط، وأيا ما كان فإن أَنْ يَفْتِنَكُمُ في موضع المفعول له لما دل عليه الكلام بتقدير مضاف كأنه قيل: شرع لكم ذلك كراهة أَنْ يَفْتِنَكُمُ إلخ فإن استمرار الاشتغال بالصلاة لاقتدار الكافرين على إيقاع الفتنة، وقوله تعالى: إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً

Bu takdire göre de şartın cevabı daha önce geçtiği üzere muhtemelen mahzuftur. Tabersî bazılarından ayetteki kısaltmanın iki namazı cem etmek anlamına geldiğini nakletmiştir ki bu kesinlikle asılsızdır. İbnü'l-Münzir'in belirttiğine göre Übeyy: (فأقصروا من الصلاة أن يفتنكم) şeklinde okumuştur. Meşhur olan ise onun da Abdullah gibi sadece { إِنْ خِفْتُمْ } kısmını düşürdüğüdür. Her halükarda { أَنْ يَفْتِنَكُمُ } ifadesi, hazfedilmiş bir muzâf takdiriyle kelamın delalet ettiği mana sebebiyle mef'ûlün leh konumundadır; sanki 'Kâfirlerin size fitne (kötülük) çıkarması { أَنْ يَفْتِنَكُمُ } kerih görüldüğü için bu size meşru kılındı...' denilmiş gibidir. Zira namazla sürekli meşgul olmak kâfirlere fitne çıkarma imkânı verir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } “Şüphesiz kâfirler sizin apaçık düşmanınızdır” kavli ise,

إما تعليل لذلك باعتبار تعلله بما ذكر، أو تعليل لما يفهم من الكلام من كون فتنتهم متوقعة فإن كمال العداوة من موجبات التعرض بالسوء، وعَدُوًّا كما قال أبو البقاء: في موضع أعداء، وقيل: هو مصدر على فعول مثل الولوع والقبول، ولَكُمْ حال منه، أو متعلق بكان.

ya zikredilen sebebe dayanması hasebiyle bunun bir gerekçesidir ya da düşmanlığın tam olmasının kötülükle sataşmayı gerektirmesi sebebiyle onların kötülük yapmasının beklenir oluşuna dair sözden anlaşılan mananın gerekçesidir. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi { عَدُوًّا } lafzı (أعداء) “düşmanlar” anlamındadır. Bunun 'vülû' (ولوع) ve 'kabûl' (قبول) gibi faûl (فعول) vezninde bir masdar olduğu da söylenmiştir. { لَكُمْ } ifadesi ondan hâldir veya kâne'ye müteallıktır.

وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ بيان لما قبله من النص المجمل في مشروعية القصر بطريق التفريع وتصوير لكيفيته عند الضرورة التامة، والخطاب للنبي ﷺ بطريق التجريد، وتعلق بظاهره من خص صلاة الخوف بحضرته ﵊ كالحسن بن زيد، ونسب ذلك أيضا لأبي يوسف، ونقله عنه الجصاص في كتاب الأحكام، والنووي في المهذب، وعامة الفقهاء على خلافه فإن الأئمة بعده ﷺ نوابه وقوّام بما كان يقوم به فيتناولهم حكم الخطاب الوارد له ﵊ كما في قوله تعالى: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً [التوبة: ١٠٣] وقد أخرج أبو داود والنسائي وابن حبان وغيرهم عن ثعلبة بن زهدم قال: «كنا مع سعيد بن العاص بطبرستان فقال: أيكم صلى مع رسول الله ﷺ صلاة الخوف؟ فقال حذيفة: أنا، ثم وصف له ذلك فصلوا كما وصف ولم يقضوا، وكان ذلك بمحضر من الصحابة رضي الله تعالى عنهم ولم ينكره أحد منهم وهم الذين لا تأخذهم في الله تعالى لومة لائم» وهذا يحل محل الإجماع، ويرد ما زعمه المزني من دعوى النسخ أيضا فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ أي أردت أن تقيم بهم الصلاة فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ بعد أن جعلتهم طائفتين ولتقف الطائفة الأخرى تجاه العدو للحراسة ولظهور ذلك ترك وَلْيَأْخُذُوا أي الطائفة المذكورة القائمة معك أَسْلِحَتَهُمْ مما لا يشغل عن الصلاة كالسيف والخنجر وعن ابن عباس أن الآخذة

{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } “Onların aralarında bulunup da” ifadesi, tam bir zaruret anındaki keyfiyetini tasvir etmek ve tefrî yoluyla kısaltmanın meşruiyetine dair kendisinden önceki mücmel nassın bir beyanıdır. Hitap tecrîd yoluyla Peygamber'edir ﷺ. Hasan b. Zeyd gibi korku namazını onun aleyhisselâm hayatta oluşuna tahsis edenler bu hitabın zahirine tutunmuşlardır; bu görüş Ebû Yûsuf'a da nispet edilmiş olup Cessâs Ahkâmü'l-Kur'ân'da, Nevevî de el-Mühezzeb'de bunu ondan nakletmiştir. Fakihlerin cumhuru ise bunun aksinedir; zira ondan ﷺ sonraki imamlar onun naipleri olup onun yerine getirdiği şeyleri ikame eden kimselerdir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka al” [et-Tevbe: 103] kavlinde olduğu gibi ona aleyhisselâm gelen hitabın hükmü onları da kapsar. Nitekim Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Hibbân ve başkaları Sa'lebe b. Zehdem'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Taberistan'da Saîd b. Âs ile beraberdik. 'Hanginiz Resûlullah ﷺ ile birlikte korku namazı kıldı?' dedi. Huzeyfe: 'Ben' dedi, sonra ona bunu tarif etti ve tarif ettiği gibi kıldılar, [daha sonra da] kaza etmediler. Bu durum sahabenin radıyallâhu teâlâ anhüm huzurunda gerçekleşti ve Allah Teâlâ uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmeyen o zatlardan hiçbiri bunu inkâr etmedi.» Bu ise icma yerine geçer ve Müzenî'nin nesih iddiası şeklindeki zannını da reddeder. { فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } yani onlara namaz kıldırmak istediğin zaman, { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “onlardan bir grup seninle beraber [namaza] dursun”; onları iki gruba ayırdıktan sonra [böyle yapsınlar], diğer grup da nöbet tutmak için düşmana karşı dursun. Açık olduğundan dolayı bu [ikinci kısım] zikredilmemiştir. { وَلْيَأْخُذُوا } yani seninle birlikte namaza duran söz konusu grup alsın, { أَسْلِحَتَهُمْ } “silahlarını da alsınlar”; kılıç ve hançer gibi namaza engel olmayacak silahlarını [alsınlar]. İbn Abbas'tan alan grubun

هي الطائفة الحارسة فلا يحتاج حينئذ إلى التقييد إلا أنه خلاف الظاهر، والمراد من الأخذ عدم الوضع وإنما عبر بذلك عنه للايذان بالاعتناء باستصحاب الأسلحة حتى كأنهم يأخذونها ابتداء فَإِذا سَجَدُوا أي القائمون معك أي إذا فرغوا من السجود وأتموا الركعة- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ أي فلينصرفوا للحراسة من العدو.

nöbet tutan grup olduğu rivayet edilmiştir; bu takdirde [silahların namaza engel olmamasıyla] kayıtlama ihtiyacı kalmaz, ancak bu zahire aykırıdır. Almaktan (ahz) kasıt silahı bırakmamaktır; ancak sanki yeniden alıyorlarmış gibi silahları yanlarında bulundurmaya itina göstermeyi bildirmek için böyle ifade edilmiştir. { فَإِذا سَجَدُوا } “Secde ettikleri zaman”; yani seninle namaza duranlar, İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiği üzere secdeyi bitirip rekatı tamamladıkları zaman, { فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ } “arkanızda olsunlar”; yani düşmana karşı nöbet tutmaya gitsinler.

وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا بعد وهي التي كانت تحرس، ونكرها لأنها لم تذكر قبل فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ الركعة الباقية من صلاتك، والتأنيث والتذكير مراعاة للفظ، والمعنى- ولم يبين في الآية الكريمة- حال الركعة الباقية لكل من الطائفتين، وقد بين ذلك بالسنة،

{ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا } “Henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin”; bu da nöbet tutmakta olan gruptur. Daha önce zikredilmediği için nekire getirilmiştir. { فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “seninle beraber namaz kılsınlar”; yani senin namazından geriye kalan rekatı [kılsınlar]. Müennes ve müzekker kullanımı lafza ve manaya riayetendir. Kerim ayette iki grubun her biri için kalan rekatın durumu beyan edilmemiştir; bu husus sünnet ile beyan edilmiştir.

فقد أخرج الشيخان وأبو داود والترمذي والنسائي وابن ماجه وغيرهم عن سالم عن أبيه في قوله سبحانه: فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ هي صلاة الخوف صلى رسول الله ﷺ بإحدى الطائفتين ركعة، والطائفة الأخرى مقبلة على العدو، ثم انصرفت التي صلت مع النبي ﷺ فقاموا مقام أولئك مقبلين على العدو، وأقبلت الطائفة الأخرى التي كانت مقبلة على العدو فصلى بهم رسول الله ﷺ ركعة أخرى، ثم سلم بهم، ثم قامت كل طائفة فصلوا ركعة ركعة فتم لرسول الله ﷺ ركعتان ولكل من الطائفتين ركعتان ركعة مع رسول الله ﷺ وركعة بعد سلامه.

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve başkaları Sâlim'den, o da babasından Yüce Allah'ın: { فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “onlara namaz kıldırdığın zaman” kavli hakkında şöyle rivayet etmişlerdir: «Bu korku namazıdır. Resûlullah ﷺ iki gruptan birine bir rekat kıldırdı, diğer grup ise düşmana karşı duruyordu. Sonra Peygamber ﷺ ile namaz kılanlar ayrılıp düşmana karşı durarak ötekilerin yerine geçtiler; düşmana karşı durmakta olan diğer grup geldi ve Resûlullah ﷺ onlara diğer rekatı kıldırdı, sonra onlarla selam verdi. Ardından her grup kalkıp birer rekat kıldı; böylece Resûlullah ﷺ iki rekatı, iki grubun her biri de biri Resûlullah ﷺ ile diğeri de onun selamından sonra olmak üzere ikişer rekatı tamamlamış oldu.»

وعن ابن مسعود أن النبي ﷺ حين صلى صلاة الخوف صلى بالطائفة الأولى ركعة وبالطائفة الأخرى ركعة كما في الآية فجاءت الطائفة الأولى وذهبت إلى مقابلة العدو حتى قضت الأولى الركعة الأخرى بلا قراءة وسلموا، ثم جاءت الطائفة الأخرى وقضوا الركعة الأولى بقراءة حتى صار لكل طائفة ركعتان،

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ korku namazını kıldırdığında, ayette olduğu gibi birinci gruba bir rekat, diğer gruba da bir rekat kıldırdı. Birinci grup gelip düşmanın karşısına gitti, diğer rekatı kıraatsiz olarak kaza edip selam verdiler. Sonra diğer grup geldi ve birinci rekatı kıraatle kaza ettiler; böylece her grup için ikişer rekat olmuş oldu.

وهذا ما ذهب إليه الإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه، وإنما سقطت القراءة عن الطائفة الأولى في صلاتهم الركعة الثانية بعد سلام رسول الله ﷺ لأنهم وإن كانوا في ثانيته ﵊ في مقابلة العدو إلا أنهم في الصلاة وفي حكم المتابعة فكانت قراءة الإمام قائمة مقام قراءتهم كما هو حكم الاقتداء ولا كذلك الطائفة الأخرى لأنهم اقتدوا بالإمام في الركعة الثانية وأتم الإمام صلاته فلا بد لهم من القراءة في ركعتهم الثانية إذ لم يكونوا مقتدين بالإمام حينئذ، وذهب بعضهم إلى أن صلاة الخوف هي ما في هذه الآية ركعة واحدة ونسب ذلك إلى ابن عباس وغيره،

İmam Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu teâlâ anh benimsediği görüş budur. Resûlullah'ın ﷺ selamından sonra ikinci rekatı kılmalarında birinci gruptan kıraatin düşmesi şundandır: Onlar onun aleyhisselâm ikinci rekatında düşman karşısında olsalar da namazda ve imama uyma (mütâbaat) hükmündedirler; dolayısıyla imama uymanın hükmü gereği imamın kıraati onların kıraati yerine geçmiştir. Diğer grup ise böyle değildir; çünkü onlar imama ikinci rekatta uymuşlardır ve imam namazını bitirmiştir, bu sebeple o esnada imama uymuş olmadıklarından ikinci rekatlarında kıraat etmeleri zorunludur. Bazıları ise korku namazının bu ayette geçtiği üzere bir rekat olduğu görüşüne varmış ve bu görüş İbn Abbas ve başkalarına nispet edilmiştir.

فقد أخرج ابن جرير وابن أبي شيبة والنحاس عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: «فرض الله تعالى على لسان نبيكم ﷺ في الحضر أربعا وفي السفر ركعتين وفي الخوف ركعة،

Nitekim İbn Cerîr, İbn Ebî Şeybe ve Nehhas ondan radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ Peygamberinizin ﷺ lisanı üzere hazarda dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekat farz kılmıştır.»

