Binûn

Mâide Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأخرج الترمذي في نوادر الأصول وغيره عن سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه أنه ﵊ لما رأى أن قد أبوا إلا أن يدعو لهم بها قام فألقى عنه الصوف ولبس الشعر الأسود ثم توضأ واغتسل ودخل مصلاه فصلى ما شاء الله تعالى فلما قضى صلاته قام قائما مستقبل القبلة وصف قدميه حتى استويا فألصق الكعب بالكعب وحاذى الأصابع بالأصابع ووضع يده اليمنى على اليسرى فوق صدره وغض بصره وطأطأ رأسه خشوعا ثم أرسل عينيه بالبكاء فما زالت دموعه تسيل على خديه وتقطر من أطراف لحيته حتى ابتلت الأرض حيال وجهه فلما رأى ذلك دعا الله تعالى فقال: اللَّهُمَّ رَبَّنا

Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de ve diğerleri Selmân-ı Fârisî radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmişlerdir ki; o aleyhisselâm, onların kendilerine sofra için dua etmesinden başka bir şeye razı olmadıklarını görünce kalktı, üzerindeki yünü çıkarıp siyah kıldan [bir elbise] giydi. Sonra abdest alıp boy abdesti aldı, namazgâhına girdi ve Allah Teâlâ'nın dilediği kadar namaz kıldı. Namazını bitirince kıbleye yönelerek ayağa kalktı; iki ayağını birbirine eşitleyecek şekilde yan yana koydu, topuğu topuğa yapıştırdı, parmakları parmaklarla hizaladı, sağ elini göğsü üzerinde sol elinin üzerine koydu, gözlerini sakındı, huşû içinde başını öne eğdi. Ardından gözlerinden yaşlar boşanarak ağlamaya başladı; gözyaşları yanaklarından akmaya ve sakalının uçlarından damlamaya devam etti, nihayet yüzünün önündeki toprak ıslandı. Bu hali görünce Allah Teâlâ'ya dua edip şöyle dedi: { اللَّهُمَّ رَبَّنا } “Ey Allah'ım, Rabbimiz!”

ناداه ﷾ مرتين على ما قيل مرة بوصف الألوهية الجامعة لجميع الكمالات وأخرى بوصف الربوبية المنبئة عن التربية إظهارا لغاية التضرع ومبالغة في الاستدعاء وإنما لم يجعل نداء واحدا بأن يعرب رَبَّنا بدلا أو صفة لأنهم قالوا: إن لفظ اللَّهُمَّ لا يتبع وفيه خلاف لبعض النحاة.

Söylendiğine göre, yalvarışın son noktasını göstermek ve istemede mübalağa etmek maksadıyla O'na celle celâluhu iki defa nida etti: Biri bütün kemâl sıfatları kendinde toplayan ulûhiyyet vasfıyla, diğeri ise terbiyeyi ifade eden rubûbiyyet vasfıyla. { رَبَّنا } lafzının bedel veya sıfat olarak irab edilip tek bir nida sayılmaması, onların 'Allahümme' lafzına tabi (sıfat/bedel) getirilmeyeceğini söylemelerinden ötürüdür; gerçi bu hususta bazı nahivcilerin farklı görüşü de vardır.

وحذف حرف النداء في الأول وعوض عنه الميم وكذا في الثاني إلا أن التعويض من خواص الاسم الجليل أي يا الله يا ربنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً أي خوانا عليه طعام أو سفرة كذلك، وتقديم الظرف على المفعول الصريح لما مر مرارا من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر. وقوله ﷾ مِنَ السَّماءِ متعلق إما بإنزال أو بمحذوف وقع صفة لمائدة أي كائنة من السماء، والمراد بها إما المحل المعهود وهو المتبادر من اللفظ وإما جهة العلو، ويؤيد الأول ما أخرجه ابن حميد وابن أبي حاتم عن عمار بن ياسر أن المائدة التي نزلت كان عليها من ثمر الجنة وكذا روي عن وهب بن منبه.

Birincisinde nida harfi hazfedilmiş ve yerine mim harfi bedel yapılmıştır; ikincisinde de [nida harfi hazfedilmiştir], ancak bedel yapılması lafza-i celâle mahsustur. Yani 'Ey Allah, ey Rabbimiz!' { أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً } “üzerimize bir sofra indir”; yani üzerinde yemek bulunan bir masa yahut öylece bir sofra [indir]. Zarfın sarih mef'ulden önce getirilmesi, defalarca geçtiği üzere öne alınana verilen ehemmiyet ve sonraya bırakılana karşı iştiyak uyandırmak içindir. O'nun celle celâluhu { مِنَ السَّماءِ } “gökten” buyruğu ise ya indirme fiiline ya da { مائِدَةً } kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'gökten olan' demektir. Bununla kastedilen ya lafızdan ilk akla gelen bilinen mekândır yahut yukarı cihetidir. Birinci görüşü, İbn Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ammâr b. Yâsir'den rivayet ettiği, inen sofranın üzerinde cennet meyvelerinden bulunduğu haberi teyit etmektedir; Vehb b. Münebbih'ten de böyle rivayet edilmiştir.

ويؤيد الثاني ما

İkinci görüşü ise şu teyit etmektedir:

روي عن سلمان الفارسي من خبر طويل أن المائدة لما نزلت قال شمعون رأس الحواريين لعيسى ﵊: يا روح الله وكلمته أمن طعام الدنيا هذا أم من طعام الجنة؟ فقال ﵊:

Selmân-ı Fârisî'den rivayet edilen uzun bir haberde şöyle anlatılır: Sofra indiğinde havârilerin reisi Şem'ûn, İsa aleyhisselâm'a: 'Ey Allah'ın ruhu ve O'nun kelimesi! Bu dünya yiyeceğinden midir yoksa cennet yiyeceğinden mi?' diye sordu. O aleyhisselâm da şöyle buyurdu:

أما آن لكم أن تعتبروا بما ترون من الآيات وتنتهوا عن تنقير المسائل ما أخوفني عليكم أن تعاقبوا بسبب هذه الآية فقال شمعون: لا وإله إسرائيل ما أردت بها سوءا يا ابن الصديقة فقال عيسى ﵊: ليس شيء مما ترون عليها من طعام الجنة ولا من طعام الدنيا إنما هو شيء ابتدعه الله تعالى في الهواء بالقدرة الغالبة القاهرة فقال له كن فكان في أسرع من طرفة عين فكلوا مما سألتم باسم الله واحمدوا عليه ربكم يمدكم منه ويزدكم فإنه بديع قادر شاكر،

'Gördüğünüz mucizelerden ibret alıp meseleleri kurcalamaktan vazgeçmenizin vakti gelmedi mi? Bu mucize sebebiyle cezalandırılmanızdan ne kadar da çok korkuyorum!' Bunun üzerine Şem'ûn: 'Hayır, İsrail'in ilahına yemin olsun ki, ey Sıddîka'nın oğlu, bununla kötü bir niyet beslemedim' dedi. İsa aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Üzerinde gördüğünüz hiçbir şey ne cennet yiyeceğindendir ne de dünya yiyeceğindendir; o ancak Allah Teâlâ'nın üstün ve kahredici kudretiyle havada benzersiz bir şekilde yarattığı bir şeydir; O, ona 'Ol' demiş, o da göz açıp kapamaktan daha hızlı bir şekilde hemen oluvermiştir. O halde dilediğiniz şeyden Allah'ın adıyla yiyin ve bundan ötürü Rabbinize hamdedin ki O size ondan lütfetsin ve [nimetini] artırsın; zira O Bedi'dir, Kadir'dir, Şâkir'dir.'

وقوله تعالى تَكُونُ لَنا عِيداً صفة مائِدَةً ولَنا خبر كان وعِيداً حال من الضمير في الظرف أو في تَكُونُ على رأي من يجز إعمالها في الحال، وجوز أن يكون عِيداً الخبر ولَنا حينئذ إما حال من الضمير في «تكون» أو حال من عِيداً لأنه صفة له قدمت عليه، والعيد العائد مشتق من العود ويطلق على الزمان المعهود لعوده في كل عام بالفرح والسرور، وعليه فلا بد من تقدير مضاف، والمعنى يكون نزولها لنا عيدا، ويطلق على نفس السرور العائد وحينئذ لا يحتاج إلى التقدير، وفي الكلام لطافة لا تخفى، وذكر غير واحد أن العيد يقال لكل ما عاد عليك في وقت، ومنه قول الأعشى:

Allah Teâlâ'nın { تَكُونُ لَنا عِيداً } “bizim için bir bayram olsun” kavli { مائِدَةً } kelimesinin sıfatıdır; { لَنا } kâne'nin haberi, { عِيداً } ise kâne'nin hâlde amel etmesini caiz görenlerin görüşüne göre zarftaki veya { تَكُونُ } fiilindeki zamirden hâldir. { عِيداً } kelimesinin haber olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { لَنا } ya 'tekûnü' fiilindeki zamirden hâl olur yahut da { عِيداً } kelimesinin sıfatı olup onun önüne geçtiği için ondan hâl olur. 'Îd', dönen/tekrarlanan manasında olup 'avd' kökünden türemiştir; her yıl sevinç ve neşeyle tekrar dönüp geldiği için bilinen zamana bayram adı verilir. Buna göre bir muzaf takdir etmek gerekir; mana ise 'onun inişi bizim için bir bayram olsun' şeklindedir. Bizzat geri dönen sevince de ıtlak olunur ki bu takdirde takdire ihtiyaç kalmaz; sözdeki letafet ise gizli değildir. Birden çok âlim, belli bir vakitte sana dönüp gelen her şeye 'îd' dendiğini zikretmiştir. A'şâ'nın şu beyti de bundandır:

فواكبدي من لاعج الحب والهوى ... إذا اعتاد قلبي من أميمة عيدها

'Vah o bağrıma yakan aşk ve sevdadan ötürü!.. Ümeyme'nin hayali kalbime bir bayram gibi her dönüp geldiğinde.'

وهو واوي كما ينبىء عنه الاشتقاق ولكنهم قالوا في جمعه: أعياد وكان القياس أعواد لأن الجموع ترد الأشياء إلى أصولها كراهة الاشتباه- كما قال ابن هشام- بجمع عود، ونظر ذلك الحريري بقولهم. هو أليط بقلبي منك أي ألصق حبابه فإن أصله الواو لكن قالوا ذلك ليفرق بينه وبين قولهم. هو ألوط من فلان، ولا يخفى أن هذا مخالف لما ذكره محققو أهل اللغة، وعن الكسائي يقال لاط الشيء بقلبي يلوط ويليط وهو ألوط وأليط، ثم إنهم إنما لم يعكسوا

İştikakın da bildirdiği üzere bu kelime vâvîdir. Fakat çoğulunda 'a'yâd' demişlerdir; oysa çoğullar şeyleri asıllarına döndürdüğü için kıyas gereği 'a'vâd' olması gerekirdi. İbn Hişâm'ın belirttiği üzere bu, 'ûd' kelimesinin çoğuluyla karışma kerahetinden dolayıdır. Harîrî bunu, 'O senin kalbine benden daha yapışıktır (elyat)' yani sevgisi daha bitişiktir sözleriyle örneklendirmiştir; zira bunun aslı da vâv iledir, fakat 'O falandan daha lûtîdir (elvat)' sözleriyle karışmaması için böyle demişlerdir. Bunun, lügat ehlinin muhakkiklerince zikredilenlere muhalif olduğu gizli değildir. Kisâî'den nakledildiğine göre 'Şey kalbime yapıştı' anlamında 'lâte bi-kalbî yelûtü ve yelîtü' denir; [ism-i tafdili de] 'elvat' ve 'elyat' gelir. Sonra, 'ûd' ve 'îd' kelimelerinin çoğulunda,

الأمر في جمع عود وعيد فيقولوا في جمع الأول أعياد وفي جمع الثاني أعواد مع حصول التفرقة أيضا اعتبارا على ما قيل للأخف في الأكثر استعمالا مع رعاية ظاهر المفرد، وقرأ عبد الله «تكن» بالجزم على جواب الأمر لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا أي لأهل زماننا ومن يجيء بعدنا.

birincinin çoğuluna 'a'yâd', ikincinin çoğuluna 'a'vâd' diyerek meseleyi tersine çevirmemeleri —böylece de bir ayrım elde edilecek olmasına rağmen— söylendiğine göre müfredin zahirine riayet edilerek en çok kullanılan kelimede daha hafif olanın gözetilmesinden ötürüdür. Abdullah [b. Mes'ûd], emrin cevabı olarak meczum şekilde 'tekün' okumuştur. { لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } “hem öncemiz hem sonramız için”; yani bizim zamanımızın ehline ve bizden sonra geleceklere [bayram olsun].

روي أنه نزلت يوم الأحد

Sofranın pazar günü indiği rivayet edilmiştir.

فلذلك اتخذه النصارى عيدا، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أن المعنى يأكل منها أول الناس وآخرهم والجار والمجرور عند بعض بدل من الجار والمجرور أعني لَنا

Bu yüzden Hristiyanlar o günü bayram edinmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan gelen rivayete göre mana; 'ondan insanların ilki de sonuncusu da yesin' demektir. Car-mecrur bazılarına göre car-mecrurdan yani { لَنا } ifadesinden bedeldir.

، وقال أبو البقاء إذا جعل لَنا خبرا أو حالا فهو صفة لعيدا وإن جعل صفة له كان هو بدلا من الضمير المجرور بإعادة الجار، وظاهره أن المبدل منه الضمير لكن أعيد الجار لأن البدل في قوة تكرار العامل، وهو تحكم لأن الظاهر كما أشير إليه إبدال المجموع من المجموع، ثم إن ضمير الغائب يبدل منه وأما ضمير الحاضر فأجازه بعضهم مطلقا وأجازه آخرون كذلك، وفصل قوم فقالوا إن أفاد توكيدا وإحاطة وشمولا جاز وإلا امتنع.

Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: { لَنا } haber veya hâl kılındığında 'îden' kelimesinin sıfatı olur; şayet onun sıfatı kılınırsa car harfi iade edilerek mecrur zamirden bedel olur. Zahiri şudur ki bedel yapılan mecrur zamirdir, ancak car harfi iade edilmiştir; zira bedel âmilin tekrarı kuvvetindedir. Bu keyfî bir hükümdür, çünkü işaret edildiği üzere zahir olan, bütünün bütünden bedel yapılmasıdır. Sonra gâib zamirinden bedel yapılır; hazır (muhatap/mütekellim) zamirine gelince, bazısı bunu mutlak olarak caiz görmüş, diğer bazıları da aynı şekilde caiz görmüştür. Bir grup ise ayrıma gidip: 'Şayet tekit, ihata ve şümul ifade ediyorsa caiz olur, aksi takdirde caiz olmaz' demiştir.

واستظهر بعضهم على قول الحبر أن يكون لَنا خبرا أي قوتا أو نافعة لنا. وقرأ زيد، وابن محيصن، والجحدري «لأولانا وأخرانا» بتأنيث الأول والآخر باعتبار الأمة والطائفة، وكون المراد بالأولى والأخرى الدار الأولى أي الدنيا والدار الأخرى أي الآخرة مما لا يكاد يصح وَآيَةً عطف على عِيداً وقوله ﷾:

Bazıları, İbn Abbâs'ın sözüne binaen { لَنا } ifadesinin haber olmasını, yani 'bize bir azık veya fayda olsun' anlamını tercih etmiştir. Zeyd, İbn Muhaysın ve Cahderî, ümmet ve topluluk kastedilerek evvel ve âhir kelimelerinin müennes kılınmasıyla 'li-ûlânâ ve uhrânâ' şeklinde okumuşlardır. 'El-Ûlâ ve'l-Uhrâ' ile ilk yurdun yani dünyanın ve son yurdun yani ahiretin kastedilmiş olması ise pek sahih kabul edilemez. { وَآيَةً } kelimesi { عِيداً } üzerine matuftur. O'nun celle celâluhu:

مِنْكَ متعلق بمحذوف وقع صفة له أي آية كائنة منك دالة على كمال قدرتك وصحة نبوتي وَارْزُقْنا أي الشكر عليها على ما حكي عن الجبائي أو المائدة على ما نقل عن غير واحد، والمراد بها حينئذ- كما قيل- ما على الخوان من الطعام أو الأعم من ذلك وهذه ولعله الأولى وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ تذييل جار مجرى التعليل أي خير من يرزق لأنه خالق الرزق ومعطيه بلا ملاحظة عوض.

{ مِنْكَ } “senden” kavli, ona sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'senin kemâl-i kudretine ve benim peygamberliğimin doğruluğuna delalet eden, senden [gelme] bir mucize [olsun]' demektir. { وَارْزُقْنا } “ve bizi rızıklandır”; Cübbâî'den nakledildiğine göre yani 'ona şükretmeyi [bize nasip et]' yahut birden çok âlimden nakledildiğine göre 'sofrayı [bize rızık kıl]' demektir. Bu durumda onunla kastedilen —söylendiği gibi— masanın üzerindeki yemektir yahut bundan ve sofranın kendisinden daha genel olanıdır ki evlâ olan da muhtemelen budur. { وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “ve Sen rızık verenlerin en hayırlısısın” kavli illet yerine geçen bir fezlekedir; yani 'rızık verenlerin en hayırlısısın, çünkü O rızkı yaratan ve hiçbir karşılık gözetmeksizin onu verendir' demektir.

قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ مرات عديدة كما ينبىء عن ذلك صيغة التفعيل، وورود الإجابة منه تعالى كذلك مع كون الدعاء منه ﵊ بصيغة الافعال لإظهار كمال اللطف والإحسان مع ما فيه من مراعاة ما وقع في عبارة السائلين، وفي تصدير الجملة بكلمة التحقيق وجعل خبرها اسما تحقيق للوعد وإيذان بأنه ﷾ منجز له لا محالة وإشعار بالاستمرار، وهذه القراءة لأهل المدينة، والشام، وعاصم.

{ قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ } “Allah buyurdu ki: Şüphesiz Ben onu sizin üzerinize indireceğim”; 'tef'îl' kalıbının bildirdiği üzere defalarca [indireceğim]. O aleyhisselâm'ın duası 'if'âl' kalıbıyla olduğu halde Teâlâ'dan cevabın bu şekilde gelmesi, lütuf ve ihsanın kemâlini göstermek ve bununla birlikte talep edenlerin ifadesinde geçene de riayet etmek içindir. Cümlenin tahkik kelimesiyle başlatılmasında ve haberinin isim olarak kılınmasında vaadin kesinliği, O'nun celle celâluhu bunu muhakkak yerine getireceğinin bildirilişi ve devamlılık hissi vardır. Bu kıraat Medine ve Şam ehli ile Âsım'a aittir.

وقرأ الباقون كما قال الطبرسي مُنَزِّلُها بالتخفيف، وجعل الإنزال والتنزيل بمعنى واحد فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ أي بعد تنزيلها حال كونه كائنا مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ بسبب كفره ذلك عَذاباً هو اسم مصدر بمعنى التعذيب كالمتاع بمعنى التمتيع، وقيل: مصدر محذوف الزوائد وانتصابه على المصدرية في التقديرين، وقيل: منصوب على التوسع، والتشبيه بالمفعول به مبالغة كما ينصب الظرف ومعمول الصفة المشبهة كذلك، وجوز أبو البقاء أن يكون نصبه على الحذف والإيصال، والمراد بعذاب وهو حينئذ اسم ما يعذب به، ولا يخفى أن حذف الجار لا يطرف في غير أن وإن عند عدم اللبس، والتنوين للتعظيم أي عذابا عظيما.

Tabersî'nin belirttiği üzere diğerleri hafifleterek 'münzilühâ' şeklinde okumuş ve inzâl ile tenzîli aynı manada kabul etmişlerdir. { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ } “Artık bundan sonra kim inkâr ederse” yani onun inişinden sonra, { مِنْكُمْ } “sizden” olduğu halde [kim inkâr ederse], { فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ } “şüphesiz Ben onu cezalandırırım”; bu küfrü sebebiyle [cezalandırırım]. { عَذاباً } “öyle bir azapla ki”; bu lafız, 'el-metâ'' lafzının 'et-temtî'' manasında olması gibi 'et-ta'zîb' manasında bir isim-mastardır. Fazlalıkları atılmış bir mastar olduğu da söylenmiştir; her iki takdire göre de mastar olarak mansubdur. Zarfın ve sıfat-ı müşebbehenin mamulünün mübalağa için mansub kılınması gibi, tevessü yoluyla ve mef'ûlun bihe benzetilerek mübalağa kastıyla mansub olduğu da söylenmiştir. Ebu'l-Bekâ, hazif ve îsal yoluyla mansub olmasını caiz görmüştür. 'Azâb' ile kastedilen —bu takdirde bir isim olarak— kendisiyle azap edilen şeydir. İltibas bulunmadığı zaman cer harfinin hazfedilmesinin 'enne' ve 'in' dışında yaygın olmadığı ise gizli değildir. Tenvin ise tazim içindir; yani 'büyük bir azapla' demektir.

وقوله ﷾: لا أُعَذِّبُهُ في موضع النصب على أنه صفة له. والهاء في موضع المفعول المطلق كما في ظننته زيدا قائما. ويقوم مقام العائد إلى الموصوف كما قيل. ووجه بأنه حينئذ يعود إلى المصدر المفهوم من الفعل فيكون في معنى النكرة الواقعة بعد النفي من حيث العموم فيشمل العذاب المتقدم، ويحصل الربط بالعموم ولو رد عليه أن الربط بالعموم إنما ذكره النحاة في الجملة الواقعة خبرا فلا يقاس عليه الصفة وجوز أن يكون من قبيل ضربته ضرب زيد أي عذابا لا أعذب تعذيبا مثله، وعلى هذا التقدير يكون الضمير راجعا على العذاب المقدم فالربط به.

O'nun celle celâluhu: { لا أُعَذِّبُهُ } “onu çarptırmam” kavli, ona sıfat olmak üzere nasb mahallindedir. Hâ zamiri, 'Zannetühû Zeyden kâimen' cümlesinde olduğu gibi mef'ûl-i mutlak mahallindedir. Söylendiğine göre mevsufa dönen aid zamirinin yerine geçer. Bunun izahı şöyledir: Zamir bu takdirde fiilden anlaşılan mastara döner ve umum bakımından nefiyden sonra gelen nekre manasında olur; böylece önceki azabı da kapsar ve rabıt umum ile gerçekleşir. Her ne kadar buna 'Umum ile rabıt nahivciler tarafından yalnızca haber olan cümlede zikredilmiştir, dolayısıyla sıfat ona kıyas edilemez' diye itiraz edilse de. 'Darabtühû darbe Zeydin' kabilinden olması, yani 'ona benzer bir şekilde cezalandırmayacağım bir azap' manasında olması da caiz görülmüştür. Bu takdire göre zamir önceki 'azâb' kelimesine raci olur ve rabıt onunla sağlanır.

وقيل: الضمير راجع إلى مِنَ بتقدير مضافين أي لا أعذب مثل عذابه أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ أي عالمي زمانهم أو العالمين مطلقا، وهذا العذاب إما في الدنيا، وقد عذب من كفر منهم بمسخهم قردة وخنازير. وروي ذلك عن

Zamirin iki muzaf takdiriyle 'min' lafzına raci olduğu da söylenmiştir; yani 'onun azabının benzeriyle azap etmem' demektir. { أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “âlemlerden hiç kimseyi”; yani kendi zamanlarının âlemlerinden yahut mutlak olarak âlemlerden [hiç kimseyi]. Bu azap ya dünyadadır; nitekim onlardan inkâr edenler maymunlara ve domuzlara dönüştürülerek azap edilmişlerdir. Bu görüş şuradan rivayet edilmiştir:

قتادة وإما في الآخرة. وإليه يشير ما أخرجه أبو الشيخ وغيره عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: إن أشد الناس عذابا يوم القيامة من كفر من أصحاب المائدة، والمنافقون، وآل عمران، ويدل هذا على أن المائدة نزلت وكفر البعض بعد.

Katâde'den; yahut ahirettedir. Ebû'ş-Şeyh ve diğerlerinin İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği şu söz buna işaret eder: 'Kıyamet gününde insanların azapça en şiddetlisi, sofra ehlinden kâfir olanlar, münafıklar ve Firavun ailesidir.' Bu da sofranın indiğine ve bazılarının sonradan kâfir olduğuna delalet eder.

وأخرج ابن جرير وغيره عن الحسن ومجاهد أن القوم لما قيل لهم: فَمَنْ يَكْفُرْ إلخ قالوا: لا حاجة لنا بها فلم تنزل. والجمهور على الأول وعليه المعول.

İbn Cerîr ve diğerleri Hasan ve Mücâhid'den rivayet etmişlerdir ki; topluluğa 'Kim inkâr ederse...' denilince: 'Bizim ona ihtiyacımız yok' dediler ve sofra inmedi. Fakat cumhur birinci görüş üzeredir ve itimat edilen de odur.

فقد أخرج ابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم عن عمار بن ياسر موقوفا ومرفوعا. والوقف أصح قال: أنزلت المائدة من السماء خبزا ولحما وأمروا أن لا يخونوا ولا يدخروا لغد فخانوا وادخروا فمسخوا قردة وخنازير وكان الخبز من أرز على ما روي عن عكرمة.

Nitekim İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ammâr b. Yâsir'den mevkuf ve merfû olarak rivayet etmişlerdir; mevkuf olması daha sahihtir. Dedi ki: 'Sofra gökten ekmek ve et olarak indirildi ve onlara hıyanet etmemeleri ve yarına saklamamaları emredildi; ancak onlar hıyanet edip sakladılar, bu yüzden de maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler.' İkrime'den rivayet edildiğine göre ekmek pirinçtendi.

وروي أن عيسى ﵊ لما سأله قومه ذلك فدعا أنزل الله تعالى عليهم سفرة حمراء بين غمامتين غمامة فوقها وغمامة تحتها وهم ينظرون إليها في الهواء منقضة من السماء تهوي إليهم وعيسى ﵊ يبكي خوفا من الشرط الذي اتخذ عليهم فيها فما زال يدعو حتى استقرت السفرة بين يديه والحواريون حوله يجدون رائحة طيبة لم يجدوا رائحة مثلها قط وخر عيسى ﵊ والحواريون سجدا شكرا لله تعالى وأقبل اليهود ينظرون إليهم فرأوا ما يغمهم ثم انصرفوا فأقبل عيسى ﵊ ومن معه ينظرونها. فإذا هي مغطاة بمنديل فقال ﵊: من أجرؤنا على كشفه وأوثقنا بنفسه وأحسننا بلاء عند ربه حتى نراها ونحمد ربنا ﷾ ونأكل من رزقه الذي رزقنا؟ فقالوا: يا روح الله وكلمته أنت أولى بذلك فقام واستأنف وضوءا جديدا ثم دخل مصلاه فصلى ركعات ثم بكى طويلا ودعا الله تعالى أن يأذن له في الكشف عنها ويجعل له ولقومه فيها بركة ورزقا ثم انصرف وجلس حول السفرة وتناول المنديل وقلنا: بسم الله خير الرازقين وكشف عنها فإذا عليها سمكة ضخمة مشوية ليس عليها بواسير وليس في جوفها شوك يسيل السمن منها قد نضد حولها بقول من كل صنف غير الكراث وعند رأسها خل وعند ذنبها ملح وحول البقول خمسة أرغفة على واحد منها زيتون وعلى الآخر تمرات وعلى الآخر خمس رمانات وفي رواية على واحد منها زيتون وعلى الثاني عسل وعلى الثالث سمن وعلى الرابع جبن وعلى الخامس قديد فسأله شمعون عنها وأجابه بما تقدمت روايته.

Rivayet edildiğine göre kavmi bunu İsa aleyhisselâm'dan isteyip o da dua edince, Allah Teâlâ onlara biri üstünde, diğeri altında iki bulut arasında kırmızı bir sofra indirdi. Onlar havada gökten süzülüp kendilerine doğru inen sofraya bakıyorlardı. İsa aleyhisselâm ise onda kendilerine koşulan şarttan korkarak ağlıyordu. Sofra önünde duruncaya kadar dua etmeye devam etti. Havâriler onun etrafındaydılar ve daha önce benzerini hiç koklamadıkları hoş bir koku duyuyorlardı. İsa aleyhisselâm ve havâriler Allah Teâlâ'ya şükretmek üzere secdeye kapandılar. Yahudiler de bakmaya geldiler, onları üzen bir şey gördüler ve sonra dönüp gittiler. İsa aleyhisselâm ve beraberindekiler sofraya bakmaya yöneldiler; üzeri bir mendille örtülüydü. O aleyhisselâm: 'Hangimiz onu açmaya en cüretkâr, nefsine en güvenen ve Rabbi katında imtihanı en güzel olanımızdır ki onu görelim, Rabbimiz celle celâluhu'ya hamdedelim ve bize rızık kıldığı rızkından yiyelim?' buyurdu. Onlar: 'Ey Allah'ın ruhu ve O'nun kelimesi! Sen buna en layıksın' dediler. Bunun üzerine kalkıp yeniden abdest aldı, namazgâhına girdi, birkaç rekât namaz kıldı; sonra uzun uzun ağladı ve sofranın üzerini açmasına izin vermesi, kendisi ve kavmi için onda bereket ve rızık kılması hususunda Allah Teâlâ'ya dua etti. Sonra dönüp sofranın etrafına oturdu, mendili tuttu ve: 'Rızık verenlerin en hayırlısı olan Allah'ın adıyla' dedik ve üzerini açtı; üzerinde pulları olmayan, içinde kılçığı bulunmayan, yağı damlayan kızarmış iri bir balık vardı; etrafına pırasa hariç her türlü sebze dizilmişti, başucunda sirke, kuyruk tarafında tuz bulunuyordu. Sebzelerin etrafında ise beş çörek vardı; birinin üzerinde zeytin, diğerinde hurmalar, diğerinde beş nar vardı. Bir rivayette ise birinin üzerinde zeytin, ikincisinde bal, üçüncüsünde sadeyağ, dördüncüsünde peynir, beşincisinde ise kurutulmuş et bulunuyordu. Şem'ûn ona sofrayı sordu, o da daha önce rivayeti geçen cevabı verdi.

ثم قالوا له ﵊: إنما نحب أن ترينا آية في هذه الآية فقال ﵇: سبحان الله تعالى أما اكتفيتم ثم قال: يا سمكة عودي بإذن الله تعالى حية كما كنت فأحياها الله تعالى بقدرته فاضطربت وعادت حية طرية تلمظ كما يتلمظ الأسد تدور عيناها لها بصيص وعادت عليها بواسير ففزع القوم منها وانحاشوا فقال ﵊ لهم: ما لكم تسألون الآية فإذا أراكموها ربكم كرهتموها ما أخوفني عليكم بما تصنعون يا سمكة عودي بإذن الله تعالى كما كنت مشوية ثم دعاهم إلى الأكل فقالوا: يا روح الله أنت الذي تبدأ بذلك فقال: معاذ الله تعالى يبدأ من طلبها فلما رأوا امتناع نبيهم ﵊ خافوا أن يكون نزولها سخطة وفي أكلها مثلة فتحاموها فدعا ﵊ لها الفقراء والزمنى، وقال: كلوا من رزق ربكم ودعوة نبيكم واحمدوا الله تعالى الذي أنزلها لكم ليكون مهنؤها لكم وعقوبتها على غيركم وافتتحوا كلكم باسم الله واختتموه بحمد الله ففعلوا فأكل منها ألف وثلاثمائة إنسان بين رجل وامرأة وصدروا منها وكل واحد منهم شبعان يتجشى ونظر عيسى ﵇ والحواريون ما عليها فإذا ما عليها كهيئته إذ نزلت من السماء لم ينتقص منه شيء ثم إنها رفعت إلى السماء وهو ينظرون فاستغنى كل فقير أكل منها وبرىء كل زمن منهم أكل منها فلم يزالوا أغنياء صحاحا حتى خرجوا من الدنيا وندم الحواريون وأصحابهم الذين أبوا أن يأكلوا منها ندامة سالت منها أشفارهم وبقيت حسرتها في قلوبهم، وكانت العائدة إذا نزلت

Sonra ona aleyhisselâm: 'Biz bu mucize içinde bize bir mucize daha göstermeni arzu ediyoruz' dediler. O aleyhisselâm: 'Sübhânallâhi Teâlâ! Yetinmediniz mi?' buyurdu. Sonra: 'Ey balık! Allah Teâlâ'nın izniyle eskiden olduğun gibi diri olarak geri dön' dedi. Allah Teâlâ kudretiyle onu diriltti; balık kımıldadı, taptaze ve diri bir hale dönüp aslanın yalanması gibi yalanmaya başladı, gözleri parıldayarak dönüyordu ve pulları üzerine geri gelmişti. Topluluk ondan korkup geri çekildi. O aleyhisselâm onlara: 'Size ne oluyor ki mucize istiyorsunuz da Rabbiniz onu size gösterince ondan hoşlanmıyorsunuz? Yaptıklarınızdan ötürü sizin adınıza ne kadar da korkuyorum! Ey balık! Allah Teâlâ'nın izniyle eskiden olduğun gibi kızarmış haline dön' buyurdu. Sonra onları yemeye davet etti; onlar: 'Ey Allah'ın ruhu! Önce sen başlamalısın' dediler. O: 'Allah Teâlâ'ya sığınırım! Onu kim istediyse o başlasın' buyurdu. Peygamberleri aleyhisselâm'ın imtina ettiğini görünce, onun inişinin bir gazap ve yenilmesinin bir ceza olmasından korkup çekindiler. Bunun üzerine o aleyhisselâm fakirleri ve müzmin hastaları davet etti ve: 'Rabbinizin rızkından ve peygamberinizin duasından yiyin; onu size indiren Allah Teâlâ'ya hamdedin ki afiyeti size, cezası ise başkalarına olsun. Hepiniz Allah'ın adıyla başlayın ve O'na hamd ile bitirin' buyurdu. Onlar da öyle yaptılar; ondan kadın ve erkek bin üç yüz kişi yedi ve her biri doymuş, geğirerek oradan ayrıldı. İsa aleyhisselâm ve havâriler sofranın üzerindekilere baktılar; üzerindekiler gökten indiği andaki gibi duruyordu, hiçbir şey eksilmemişti. Sonra onlar bakıp dururken sofra göğe kaldırıldı. Ondan yiyen her fakir zengin oldu, ondan yiyen her müzmin hasta iyileşti; dünyadan ayrılıncaya kadar zengin ve sağlıklı kalmaya devam ettiler. Ondan yemekten kaçınan havâriler ve arkadaşları ise kirpiklerinden yaşlar süzülecek derecede pişman oldular ve onun hasreti kalplerinde kaldı. Sofra indiğinde,

بعد ذلك أقبلت بنو إسرائيل إليها من كل مكان يسعون فزاحم بعضهم بعضا الأغنياء والفقراء والنساء والصغار والكبار والأصحاء والمرضى يركب بعضهم بعضا فلما رأى عيسى ﵊ ذلك جعلها نوبا بينهم فكانت تنزل يوما ولا تنزل يوما فلبثوا في ذلك أربعين يوما تنزل عليهم غبا عند ارتفاع الضحى فلا تزال موضوعة يؤكل منها حتى إذا قالوا ارتفعت عنهم بإذن الله تعالى إلى جو السماء وهم ينظرون إلى ظلها في الأرض حتى توارى عنهم فأوحى الله تعالى إلى عيسى ﵊ أن اجعل رزقي لليتامى والمساكين والزمنى دون الأغنياء من الناس فلما فعل الله تعالى ذلك ارتاب بها الأغنياء وغمصوا ذلك حتى شكوا فيها في أنفسهم وشككوا فيها الناس وأذاعوا في أمرها القبيح والمنكر وأدرك الشيطان منهم حاجته وقذف وسواسه في قلوب المرتابين فلما علم عيسى ﵇ ذلك منهم قال:

bundan sonra İsrailoğulları her yerden koşarak ona geldiler; zenginler, fakirler, kadınlar, çocuklar, büyükler, sağlamlar ve hastalar birbirinin üstüne yığılarak itişip kakıştılar. İsa aleyhisselâm bu durumu görünce sofrayı aralarında nöbetleşe kıldı; bir gün iniyor, bir gün inmiyordu. Kuşluk vaktinde gün aşırı üzerlerine inerek bu şekilde kırk gün kaldılar; sofra konulup üzerinden yenmeye devam ediliyor, nihayet onlar dinlenmeye çekildiklerinde Allah Teâlâ'nın izniyle göğün boşluğuna yükseliyordu. Onlar gölgesi yere vururken bakıyorlar, nihayet gözden kayboluyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ İsa aleyhisselâm'a: 'Rızkımı zenginlere değil, yetimlere, yoksullara ve müzmin hastalara tahsis et' diye vahyetti. Allah Teâlâ bunu yapınca zenginler şüpheye düştü ve bunu küçümsediler; nihayet kendi içlerinde şüpheye düşüp insanları da şüpheye düşürdüler, onun hakkında çirkin ve münker sözler yaydılar. Şeytan da onlardan muradına erdi ve şüphe edenlerin kalplerine vesvesesini attı. İsa aleyhisselâm onların bu halini öğrenince şöyle buyurdu:

هلكتم وإله المسيح سألتم نبيكم أن يطلب المائدة لكم إلى ربكم فلما فعل وأنزلها عليكم رحمة ورزقا وأراكم فيها الآيات والعبر كذبتم بها وشككتم فيها فابشروا بالعذاب فإنه نازل بكم إلا أن يرحمكم الله تعالى وأوحى الله تعالى إلى عيسى ﵊ إني آخذ المكذبين بشرطي وإني معذب منهم من كفر بالمائدة بعد نزولها عذابا لا أعذبه أحدا من العالمين فلما أمسى المرتابون وأخذوا مضاجعهم في أحسن صورة مع نسائهم آمنين وكان آخر الليل مسخهم الله تعالى خنازير وأصبحوا يتبعون الأقذار في الكناسات.