وأخرج الأولان وابن أبي حاتم عن يزيد الفقير «قال سألت جابر بن عبد الله عن الركعتين في السفر أقصرهما فقال: الركعتان في السفر تمام إنما القصر واحدة عند القتال بينا نحن مع رسول الله ﷺ في قتال إذ أقيمت الصلاة فقام رسول الله ﷺ فصفت طائفة وطائفة وجوهها قبل العدو فصلى بهم ركعة وسجد بهم سجدتين ثم انطلقوا إلى أولئك فقاموا مقامهم وجاء أولئك فقاموا خلف رسول الله ﷺ فصلى بهم ركعة وسجد بهم سجدتين، ثم إن رسول الله ﷺ جلس فسلم وسلم الذين خلفه وسلم الأولون فكانت لرسول الله ﷺ ركعتان وللقوم ركعة ركعة ثم قرأ الآية» ،

İlk iki ravi ve İbn Ebî Hâtim Yezîd el-Fakîr'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Câbir b. Abdullah'a seferdeki iki rekatı sordum ve: 'Onlar kısaltma mıdır?' dedim. Şöyle dedi: 'Seferdeki iki rekat tamdır, kısaltma ancak savaş esnasında bir rekattır. Biz Resûlullah ﷺ ile birlikte bir savaşta iken namaz kılındı. Resûlullah ﷺ durdu, bir grup saf tuttu, diğer grup ise yüzleri düşmana dönük durdu. Onlara bir rekat kıldırdı ve iki secde yaptırdı. Sonra bunlar diğerlerinin yanına gidip onların yerine durdular. Ötekiler gelip Resûlullah'ın ﷺ arkasında durdular; onlara da bir rekat kıldırdı ve iki secde yaptırdı. Sonra Resûlullah ﷺ oturdu ve selam verdi, arkasındakiler de selam verdi, öncekiler de selam verdi; böylece Resûlullah ﷺ için iki rekat, cemaat için ise birer rekat oldu. Sonra ayeti okudu.'»

وذهب الإمام مالك رضي الله تعالى عنه إلى أن كيفية صلاة الخوف أن يصلي الإمام بطائفة ركعة فإذا قام للثانية فارقته وأتمت وذهبت إلى وجه العدو وجاء الواقفون في وجهه والإمام ينتظرهم فاقتدوا به وصلى الركعة الثانية فإذا جلس للتشهد قاموا فأتموا ثانيتهم ولحقوه وسلم بهم، وهذه- كما رواه الشيخان- صلاة النبي ﷺ بذات الرقاع، وهي أحد الأنواع التي اختارها الشافعي رضي الله تعالى عنه، واستشكل من ستة عشر نوعا، ويمكن حمل الآية عليها، ويكون المراد من السجود الصلاة والمعنى فإذا فرغوا من الصلاة فَلْيَكُونُوا إلخ، وأيد ذلك بأنه لا قصور في البيان عليه، وبأن ظاهر قوله سبحانه: فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ أن الطائفة الأخيرة تتم الصلاة مع الإمام، وليس فيه إشعار بحراستها

İmam Mâlik radıyallâhu teâlâ anh korku namazının kılınış şeklinin şöyle olduğu görüşüne varmıştır: İmam bir gruba bir rekat kıldırır, ikinciye kalktığında onlar imamdan ayrılıp namazı tamamlar ve düşman tarafına giderler; düşman karşısında duranlar gelir, imam da onları bekler, ona uyarlar ve ikinci rekatı kılar, teşehhüt için oturduğunda kalkıp ikinci rekatlarını tamamlarlar, ona yetişirler ve imam onlarla selam verir. Bu -Şeyhân'ın rivayet ettiği üzere- Peygamber'in ﷺ Zâtü'r-Rikâ'daki namazıdır. Bu, Şâfiî'nin radıyallâhu teâlâ anh tercih ettiği türlerden biridir; zira o on altı türden [bu türün üzerinde] durmuştur. Ayet buna da hamledilebilir; bu takdirde secdeden kasıt namaz olur, mana da: 'Namazı bitirdikleri zaman { فَلْيَكُونُوا } arkada olsunlar...' şeklinde olur. Bu görüş, ayette beyan yönünden bir eksiklik bırakmamasıyla ve Yüce Allah'ın: { فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “seninle beraber namaz kılsınlar” kavlinin zahirinin son grubun namazı imamla tamamlayacağını göstermesiyle desteklenmiştir; bunda o grubun

مرة ثانية وهي في الصلاة البتة، وتحتمل الآية، بل قيل: إنها ظاهرة في ذلك أن الإمام يصلي مرتين كل مرة بفرقة وهي صلاة رسول الله ﷺ كما رواه الشيخان أيضا- ببطن نخل، واحتمالها للكيفية التي فعلها رسول الله ﷺ بعسفان بعيد جدا، وذلك

namazın içindeyken kesinlikle ikinci defa nöbet tutacağına dair bir ima da yoktur. Ayet, imamın her defasında bir gruba olmak üzere iki defa namaz kıldırması ihtimalini de taşır -hatta bunda zahir olduğu da söylenmiştir-; bu da yine Şeyhân'ın rivayet ettiği üzere Resûlullah'ın ﷺ Batn-ı Nahle'deki namazıdır. Ayetin, Resûlullah'ın ﷺ Usfân'da yaptığı şekle ihtimali ise son derece uzaktır. Şöyle ki;

أنه ﵊ كما قال ابن عباس ورواه عنه أحمد وأبو داود وغيرهما- صف الناس خلفه صفين، ثم ركع فركعوا جميعا، ثم سجد بالصف الذي يليه، والآخرون قيام يحرسونهم فلما سجدوا وقاموا جلس الآخرون فسجدوا في مكانهم، ثم تقدم هؤلاء إلى مصاف هؤلاء وهؤلاء إلى مصاف هؤلاء، ثم ركع ﵊ فركعوا جميعا، ثم رفع فرفعوا ثم سجد هو والصف الذي يليه والآخرون قيام يحرسونهم فلما جلسوا جلس الآخرون فسجدوا ثم سلم عليهم، ثم انصرف ﷺ

o aleyhisselâm -İbn Abbas'ın dediği ve Ahmed, Ebû Dâvûd ve başkalarının ondan rivayet ettiği üzere- insanları arkasında iki saf yaptı. Sonra rükûa vardı, hepsi birden rükûa vardılar. Sonra kendisine bitişik olan safla secdeye vardı, diğerleri ise ayakta durup onları koruyorlardı. Bunlar secde edip kalkınca diğerleri oturdu ve yerlerinde secde ettiler. Sonra bunlar ötekilerin safına, ötekiler de bunların safına geçti. Sonra o aleyhisselâm rükûa vardı, hepsi birden rükûa vardılar. Sonra doğruldu, onlar da doğruldular. Sonra kendisi ve bitişiğindeki saf secde etti, diğerleri ayakta nöbet tutuyordu. Bunlar oturunca diğerleri oturdu ve secde ettiler. Sonra onlara selam verdi, ardından da ayrıldı ﷺ.

وتمام الكلام يطلب من محله.

Sözün tamamı kendi yerinden aranmalıdır.