'Mesih'in ilahına yemin olsun ki helak oldunuz! Peygamberinizden sizin için Rabbinizden sofra istemesini talep ettiniz; o bunu yapıp Allah onu size bir rahmet ve rızık olarak indirince, onda size ayetler ve ibretler gösterince onu yalanladınız ve onda şüpheye düştünüz. Artık azapla müjdelenin! Çünkü Allah Teâlâ size merhamet etmedikçe o üzerinize inecektir.' Allah Teâlâ da İsa aleyhisselâm'a: 'Şüphesiz Ben yalanlayanları şartıma göre yakalarım ve indikten sonra sofrayı inkâr edenleri âlemlerden hiç kimseye yapmadığım bir azapla cezalandırırım' diye vahyetti. Şüpheciler akşama erip en güzel surette eşleriyle birlikte güven içinde yataklarına girdiklerinde, gecenin sonunda Allah Teâlâ onları domuzlara dönüştürdü; sabahleyin süprüntülüklerde pisliklerin peşine düşer hale geldiler.

وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أن عيسى ﵊ قال لبني إسرائيل: هل لكم أن تصوموا ثلاثين يوما ثم تسألوه فيعطيكم ما سألتم فإن أجر العامل على من عمل له ففعلوا ثم قالوا: يا معلم الخير قلت لنا: إن أجر العامل على من عمل له وأمرتنا أن نصوم ثلاثين يوما ففعلنا ولم نكن نعمل لأحد ثلاثين يوما إلا أطعمنا هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ إلى قوله تعالى: أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ فأقبلت الملائكة تطير بمائدة من السماء عليها سبعة أحوات وسبعة أرغفة حتى وضعتها بين أيديهم فأكل منها آخر الناس كما أكل أولهم.

Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmiştir ki; İsa aleyhisselâm İsrailoğullarına: 'Otuz gün oruç tutup sonra O'ndan istemeye ne dersiniz? O takdirde dilediğinizi size verir; zira işçinin ücreti, kendisi için çalıştığı kimseye aittir' dedi. Onlar da bunu yaptılar; sonra: 'Ey hayır muallimi! Bize işçinin ücretinin kendisi için çalıştığı kimseye ait olduğunu söyledin ve otuz gün oruç tutmamızı emrettin, biz de yaptık. Biz birisi için otuz gün çalışıp da bize yemek yedirmemezlik olmazdı. { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ } “Rabbin bizim üzerimize gökten bir sofra indirebilir mi?”' dediler; Allah Teâlâ'nın: { أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “âlemlerden hiç kimseye” buyruğuna kadar [ayetler devam etti]. Bunun üzerine melekler gökten üzerinde yedi balık ve yedi çörek bulunan bir sofra ile uçarak geldiler, nihayet onu önlerine koydular; insanların ilki nasıl yediyse sonuncusu da ondan öylece yedi.

وجاء عنه أن المائدة كانت تنزل عليهم حيث نزلوا، وعن وهب بن منبه أن المائدة كان يقعد عليها أربعة آلاف فإذا أكلوا شيئا أبدل الله تعالى مكانه مثله فلبثوا بذلك ما شاء الله ﷿.

Ondan gelen rivayette, sofranın onlar nereye konaklarsa oraya indiği belirtilmiştir. Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildiğine göre ise sofraya dört bin kişi otururdu; bir şey yedikleri zaman Allah Teâlâ onun yerine bir benzerini bedel kılardı; Allah celle ve alâ'nın dilediği müddetçe bu halde kaldılar.

وَإِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ عطف على إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ منصوب بما نصبه من الفعل المضمر أو بمضمر مستقل معطوف على ذلك. وصيغة الماضي لما مضى. والمراد يقول له ﵊: أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ يوم القيامة توبيخا للكفرة وتبكيتا لهم بإقراره ﵊ على رؤوس الأشهاد بالعبودية وأمرهم بعبادته ﷿.

{ وَإِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } “Allah: Ey Meryem oğlu İsa! dediği zamanı da hatırla” kavli, { إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ } kavline matuftur; onu nasbeden muzmer bir fiille yahut buna matuf bağımsız muzmer bir fiille mansubdur. Mazi sîgası geçmiş zaman içindir. Kastedilen, kıyamet gününde kâfirleri azarlamak ve onun aleyhisselâm bütün şahitlerin huzurunda kulluğunu ikrar etmesi ve onlara Allah celle ve alâ'ya ibadeti emretmesiyle onları susturmak maksadıyla ona aleyhisselâm: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “İnsanlara: Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin, diyen sen misin?” buyurmasıdır.

وقيل: قاله سبحانه ﵊ في الدنيا وكان ذلك بعد الغروب فصلى ﵊ المغرب ثلاث ركعات شكرا لله تعالى حين خاطبه بذلك، وكان الأولى لنفي الألوهية عن نفسه. والثانية لنفيها عن أمه. والثالثة لإثباتها لله ﷿. فهو ﵊ أول من صلى المغرب ولا يخفى أن ما سيأتي إن شاء الله تعالى في الآيات يأبى ذلك ولا يصح أيضا خبر فيه. ثم إنه ليس مدار أصل الكلام عند بعض المحققين أن القول متيقن والاستفهام لتعيين القائل كما هو المتبادر من إيلاء الهمزة المبتدأ على الاستعمال المشهور وعليه قوله تعالى: أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا [الأنبياء: ٦٢] ونحوه بل على أن المتيقن هو الاتخاذ. والاستفهام لتعيين أنه بأمره ﵊ أو أمر من تلقاء أنفسهم كما في قوله تعالى. أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ [الفرقان:

Sübhan olan Allah'ın bunu ona aleyhisselâm dünyada söylediği de ileri sürülmüştür; bu gün batımından sonra vuku bulmuş, o aleyhisselâm da kendisine böyle hitap edildiğinde Allah Teâlâ'ya şükür olarak akşam namazını üç rekât kılmıştır. Birinci rekât kendisinden ilahlığı nefyetmek, ikincisi annesinden nefyetmek, üçüncüsü ise Allah celle ve alâ için [ilahlığı] ispat etmek içindi. Dolayısıyla akşam namazını ilk kılan kişi odur aleyhisselâm. Ancak ayetlerde inşâallahu teâlâ gelecek olan açıklamaların buna engel olduğu ve bu hususta sahih bir haberin de bulunmadığı gizli değildir. Sonra bazı muhakkiklere göre asıl kelamın mihveri, meşhur kullanımda istifham hemzesinin mübtedanın hemen ardına getirilmesinden ilk akla geldiği gibi sözün kesin olup istifhamın söyleyeni tayin etmeye yönelik olması değildir —ki Allah Teâlâ'nın: { أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا } “Bunu ilahlarımıza sen mi yaptın?” [el-Enbiyâ: 62] ve benzeri ayetleri bu kabildendir—; bilakis ittihazın (ilah edinmenin) kesin olup istifhamın bunun onun aleyhisselâm emriyle mi yoksa kendi kendilerine verdikleri bir kararla mı olduğunu tayin etmeye yönelik olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ } “Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?” [el-Furkân: 17] kavlinde olduğu gibi.

١٧] وقال بعض: لما كان القول قد وقع من رؤسائهم في الضلال كان مقررا كالاتخاذ فالاستفهام لتعيين من صدر منه فلذا قدم المسند إليه، وقيل: التقديم لتقوية النسبة لأنها بعيدة عن القبول بحيث لا تتوجه نفس السامع إلى أن

Bazıları şöyle demiştir: Söz onların dalaletteki önderlerinden sadır olduğu için tıpkı ilah edinme gibi kesinleşmişti; dolayısıyla istifham, bu sözün kimden sadır olduğunu tayin etmek içindir, bu yüzden müsnedün ileyh öne alınmıştır. Şöyle de denilmiştir: Öne alma nispeti kuvvetlendirmek içindir; çünkü bu nispet kabule o kadar uzaktır ki dinleyenin zihni,

المقصود ظاهرها حتى يجيب على طبقه فاحتاجت إلى التقوية حتى يتوجه إليها المستفهم عنها، وفيه كمال توبيخ الكفرة بنسبة هذا القول إليه، وفي قوله اتَّخِذُونِي وَأُمِّي دون واتخذوني ومريم توبيخ على توبيخ كأنه قيل: أأنت قلت ما قلت مع كونك مولودا وأمك والدة والإله لا يلد ولا يولد.

kastedilenin zahiri olduğuna hemen yönelmez ki ona göre cevap versin; bu yüzden hakkında soru sorulanın ona yönelebilmesi için kuvvetlendirilmeye ihtiyaç duymuştur. Bunda, bu sözün ona nispet edilmesi suretiyle kâfirleri azarlamanın kemâli vardır. { اتَّخِذُونِي وَأُمِّي } “Beni ve annemi edinin” ifadesinde 've ittahidûnî ve Meryeme' denilmeyip böyle buyrulması, azarlama üstüne azarlamadır; sanki şöyle denilmiştir: 'Sen doğrulmuş bir çocuk, annen de doğuran bir anne olduğu halde —ki ilah doğurmaz ve doğrulmaz— sen nasıl olur da söylediğini söylersin?'

وأنت تعلم أن في ندائه ﵊ على الكيفية المذكورة إشارة إلى إبطال ذلك الاتخاذ. ولام لِلنَّاسِ للتبليغ، والاتخاذ إما متعد لاثنين فالياء مفعوله الأول وإِلهَيْنِ مفعوله الثاني وإما متعد لواحد فإلهين حال من المفعول ومِنْ دُونِ اللَّهِ حال من فاعل الاتخاذ أي متجاوزين الله تعالى أو صفة لإلهين أي كائنين من دون الله تعالى أي غيره منضما إليه سبحانه. فالله تعالى إله وهما بزعم الكفرة إلهان فالمراد اتخاذهما بطريق اشتراكهما معه ﷿. وهذا كما في قوله تعالى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ إلى قوله سبحانه: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ [يونس: ١٨] وأيد ذلك بأن التوبيخ والتبكيت إنما يتأتى بذلك.

Bilirsin ki ona aleyhisselâm zikredilen keyfiyette nida edilmesinde bu ilah edinmeyi iptal etmeye bir işaret vardır. { لِلنَّاسِ } kelimesindeki lâm tebliğ içindir. 'İttihâz' fiili ya iki mef'ul alan bir fiildir; bu takdirde 'yâ' birinci mef'ulü, { إِلهَيْنِ } ikinci mef'ulüdür; yahut tek mef'ul alan bir fiildir; bu takdirde { إِلهَيْنِ } mef'ulden hâl olur. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ise ittihazın failinden hâldir; yani 'Allah Teâlâ'yı bir kenara bırakarak' demektir yahut { إِلهَيْنِ } lafzının sıfatıdır; yani 'Allah Teâlâ'dan başka, yani O'na ortak koşularak O'nun gayrından var kılınan [iki ilah]' demektir. Zira Allah Teâlâ bir ilahtır, kâfirlerin zannına göre ise bu ikisi de iki ilahtır; dolayısıyla kastedilen, O'na celle ve alâ ortak koşulması suretiyle bu ikisinin ilah edinilmesidir. Bu durum tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda vermeyen şeylere tapıyorlar ve: Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir, diyorlar” ayetinden Sübhânehu'nun: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir” [Yûnus: 18] buyruğuna kadar olan kısımda olduğu gibidir. Azarlama ve susturmanın ancak bu yolla hâsıl olacağı belirtilerek bu görüş desteklenmiştir.

وقال الراغب: إن ظاهر ذلك القول استقلالهما عليهما الصلاة والسلام بالألوهية وعدم اتخاذ الله ﷾ معهما إلها ولا بد من تأويل ذلك لأن القوم ثلثوا والعياذ بالله تعالى فأما أن يقال: إن من أشرك مع الله سبحانه غيره فقد نفاه معنى لأنه جل شأنه وحده لا شريك له ويكون إقراره بالله تعالى كلا إقرار. وحينئذ يكون مِنْ دُونِ اللَّهِ مجازا عن مع الله تعالى أو يقال: إن المراد بمن دون الله التوسط بينهما وبينه عز شأنه فيكون الدون إشارة لقصور مرتبتهما عن مرتبته ﷻ لأنهم قالوا: هو عز اسمه كالشمس وهما كشعاعها.

Râgıb şöyle demiştir: Bu sözün zahiri, o ikisinin —aleyhimesselâm— ilahlıkta müstakil olduklarını ve Allah'ı celle celâluhu onlarla birlikte ilah edinmediklerini gösterir. Bunun tevil edilmesi gerekir; zira o topluluk —Allah Teâlâ'ya sığınırız— teslise (üçlemeye) gitmişlerdir. Bu durumda ya şöyle denir: Allah Sübhânehu'ya başkasını ortak koşan kimse manen O'nu nefyetmiş olur; çünkü O'nun şânı yücedir, tektir ve hiçbir ortağı yoktur; dolayısıyla onun Allah Teâlâ'yı ikrarı ikrar sayılmaz. Bu takdirde { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesi 'Allah Teâlâ ile birlikte' manasından mecaz olur; yahut denilir ki: 'Min dûnillâh' ile kastedilen, ikisi ile O'nun aziz olan şânı arasında vasıta kılmaktır; bu takdirde 'dûn' kelimesi onların mertebesinin O'nun celle celâluhu mertebesinden noksanlığına işaret eder; zira onlar: 'O'nun ismi yücedir, güneş gibidir, bu ikisi ise onun ışığı gibidir' demişlerdir.

وزعم بعضهم أن المراد اتخاذهما بطريق الاستقلال. ووجهه أن النصارى يعتقدون أن المعجزات التي ظهرت على يدي عيسى وأمه عليهما الصلاة والسلام لم يخلقها الله تعالى بل هما خلقاها فصح أنهم اتخذوهما في حق بعض الأشياء إلهين مستقلين ولم يتخذوه إلها في حق ذلك البعض، ولا يخفى أن الأول كالمتعين وإليه أشار العلامة ونص على اختياره شيخ الإسلام.

Bazıları ise kastedilenin, ikisini müstakil olarak ilah edinmek olduğunu iddia etmişlerdir. Bunun gerekçesi şudur: Hristiyanlar, İsa ve annesinin —aleyhimesselâm— ellerinde zuhur eden mucizeleri Allah Teâlâ'nın yaratmadığına, bilakis bu ikisinin yarattığına inanırlar. Dolayısıyla bazı şeyler hususunda onları iki müstakil ilah edindikleri ve o hususta Allah'ı ilah edinmedikleri doğru olur. Ancak birinci görüşün tayin edilmiş gibi [açık] olduğu gizli değildir; Allâme de buna işaret etmiş ve Şeyhülislâm bunu tercih ettiğini açıkça belirtmiştir.

واستشكلت الآية بأنه لا يعلم أن أحدا من النصارى اتخذ مريم ﵍ إلها وأجيب عنه بأجوبة الأول أنهم لما جعلوا عيسى ﵊ إلها لزمهم أن يجعلوا والدته أيضا كذلك لأن الولد من جنس من يلده فذكر إِلهَيْنِ على طريق الإلزام لهم. والثاني أنهم لما عظموها تعظيم الإله أطلق عليها اسم الإله كما أطلق اسم الرب على الأحبار والرهبان في قوله تعالى: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ [التوبة: ٣١] لما أنهم عظموهم تعظيم الرب. والتثنية حينئذ على حد- القلم أحد اللسانين- والثالث أنه يحتمل أن يكون فيهم من قال بذلك.

Hristiyanlardan hiçbirinin Meryem aleyhesselâm'ı ilah edindiğinin bilinmediği öne sürülerek ayette müşkillik bulunduğu söylenmiştir. Buna birkaç cevap verilmiştir: Birincisi; onlar İsa aleyhisselâm'ı ilah kılınca, annesini de aynı şekilde kılmaları gerekmiştir; çünkü evlat kendisini doğuranın cinsindendir; dolayısıyla { إِلهَيْنِ } lafzı onları ilzam etmek (bağlamak) yoluyla zikredilmiştir. İkincisi; onlar Meryem'i ilahı tazim eder gibi tazim ettiklerinde, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hahamlarını ve rahiplerini Allah'ın yanı sıra rabler edindiler” [et-Tevbe: 31] kavlinde ahbâr ve ruhbânı rab gibi tazim ettikleri için onlara 'rab' ismi ıtlak olunduğu gibi, ona da 'ilah' ismi ıtlak olunmuştur. Bu durumda tesniye, 'Kalem iki dilden biridir' sözü kabilindendir. Üçüncüsü; onların içinde böyle söyleyen kimselerin bulunmuş olması muhtemeldir.

ويعضد هذا القول ما حكاه أبو جعفر الإمامي عن بعض النصارى أنه قد كان فيما مضى قوم يقال لهم: المريمية يعتقدون في مريم أنها إله. وهذا كما كان في اليهود قوم يعتقدون أن عزيرا ابن الله عن اسمه وهو أولى الأوجه عندي. وما قرره الزاعم من أن النصارى يعتقدون إلخ غير مسلم في نصارى زماننا ولم ينقله أحد ممن يوثق به عنهم أصلا. وإظهار الاسم الجليل لكونه في حيز القول المسند إلى عيسى ﵊.

Bu görüşü, Ebû Ca'fer el-İmâmî'nin bazı Hristiyanlardan naklettiği şu söz teyit etmektedir: Geçmişte kendilerine 'Meryemiyye' denilen ve Meryem'in bir ilah olduğuna inanan bir fırka vardı. Bu, tıpkı Yahudiler içinde Üzeyr'in Allah'ın oğlu olduğuna inanan bir fırkanın bulunması gibidir; O'nun ismi bundan münezzehtir. Bana göre de vecihlerin en evlâ olanı budur. İddia sahibinin 'Hristiyanlar şuna inanırlar...' şeklinde ortaya koyduğu husus günümüz Hristiyanları için kabul edilemez ve kendilerine güvenilen hiçbir kimse de bunu onlardan asla nakletmemiştir. Lafza-i celâlin zahir kılınması ise İsa aleyhisselâm'a isnad edilen sözün kapsamında olmasından ötürüdür.

قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من صدر الكلام وهو ظاهر.

{ قالَ } “[İsa] dedi ki:” kelamı, sözün başından doğan bir soruya dayalı istînâftır ve açıktır.

وفي بعض الآثار أنه ﵊ حين يقول له الرب ﷿ ما يقول ترتعد مفاصله وينفجر من أصل كل شعرة من جسده عين من دم خيفة من ربه جلت عظمته، وفي بعضها أنه ﵊ يرتعد خوفا ولا يفتح له باب الجواب خمسمائة عام ثم يلهمه الله تعالى الجواب بعد فيقول: سُبْحانَكَ

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, Rabbi celle celâluhu ona diyeceğini dediği zaman, büyüklüğü yüce olan Rabbinden duyduğu korkudan ötürü eklemleri titrer ve vücudundaki her bir kılın dibinden kan pınarı fışkırır. Bazı rivayetlerde ise korkudan titrediği, beş yüz yıl boyunca kendisine cevap kapısının açılmadığı, sonra Allah Teâlâ'nın cevabı kendisine ilham ettiği ve şöyle dediği nakledilir: { سُبْحانَكَ } “Sen her türlü eksiklikten uzaksın!”

أي تنزيها لك من أن أقول ذلك أو يقال في حقك كما قدره ابن عطية،

Yani İbn Atiyye'nin takdir ettiği gibi: 'Bunu söylemekten veya senin hakkında böyle denilmesinden Seni tenzih ederim' demektir.

وقدره بعضهم من أن يكون لك شريك فضلا من أن يتخذ إلهان دونك، وآخرون من أن تبعث رسولا يدعي ألوهية غيرك ويدعو إليها ويكفر بنعمتك، والأول أوفق بسياق النظم الكريم. وسبحان على سائر التقادير- على أحد الأقوال فيه وقد تقدمت- علم للتسبيح وانتصابه على المصدرية ولا يكاد يذكر ناصبه. وفيه من المبالغة في التنزيه من حيث الاشتقاق من السبح وهو الإبعاد في الأرض والذهاب، ومن جهة النقل إلى صيغة التفعيل والعدول عن المصدر إلى الاسم الموضوع له خاصة المشير إلى الحقيقة الحاضرة في الذهن وإقامته مقام المصدر مع الفعل ما لا يخفى.

Bazıları bunu: 'Senin yanı sıra iki ilah edinilmek şöyle dursun, Senin bir ortağının bulunmasından [Seni tenzih ederim]' şeklinde; diğerleri ise: 'Senden başkasının ilahlığını iddia edecek, ona çağıracak ve Senin nimetine nankörlük edecek bir elçi göndermenden [Seni tenzih ederim]' şeklinde takdir etmişlerdir. Birinci takdir, yüce nazmın bağlamına en uygun olanıdır. Diğer bütün takdirlere göre 'Sübhâne' —hakkındaki görüşlerden birine göre ki daha önce geçmişti— tesbih için özel isimdir (alemdir), mastar olarak mansubdur ve nâsıbı neredeyse hiç zikredilmez. Kelimede, yerde uzaklaşmak ve çekip gitmek anlamına gelen 'sebh' kökünden türemesi bakımından, 'tef'îl' kalıbına aktarılması cihetiyle, mastardan zihinde hazır olan hakikate işaret eden has bir isme dönülmesi ve fiille birlikte mastarın yerine ikâme edilmesi açısından tenzihte mübalağa bulunduğu gizli değildir.

وقوله سبحانه: ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقٍّ استئناف مقرر للتنزيه ومبين للمنزه عنه. وما الثانية سواء كانت موصولة أو نكرة موصوفة مفعول أَقُولَ والمراد بها على التقديرين القول المذكور أو ما يعمه وغيره ويدخل فيه القول المذكور دخولا أوليا، ونصب القول للمفردات نحو الجملة والكلام والشعر مما لا شك في صحته كنصبه الجمل الصريحة فلا حاجة إلى تفسير أقول بأذكر كما يتوهم. واسم ليس ضمير عائد إلى ما وبِحَقٍّ خبره، والجار والمجرور فيما بينهما للتبيين فيتعلق بمحذوف كما في سقيا لك. وإيثار ليس على الفعل المنفي على ما يحق لي لظهور دلالته على استمرار انتفاء الحقية وإفادة التأكيد بما في خبره من الباء المطرد زيادتها في خبر ليس.

O'nun Sübhânehu: { ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } “Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz” kavli, tenzihi perçinleyen ve tenzih edilen şeyi açıklayan bir istînâftır. İkinci 'mâ', ister mevsûle ister mevsûf nekre olsun, { أَقُولَ } fiilinin mef'ulüdür. Her iki takdire göre de onunla kastedilen, mezkûr söz yahut hem onu hem başkasını içine alan ve mezkûr sözün öncelikle dahil olduğu genel ifadedir. 'Kavil' fiilinin cümle, kelam ve şiir gibi müfred kelimeleri nasbetmesi, sarih cümleleri nasbetmesi gibi sahihliğinde şüphe olmayan bir husustur; dolayısıyla vehmedildiği gibi 'ekûlü' fiilini 'ezkürü' ile tefsir etmeye ihtiyaç yoktur. 'Leyse'nin ismi 'mâ' lafzına dönen zamirdir, { بِحَقٍّ } ise onun haberidir. Aralarındaki car-mecrur ise beyan içindir; dolayısıyla 'sekyen leke' ifadesinde olduğu gibi mahzuf bir fiile taalluk eder. 'Leyse'nin menfî fiile, yani 'mâ yahıkku lî'ye tercih edilmesi, hak olmanın nefiy halinde devamlılığını açıkça göstermesi ve haberindeki, leyse'nin haberinde ziyadeliği yaygın olan 'bâ' harfi ile tekit ifade etmesi sebebiyledir.

ومعنى ما يَكُونُ لِي أي لا ينبغي ولا يليق وهو أبلغ من لم أقله فلذا أوثر عليه: والمراد لا ينبغي أن أقول قولا لا يحق لي قوله أصلا في وقت من الأوقات، وجوز أبو البقاء أن يكون لِي خبر ليس وبِحَقٍّ في موضع الحال من الضمير في الجار والعامل فيه ما فيه من معنى الاستقرار. وأن يكون متعلقا بفعل محذوف على أنه مفعول له والباء للسببية أي ما ليس يثبت لي بسبب حق. وأن يكون خبر ليس ولِي صفة حق قدم عليه فصار حالا، وهذا مخرج على رأي من أجاز تقديم المجرور عليه، وقيل: إن لِي متعلق بحق وهو الخبر. وهو أيضا مبني على قول بعض النحاة المجوز تقديم صلة المجرور على الجار. والجمهور على عدم الجواز ولا فرق عندهم في المنع بين أن يكون الجار زائدا أو غيره، وقوله ﷿: إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ استدلال على براءته من صدور القول المذكور عنه فإن صدوره عنه مستلزم لعلمه به تعالى قطعا والعلم به منتف فينتفي الصدور ضرورة أن انتفاء اللازم مستلزم لانتفاء الملزوم. واستشكلت هذه الجملة بأن المعنى على المضي هنا وأن تقلب الماضي مستقبلا. وأجاب عن ذلك المبرد بأن كان قوية الدلالة على المضي حتى قيل إنها موضوعة له فقط دون الحدث وجعلوه وجها لكونها ناقصة فلا تقدر إن على تحويلها إلى الاستقبال.

{ ما يَكُونُ لِي } ifadesinin manası; 'bana yaraşmaz ve yakışmaz' demektir; bu, 'onu söylemedim' ifadesinden daha beliğdir, bu yüzden tercih edilmiştir. Kastedilen: 'Hiçbir vakitte söylemeye asla hakkım olmayan bir sözü söylemek bana yakışmaz' demektir. Ebu'l-Bekâ, { لِي } ifadesinin 'leyse'nin haberi olmasını, { بِحَقٍّ } lafzının ise carrdaki zamirden hâl mahallinde bulunmasını ve onda amel edenin onda bulunan istikrar manası olmasını caiz görmüştür. [Yine] mef'ûlun leh olarak mahzuf bir fiile müteallık olmasını ve bâ harfinin sebebiyyet için olmasını da caiz görmüştür; yani 'hak sebebiyle bana sabit olmayan bir şeyi [söylemem yakışmaz]' demektir. { بِحَقٍّ } lafzının 'leyse'nin haberi, { لِي } ifadesinin ise 'hakk' kelimesinin sıfatı olup onun önüne geçerek hâle dönüşmüş olması da caiz görülmüştür; bu, mecrurun onun önüne geçmesini caiz görenlerin görüşüne göre temellendirilmiştir. { لِي } car-mecrurunun haber olan 'hakk' kelimesine taalluk ettiği de söylenmiştir; bu da yine mecrurun sılasının carrdan önce gelmesini caiz gören bazı nahivcilerin görüşüne dayanır. Cumhur ise cevaz vermemektedir ve onlara göre car harfinin zâid olması ile olmaması arasında menetme bakımından bir fark yoktur. O'nun celle ve alâ: { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer ben onu söylemişsem, muhakkak Sen onu bilmişsindir” kavli, mezkûr sözün kendisinden sadır olmasından berî olduğuna bir delil getirmedir; zira onun kendisinden sadır olması, Allah Teâlâ'nın onu kesinlikle bilmesini gerektirir; [bu husustaki] ilim nefyedilince sadır olma da zorunlu olarak nefyedilir; çünkü lâzımın nefyi melzûmun da nefyini gerektirir. Bu cümle, burada mananın geçmiş zamana ait olduğu ve 'in' şart edatının ise maziyi müstakbele dönüştürdüğü belirtilerek müşkil görülmüştür. Müberred buna şöyle cevap vermiştir: 'Kâne' lafzının geçmiş zamana delaleti o kadar kuvvetlidir ki, hatta onun sadece geçmiş zaman için vazedildiği, hades (eylem) bildirmediği söylenmiş ve nâkıs oluşuna da bunu gerekçe kılmışlardır; dolayısıyla 'in' edatı onu müstakbele dönüştürmeye güç yetiremez.

وأجاب ابن السراج بأن التقدير إن أقل كنت قلته إلخ وكذا يقال فيما كان من أمثال ذلك، وقد نقل ذلك عثمان ابن يعيش وضعفه ابن هشام في تذكرته، والجمهور على أن المعنى إن صح قولي ودعواي ذلك فقد تبين علمك به تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي استئناف جار مجرى التعليل لما قبله فقوله جل شأنه: وَلا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ بيان للواقع وإظهار لقصوره ﵇، وللنفس في كلامهم إطلاقات فتطلق على ذات الشيء وحقيقته وعلى الروح وعلى القلب وعلى الدم وعلى الإرادة، قيل: وعلى العين التي تصيب وعلى الغيب وعلى العقوبة. ويفهم من كلام البعض أنها حقيقة في الإطلاق الأولى مجاز فيما عداه، وفسر غير واحد النفس هنا بالقلب، والمراد تعلم معلومي الذي أخفيه في قلبي فكيف بما أعلنه ولا أعلم معلومك الذي تخفيه وسلك في ذلك مسلك المشاكلة كما في قوله:

İbnu's-Serrâc ise takdirin: 'İn ekul küntü kultühû...' (Eğer ben onu demişsem, muhakkak söylemişimdir...) şeklinde olduğunu söyleyerek cevap vermiştir; benzer durumlarda da böyle denir. Bunu Osman İbn Yaîş nakletmiş, İbn Hişâm ise Tezkire'sinde bunu zayıf bulmuştur. Cumhurun benimsediği mana ise şudur: 'Eğer bunu söylediğim ve iddia ettiğim doğru ise, muhakkak Senin onu bildiğin açıklık kazanmıştır.' { تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin” kavli, öncesi için illet yerine geçen bir istînâftır. O'nun celle şânuhu: { وَلا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ } “ben ise Senin nefsinde olanı bilmem” kavli ise vâkıayı beyan etmek ve onun aleyhisselâm aczini/kusurunu ortaya koymak içindir. Nefis kelimesinin onların kelamında çeşitli kullanımları vardır; bir şeyin zatı ve hakikati için, ruh için, kalp için, kan için ve irade için kullanılır; isabet eden göz (nazar), gayb ve ceza için kullanıldığı da söylenmiştir. Bazılarının kelamından, onun birinci kullanımda hakikat, diğerlerinde ise mecaz olduğu anlaşılmaktadır. Birden çok âlim buradaki nefis kelimesini kalp ile tefsir etmiştir; kastedilen: 'Benim kalbimde gizlediğim mâlûmatımı Sen bilirsin, nerede kaldı ki açığa vurduğumu bilmeyesin; ben ise Senin gizlediğin mâlûmatını bilmem' demektir. Bunda şu beyitte olduğu gibi müşâkele yoluna başvurulmuştur:

قالوا اقترح شيئا نجد لك طبخه ... قلت اطبخوا لي جبة وقميصا

'Dediler ki: Bir şey iste, senin için pişirelim. Dedim ki: Bana bir cübbe ve bir gömlek pişirin!'

إلا أن ما في الآية كلا اللفظين وقع في كلام شخص واحد وما في البيت ليس كذلك. وفي الدر المصون أن هذا التفسير مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وحكاه عنه أيضا في مجمع البيان. وفسرها بعضهم بالذات

Şu kadar var ki ayetteki her iki lafız da tek bir şahsın kelamında geçmiştir, beyitteki ise öyle değildir. ed-Dürrü'l-Masûn'da bu tefsirin İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği belirtilmiş, Mecmeu'l-Beyân'da da ondan nakledilmiştir. Bazıları ise onu 'zat' ile tefsir etmiş,

وادعى أن نسبتها بهذا المعنى إلى الله تعالى لا تحتاج إلى القول بالمشاكلة، ومن ذلك قوله تعالى: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ [الأنعام: ٥٤] وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي [طه: ٤١] وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ [آل عمران ٢٨، ٣٠]

ve bu mana ile Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinin müşâkele kuralına ihtiyaç duymadığını iddia etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın şu kavilleri de bu kabildendir: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz merhameti Kendi zatına yazdı” [el-En'âm: 54], { وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } “Seni Kendim için seçtim” [Tâhâ: 41], { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } “Allah sizi Kendi zatından sakındırır” [Âl-i İmrân: 28, 30].

وقوله ﷺ: «أقسم ربي على نفسه أن لا يشرب عبد خمرا ولم يتب إلى الله تعالى منه إلا سقاه من طينة الخبال»

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da böyledir: «Rabbim Kendi zatı üzerine yemin etti ki, bir kul içki içer de Allah Teâlâ'ya bundan tövbe etmezse, muhakkak ona habâl çamurundan içirecektir.»

وقوله ﵊: «ليس أحد أحب إليه المدح من الله ﷿ ولأجل ذلك مدح نفسه»

Ve o aleyhisselâm'ın şu buyruğu: «Övülmek kendisine Allah celle celâluhu'dan daha sevimli gelen hiç kimse yoktur; işte bundan ötürü O Kendi zatını övmüştür.»

وقوله ﷺ: «سبحان الله عدد خلقه ورضا نفسه»

Ve o sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu: «Yarattıklarının sayısınca ve Kendi zatının rızasınca Allah'ı tenzih ederim.»

إلى غير ذلك من الأخبار.

ve benzeri diğer haberler böyledir.

وقال المحقق الشريف في شرح المفتاح وغيره: إن لفظ النفس لا يطلق عليه تعالى وإن أريد به الذات إلا مشاكلة وليس بشيء لما علمت من الآيات والأحاديث، وادعاء أن ما فيها مشاكلة تقديرية كما قيل ذلك في قوله تعالى: صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً [البقرة: ١٣٨] لا يخفى أنه من سقط المتاع فالصحيح المعول عليه جواز إطلاقها بمعنى الذات على الله تعالى من غير مشاكلة، نعم قيل: إن لفظ النفس في هذه الآية وإن كان بمعنى الذات لا بد معه من اعتبار المشاكلة لأن لا أعلم ما في ذاتك ليس بكلام مرضي فيحتاج إلى حمله على المشاكلة بأن يكون المراد لا أعلم معلوماتك فعبر عنه بلا أعلم ما في نفسك لوقوع التعبير عن تعلم معلومي بتعلم ما في نفسي.

el-Muhakkık eş-Şerîf, Şerhu'l-Miftâh'ta ve başka yerlerde şöyle demiştir: 'Nefis lafzı, zat kastedilmiş olsa bile müşâkele haricinde Allah Teâlâ hakkında kullanılmaz.' Fakat zikredilen ayetler ve hadisler sebebiyle bu görüş bir kıymet ifade etmez. Buradaki ifadelerin takdîrî bir müşâkele olduğu iddiası —nitekim Allah Teâlâ'nın: { صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } “Allah'ın boyası [ile boyanın]! Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir?” [el-Bakara: 138] kavli hakkında da benzeri söylenmiştir— açıktır ki hükümsüz ve değersiz bir iddiadır. Doğru ve itimada layık olan görüş, [nefis lafzının] bir müşâkele olmaksızın Allah Teâlâ hakkında 'zat' manasında kullanılmasının caiz olduğudur. Evet, şöyle de denilmiştir: 'Bu ayetteki nefis lafzı zat manasında olsa bile, yine de müşâkelenin dikkate alınması zorunludur; zira 'Senin zatında olanı bilmem' ifadesi kabul gören/hoş bir kelam değildir. Bu sebeple, 'Senin mâlûmatını bilmem' manası kastedilerek müşâkeleye hamledilmesi gerekir. Nitekim benim mâlûmatımı bilmen 'nefsimdekini bilmen' şeklinde ifade edildiği için, [buna karşılık] 'Senin nefsindekini bilmem' şeklinde ifade edilmiştir.'