وَلْيَأْخُذُوا أي الطائفة الأخرى حِذْرَهُمْ أي احترازهم وشبهه بما يتحصن به من الآلات ولذا أثبت له الأخذ تخييلا وإلا فهو أمر معنوي لا يتصف بالأخذ، ولا يضر عطف قوله سبحانه:

{ وَلْيَأْخُذُوا } “ve alsınlar”; yani diğer grup, { حِذْرَهُمْ } “tedbirlerini”; yani sakınmalarını [alsınlar]. [Cenâb-ı Hak] sakınmayı kendisiyle korunulan aletlere benzetmiş ve bu sebeple tahyil (hayal ettirme) yoluyla ona 'ahz' (alma) fiilini isnat etmiştir; aksi takdirde o, fiilen alınmakla nitelenmeyen manevi bir husustur. Yüce Allah'ın:

وَأَسْلِحَتَهُمْ عليه للجمع بين الحقيقة والمجاز لأن التجوز في التخييل في الإثبات والنسبة لا في الطرف على الصحيح، ومثله لا بأس فيه بالجمع كما في قوله تعالى: تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ [الحشر: ٩] ، وقال بعض المحققين: إن هذا وأمثاله من المشاكلة لما يلزم على الكناية التصريح بطرفيها وإن دفع بأن المشبه به أعم من المذكور، وإن فسر الحذر بما يدفع به فلا كلام، ولعل زيادة الأمر بالحذر- كما قال شيخ الإسلام- في هذه المرة لكونها مظنة لوقوف الكفرة على كون الطائفة القائمة مع النبي ﷺ في شغل شاغل، وأما قبلها فربما يظنونهم قائمين للحراب.

{ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “ve silahlarını” kavlinin ona atfedilmesi hakikat ile mecazın cem edilmesi açısından zarar vermez; zira sahih olan görüşe göre tahyildeki mecaz tarafta (kelimede) değil, sübut ve nisbettedir. Böylesi bir ifadede Allah Teâlâ'nın: { تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ } “yurda ve imana yerleşenler” [el-Haşr: 9] kavlinde olduğu gibi cem yapılmasında bir sakınca yoktur. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Müşebbehün bih zikredilenden daha genel kabul edilerek savuşturulsa bile, kinayenin iki tarafını açıkça zikretmek gerektiğinden bu ve benzerleri müşâkele kabilindendir. Eğer 'hizr' (tedbir), kendisiyle savunma yapılan şeyle tefsir edilirse zaten bir sorun kalmaz. Şeyhülislam'ın dediği gibi, bu defasında tedbir almanın emredilmesindeki ziyadelik; kâfirlerin, Peygamber ﷺ ile birlikte namazda duran grubun meşguliyet içinde olduğunu anlamaları ihtimaline binaendir; bundan önce ise onların savaşa durduklarını zannetmeleri mümkündü.

وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً بيان لما لأجله أمروا بأخذ السلاح، والخطاب للفريقين بطريق الالتفاف أي تمنوا أن ينالوا منكم غرة في صلاتكم فيحملون عليكم جملة واحدة، والمراد بالأمتعة ما يمتع به في الحرب لا مطلقا وقرىء- أمتعاتكم- والأمر للوجوب لقوله تعالى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ حيث رخص لهم في وضعها إذا ثقل عليهم حملها واستصحابها بسبب مطر أو مرض، وأمروا بعد ذلك بالتيقظ والاحتياط فقال سبحانه: وَخُذُوا حِذْرَكُمْ أي بعد إلقاء السلاح للعذر لئلا يهجم عليكم العدو غيلة، واختار بعض أئمة الشافعية أن الأمر للندب، وقيدوه بما إذا لم يخف ضررا يبيح التيمم بترك الحمل، أما لو خاف وجب الحمل على الأوجه ولو كان السلاح نجسا ومانعا للسجود، وفي شرح المنهاج للعلامة ابن حجر ولو انتفى خوف الضرر وتأذى غيره بحمله كره إن خف الضرر بأن احتمل عادة، وإلا حرم، وبه يجمع بين إطلاق كراهته وإطلاق حرمته، والآية كما أخرج البخاري وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نزلت في عبد الرحمن بن عوف وكان جريحا، وذكر أبو ضمرة،

{ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً } “Kâfirler, silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olsanız da üzerinize birden baskın yapsalar diye arzu ettiler” ifadesi, kendisi sebebiyle silahı alma emrinin verildiği hususun beyanıdır. Hitap iltifat yoluyla iki grubadır; yani namazınızda sizden bir gaflet yakalamayı ve böylece üzerinize toptan hücum etmeyi arzu ettiler. Eşyadan kasıt mutlak eşya değil, savaşta yararlanılan eşyalardır. (أمتعاتكم) şeklinde de okunmuştur. Emir vücub içindir; zira Allah Teâlâ: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ } “Eğer size yağmurdan bir eziyet erişirse veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur” buyurarak yağmur veya hastalık sebebiyle silahları taşımak ve yanlarında bulundurmak kendilerine ağır geldiğinde onları bırakma konusunda kendilerine ruhsat vermiş, bundan sonra da uyanık ve tedbirli olmayı emrederek Yüce Allah: { وَخُذُوا حِذْرَكُمْ } “ve tedbirinizi alın” buyurmuştur; yani düşman size ansızın baskın yapmasın diye mazeret sebebiyle silahı bıraktıktan sonra [tedbirinizi alın]. Bazı Şâfiî imamları emrin mendupluk için olduğunu tercih etmiş ve bunu, taşımayı terk etmekte teyemmümü mubah kılacak bir zarardan korkulmaması şartına bağlamışlardır. Şayet korkulursa, silah necis ve secdeye engel olsa bile en doğru görüşe göre taşımak vacip olur. Allâme İbn Hacer'in Şerhu'l-Minhâc'ında şöyle denilmektedir: 'Zarar korkusu bulunmaz da silahı taşımakla bir başkası eziyet görürse; zarar örfen tahammül edilecek derecede hafifse mekruh, aksi takdirde haram olur. Mekruhluğun ve haramlığın mutlak zikredildiği ifadeler bu şekilde cem edilir.' Buhârî ve başkalarının İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiği üzere ayet yaralı olan Abdurrahman b. Avf hakkında inmiştir. Ebû Damre zikretmiş,

ورواه الكلبي عن أبي صالح أن رسول الله ﷺ غزا محاربا وبني أنمار فهزمهم الله تعالى وأحرزهم الذراري والمال، فنزل رسول الله ﷺ والمسلمون ولا يرون من العدو واحدا فوضعوا أسلحتهم وخرج رسول الله ﷺ لحاجة له وقد وضع سلاحه حتى قطع الوادي والسماء ترش فحال الوادي بينه ﷺ وبين أصحابه فجلس في ظل سمرة فبصر به غورث بن الحارث المحاربي فقال:

Kelbî de Ebû Sâlih'ten şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ Muhârib ve Benî Enmâr kabileleriyle savaştı. Allah Teâlâ onları hezimete uğrattı; çoluk çocuklarını ve mallarını ele geçirdiler. Resûlullah ﷺ ve Müslümanlar konakladılar, düşmandan hiç kimseyi görmüyorlardı. Silahlarını bıraktılar. Resûlullah ﷺ silahını bırakmış vaziyette bir ihtiyacı için çıktı, öyle ki vadiyi geçti. Yağmur çiseliyordu; derken vadi kendisi ﷺ ile ashabı arasına girdi. O da bir semure (sakız) ağacının gölgesine oturdu. Gavres b. el-Hâris el-Muhâribî onu gördü ve:

قتلني الله تعالى إن لم أقتله وانحدر من الجبل ومعه السيف ولم يشعر به رسول الله ﷺ إلا وهو قائم على رأسه ومعه السيف قد سله من غمده، فقال: يا محمد من يعصمك مني الآن؟ فقال رسول الله ﷺ: الله ﷿ ثم قال: اللهم اكفني غورث بن الحارث بما شئت فانكب عدو الله تعالى لوجهه وقام رسول الله ﷺ فأخذ سيفه فقال: يا غورث من يمنعك مني الآن؟ فقال: لا أحد قال ﷺ: أتشهد أن لا إله إلا الله وأني عبد الله ورسوله؟ قال: لا، ولكني أعهد إليك

«Onu öldürmezsem Allah Teâlâ beni öldürsün!» dedi. Elinde kılıçla dağdan indi. Resûlullah ﷺ ancak adam kınından sıyırdığı kılıçla başucunda dikildiğinde onu fark etti. Adam: 'Ey Muhammed! Şimdi seni benim elimden kim korur?' dedi. Resûlullah ﷺ: «Azîz ve Celîl olan Allah» buyurdu. Sonra da: «Allahım! Gavres b. el-Hâris'e karşı dilediğin şekilde bana kâfi gel» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın düşmanı yüzüstü kapaklandı. Resûlullah ﷺ kalkıp onun kılıcını aldı ve: «Ey Gavres! Şimdi seni benim elimden kim kurtarır?» buyurdu. Adam: 'Hiç kimse' dedi. Aleyhisselâm: «Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın kulu ve resûlü olduğuma şahitlik eder misin?» buyurdu. Adam: 'Hayır, fakat sana söz veriyorum;

أن لا أقاتلك أبدا ولا أعين عليك عدوا فأعطاه رسول الله ﷺ سيفه فقال له غورث: لأنت خير مني، فقال رسول الله ﷺ: إني أحق بذلك فرجع غورث إلى أصحابه فقالوا: يا غورث لقدر رأيناك قائما على رأسه بالسيف فما منعك منه؟

seninle asla savaşmayacağım ve sana karşı hiçbir düşmana yardım etmeyeceğim' dedi. Resûlullah ﷺ ona kılıcını verdi. Gavres ona: 'Sen benden kesinlikle daha hayırlısın' dedi. Resûlullah ﷺ: «Buna ben daha layığım» buyurdu. Gavres arkadaşlarının yanına döndü. Dediler ki: 'Ey Gavres! Seni kılıçla onun başucunda dikilmişken gördük, seni ondan ne alıkoydu?'

قال: الله ﷿ أهويت له بالسيف لأضربه فما أدري من لزجني بين كتفي فخررت لوجهي وخر سيفي وسبقني إليه محمد ﵊ فأخذه وأتم لهم القصة فآمن بعضهم ولم يلبث الوادي أن سكن، فقطع رسول الله ﷺ إلى أصحابه فأخبرهم الخبر، وقرأ عليهم الآية.

Şöyle dedi: «Azîz ve Celîl olan Allah [alıkoydu]. Ona vurmak için kılıcı kaldırdım, o anda iki omuzumun arasına kimin vurduğunu bilmediğim bir darbe aldım; yüzüstü kapaklandım, kılıcım düştü. Muhammed aleyhisselâm benden önce davranıp kılıcı aldı.» Onlara kıssayı tamamladı; bunun üzerine bazısı iman etti. Çok geçmeden vadinin seli dindi, Resûlullah ﷺ ashabının yanına geçti, onlara haberi verdi ve bu ayeti okudu.

إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً تعليل للأمر بأخذ الحذر أي أعدّ لهم عذابا مذلا وهو عذاب المغلوبية لكم ونصرتكم عليهم فاهتموا بأموركم ولا تهملوا مباشرة الأسباب كي يعذبهم بأيديكم، وقيل: لما كان الأمر بالحذر من العدو موهما لغلبته واعتزازه نفي ذلك الإيهام بالوعد بالنصر وخذلان العدو لتقوى قلوب المأمورين ويعلموا أن التحرز في نفسه عبادة كما أن النهي عن إلقاء النفس في التهلكة لذلك لا للمنع عن الإقدام على الحرب، وقيل: لا يبعد أن يراد بالعذاب المهين شرع صلاة الخوف فيكون لختم الآية به مناسبة تامة، ولا يخفى بعده فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ أي فإذا أديتم صلاة الخوف على الوجه المبين وفرغتم منها.

{ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” kavli, tedbir alma emrinin gerekçesidir; yani onlara alçaltıcı bir azap hazırlamıştır ki o da size mağlup olmaları ve sizin onlara karşı zafer kazanmanız azabıdır. Dolayısıyla işlerinize önem verin ve sebeplere sarılmayı ihmal etmeyin ki Allah onları sizin ellerinizle cezalandırsın. Şöyle de denilmiştir: Düşmandan sakınma emri düşmanın galip geleceği ve üstün olacağı vehmini doğurduğu için, emredilenlerin kalpleri kuvvetlensin ve sakınmanın bizatihi kendisinin bir ibadet olduğunu bilsinler diye zafer vaadiyle ve düşmanın hezimetiyle bu vehim nefyedilmiştir; nitekim kişinin kendi canını tehlikeye atmasının yasaklanması da savaşa atılmaktan men etmek için değil, bunun içindir. Alçaltıcı azaptan kastın korku namazının meşru kılınması olmasının uzak bir ihtimal olmadığı, dolayısıyla ayetin bununla bitirilmesinin tam bir münasebet taşıdığı da söylenmiştir; ancak bunun uzaklığı gizli değildir. { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ } “Namazı kıldığınız zaman”; yani korku namazını beyan edilen şekilde eda edip bitirdiğiniz zaman,

فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ أي فداوموا على ذكره سبحانه في جميع الأحوال حتى في حال المسابقة والمقارعة والمراماة، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال عقب تفسيرها: لم يعذر الله تعالى أحدا في ترك ذكره إلا المغلوب على عقله، وقيل: المعنى وإذا أردتم أداء الصلاة واشتد الخوف أو التحم القتال فصلوا كيفما كان، وهو الموافق لمذهب الشافعي من جوب الصلاة حال المحاربة وعدم جواز تأخيرها عن الوقت، ويعذر المصلي حينئذ في ترك القبلة لحاجة القتال لا لنحو جماح دابة وطال الفصل، وكذا الأعمال الكثيرة لحاجة في الأصح لا الصياح أو النطق بدونه ولو دعت الحاجة إليه كتنبيه من خشي وقوع مهلك به أو زجر الخيل أو الإعلام بأنه فلان المشهور بالشجاعة لندرة الحاجة ولا قضاء بعد الأمن فيه، نعم لو صلوا كذلك لسواد ظنوه ولو بإخبار عدل عدوا فبان أن لا عدو وأن بينهم وبينه ما يمنع وصوله إليهم كخندق، أو أن بقربهم عرفا حصنا يمكنهم التحصن به من غير أن يحاصرهم فيه قضوا في الأظهر، ولا يخفى أن حمل الآية على ذلك في غاية البعد فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ

{ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ } “ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerine yatarken Allah'ı anın”; yani kovalamaca, vuruşma ve ok atışma halinde bile her durumda O'nu zikretmeye devam edin. İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ bu ayetin tefsirinin ardından şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah Teâlâ, aklını yitirmiş kimseden başka hiç kimseyi Kendisini zikretmeyi terk etme konusunda mazur görmemiştir.» Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Namazı kılmak istediğinizde korku şiddetlenir veya savaş kızışırsa nasıl olursa olsun namazı kılın' demektir. Bu, Şâfiî'nin savaş halinde namazın vacip olduğu ve vaktinden sonraya ertelenmesinin caiz olmadığı şeklindeki mezhebine uygundur. Namaz kılan kimse o esnada binek hayvanının hırçınlaşması gibi durumlar ve aranın uzaması sebebiyle değil, savaş ihtiyacı sebebiyle kıbleyi terk etme konusunda mazur sayılır. İhtiyaç sebebiyle yapılan çokça fiiller de en sahih görüşe göre mazur görülür; fakat bir tehlikeye maruz kalmasından korkulan kimseyi uyarmak, atları sürmek veya ihtiyacın nadir olması sebebiyle şecaatiyle meşhur falan kimse olduğunu bildirmek gibi bir ihtiyaç gerektirse bile bağırmak veya bunun dışında konuşmak mazur görülmez ve [bunlar yapılmadığı takdirde] güvene erdikten sonra kaza gerekmez. Evet, adil birinin haber vermesiyle de olsa düşman zannettikleri bir karaltı sebebiyle böyle namaz kılsalar da sonradan ortada düşman olmadığı ve aralarında hendek gibi düşmanın kendilerine ulaşmasını engelleyen bir şey bulunduğu veya yakınlarında örfen kendilerini içinde kuşatılmaksızın sığınabilecekleri bir kale bulunduğu ortaya çıksa, en zahir görüşe göre namazı kaza ederler. Ayetin buna hamledilmesinin son derece uzak olduğu ise gizli değildir. { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz zaman ise”

أي أقمتم- كما قال قتادة ومجاهد- وهو راجع إلى قوله تعالى: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ ولما كان الضرب اضطرابا وكني به عن السفر ناسب أن يكنى بالاطمئنان عن الإقامة، وأصله السكون والاستقرار أي إذا استقررتم وسكنتم من السير والسفر في أمصاركم فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ أي أدوا الصلاة التي دخل وقتها وأتموها وعدلوا أركانها وراعوا شروطها وحافظوا على حدودها، وقيل: المعنى فإذا أمنتم فأتموا الصلاة أي جنسها معدلة الأركان ولا تصلوها ماشين أو راكبين أو قاعدين، وهو المروي عن ابن زيد، وقيل: المعنى فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ في الجملة فاقضوا ما صليتم في تلك الأحوال التي هي حال القلق والانزعاج، ونسب إلى الشافعي رضي الله تعالى عنه وليس بالصحيح لما علمت من مذهبه وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ [فاطر: ١٤] .

yani Katâde ve Mücâhid'in dediği gibi 'ikamet ettiğiniz zaman'; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman” kavline racidir. Zira darp (yere vurmak) bir hareketlilik olup onunla sefer kinaye edildiğinden, itmi'nan (huzur/güven) ile de ikametin kinaye edilmesi münasip düşmüştür. Kelimenin aslı sükûn ve istikrardır; yani şehirlerinizde yürüyüşten ve yolculuktan çıkıp istikrara kavuştuğunuz ve sakinleştiğiniz zaman, { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılın”; yani vakti giren namazı eda edin, onu tam kılın, rükünlerini tadil-i erkân ile yapın, şartlarını gözetin ve hududunu koruyun. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Güvene kavuştuğunuz zaman namazı -yani cinsini- rükünlerini tadil ederek tam kılın; yürüyerek, binek üzerinde veya [özürsüz] oturarak kılmayın' demektir ki bu İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; '{ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } genel olarak güvene kavuştuğunuz zaman, o endişe ve telaş hallerinde kıldığınız namazları kaza edin' demektir. Bu görüş Şâfiî'ye radıyallâhu teâlâ anh nispet edilmiştir; ancak onun mezhebine dair bildiğin hususlardan ötürü bu doğru değildir. { وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ } “Sana her şeyden haberdar olan [Allah] gibi hiç kimse haber veremez” [Fâtır: 14].

إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً أي مكتوبا مفروضا مَوْقُوتاً محدود الأوقات لا يجوز إخراجها عن أوقاتها في شيء من الأحوال فلا بدّ من إقامتها سفرا أيضا، وقيل: المعنى كانت عليهم أمرا مفروضا مقدرا في الحضر بأربع ركعات وفي السفر بركعتين فلا بدّ أن تؤدى في كل وقت حسبما قدر فيه، واستدل بالآية من حمل الذكر فيما تقدم على الصلاة وأوجبها في حال القتال على خلاف ما ذهب إليه الإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ أي لا تضعفوا ولا تتوانوا في طلب الكفار بالقتال.

{ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine yazılmış, farz kılınmış”, { مَوْقُوتاً } “vakitleri belirlenmiş” bir görevdir; vakitleri sınırlıdır, hiçbir durumda vakitlerinin dışına çıkarılması caiz değildir; dolayısıyla seferde de kılınması zorunludur. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Müminler üzerine hazarda dört rekat, seferde ise iki rekat olarak takdir edilmiş farz bir emir idi; dolayısıyla her vakitte onda takdir edildiği üzere eda edilmesi gerekir' demektir. Daha önce geçen zikri namaza hamleden ve İmam Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu teâlâ anh benimsediğinin aksine savaş halinde namazı vacip kılan kimse bu ayeti delil getirmiştir. { وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin”; yani savaşmak üzere kâfirleri takip etme konusunda zaaf göstermeyin ve tembellik etmeyin.

إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ تعليل للنهي وتشجيع لهم أي ليس ما ينالكم من الآلام مختصا بكم بل الأمر مشترك بينكم وبينهم ثم إنهم يصبرون على ذلك فما لكم أنتم لا تصبرون مع إنكم أولى بالصبر منهم حيث إنكم ترجون وتطمعون من الله تعالى ما لا يخطر لهم ببال من ظهور دينكم الحق على سائر الأديان الباطلة، ومن الثواب الجزيل والنعيم المقيم في الآخرة.

{ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan, onların ummadıkları şeyleri ummaktasınız” kavli, yasağın gerekçesi ve onları cesaretlendirmedir; yani size isabet eden acılar sadece size mahsus değildir, bilakis bu durum sizinle onlar arasında ortaktır; sonra onlar buna sabrediyorlar, hak dininizin bütün batıl dinlere galip gelmesi, ahirette bol mükafat ve bitimsiz nimetler gibi onların aklının ucundan dahi geçmeyen şeyleri Allah Teâlâ'dan umup beklediğiniz halde sabretmeye onlardan daha layıkken size ne oluyor da sabretmiyorsunuz?!