وعلى ذلك حمل العلامة الثاني كلام صاحب الكشاف ولا يخفى ما فيه، والتحقيق أن الآية من المشاكلة إلا أنها ليست في إطلاق النفس بل في لفظ فِي فإن مفادها بالنظر إلى ما في نفس عيسى ﵇ والارتسام والانتقاش ولا يمكن ذلك نظرا إلى الله تعالى. وإلى هذا يشير كلام بعض المحققين ومنه يعلم ما في كتب الأصول من الخبط في هذا المقام، وقال الراغب: يجوز أن يكون القصد إلى نفي النفس عنه تعالى فكأنه قال: تعلم ما في نفسي ولا نفس لك فاعلم ما فيها كقول الشاعر:

el-Allâme es-Sânî, Keşşâf sahibinin sözünü buna hamletmiştir; fakat bu izahtaki zayıflık da ortadadır. Tahkike göre ayette müşâkele vardır; ancak bu, nefis lafzının kullanımında değil, { فِي } (içinde/hakkında) edatındadır. Zira bu edatın ifade ettiği mana, Îsâ aleyhisselâm'ın nefsi açısından zihinde şekillenme ve nakşolunmadır; bu ise Allah Teâlâ hakkında düşünülemez. Bazı muhakkiklerin sözü de buna işaret etmektedir ve usul kitaplarında bu makamda yapılan karmaşanın mahiyeti de buradan anlaşılır. er-Râgıb ise şöyle demiştir: 'Maksadın Allah Teâlâ'dan nefis [kavramının] nefyedilmesi olması caizdir. Sanki şöyle demiştir: Sen benim nefsimdekini bilirsin; Senin ise bir nefsin yoktur ki ben de onda olanı bileyim.' Bu durum şairin şu sözü gibidir:

ولا ترى الضب بها ينجحر

'Ve kelerin orada deliğine girdiğini göremezsin.'

وهو على بعده مما لا يحتاج إليه. ومثله ما ذكره بعض الفضلاء من أن النفس الثانية هي نفس عيسى ﵇ أيضا، وإنما أضافها إلى ضمير الله تعالى باعتبار كونها مخلوقة له سبحانه كأنه قال: تعلم ما في نفسي ولا أعلم ما فيها إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ تقرير لمضمون الجملتين منطوقا ومفهوما لما فيه من الحصر ومدلوله الإثبات فيقرر تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي لأن ما انطوت عليه النفوس من جملة الغيوب ويلزمه النفي فيقرر لا أعلم ما في نفسك لأنه غيب أيضا، ومدلول النفي أنه لا يعلم الغيب غيره تعالى شأنه.

Fakat bu [görüş], uzak bir ihtimal olmasının yanı sıra [başvurulmasına] ihtiyaç duyulmayan bir tefsirdir. Fazilet ehlinden bazılarının zikrettiği şu izah da bunun gibidir: İkinci nefis de Îsâ aleyhisselâm'ın nefsidir; onu Allah Teâlâ'nın zamirine izafe etmesi, nefsin O Sübhânehu tarafından yaratılmış olması itibarıyladır; sanki şöyle demiştir: 'Sen benim nefsimdekini bilirsin, ben ise o [nefiste] olanı bilmem.' { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Şüphesiz ki gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin” [ifadesi], ihtiva ettiği hasr (vurgulu tahsis) sebebiyle hem mantûk (açık ifade) hem de mefhûm (dolaylı anlam) bakımından önceki iki cümlenin muhtevasını teyit etmektedir. Zira onun medlûlü ispattır (müsbet anlamdır); bu da { تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin” cümlesini pekiştirir, çünkü nefislerin gizlediği şeyler de gayblardandır. Bunun gereği ise nefiydir (olumsuzluktur); bu da { لا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ } “Ben ise Senin nefsinde olanı bilmem” cümlesini pekiştirir, çünkü o da gaybdır. Nefyin medlûlü ise, şanı yüce olan Allah'tan başkasının gaybı bilemeyeceğidir.

وقوله تعالى: ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ استئناف- كما قال شيخ الإسلام- مسوق لبيان ما صدر عنه ﵇ قد أدرج فيه عدم صدور القول المذكور عنه على أبلغ وجه وآكده حيث حكم بانتفاء صدور جميع الأقوال المغايرة للمأمور به فدخل فيه انتفاء صدور القول المذكور دخولا أوليا. والمراد عند البعض ما أمرتهم إلا بما أمرتني به إلا أنه قيل: ما قُلْتُ لَهُمْ نزولا على قضية حسن الأدب لئلا يجعل ربه سبحانه ونفسه معا آمرين ومراعاة لما ورد في الاستفهام. ودل على ذلك بإقحام أن المفسرة في قوله تعالى: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ.

Allah Teâlâ'nın: { ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ } “Onlara, bana emrettiğinden başkasını söylemedim” kavli, Şeyhülislâm'ın belirttiği üzere, kendisinden aleyhisselâm sadır olan şeyi beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Bunda, mezkûr sözün kendisinden sadır olmadığı, en beliğ ve en tekitli bir şekilde dercedilmiştir; zira emredilenin dışındaki tüm sözlerin sadır olması nefyedilmiş, böylece mezkûr sözün sadır olmadığı hükmü evleviyetle bu nefyin içine dahil olmuştur. Bazılarına göre mana: 'Onlara, bana emrettiğinden başkasını emretmedim' şeklindedir; ancak edebin gereğine riayet etmek ve Rabbi Sübhânehu ile kendisini aynı anda iki emredici konumuna koymamak, ayrıca istifhamda vârit olan ifadeyi gözetmek maksadıyla: { ما قُلْتُ لَهُمْ } “Onlara [başkasını] söylemedim” denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin diye” kavlindeki tefsir edatı olan { أَنْ } (en)'in araya getirilmesi de buna delalet etmektedir.

ولا يرد أن الأمر لا يتعدى بنفسه إلى المأمور به إلا قليلا كقوله:

'Emir fiilinin kendisi, emrolunan şeye —şairin şu sözünde olduğu gibi az durumlar hariç— doğrudan geçişli (müteaddî) olmaz:'

أمرتك الخير فافعل ما أمرت به فكذا ما أول به لأنه- كما قال ابن هشام- لا يلزم من تأويل شيء بشيء أن يتعدى تعديته كما صرحوا به لأن التعدية تنظر إلى اللفظ. نعم قيل في جعل أن مفسرة بفعل الأمر المذكور صلته نحو أمرتك بهذا أن قم نظر أما في طريق القياس فلأن أحدهما مغن عن الآخر. وأما في الاستعمال فلأنه لم يوجد. ونظر فيما ذكر في طريق القياس لأن

'Sana hayrı emrettim; emrolunduğun şeyi yap!' şeklindeki itiraz vârid olmaz. Dolayısıyla onunla tevil edilen de öyledir; zira İbn Hişâm'ın belirttiği gibi, âlimlerin açıkça ifade ettiği üzere, bir şeyin başka bir şeyle tevil edilmesinden, onun geçişlilik şekliyle geçişli olması gerekmez; çünkü geçişlilik (teaddi) lafza bakar. Evet, sılası zikredilen emir fiiliyle [kullanılan] 'en' edatının tefsîriyye kılınmasında —'Kalk diye sana bunu emrettim' misalinde olduğu gibi— eleştiri yöneltilmiştir. Kıyas yolu açısından böyledir, zira bunlardan biri diğerine ihtiyaç bırakmaz; istimal (kullanım) açısından da böyledir, zira böyle bir kullanım vâki olmamıştır. Kıyas yolu bakımından zikredilen hususa da itiraz edilmiştir; çünkü

الأول لا يغني عن الثاني والثاني لا يغني عن الأول وللتفسير بعد الإبهام شأن ظاهر. وادعى ابن المنير أن تأويل هذا القول بالأمر كلفة لا طائل وراءها وفيه نظر.

birincisi ikinciden, ikincisi de birinciden müstağni kılmaz; üstelik kapalılıktan (ibhâm) sonra yapılan tefsirin açık bir üstünlüğü ve önemi vardır. İbnü'l-Münîr ise bu sözün emir ile tevil edilmesinin hiçbir fayda sağlamayan bir külfet olduğunu iddia etmiştir; fakat bu iddiada da eleştiriye açık yönler vardır.

وجوز إبقاء القول على معناه وأَنِ اعْبُدُوا إما خبر لمضمر أي هو أن اعبدوا أو منصوب بأعني مقدرا، قيل:

Kavl (söyleme) lafzının kendi hakiki manasında bırakılması da caiz görülmüştür. Bu durumda { أَنِ اعْبُدُوا } ifadesi, ya mahzuf bir mübtedanın haberidir —yani 'o, kulluk edin [sözüdür]'- ya da takdir edilen 'a'nî' (yani şunu kastediyorum) fiiliyle mensuptur. Şöyle de denilmiştir:

عطف بيان للضمير في بِهِ، واعترض بأنه صرح في المغني بأن عطف البيان في الجوامد بمنزلة النعت في المشتقات فكما أن الضمير لا ينعت لا يعطف عليه عطف بيان، وأجيب بأن ذلك من المختلف فيه وكثير من النحاة جوزوه. وما في المغني قد أشار شراحه إلى رده، وقيل: بدل من الضمير بدل كل من كل. ورده الزمخشري في الكشاف بأن المبدل منه في حكم التنحية والطرح فيلزم خلو الصلة من العائد بطرحه، وأجيب عنه بأن المذهب المنصور أن المبدل منه ليس في حكم الطرح مطلقا بل قد يعتبر طرحه في بعض الأحكام كما إذا وقع مبتدأ فإن الخبر للبدل نحو زيد عينه حسنة ولا يقال حسن. وقد يقال أيضا: إنه ليس كل مبدل منه كذلك بل ذلك مخصوص فيما إذا كان البدل بدل غلط، وأجاب بعضهم بأنه وإن لزم خلو الصلة من العائد بالطرح لكن لا ضير فيه لأن الاسم الظاهر يقوم مقامه كما في قوله: وأنت الذي في رحمة الله أطمع. ولا يخفى أن في صحة قيام الظاهر هنا مقام الضمير خلافا لهم، وجوز أن يكون بدلا من ما أَمَرْتَنِي بِهِ، واعترض بأن ما مفعول القول ولا بد فيه أن يكون جملة محكية أو ما يؤدي مؤداها أو ما أريد لفظه وإذا كان العبادة بدلا كانت مفعول القول مع أنها ليست واحدا من هذه الأمور فلا يقال: ما قلت لهم إلا العبادة، وفي الانتصاف أن العبادة وإن لم تقل فالأمر بها يقال وأن الموصولة بفعل الأمر يقدر معها الأمر فيقال هنا ما قلت لهم: إلا الأمر بالعبادة ولا ريب في صحته لأن الأمر مقول بل قول على أن جعل العبادة مقولة غير بعيد على طريقة ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا [المجادلة: ٣] أي الوطن الذي قالوا قولا يتعلق به وقوله تعالى:

{ بِهِ } ifadesindeki zamirin atf-ı beyânıdır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: el-Muğnî'de, camid isimlerdeki atf-ı beyânın, müştaklardaki sıfat mesabesinde olduğu açıkça ifade edilmiştir; tıpkı zamirin sıfat alamayacağı gibi, zamire atf-ı beyân da yapılamaz. Buna ise bu meselenin ihtilaflı konulardan olduğu ve nahivcilerin çoğunun bunu caiz gördüğü şeklinde cevap verilmiştir. Zaten el-Muğnî'deki bu görüşün reddine şarihleri de işaret etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Zamirden bedel-i kül minel-kül'dür. ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta buna karşı çıkmış; mübdelün minh'in (yerine bedel konulanın) ıskat ve terk hükmünde olduğunu, dolayısıyla onun düşürülmesiyle sıla cümlesinin âid zamirden yoksun kalacağını belirtmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Tercih edilen mezhebe göre mübdelün minh mutlak olarak düşürülmüş hükmünde değildir; bilakis mübteda olması durumunda olduğu gibi sadece bazı hükümlerde düşürülmesi dikkate alınabilir. Nitekim haber bedele göre gelir: 'Zeydün aynuhû hasenetün' (Zeyd, gözü güzeldir) denir, 'hasenün' denmez. Şöyle de denebilir: Her mübdelün minh böyle değildir; bu durum bedel-i galat olduğu hallere mahsustur. Bazıları da şöyle cevap vermiştir: Sıla cümlesinin ıskat sebebiyle âid zamirden boş kalması gerekse bile bunda bir sakınca yoktur; çünkü şu beyitte olduğu gibi zahir isim zamirin yerine geçer: 'Ve sen, Allah'ın rahmetinden umut ettiğim kimsesin.' Burada zahir ismin zamir yerine geçmesinin sahih oluşunda nahivcilere muhalefet bulunduğu gizli değildir. [Bu ifadenin] { ما أَمَرْتَنِي بِهِ } terkibinden bedel olması da caiz görülmüştür. Buna şöyle itiraz edilmiştir: 'Mâ', kavl fiilinin mefulüdür; onda ise aktarılan bir cümle veya o manayı veren bir ifade yahut bizzat lafzı kastedilen bir şey bulunması zorunludur. İbadet kelimesi bedel olduğunda kavl fiilinin mefulü olur; oysa bu durumlardan hiçbiri değildir. Dolayısıyla 'Onlara ibadetten başkasını söylemedim' denilemez. el-İntisâf'ta ise şöyle denilmiştir: İbadet bizzat söylenen bir söz olmasa bile ona dair emir söylenir; emir fiiline sıla olan 'en' edatı ile birlikte emir takdir edilir, dolayısıyla burada: 'Onlara ibadet emrinden başkasını söylemedim' denilir. Bunun sıhhatinde şüphe yoktur, çünkü emir söylenmiş bir şeydir, hatta bizzat sözdür. Kaldı ki { ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا } “Sonra söyledikleri söze geri dönerler” [el-Mücâdele: 3] ayetindeki üslup üzere —yani hakkında bir söz söyledikleri vatana/şeye dönerler manasında— ibadetin söylenen söz kılınması da uzak bir ihtimal değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir:

وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ [مريم: ٨٠] ونحو ذلك، وفي الفوائد أن المراد ما قلت لهم إلا عبادته أي الزموا عبادته فيكون هو المراد من ما أَمَرْتَنِي بِهِ ويصح كون هذه الجملة بدلا من ما أمرتني به من حيث إنها في حكم المراد لأنها مقولة وما أَمَرْتَنِي بِهِ مفرد لفظا وجملة معنى ولا يخلو عن تعسف، وجوز إبقاء القول على معناه وأن مفسرة إما لفعل القول أو لفعل الأمر، واعترض بأن فعل القول لا يفسر بل يحكى به ما بعده من الجمل ونحوها وبأن فعل الأمر مسند إلى الله تعالى وهو لا يصح تفسيره باعبدوا الله ربي وربكم بل باعبدوني أو اعبدوا الله ونحوه، وأجيب عن هذا بأنه يجوز أن يكون حكاية بالمعنى كأنه ﵇ حكى معنى قول الله ﷿ بعبارة أخرى وكأن الله تعالى قال له ﵇: مرهم بعبادتي أو قال لهم على لسان عيسى ﵇: اعبدوا الله رب عيسى وربكم فلما حكاه عيسى ﵇ قال: اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ فكنى عن اسمه الظاهر بضميره كما قال الله تعالى حكاية عن موسى ﵇: قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى [طه: ٥٢، ٥٣] فإن موسى ﵇ لا يقول فأخرجنا بل فأخرج الله تعالى لكن لما حكاه الله تعالى عنه ﵇ رد الكلام إليه عز شأنه وأضاف الإخراج إلى ذاته ﷿ على طريقة المتكلم لا الحاكي وإن كان أول الكلام حكاية. ومثله قوله تعالى: لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ [الزخرف: ٩] إلى قوله سبحانه: فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً [الزخرف: ١١] إلى غير ذلك.

{ وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ } “Söylediği şeye biz vâris oluruz” [Meryem: 80] ve benzeri ayetler de böyledir. el-Fevâid'de şöyle denilmektedir: Kastedilen, 'Onlara ancak O'na kulluk etmelerini söyledim', yani O'na ibadete sarılın demektir; bu durumda { ما أَمَرْتَنِي بِهِ } kavlinden kastedilen de bu olur. Bu cümlenin, murat edilenin hükmünde olması hasebiyle { ما أَمَرْتَنِي بِهِ } terkibinden bedel olması sahihtir; zira o söylenmiş bir sözdür, { ما أَمَرْتَنِي بِهِ } ise lafzan müfret, manen cümledir. Ancak bu izahta da bir zorlama (tekellüf) yok değildir. Kavl lafzının kendi hakiki manasında bırakılması ve { أَنْ } harfinin ya kavl fiilini ya da emir fiilini açıklayan tefsîriyye olması da caiz görülmüştür. Buna, kavl fiilinin tefsir edilmeyeceği, bilakis kendisinden sonraki cümlelerin onunla aktarılacağı; ayrıca emir fiilinin Allah Teâlâ'ya isnat edildiği, O'nun emrinin ise 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' şeklinde değil, 'Bana kulluk edin' yahut 'Allah'a kulluk edin' vb. şeklinde tefsir edilebileceği söylenerek itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu, mana ile aktarım (hikâye bi'l-mânâ) kabilinden olabilir; sanki o aleyhisselâm, Allah celle celâluhu'nun kelamının manasını başka bir ibareyle aktarmıştır. Sanki Allah Teâlâ ona aleyhisselâm: 'Onlara Bana ibadet etmelerini emret' demiş yahut onlara Îsâ aleyhisselâm'ın diliyle: 'Îsâ'nın Rabbi ve sizin Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' buyurmuştur; Îsâ aleyhisselâm da bunu aktarırken: { اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } demiştir. Böylece zahir ismini kendi zamiriyle kinaye yapmıştır. Nitekim Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'dan hikâyeten bildirdiği şu ayette de böyledir: { قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى * الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } “[Mûsâ] dedi ki: 'Onun bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır; Rabbim ne şaşırır ne de unutur. O ki yeryüzünü sizin için bir beşik yaptı, onda size yollar açtı ve gökten bir su indirdi.' Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” [Tâhâ: 52-53]. Zira Mûsâ aleyhisselâm 'çıkardık' demez, bilakis 'Allah Teâlâ çıkardı' der; fakat Allah Teâlâ ondan aleyhisselâm aktarınca kelamı Kendi şanına döndürmüş ve kelamın başı bir hikaye olsa da aktaran tarzında değil, bizzat konuşan (mütekellim) üslubuyla çıkarmayı Kendi zatına celle celâluhu izafe etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ } “Elbette: 'Onları o çok güçlü ve her şeyi bilen yarattı' derler” [ez-Zuhruf: 9] kavlinden başlayıp O Sübhânehu'nun: { فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً } “Böylece onunla ölü bir beldeye hayat verdik” [ez-Zuhruf: 11] kavline kadar olan ayetler ve benzerleri de bu kabildendir.

وقال أبو حيان: يجوز أن يكون المفسر اعْبُدُوا اللَّهَ ويكون رَبِّي وَرَبَّكُمْ من كلام عيسى ﵇ على إضمار أعني لا على الصفة لله عز اسمه واعتمده ابن الصائغ وجعله نظير قوله تعالى: إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ [النساء: ١٥٧] على رأي. وفي أمالي ابن الحاجب إذا حكى حاك كلاما فله أن يصف م ٥- روح المعاني مجلد ٤

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Tefsir edilen kısmın { اعْبُدُوا اللَّهَ } olması, { رَبِّي وَرَبَّكُمْ } kısmının ise ismi yüce olan Allah'ın sıfatı olarak değil de, 'a'nî' (yani şunu kastediyorum) takdiriyle Îsâ aleyhisselâm'ın kendi sözü olması caizdir. İbnü's-Sâiğ de bu görüşü benimsemiş ve bunu bir görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük” [en-Nisâ: 157] kavlinin bir benzeri kılmıştır. İbnü'l-Hâcib'in Emâlî'sinde şöyle denmektedir: 'Bir sözü aktaran kişi, aktarılan şahsın sözünde bulunmayan bir vasfı

المخبر عنه بما ليس في كلام المحكي عنه، واستبعد ذلك الحلبي والسفاقسي وهو الذي يقتضيه الإنصاف.

hakkında haber verilen zata izafe edip niteleyebilir.' el-Halebî ve es-Sefâkusî ise bunu uzak bir ihtimal görmüşlerdir; insafın gerektirdiği de budur.

وقيل على الأول: إن بعضهم أجاز وقوع أن المفسرة بعد لفظ القول ولم يقتصر بها على ما في معناه فيقع حينئذ مفسرا له لكن أنت تعلم أنه لا ينبغي الاختلاف في أنه لا يقترن المقول المحكي بحرف التفسير لأن مقول القول في محل نصب على المفعولية والجملة المفسرة لا محل لها فلعل مراد البعض مجرد الوقوع والتزام أن المقول محذوف وهو المحكي وهذا تفسير له أي ما قلت لهم مقولا فتدبر فقد انتشرت كلمات العلماء هنا.

Birinci görüşe göre şöyle denilmiştir: Bazı âlimler tefsir edatı olan 'en'in, sadece onun manasını taşıyan fiillerle sınırlı kalmayıp bizzat 'kavl' lafzından sonra da gelmesini caiz görmüşlerdir; bu durumda 'en', o kavlin tefsiri olur. Fakat sen de bilirsin ki, aktarılan sözün (makûl) tefsir harfine bitişemeyeceği hususunda ihtilaf olmamalıdır; zira makûlü'l-kavl meful olarak nasb mahallindedir, tefsir cümlesinin ise iraptan mahalli yoktur. Dolayısıyla bazılarının maksadı, bunun sadece vuku bulması ve aktarılan makûlün mahzuf olduğunu kabul etmektir; bu cümle de onun tefsiri olur; yani 'Onlara [şöyle bir] söz söylemedim' demektir. İyi düşün, zira âlimlerin bu konudaki sözleri hayli çeşitlenmiştir.

وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً أي رقيبا أراعي أحوالهم وأحملهم على العمل بموجب أمرك من غير واسطة ومشاهدا لأحوالهم من إيمان وكفر، وعَلَيْهِمْ كما قال أبو البقاء متعلق بشهيدا، ولعل التقديم لما مر غير مرة ما دُمْتُ فِيهِمْ أي مدة دوامي فيما بينهم فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي أي قبضتني بالرفع إلى السماء كما يقال توفيت المال إذا قبضته. وروي هذا عن الحسن وعليه الجمهور.

{ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } “Ve ben onların üzerinde bir şahittim”; yani onların durumlarını gözeten, hiçbir vasıta olmaksızın onları Senin emrinin gereğiyle amel etmeye sevk eden ve onların iman ve küfür hallerine bizzat şahit olan bir murakıptım. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi { عَلَيْهِمْ } ifadesi 'şehîden' kelimesine müteallıktır; öne alınması ise defalarca geçtiği üzere [vurgu ve fasıla içindir]. { ما دُمْتُ فِيهِمْ } “Aralarında bulunduğum müddetçe”, yani onların arasında devam ettiğim süre boyunca. { فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي } “Fakat beni vefat ettirdiğinde”; yani beni semaya yükselterek kabzettiğinde. Nitekim 'Malı kabzettiğimde teveffeytü'l-mâl denir.' Bu tefsir Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilmiştir ve cumhurun görüşü de budur.

وعن الجبائي أن المعنى أمتني وادعى أن رفعه ﵇ إلى السماء كان بعد موته وإليه ذهب النصارى وقد مر الكلام في ذلك كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ أي الحفيظ المراقب فمنعت من أردت عصمته عن المخالفة بالإرشاد إلى الدلائل والتنبيه عليها بإرسال الرسول وإنزال الآيات وخذلت من خذلت من الضالين فقالوا ما قالوا، وقيل:

el-Cübbâî'den ise mananın 'beni öldürdüğünde' olduğu rivayet edilmiş; o, Îsâ aleyhisselâm'ın semaya yükseltilişinin ölümünden sonra olduğunu iddia etmiştir. Hristiyanlar da bu görüşe gitmişlerdir; bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. { كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “Onları gözetleyen yalnız Sen oldun”; yani onları koruyup gözetleyen Sen idin. Böylece ismetini dilediğin kimseleri delillere irşat ederek ve peygamber gönderip ayetler indirerek onları uyararak muhalefetten alıkoydun; sapıklardan yardımsız bıraktıklarını da yardımsız bıraktın ve onlar da söyledikleri o sözleri söylediler. Şöyle de denilmiştir:

المراد بالرقيب المطلع المشاهد، ومعنى الجملتين إني ما دمت فيهم كنت مشاهدا لأحوالهم فيمكن لي بيانها فلما توفيتني كنت أنت المشاهد لذلك لا غيرك فلا أعلم حالهم ولا يمكنني بيانها، ولا يخفى أن الأول أوفق بالمقام، وقد نص بعض المحققين أن الرقيب والشهيد هنا بمعنى واحد وهو ما فسر به الشهيد أولا ولكن تفنن في العبارة ليميز بين الشهيدين والرقيبين لأن كونه ﵊ رقيبا ليس كالرقيب الذي يمنع ويلزم به كالشاهد على المشهود عليه ومنعه بمجرد القول وأنه تعالى شأنه هو الذي يمنع منع إلزام بالأدلة والبينات، وأَنْتَ ضمير فصل أو تأكيد والرَّقِيبَ خبر كان. وقرىء «الرقيب» بالرفع على أنه خبر أنت، والجملة خبر كان وعَلَيْهِمْ في القراءتين متعلق بالرقيب.

Rakîb'den maksat, her şeyi gören ve müşahede edendir. İki cümlenin manası şöyledir: 'Aralarında bulunduğum müddetçe onların hallerine şahittim, dolayısıyla bunları beyan etmem mümkündür; beni vefat ettirdiğinde ise onları müşahede eden başkası değil, yalnız Sen oldun. Artık onların halini bilmem ve bunu beyan etmem de mümkün değildir.' Açıktır ki birinci izah makama daha uygundur. Bazı muhakkikler, buradaki rakîb ile şehîd kelimelerinin aynı manada olduğunu —ki bu da ilk başta şehîd için yapılan tefsirdir— açıkça belirtmişlerdir; ancak iki şehîd ve iki rakîb arasını ayırt etmek için lafızda çeşitliliğe (fenn-i tenkîh) gidilmiştir. Zira onun aleyhisselâm rakîb olması; aleyhine şahitlik edilen kimseye şahitlik eden ve onu sadece sözle engelleyen gibi [zahiri bir gözetim olup] zorlayıcı ve bağlayıcı bir şekilde engelleyen rakîb gibi değildir. Şanı yüce olan Allah ise deliller ve beyyinelerle bağlayıcı şekilde engelleyendir. { أَنْتَ } zamir-i fasl veya tekittir; { الرَّقِيبَ } ise 'kâne'nin haberidir. 'er-Rakîbu' şeklinde merfû olarak da okunmuştur ki bu takdirde 'ente'nin haberi olur, cümle ise 'kâne'nin haberidir. { عَلَيْهِمْ } her iki kıraatte de 'er-Rakîb' kelimesine müteallıktır.

وقوله سبحانه: وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ تذييل مقرر لمضمون ما قبله وفيه- على ما قيل- إيذان بأنه سبحانه كان هو الشهيد في الحقيقة على الكل حين كونه ﵇ فيما بينهم، وعَلى متعلقة بشهيد والتقديم لمراعاة الفاصلة، وقوله تعالى: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ على معنى أن تعذبهم لم يلحقك بتعذيبهم اعتراض لأنك المالك المطلق لهم ولا اعتراض على المالك المطلق فيما يفعله بملكه، وقيل: على معنى إِنْ تُعَذِّبْهُمْ لم يستطع أحد منهم على دفع ذلك عن نفسه لأنهم عبادك الأرقاء في أسر ملكك وماذا تبلغ قدرة العبد في جنب قدرة مالكه، وقيل: المعنى إن تعذبهم فإنهم يستحقون ذلك لأنهم عبادك وقد عبدوا غيرك وخالفوا أمرك وقالوا ما قالوا، ونسب ذلك إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وهو بعيد عن النظم، نعم لا يبعد أن يكون في النظم إشارة إليه.

O Sübhânehu'nun: { وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Ve Sen her şeye hakkıyla şahitsin” kavli, öncesinin muhtevasını teyit eden bir fezlekedir (tezyîldir). Denildiğine göre bunda, Îsâ aleyhisselâm aralarında bulunduğu sırada da hakikatte herkesin üzerine şahit olanın bizzat O Sübhânehu olduğuna dair bir bildirim vardır. { عَلى } edatı 'şehîd' kelimesine müteallıktır; öne alınması ise ayet sonlarındaki uyumu (fâsılayı) gözetmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır” kavli şu manadadır: Eğer onlara azap edersen, bu azabından dolayı Sana hiçbir itiraz yöneltilemez; çünkü Sen onların mutlak mâlikisin ve mutlak mâlike, kendi mülkünde yaptığı şeyden dolayı itiraz edilemez. Şöyle de denilmiştir: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ } “Eğer onlara azap edersen”, onlardan hiçbiri bunu kendisinden savmaya güç yetiremez; çünkü onlar Senin mülkünün esaretindeki köle kullarındır ve mâlikinin kudreti yanında bir kulun gücü neye erişebilir ki! Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: Eğer onlara azap edersen, muhakkak ki onlar bunu hak etmişlerdir; zira onlar Senin kulların oldukları halde başkasına tapmış, Senin emrine karşı gelmiş ve söyledikleri o sözleri söylemişlerdir. Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya nispet edilmiştir; ancak bu, nazmın akışına uzaktır. Evet, nazımda buna bir işaret bulunması da uzak değildir.

وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ أي فإن تغفر لهم ما كان منهم لا يلحقك عجز بذلك ولا استقباح فإنك القوي القادر على جميع المقدورات التي من جملتها الثواب والعقاب الحكيم الذي لا يريد ولا يفعل إلا ما فيه حكمة، والمغفرة للكافر لم يعدم فيها وجه حكمة لأن المغفرة حسنة لكل مجرم في المعقول بل متى كان المجرم أعظم جرما كان العفو عنه أحسن لأنه أدخل في الكرم وإن كانت العقوبة أحسن في حكم الشرع من جهات أخر، وعدم المغفرة للكافر بحكم النص والإجماع لا للامتناع الذاتي فيه ليمتنع الترديد والتعليق بإن.

{ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Ve eğer onları bağışlarsan, şüphesiz ki Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin”; yani onlardan sadır olan şeyleri bağışlarsan, bundan dolayı Sana hiçbir acziyet veya çirkinlik isnat edilemez. Çünkü Sen, sevap ve azabın da dahil olduğu bütün مقدورâta (kudret yetirilen şeylere) gücü yeten Güçlüsün; hikmetten başka bir şeyi irade etmeyen ve yapmayan Hakîmsin. Kâfirin bağışlanmasında da hikmet ciheti büsbütün yok değildir; zira aklen bağışlama her suçlu için güzel bir şeydir, hatta suçlunun suçu ne kadar büyük olursa onu affetmek o derece daha güzel olur; çünkü bu, kereme daha uygundur. Her ne kadar şer'î hüküm bakımından cezalandırmak başka yönlerden daha uygun olsa da, kâfirin bağışlanmaması nass ve icmâ hükmüyledir; yoksa 'in' edatıyla terdit ve talik yapılmasını imkansız kılacak zatî bir imkansızlıktan dolayı değildir.

وقد نقل الإمام أن غفران الشرك عندنا جائز. وعند جمهور البصريين من المعتزلة قالوا: لأن العقاب حق الله تعالى على المذنب وليس في إسقاطه على الله سبحانه مضرة. وأخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن السدي أن معنى الآية إن تعذبهم فتميتهم بنصرانيتهم فيحق عليهم العذاب فإنهم عبادك وإن تغفر لهم فتخرجهم من النصرانية وتهديهم إلى الإسلام فإنك أنت العزيز الحكيم، وهذا قول عيسى ﵇ في الدنيا اه.

İmam [Fahreddin er-Râzî], şirk koşanın bağışlanmasının biz [Ehl-i Sünnet]'e göre caiz olduğunu nakletmiştir. Mûtezile'nin Basra cumhuru da şöyle demiştir: 'Çünkü cezalandırmak, Allah Teâlâ'nın günahkâr üzerindeki hakkıdır; hakkını düşürmesinde ise Allah Sübhânehu için bir zarar yoktur.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den ayetin manasının şöyle olduğunu rivayet etmişlerdir: 'Eğer onlara azap edersen, onları Hristiyanlıkları üzere öldürürsün de azap üzerlerine hak olur; zira onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan, onları Hristiyanlıktan çıkarır ve İslâm'a hidayet edersin; şüphesiz Sen Azîz ve Hakîmsin.' Bu, Îsâ aleyhisselâm'ın dünyadaki sözüdür (nakil bitti).

ولا يخفى أنه مخالف لما يقتضيه السباق والسياق، وقيل: الترديد بالنسبة إلى فرقتين، والمعنى إن تعذبهم أي من كفر منهم فإنهم عبادك وإن تغفر لهم وتعف عمن آمن منهم فإنك إلخ وهو بعيد جدا، وظاهر ما قالوه أنه ليس في قوله سبحانه وإن تغفر إلخ تعريض بسؤال المغفرة وإنما هو لإظهار قدرته سبحانه وحكمته، ولذا قال سبحانه الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ دون الغفور الرحيم مع اقتضاء الظاهر لهما، وما

Açıktır ki bu izah, sözün akışının (sebâk ve siyâk) gerektirdiği manaya muhaliftir. Şöyle de denilmiştir: Terdit (seçenek sunma) iki fırkaya göredir; mana şöyledir: 'Eğer onlara azap edersen —yani onlardan küfredenlere— muhakkak ki onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlar ve onlardan iman edenleri affedersen, şüphesiz Sen...' Bu görüş oldukça uzaktır. Âlimlerin söylediklerinin zahirine göre, O Sübhânehu'nun: 'Eğer bağışlarsan...' kavlinde mağfiret talebine dair bir ima (tarîz) yoktur; bu ifade ancak O Sübhânehu'nun kudret ve hikmetini ortaya koymak içindir. Bundan dolayıdır ki O Sübhânehu, [cümlenin] zahiri onları iktiza ettiği halde 'el-Gafûr er-Rahîm' yerine { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } buyurmuştur. Haberlerde

جاء في الإخبار مما أخرجه أحمد في المصنف والنسائي والبيهقي في سننه عن أبي ذر قال: «صلى رسول الله ﷺ ليلة فقرأ بآية حتى أصبح يركع بها ويسجد بها إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ إلخ فلما أصبح قلت: يا رسول الله ما زلت تقرأ هذه الآية حتى أصبحت قال: إني سألت ربي سبحانه الشفاعة فأعطانيها وهي نائلة إن شاء الله تعالى من لا يشرك بالله تعالى شيئا»

gelen rivayetlere gelince; Ahmed'in el-Musannef'te, en-Nesâî'nin ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin Ebû Zer'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece namaz kıldı ve sabaha kadar bir ayeti okuyup durdu; onunla rükû ediyor, onunla secde ediyordu: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } 'Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır...' ayetiydi. Sabah olunca: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sabaha kadar hep bu ayeti okuyup durdun' dedim. Buyurdu ki: 'Ben Rabbim Sübhânehu'dan şefaat diledim, O da bunu bana verdi; o [şefaat], inşâallâhu teâlâ Allah Teâlâ'ya hiçbir şeyi ortak koşmayan kimselere erişecektir.'»