وجوز أن يحمل الرجاء على الخوف فالمعنى- ان الألم لا ينبغي أن يمنعكم لأن لكم خوفا من الله تعالى ينبغي أن يحترز عنه فوق الاحتراز عن الألم وليس لهم خوف يلجئهم إلى الألم وهم يختارونه لإعلاء دينهم الباطل فما لكم والوهن- ولا يخلو عن بعد، وأبعد منه ما قيل: إن المعنى أن الألم قدر مشترك وأنكم تعبدون الإله العالم القادر السميع البصير الذي يصح أن يرجى منه، وأنهم يعبدون الأصنام التي لا خيرهن يرجى ولا شرهن يخشى.

'Recâ' (ummak) kelimesinin korkuya hamledilmesi de caiz görülmüştür. Bu takdirde mana: 'Acının sizi engellememesi gerekir; zira sizin Allah Teâlâ'dan öyle bir korkunuz vardır ki ondan sakınmak acıdan sakınmaktan daha gereklidir, onların ise kendilerini acıya mecbur edecek bir korkuları yoktur; onlar batıl dinlerini yüceltmek için acıyı göze alıyorlar, öyleyse gevşeklik göstermek size yakışır mı?' şeklinde olur. Bu uzak bir ihtimalden uzak değildir. Bundan daha uzaktır ki şöyle denilmiştir: 'Mana; acı ortak bir miktardır; siz ise kendisinden umulması sahih olan, her şeyi bilen, her şeye gücü yeten, işiten ve gören bir İlah'a ibadet ediyorsunuz, onlar ise ne hayrı umulan ne de şerrinden korkulan putlara tapıyorlar' demektir.

وقرأ أبو عبد الرحمن الأعرج «أن تكونوا» بفتح الهمزة أن لا تهنوا لأن تكونوا تألمون وقوله تعالى: فَإِنَّهُمْ تعليل للنهي عن الوهن لأجله، وقرىء- تئلمون كما يئلمون- بكسر حرف المضارعة، والآية قيل: نزلت في الذهاب إلى بدر الصغرى لموعد أبي سفيان يوم أحد، وقيل: نزلت يوم أحد في الذهاب خلف أبي سفيان وعسكره إلى حمراء الأسد، وروي ذلك عن عكرمة وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً مبالغا في العلم فيعلم مصالحكم وأعمالكم ما تظهرون منها وما تسرون حَكِيماً فيما يأمر وينهى فجدوا في الامتثال لذلك فإن فيه عواقب حميدة وفوزا بالمطلوب إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِ

Ebû Abdurrahman el-A'rec hemzenin fethiyle 'En tekûnû' (أن تكونوا) şeklinde okumuştur; yani 'acı çekiyorsunuz diye gevşeklik göstermeyin'. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّهُمْ } “şüphesiz onlar...” kavli, kendisi sebebiyle gevşekliğin yasaklandığı hususun gerekçesidir. Muzaraat harfinin kesresiyle 'Ti'lemûne kemâ yi'lemûn' (تئلمون كما يئلمون) şeklinde de okunmuştur. Ayetin; Ebû Süfyân'ın Uhud günü verdiği randevu sebebiyle Küçük Bedir'e gitme hakkında indiği söylenmiştir. Uhud günü Ebû Süfyân ve ordusunun peşinden Hamrâülesed'e gitme hususunda indiği de söylenmiştir; bu İkrime'den rivayet edilmiştir. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; ilmi nihayetsizdir, dolayısıyla sizin menfaatlerinizi, açık yaptıklarınızı ve gizlediklerinizi bilir; { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir”; emrettiği ve yasakladığı şeylerde hikmet sahibidir; öyleyse buna uymakta gayret gösterin, zira bunda güzel akıbetler ve arzu edilene kavuşma vardır. { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِ

أخرج غير واحد عن قتادة بن النعمان رضي الله تعالى عنه أنه قال: كان أهل بيت منا يقال لهم: بنو أبيرق بشر وبشير ومبشر، وكان بشر رجلا منافقا يقول الشعر يهجو به أصحاب رسول الله ﷺ ثم ينحله بعض العرب، ويقول: قال فلان كذا، وقال فلان كذا فإذا سمع أصحاب النبي ﷺ ذلك الشعر قالوا: والله ما يقول هذا الشعر إلا هذا الخبيث فقال:

Pek çok ravi Katâde b. Nu'mân'dan radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bizden Benî Übeyrik denilen; Bişr, Büşeyr ve Mübeşşir adında bir aile vardı. Bişr, Resûlullah'ın ﷺ ashabını hicveden şiirler söyleyen, sonra da bunları Araplardan bazılarına nispet edip 'Falan şöyle dedi, filan böyle dedi' diyen münafık bir adamdı. Peygamber'in ﷺ ashabı bu şiiri işittiklerinde: 'Vallahi bu şiiri şu habis adamdan başkası söylememiştir' derlerdi. Bunun üzerine o şöyle dedi:

أو كلما قال الرجال قصيدة ... أضموا (١) فقالوا: ابن الأبيرق قالها

Ne zaman adamlar bir kaside söylese ... İçten içe kin güderler (١) de: İbnü'l-Übeyrik söyledi bunu derler.

وكانوا أهل حاجة وفاقة في الجاهلية والإسلام وكان طعام الناس بالمدينة التمر والشعير وكان الرجل إذا كان له يسار فقدمت ضافطة من الشام من الدرمك ابتاع منها فخص بها نفسه فقدمت ضافطة فابتاع عمي رفاعة بن زيد حملا من الدرمك فجعله في مشربة له وفي المشربة سلاح له درعان وسيفاهما وما يصلحهما فعدا عدي من تحت الليل فنقب المشربة وأخذ الطعام والسلاح فلما أصبح أتاني عمي رفاعة فقال: يا ابن أخي تعلم أنه قد عدي علينا في ليلتنا هذه فنقبت مشربتنا فذهب بطعامنا وسلاحنا فتجسسنا في الدار وسألنا فقيل لنا: قد رأينا بني أبيرق قد استوقدوا في هذه الليلة ولا نرى فيما نرى إلا على بعض طعامكم فقال بنو أبيرق: ونحن نسأل في الدار والله ما نرى صاحبكم إلا لبيد بن سهل رجلا منا له صلاح وإسلام فلما سمع ذلك لبيد اخترط سيفه ثم أتى بني أبيرق، وقال: أنا أسرق فو الله ليخالطنكم هذا السيف أو لتبينن هذه السرقة قالوا: إليك عنا أيها الرجل فو الله ما أنت بصاحبها فسألنا في الدار حتى لم نشك أنهم أصحابها، فقال لي عمي: يا ابن أخي لو أتيت رسول الله ﷺ فذكرت له ذلك فأتيت رسول الله ﷺ فقلت: يا رسول الله إن أهل بيت منا أهل جفاء عمدوا إلى عمي رفاعة فنقبوا مشربة له وأخذوا سلاحه وطعامه فليردوا علينا سلاحنا وأما الطعام فلا حاجة لنا فيه، فقال رسول الله ﷺ: سأنظر في ذلك فلما سمع بنو أبيرق أتو رجلا منهم