وما

Yine

أخرجه مسلم وابن أبي الدنيا في حسن الظن والبيهقي في الأسماء والصفات. وغيرهم عن عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما أن النبي ﷺ تلا قول الله سبحانه في إبراهيم ﵇ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي [إبراهيم: ٣٦] الآية، وقوله ﷿ في عيسى ابن مريم: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ إلخ فرفع يديه فقال: اللهم أمتي أمتي وبكى فقال الله جلت رحمته: يا جبرائيل اذهب إلى محمد ﷺ فقل له: إنا سنقر عينك في أمتك ولا نسوءك»

Müslim'in, Hüsnü'z-Zann'da İbn Ebî'd-Dünyâ'nın, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin ve diğerlerinin Abdullah b. Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiklerine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Sübhânehu'nun İbrâhîm aleyhisselâm hakkındaki: { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي } “Rabbim! Doğrusu onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa, o bendendir” [İbrâhîm: 36] ayetini ve Îsâ b. Meryem hakkındaki: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan...” kavlini okudu, sonra ellerini kaldırıp: 'Allah'ım! Ümmetim, ümmetim!' dedi ve ağladı. Bunun üzerine rahmeti yüce olan Allah buyurdu ki: 'Ey Cibrîl! Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem git ve ona de ki: Biz seni ümmetin hususunda razı edeceğiz ve seni asla üzmeyeceğiz.'»

وما

Yine

أخرجه ابن مردويه عن أبي ذر قال: «قلت للنبي ﷺ بأبي أنت وأمي يا رسول الله قمت الليلة بآية من القرآن يعني بها هذه الآية ومعك قرآن أو فعل هذا بعضنا تال وجدنا عليه قال: دعوت الله سبحانه لأمتي قال: فماذا أجبت؟ قال:

İbn Merdûye'nin Ebû Zer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Bu gece Kur'an'dan bir ayetle —yani bu ayeti kastederek— sabaha kadar namaz kıldın; oysa yanında Kur'an vardı (başka ayetler de okuyabilirdin) yahut bizden biri böyle yapsa ona sitem ederdik' dedim. Buyurdu ki: 'Ben ümmetim için Allah Sübhânehu'ya dua ettim.' 'Sana ne cevap verildi?' dedim. Şöyle buyurdu:

أجبت بالذي لو اطلع كثير منهم عليه تركوا الصلاة قلت: أفلا أبشر الناس؟ قال: بلى فقال عمر: يا رسول الله إنك إن تبعث إلى الناس بهذا يتكلوا ويدعوا العبادة فناداه أن ارجع فرجع»

'Bana öyle bir cevap verildi ki, eğer onların çoğu buna muttali olsaydı namazı terk ederlerdi.' 'İnsanlara bunu müjdelemeyeyim mi?' dedim. 'Evet [müjdele]' buyurdu. Bunun üzerine Ömer: 'Ey Allah'ın Resûlü! Eğer bunu insanlara gönderirsen buna güvenirler de ibadeti bırakırlar' dedi. Resûlullah da ona geri dönmesini seslendi, o da geri döndü.»

لا يقوم دليلا على أن في الآية تعريضا بطلب المغفرة للكافر إذ لا يبعد منه ﷺ الدعاء لأمته وطلب الشفاعة لهم بهذا النظم لكن على الوجه الذي قصده عيسى ﵇ منه، ويحتمل أنه ﷺ اقتبس ذلك من القرآن مؤديا به مقصوده الذي أراده وليس ذلك أول اقتباس له ﵊ فقد صرح بعض العلماء أن دعاء التوجه عند الشافعية من ذلك القبيل والصلاة لا تنافي الدعاء، وما أخرجه مسلم ومن معه ليس فيه أكثر من أن ما ذكر آثار كأمن (١) شفقته ﷺ على أمته فدعا لهم بما دعا وذلك لا يتوقف على أن في الآية تعريضا لسؤال المغفرة للكافر، ثم إن للعلماء في بيان سر ذكر ذينك الاسمين الجليلين في الآية كلاما طويلا حيث أشكل وجه مناسبتهما لسياق ما قرنا به حتى حكي عن بعض القراء أنه غيرهما لسخافة عقله فكان يقرأ فإنك أنت الغفور الرحيم إلى أن حبس وضرب سبع درر، ووقع لبعض الطاعنين في القرآن من الملاحدة أن المناسب ما وقع في مصحف ابن مسعود فإنك أنت العزيز الغفور كما نقل ذلك ابن الأنباري، وقد علمت أحد توجيهاتهم لذلك.

bütün bu rivayetler, ayette kâfir için mağfiret talep etmeye dair bir ima bulunduğuna delil teşkil etmez. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine dua etmesi ve Îsâ aleyhisselâm'ın murat ettiği tarzda bu nazımla onlar için şefaat dilemesi uzak bir ihtimal değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kendi murat ettiği maksadı ifade etmek üzere bunu Kur'an'dan iktibas etmiş olması da muhtemeldir; nitekim bu, onun aleyhisselâm ilk iktibası değildir. Bazı âlimler, Şâfiîler'deki teveccüh duasının da bu kabilden olduğunu açıkça belirtmişlerdir; namaz kılmak ise duaya mani değildir. Müslim ve beraberindekilerin rivayetinde ise, zikredilen hususların onun sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine olan derin şefkatinin gizli duygularını harekete geçirdiği ve bundan dolayı onlar için dilediği şekilde dua ettiği gerçeğinden fazlası yoktur. Bu da ayette kâfir için mağfiret dileme iması bulunmasına bağlı bir durum değildir. Sonra âlimlerin, ayette bu iki celil ismin zikredilmesinin sırrını beyan sadedinde uzun sözleri olmuştur; zira bu iki ismin, birlikte zikredildikleri cümlenin akışına olan münasebet ciheti müşkül görülmüştür. Hatta kıraat ehlinden birinin aklının kıtlığı sebebiyle bu iki ismi değiştirdiği ve hapse atılıp yedi kırbaç vuruluncaya kadar 'fe-inneke ente'l-gafûru'r-rahîm' şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Mülhitlerden Kur'an'a taan eden bazılarının aklına ise, İbnü'l-Enbârî'nin naklettiği üzere İbn Mes'ûd'un mushafında geçen 'fe-inneke ente'l-azîzü'l-gafûr' şeklinin daha münasip olduğu gelmiştir; oysa sen âlimlerin buna dair getirdiği izahlardan birini öğrenmiş bulunuyorsun.

وقيل: إن ذكرهما من باب الاحتراس لأن ترك عقاب الجاني قد يكون لعجز في القدرة أو لإهمال ينافي الحكمة فدفع توهم ذلك بذكرهما، وفي أمالي العز بن عبد السلام أن الْعَزِيزُ معناه هنا الذي لا نظير له، والمعنى

Şöyle de denilmiştir: Bu iki ismin zikredilmesi ihtiras (yanlış anlamayı önleme) kabilindendir. Zira suçlunun cezalandırılmasının terki, ya güç yetirememekten (aczden) ya da hikmete aykırı bir ihmalden kaynaklanabilir. Dolayısıyla bu iki ismin zikredilmesiyle bu vehim bertaraf edilmiştir. el-İzz b. Abdisselâm'ın el-Emâlî adlı eserinde [belirtildiğine göre], { الْعَزِيزُ } isminin buradaki anlamı "eşi ve benzeri olmayan" demektir. Buna göre mana;

وإن تغفر لهم فإنك أنت الذي لا نظير لك في غفرانك وسعة رحمتك، وأنت أولى من رحم وأجدر من غفر وستر الحكيم الذي لا يفعل شيئا إلا في مستحقه وهم مستحقون ذلك لفضلك وضعفهم، وهذا ظاهر في أن في الآية تعريضا بطلب المغفرة ولا أظنك تقول به، وادعى بعضهم أنهما متعلقان بالشرطين لا بالثاني فقط، وحينئذ وجه مناسبتهما لا سترة عليه فإن من له الفعل والترك عزيز حكيم، وذكر أن هذا أنسب وأدق وأليق بالمقام.

'Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz Sen mağfiretinde ve rahmetinin genişliğinde eşi ve benzeri olmayansın; merhamet etmeye en layık, bağışlayıp örtmeye en hak sahibi olan Sensin. { الْحَكِيمُ } ise hiçbir şeyi hak edeninden başkasına yapmayandır; onlar da Senin lütfun ve kendi zayıflıkları sebebiyle buna müstahaktırlar.' Bu izah, ayette mağfiret talebine dair bir ima bulunduğu hususunda açıktır; fakat senin bu görüşü benimseyeceğini sanmıyorum. Bazıları da bu iki ismin sadece ikinci şarta değil, her iki şarta birden taalluk ettiğini iddia etmişlerdir; bu takdirde münasebet ciheti gayet açıktır, zira [azap etme] fiili de [bağışlama ile] terk de elinde olan zat Azîz ve Hakîm'dir. Bunun daha münasip, daha dakik ve makama daha layık olduğu zikredilmiştir.

قالَ اللَّهُ كلام مستأنف ختم به حكاية ما حكي مما يقع يوم يجمع الله الرسل عليهم الصلاة والسلام وأشير إلى نتيجته ومآله، وصيغة الماضي لما تحقق، والمراد بقول الله تعالى عقيب جواب عيسى ﵇ مشيرا إلى صدقه ضمن بيان حال الصادقين الذين هو في زمرتهم وبذلك يزول أيضا عنه ﵇ خوفه من صورة ذلك السؤال لا أن إزالته هي المقصودة من القول على ما قيل.

{ قالَ اللَّهُ } “Allah buyurdu ki”; Allah'ın peygamberleri —aleyhimüssalâtü vesselâm— toplayacağı gün meydana gelecek hadiselerden aktarılan kıssanın kendisiyle mühürlendiği ve sonucuna ve akıbetine işaret edilen yeni bir söz başlangıcıdır (istînâftır). Mâzi sîgası, vuku bulmasının kesinliği içindir. Allah Teâlâ'nın bu sözünden maksat, Îsâ aleyhisselâm'ın cevabının hemen akabinde, onun da zümresinde yer aldığı sadıkların halini beyan sadedinde onun doğruluğuna işaret etmektir. Böylece onun aleyhisselâm o sualin dehşetinden duyduğu korku da zail olur; yoksa denildiği gibi sözden asıl maksat sadece o korkunun giderilmesi değildir.

هذا أي اليوم الحاضر يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ أي المستمرين على الصدق في الأمور المطلوبة منهم التي معظمها التوحيد الذي نحن بصدده والشرائع والأحكام المتعلقة به من الرسل الناطقين بالحق والصدق الداعين إلى ذلك وبه تحصل الشهادة بصدق عيسى ﵇ ومن الأمم المصدقين لأولئك الكرام عليهم الصلاة والسلام المقتدين بهم عقدا وعملا وبه يتحقق ترغيب السامعين المقصود بالحكاية في الإيمان برسول الله ﷺ صِدْقُهُمْ أي فيما ذكر في الدنيا إذ هو المستتبع للنفع والمجازاة يومئذ، وقيل: في الآخرة.

{ هذا } “Bu”, yani içinde bulunulan gün; { يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ } “doğrulara fayda vereceği gündür”; yani kendilerinden talep edilen hususlarda sıdk üzere devam edenlere —ki bunların en büyüğü üzerinde bulunduğumuz tevhid ve ona taalluk eden şeriatlar ve hükümlerdir—; hakkı ve sıdkı söyleyen, buna davet eden peygamberlere ki bununla Îsâ aleyhisselâm'ın doğruluğuna şahitlik gerçekleşir; ve inanç ve amel bakımından o kerim zatlara —aleyhimüssalâtü vesselâm— tabi olup onları tasdik eden ümmetlere ki bununla da kıssadan murat edilen, dinleyenlerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeye teşvik edilmesi gayesi gerçekleşir. { صِدْقُهُمْ } “doğruluklarının”; yani dünyada zikredilen hususlardaki doğruluklarının [fayda vereceği gündür]; zira o günde fayda ve mükâfatı netice veren budur. Âhiretteki doğrulukları olduğu da söylenmiştir.

والمراد من الصادقين الأمم ومن صِدْقُهُمْ صدقهم في الشهادة لأنبيائهم بالبلاغ وهو ينفعهم لقيامهم فيه بحق الله تعالى وهو كما ترى، وقيل: المراد صدقهم المستمر في دنياهم إلى آخرتهم ليتسنى كون ما ذكر شهادة بصدق عيسى ﵇ فيما قاله جوابا عن السؤال على ما يقتضيه السوق، ويكون النفع باعتبار تحققه في الدنيا والمطابقة لما يقتضيه السوق باعتبار تقرره ووقوع بعض جزئياته في الآخرة، والمستمر هو الأمر الكلي الذي هو الاتصاف بالصدق، ولا يلزم من هذا محذور مدخلية الصدق الأخروي في الجزاء، ولا يحتاج إلى جعل الصدق الأخروي شرطا في نفع الصدق الدنيوي والمجازاة عليه، ولعل فيما تقدم غني عن هذا كما لا يخفى على الناظر، وقيل: المراد من الصادقين النبيون ومن صِدْقُهُمْ صدقهم في الدنيا بالتبليغ ويكون مساق الآية للشهادة بصدقه ﵇ في قوله: ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ وأنت تعلم أن هذا الغرض حاصل على تقدير التعميم وزيادة.

Sadıklardan maksat ümmetler, { صِدْقُهُمْ } ifadesinden maksat ise peygamberlerinin tebliğde bulunduğuna dair şahitliklerindeki sıdklarıdır ve bu, Allah Teâlâ'nın hakkını yerine getirmeleri sebebiyle kendilerine fayda verir; ancak gördüğün gibi bu zayıf bir tefsirdir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, zikredilen hususun Îsâ aleyhisselâm'ın suale cevap olarak söylediği sözdeki doğruluğuna şahitlik teşkil etmesi kabilinden olabilmesi için, dünyalarından âhiretlerine kadar devam eden sıdklarıdır —ki sözün akışı da bunu iktiza eder—. Fayda vermesi dünyada gerçekleşmesi itibarıyla, sözün akışına uygunluğu ise âhirette kesinleşmesi ve bazı cüzlerinin vuku bulması itibarıyladır. Sürekli olan ise sıdk ile vasıflanmaktan ibaret olan küllî emirdir. Bundan, âhiretteki sıdkın cezaya dahil olması mahzuru doğmaz; âhiretteki sıdkı, dünyadaki sıdkın fayda vermesi ve ona mükâfat verilmesi için bir şart kılmaya da ihtiyaç kalmaz. İnsafla bakan için açıktır ki, daha önce geçen izahlar buna ihtiyaç bırakmamaktadır. Şöyle de denilmiştir: Sadıklardan maksat peygamberlerdir; { صِدْقُهُمْ } ifadesinden maksat ise tebliğ hususundaki dünyadaki sıdklarıdır. Ayetin akışı ise onun aleyhisselâm: { ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ } “Onlara, bana emrettiğinden başkasını söylemedim” sözündeki doğruluğuna şahitlik etmek içindir. Sen de bilirsin ki bu gaye, umûmîlik takdirinde fazlasıyla hâsıl olmaktadır.

وقيل: المراد من الصدق الصدق في الدنيا إلا أن المراد من الصادقين الأمم، والكلام مسوق لرد عرض عيسى ﵇ المغفرة عليه ﷾ كأنه قيل: هذا يوم ينفع الصادقين صدقهم لا غير فلا مغفرة لهؤلاء، ولا يخفى أن التعميم لا ينافي كون الكلام مسوقا لما ذكر على تقدير تسليم ذلك. واسم الإشارة مبتدأ ويَوْمُ بالرفع وهي قراءة الجمهور خبره. وقرأ نافع وحده «يوم» بالنصب على أنه ظرف لقال و «هذا» مبتدأ خبره محذوف أي كلام عيسى ﵇ أو حق أو نحو ذلك أو ظرف مستقر وقع خبرا والمعنى هذا الذي مر من جواب عيسى ﵇ أو السؤال والجواب واقع يوم ينفع، وجوز أن يكون «هذا» مفعولا به للقول لأنه بمعنى الكلام والقصص أو مفعولا مطلقا لأنه بمعنى القول، وقيل: إن «هذا» مبتدأ و «يوم» خبره وهو مبني على الفتح بناء على أن الظرف يبنى عليه إذا أضيف إلى جملة فعلية وإن كانت معربة وهو مذهب الكوفيين واختاره ابن مالك وغيره والبصريون لا يجيزون البناء إلا إذا صدرت الجملة المضاف إليها بفعل ماض كقوله: على حين عاتبت المشيب على الصبا. وألحقوا بذلك الفعل المنفي، ويخرجون هذه القراءة على أحد الأوجه السابقة.

Şöyle de denilmiştir: S威ktan maksat dünyadaki sıdktır; ancak sadıklardan maksat ümmetlerdir. Kelam ise Îsâ aleyhisselâm'ın O'na celle celâluhu mağfiret arzını reddetmek üzere sevk edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Bu, sadece sadıklara sıdklarının fayda vereceği gündür, başkasına değil; dolayısıyla bunlar için bir mağfiret yoktur.' Açıktır ki umûmîlik, bu görüşün kabulü takdirinde kelamın zikredilen gaye için sevk edilmiş olmasına mani değildir. İşaret ismi mübtedadır; merfû olarak { يَوْمُ } ise —ki cumhurun kıraati böyledir— onun haberidir. Nâfi tek başına 'yevme' şeklinde mensup okumuştur; bu durumda 'kâle' fiilinin zarfı olur, { هذا } ise mübtedadır ve haberi mahzuftur —yani 'Îsâ aleyhisselâm'ın kelamıdır' yahut 'haktır' veya benzeri bir takdirdedir—; ya da haber konumunda olan müstakar bir zarftır ve mana: 'Îsâ aleyhisselâm'ın cevabından veya sual ve cevaptan geçen bu husus, fayda vereceği günde vuku bulmuştur' şeklinde olur. { هذا } kelimesinin söz ve kıssa manasında olması sebebiyle 'kavl'in mefulü bihi olması yahut söz manasında olduğu için meful-i mutlak olması da caiz görülmüştür. Şöyle de denilmiştir: { هذا } mübtedadır, { يَوْمُ } ise haberidir; zarf, iraplı da olsa fiil cümlesine izafe edildiğinde fetha üzere mebni kılınır kuralına binaen fetha üzere mebnidir ki bu Kûfeliler'in mezhebidir; İbn Mâlik ve diğerleri de bunu tercih etmiştir. Basralılar ise izafe edilen cümlenin: 'Gençliğe karşı ihtiyarlığı kınadığım vakitte' mısraında olduğu gibi mâzi fiille başlaması hali müstesna, mebniliği caiz görmezler; menfî fiili de buna ilhak ederler ve bu kıraati önceki vecihlerden birine göre açıklarlar.