Onlar Câhiliye'de de İslâm'da da ihtiyaç ve yoksulluk içinde olan bir aileydi. Medine'de insanların yiyeceği hurma ve arpaydı. Kişinin hali vakti yerinde olduğunda Şam'dan has un yüklü bir kervan gelirse ondan satın alır, bunu da sadece kendisine tahsis ederdi. Derken [yine böyle] bir kervan geldi; amcam Rifâa b. Zeyd has undan bir yük satın alıp onu kendine ait yüksekçe bir odaya koydu. Bu odada onun iki zırhı, bunlara ait iki kılıcı ve bakımlarına yarayan levazımatı içeren silahları da vardı. Geceleyin bir hırsız baskın yapıp odayı deldi ve yiyeceği de silahı da alıp götürdü. Sabah olunca amcam Rifâa bana gelip: 'Ey kardeşimin oğlu! Bilesin ki bu gece bize baskın yapıldı, odamız delindi ve yiyeceğimiz ile silahımız götürüldü' dedi. Bunun üzerine mahallede araştırma yaptık ve sorup soruşturduk. Bize: 'Benî Übeyrik'in bu gece ateş yaktığını gördük; gördüğümüz kadarıyla bu ancak sizin yiyeceğinizin bir kısmı üzerinde olabilir' dendi. Benî Übeyrik ise: 'Biz de mahallede sorup soruşturuyoruz; vallahi sizin [hırsızlık yapan] adamınızın ancak içimizden sâlih ve Müslüman bir kimse olan Lebîd b. Sehl olduğunu sanıyoruz' dediler. Lebîd bunu işitince kılıcını sıyırıp Benî Übeyrik'in yanına geldi ve: 'Ben mi hırsızlık yapacakmışım?! Vallahi ya bu kılıç size bulaşacak [hepinizi biçecek] ya da bu hırsızlığı açığa çıkaracaksınız!' dedi. Onlar da: 'Bizden uzak dur ey adam! Vallahi bu işin faili sen değilsin' dediler. Biz mahallede araştırmaya devam ettik, nihayet [hırsızlığı yapanların] onlar olduğundan hiç şüphe etmez olduk. Bunun üzerine amcam bana: 'Ey kardeşimin oğlu! Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gidip bunu ona anlatsan ya' dedi. Ben de Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem varıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizden kaba ve katı tabiatlı bir aile amcam Rifâa'ya kastedip odasını deldi, silahını ve yiyeceğini aldı. Silahımızı bize geri versinler; yiyeceğe gelince bizim ona ihtiyacımız yoktur' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu meseleye bakacağım» buyurdu. Benî Übeyrik bunu işitince içlerinden bir adama...

يقال له أسير بن عروة فكلموه في ذلك واجتمع إليه ناس من أهل الدار فأتوا رسول الله ﷺ فقالوا: يا رسول الله إن قتادة بن النعمان وعمه عمدا إلى أهل بيت منا أهل إسلام وصلاح يرمونهم بالسرقة من غير بينة ولا ثبت قال قتادة:

Üseyr b. Urve denilen bir adama gidip bu konuda onunla konuştular. Mahalle halkından birtakım insanlar da onun yanında toplandılar ve Resûlullah'a ﷺ gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Katâde b. Nu'mân ve amcası, bizden Müslüman ve sâlih bir aileye kastediyorlar; hiçbir delil ve kesin bilgi olmaksızın onları hırsızlıkla suçluyorlar' dediler. Katâde dedi ki:

فأتيت رسول الله ﷺ فكلمته فقال: عمدت إلى أهل بيت ذكر منهم إسلام وصلاح ترميهم بالسرقة على غير بينة ولا ثبت فرجعت ولوددت أني خرجت من بعض مالي ولم أكلم رسول الله ﷺ في ذلك فأتاني عمي رفاعة فقال: يا ابن أخي ما صنعت؟ فأخبرته بما قال لي رسول الله ﷺ، فقال: الله تعالى المستعان فلم نلبث أن نزل القرآن إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ إلخ فلما نزل أتي رسول الله ﷺ بالسلاح فرده إلى رفاعة فلما أتيت عمي بالسلاح وكان شيخا قد عسى في الجاهلية وكنت أرى إسلامه مدخولا قال: يا ابن أخي هو في سبيل الله فعرفت أن إسلامه كان صحيحا ثم لحق بشير بالمشركين فنزل على سلافة بنت سعد فأنزل الله تعالى وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ [النساء: ١١٥] الآية، ثم إن حسان بن ثابت رضي الله تعالى عنه هجا سلافة فقال:

«Bunun üzerine Resûlullah'a ﷺ varıp onunla konuştum. O da: «Kendilerinden İslâm ve sâlih amel zikredilen bir aileye yönelip hiçbir delil ve kesin bilgi olmadan onları hırsızlıkla mı suçluyorsun?!» buyurdu. Geri döndüm; malımın bir kısmından vazgeçmiş olmayı ve bu hususta Resûlullah ﷺ ile hiç konuşmamış olmayı arzu ettim. Amcam Rifâa bana gelip: 'Ey kardeşimin oğlu, ne yaptın?' dedi. Resûlullah'ın ﷺ bana söylediğini ona haber verdim. 'Yardımına sığınılacak ancak Allah Teâlâ'dır' dedi. Çok geçmeden Kur'an'dan: { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin...” ayeti indi. Ayet inince silah Resûlullah'a ﷺ getirildi, o da silahı Rifâa'ya geri verdi. Silahı amcama götürdüğümde -ki o Câhiliye'de yaşlanmış bir ihtiyardı ve ben onun İslâm'ında bir şüphe görürdüm- şöyle dedi: 'Ey kardeşimin oğlu! Bu [silah] Allah yolundadır.' Böylece onun İslâm'ının sahih olduğunu anladım. Sonra Büşeyr müşriklere katıldı ve Sülafe bint Sa'd'ın yanına indi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ } “Kim de Resûl'e karşı gelirse...” [en-Nisâ: 115] ayetini indirdi. Sonra Hassân b. Sâbit radıyallâhu teâlâ anh Sülafe'yi hicvedip şöyle dedi:

فقد أنزلته بنت سعد وأصبحت ... ينازعها جلد استها وتنازعه

Sa'd'ın kızı onu evine konuk etti de sabahladı ... Kaba etinin derisi kendisiyle çekişir, o da onunla çekişir.

ظننتم بأن يخفى الذي قد صنعتم ... وفينا نبي عنده الوحي واضعه

Yaptığınız şeyin gizli kalacağını sandınız ... Oysa aramızda kendisine vahiy inen bir peygamber vardır.