وقرأ الأعمش «يوم» بالرفع والتنوين على أنه خبر هذا والجملة بعده صفته بحذف العائد، وقرأ «صدقهم»

el-A'meş, 'yevmün' şeklinde ref ve tenvin ile okumuştur; bu takdirde 'hâzâ'nın haberi olur, sonraki cümle ise âid zamir hazfedilerek onun sıfatı olur. Yine o, 'sıdkahüm' kelimesini

بالنصب على أن يكون فاعل يَنْفَعُ ضمير الله تعالى، وصِدْقُهُمْ كما قال أبو البقاء إما مفعول له أي لصدقهم أو منصوب بنزع الخافض أي بصدقهم أو مصدر مؤكد أو مفعول به على معنى يصدقون الصدق كقولك: صدقته القتال، والمراد يحققون الصدق.

nasb ile okumuştur; bu durumda { يَنْفَعُ } fiilinin faili Allah Teâlâ'ya dönen zamir olur. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi { صِدْقُهُمْ } ise ya mefulün leh'tir —yani 'sıdkları sebebiyle'- ya harf-i cerrin hazfiyle mensuptur —yani 'sıdkları ile'- ya tekit edici mastardır ya da 'sadaktühü'l-kıtâl' (ona savaşta doğruluk/sebat gösterdim) sözünde olduğu gibi 'sıdkı gerçekleştirirler' manasında mefulü bihtir; murat ise sıdkı hakikate dönüştürmeleridir.

لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً تفسير للنفع ولذا لم يعطف عليه كأنه قيل: ما لهم من النفع؟ فقيل: لهم نعيم دائم وثواب خالد، وقوله سبحانه: ﵃ بيان لكونه تعالى أفاض عليهم غير ما ذكر وهو رضوانه ﷿ الذي لا غاية وراءه كما ينبىء عن ذلك قوله سبحانه: وَرَضُوا عَنْهُ إذ لا شيء أعز منه حتى تمد إليه أعناق الآمال ذلِكَ إشارة إلى نيل رضوانه جل شأنه كما اختاره بعض المحققين أو إلى جميع ما تقدم كما اختاره في البحر وإليه يشير ما روي عن الحسن الْفَوْزُ الْعَظِيمُ الذي لا يحيط به نطاق الوصف ولا يوقف على مطلب يدانيه أصلا لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ تحقيق للحق وتنبيه بما فيه من تقديم الظرف المفيد للحصر على كذب النصارى وفساد ما زعموه في حق المسيح وأمه ﵉.

{ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Onlar için altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır”; bu, faydanın tefsiridir, bu sebeple önceki cümleye atfedilmemiştir; sanki: 'Onlar için ne gibi bir fayda vardır?' denilmiş, buna karşılık: 'Onlar için daimî bir nimet ve ebedî bir mükâfat vardır' denilmiştir. O Sübhânehu'nun: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Allah onlardan razı olmuştur” kavli, Allah Teâlâ'nın onlara zikredilenlerin ötesinde bir lütufta bulunduğunu beyan etmektedir ki bu da O'nun celle celâluhu arkasında başka hiçbir gayenin bulunmadığı rızasıdır. Nitekim O Sübhânehu'nun: { وَرَضُوا عَنْهُ } “onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kavli de buna işaret eder; zira emellerin boyun bükeceği, bundan daha yüce ve değerli hiçbir şey yoktur. { ذلِكَ } “İşte bu”; bazı muhakkiklerin tercih ettiği üzere O'nun şanı yüce rızasına nailiyete yahut el-Bahr'da tercih edildiği üzere daha önce geçen hususların tamamına işarettir ki Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilen de buna işaret eder. { الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluştur”; öyle ki hiçbir vasıf sınırı onu kuşatamaz ve ona yaklaşabilecek hiçbir gaye tespit edilemez. { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ } “Göklerin, yerin ve içindekilerin mülkü Allah'ındır”; hakkın tespiti ve hasr ifade eden zarfın öne alınmasıyla, Hristiyanların yalanına ve Mesih ile annesi aleyhimesselâm hakkında iddia ettikleri şeylerin batıllığına bir tenbihtir.

وقيل: استئناف مبني على سؤال نشأ من الكلام السابق كأنه قيل: من يملك ذلك ليعطيهم إياه؟ فقيل: لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ [آل عمران: ١٨٩، المائدة: ١٨، النور: ٤٢، الشورى: ٤٩] إلخ فهو المالك والقادر على الإعطاء ولا يخفى بعده. وفي إيثار «ما» على من المختصة بالعقلاء على تقدير تناولها للكل مراعاة- كما قيل للأصل وإشارة إلى تساوي الفريقين في استحالة الربوبية حسب تساويهما في تحقق المربوبية. وعلى تقدير اختصاصها بغير العقلاء كما يشير إليه خبر ابن الزبعرى رضي الله تعالى عنه تنبيه على كمال قصورهم من رتبة الألوهية، وفي تغليب غير العقلاء على العقلاء على خلاف المعروف ما لا يخفى من حط قدرهم وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ من الأشياء قَدِيرٌ أي مبالغ في القدرة. وفسرها الغزالي بالمعنى الذي به يوجد الشيء متقدرا بتقدير الإرادة. والعلم واقعا على وفقهما، وفسر الموصوف بها على الإطلاق بأنه الذي يخترع كل موجود اختراعا ينفرد به ويستغني به عن معاونة غيره وليس ذاك إلا الله تعالى الواحد القهار. والظرف متعلق بقدير. والتقديم لمراعاة الفاصلة، ولا يخفى ما في ذكر كبرياء الله تعالى وعزته وقهره وعلوه في آخر هذه السورة من حسن الاختتام، وأخرج أبو عبيد عن أبي الزاهرية أن عثمان رضي الله تعالى عنه كتب في آخر المائدة «ولله ملك السماوات والأرض والله سميع بصير» .

Şöyle de denilmiştir: Önceki kelamdan doğan bir suale dayalı bir istînâftır; sanki: 'Onlara bunu vermek için mülk kime aittir?' denilmiş, buna karşılık: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ } “Göklerin mülkü Allah'ındır” [Âl-i İmrân: 189, el-Mâide: 18, en-Nûr: 42, eş-Şûrâ: 49] vb. buyrulmuştur; yani Mâlik olan ve vermeye güç yetiren O'dur. Bu izahın uzaklığı ise ortadadır. Her şeyi kapsaması takdirinde akıllılara mahsus olan 'men' yerine 'mâ' lafzının tercih edilmesinde —denildiği gibi— aslı gözetme ve kullukta (merbûbiyette) eşit oldukları gibi her iki grubun da rablik hususundaki imkansızlıkta eşit olduğuna bir işaret vardır. İbnü'z-Ziba'râ radıyallâhu teâlâ anh'ın haberinin işaret ettiği üzere gayr-i âkillere (akıl sahibi olmayanlara) mahsus olması takdirinde ise, onların ilahlık mertebesinden son derece uzak ve noksan olduklarına bir tenbihtir. Yaygın kullanımın aksine akıl sahibi olmayanların akıllılara tağlib edilmesinde (tercih edilerek kapsanmasında) ise onların kadrini düşürme manası açıkça görülmektedir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ } “Ve O her şeye”, yani tüm varlıklara { قَدِيرٌ } “hakkıyla gücü yetendir”; yani kudreti son derece kemaldedir. Gazzâlî bunu, iradenin takdiri ve ilmin gereğine uygun olarak bir şeyin varlık sahasına çıkarıldığı mana olarak tefsir etmiştir. Mutlak anlamda bu sıfatla nitelenen zâtı ise: 'Her mevcudu, başkasının yardımından müstağni ve sadece Kendisine has kılacak şekilde icat eden' şeklinde tefsir etmiştir ki bu da Vâhid ve Kahhâr olan Allah Teâlâ'dan başkası değildir. Zarf 'kadîr' kelimesine müteallıktır; öne alınması ise fâsılayı gözetmek içindir. Bu surenin sonunda Allah Teâlâ'nın kibriyâsının, izzetinin, kahrının ve yüceliğinin zikredilmesindeki son derece güzel hatime ise izahtan varestedir. Ebû Ubeyd'in Ebü'z-Zâhiriyye'den rivayet ettiğine göre Osman radıyallâhu teâlâ anh Mâide'nin sonuna 've lillâhi mülkü's-semâvâti ve'l-ardı vallâhu semîun basîr' şeklinde yazmıştır.

ومن باب الإشارة في الآيات: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ هي عندهم حضرة الجمع المحرمة على الأغيار، وقيل: قلب المؤمن، وقيل: الكعبة المخصوصة لا باعتبار أنها جدران أربعة وسقف بل باعتبار أنها مظهر جلال الله تعالى. وقد ذكروا أنه سبحانه يتجلى منها لعيون العارفين كما يشير إليه قوله عز شأنه على ما في التوراة «جاء الله تعالى من سينا فاستعلن بساعير وظهر من فاران» قِياماً لِلنَّاسِ من موتهم الحقيقي لما يحصل لهم بواسطة ذلك وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وهو زمن الوصول أو مراعاة القلب أو الفوز بذلك التجلي الذي يحرم فيه ظهور صفات النفس أو الالتفات إلى مقتضيات القوى الطبيعية أو نحو ذلك وَالْهَدْيَ وهي النفس المذبوحة بفناء حضرة الجمع أو الواردات الإلهية التي ترد القلب أو ما يحصل للعبد من المنن عند ذلك التجلي وَالْقَلائِدَ وهي النفس الشريفة المنقادة أو هي نوع مما يحصل للعبد من قبل مولاه يقوده قسرا إلى ترك السوي ذلِكَ لِتَعْلَمُوا بما يحصل لكم أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ أي يعلم حقائق الأشياء في عالمي الغيب والشهادة وعلمه محيط بكل شيء قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ من النفوس والأعمال والأخلاق والأموال وَالطَّيِّبُ من ذلك وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ بسبب ملاءمته للنفس فإن الأول موجب للقربة دون الثاني

Ayetlerdeki işarî mana cihetinden [açıklamalar şöyledir]: { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ } “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı kıldı”; onlara göre bu, mâsivâya (Allah'tan gayrısına) haram kılınmış olan 'cem hazreti'dir (birlik makamıdır). Müminin kalbidir de denilmiştir. Dört duvar ve bir tavan olması itibarıyla değil, Allah Teâlâ'nın celâlinin mazharı olması itibarıyla bizzat malum Kâbe olduğu da söylenmiştir. Âriflerin gözleri için O Sübhânehu'nun oradan tecelli ettiğini zikretmişlerdir; nitekim Tevrat'ta geçtiği üzere şanı yüce olanın şu buyruğu da buna işaret eder: 'Allah Teâlâ Sînâ'dan geldi, Sâîr'de tecelli etti ve Fârân dağlarından parıldayıp göründü.' { قِياماً لِلنَّاسِ } “İnsanlar için bir kıyam [kıldı]”; bu vasıtayla kendilerine hâsıl olan şeyler sebebiyle hakiki ölümlerinden [dirilmeleri için]. { وَالشَّهْرَ الْحَرامَ } “Ve haram ayı da”; o, vuslat zamanı yahut kalbi murakabe etme veya nefis sıfatlarının ortaya çıkmasının yahut tabiat kuvvetlerinin gereklerine iltifat etmenin haram olduğu o tecelliye nail olma vaktidir vb. { وَالْهَدْيَ } “Ve kurbanlığı da”; o, cem hazretinin fenâsında boğazlanan nefis yahut kalbe vârit olan ilahî feyizler veya o tecelli anında kula hâsıl olan ilahî lütuflardır. { وَالْقَلائِدَ } “Ve boyun bağı takılanları da”; o, itaatkâr, şerefli nefistir yahut Mevlâsı tarafından kula hâsıl olup onu zorunlu olarak mâsivâyı terk etmeye sevk eden bir nevî cezbedir. { ذلِكَ لِتَعْلَمُوا } “Bu, bilmeniz içindir”, yani size hâsıl olan şeylerle bilmeniz içindir ki: { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah göklerde olanı da yerde olanı da bilir ve muhakkak ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; yani gayb ve şehâdet âlemlerindeki eşyanın hakikatlerini bilir ve O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır. { قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ } “De ki: Murdar olan ile... bir olmaz”; nefislerden, amellerden, ahlaktan ve mallardan pis olanlar ile { وَالطَّيِّبُ } “temiz olan” bir olmaz, { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “murdarın çokluğu hoşuna gitse bile”; nefse uygun gelmesi sebebiyle [hoşuna gitse de bir olmaz], zira birincisi kurbiyete (yakınlığa) vesile olur, ikincisi ise değil.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الإيمان البرهاني لا تَسْئَلُوا من أرباب الإيمان العياني عَنْ أَشْياءَ غيبية وحقائق لا تعلم إلا بالكشف إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ تهلككم لقصوركم عن معرفتها فيكون ذلك سببا لإنكار كم والله سبحانه غيور وإنه ليغضب لأوليائه كما يغضب الليث للحرب. وفي هذا- كما قيل- تحذير لأهل البداية عن كثرة سؤالهم من الكاملين عن أسرار الغيب وإرشاد لهم إلى الصحبة مع التسليم وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ الجامع للظاهر والباطن والمتضمن لما سئلتم عنه تُبْدَ لَكُمْ بواسطته ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وهي النفس التي شقت أذنها لسماع المخالفات وَلا سائِبَةٍ وهي النفس المطلقة العنان السارحة في رياض الشهوات وَلا وَصِيلَةٍ وهي النفس التي وصلت حبال آمالها بعضا ببعض فسوفت التوبة والاستعداد للآخرة وَلا حامٍ وهو من اشتغل حينا بالطاعة ولم يفتح له باب الوصول فوسوس إليه الشيطان، وقال: يكفيك ما فعلت وليس وراء ما أنت فيه شيء فأرح نفسك فحمى نفسه عن تحمل مشاق المجاهدات.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”, yani burhânî imanla inananlar! { لا تَسْئَلُوا } “Sormayın”; ıyânî (müşahedeye dayalı) iman sahiplerine { عَنْ أَشْياءَ } “öyle şeyleri ki”; gaybî şeyleri ve ancak keşifle bilinen hakikatleri [sormayın]. { إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Eğer size açıklanırsa hoşunuza gitmez”; onları bilmekten aciz olmanız sebebiyle sizi helak eder ve bu da inkârınıza sebep olur; zira Allah Sübhânehu gayûrdur (kıskançtır) ve aslanın savaşa kükrediği gibi velileri için gazaplanır. Denildiğine göre bunda, yolun başındakilerin (ehl-i bidâyet), kâmil zatlara gaybın sırlarına dair çokça sual sormaktan sakındırılması ve onlara teslimiyetle sohbette bulunmaları yönünde bir irşat vardır. { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ } “Ve eğer Kur'an indirilirken onlardan sorarsanız”; hem zahiri hem bâtını cemeden ve sorduğunuz şeyleri ihtiva eden Kur'an [indirilirken sorarsanız], { تُبْدَ لَكُمْ } “size açıklanır”; onun vasıtasıyla size açığa çıkarılır. { ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ } “Allah ne bir bahîra meşru kılmıştır”; o, muhalefetleri dinlemek için kulağı yarılmış nefistir. { وَلا سائِبَةٍ } “Ne bir sâibe”; o, şehvet bahçelerinde başıboş dolaşan, dizgini salıverilmiş nefistir. { وَلا وَصِيلَةٍ } “Ne bir vasîle”; o, emellerinin iplerini birbirine bağlayıp tövbeyi ve âhiret hazırlığını erteleyen nefistir. { وَلا حامٍ } “Ne de bir hâm”; o, bir müddet taatle meşgul olup kendisine vuslat kapısı açılmayınca şeytanın vesvese verip: 'Yaptığın sana yeter, içinde bulunduğun halin ötesinde bir şey yoktur, nefsini dinlendir' dediği ve böylece mücahedelerin meşakkatlerini yüklenmekten nefsini koruyan/geri çeken kimsedir.

ونقل النيسابوري عن الشيخ نجم الدين المعروف بداية أن البحيرة إشارة إلى الحيدرية والقلندرية يثقبون آذانهم ويجعلون فيها حلق الحديد ويتركون الشريعة، والسائبة إشارة إلى الذين يضربون في الأرض خالعين العذار بلا لجام الشريعة وقيد الطريقة ويدعون أنهم أهل الحقيقة، والوصيلة إشارة إلى أهل الإباحة الذين يتصلون بالأجانب بطريق المؤاخاة والاتحاد ويرفضون صحبة الأقارب لأجل العصبية والعناد، والحام إشارة إلى المغرور بالله ﷿ يظن أنه بلغ مقام الحقيقة فلا يضره مخالفة الشريعة، وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ من الأحكام وَإِلَى الرَّسُولِ لمتابعته قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا من الأفعال التي عاشوا بها وماتوا عليها أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً من الشريعة والطريقة وَلا يَهْتَدُونَ إلى الحقيقة. يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ فاشتغلوا بتزكيتها لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ عما أنتم فيه فأنكر عليكم إِذَا اهْتَدَيْتُمْ وزكيتم أنفسكم، وإنما ضرر ذلك على نفسه.

en-Nîsâbûrî, Bidâye adıyla bilinen Şeyh Necmeddîn'den şöyle nakletmiştir: Bahîra, kulaklarını delip içlerine demir halkalar takan ve şeriatı terk eden Haydarî ve Kalenderîlere işarettir. Sâibe, şeriatın gemini ve tarikatın bağını bir yana atıp pervasızca yeryüzünde dolaşan ve hakikat ehli olduklarını iddia edenlere işarettir. Vasîle, kardeşlik ve vahdet yoluyla yabancılarla irtibat kuran, taassup ve inat yüzünden akrabalarla sohbeti terk eden ibâha ehline (mubahçılara) işarettir. Hâm ise, hakikat makamına ulaştığını ve dolayısıyla şeriata muhalefet etmenin kendisine zarar vermeyeceğini sanarak Allah celle celâluhu ile aldanmış gururlu kimseye işarettir. { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine... gelin' denildiği zaman”; yani hükümlere gelin [denildiğinde], { وَإِلَى الرَّسُولِ } “ve Resûl'e [gelin denildiği zaman]”; ona uymak üzere [gelin denildiğinde], { قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' dediler”; yani üzerinde yaşayıp öldükleri fiiller [bize yeter dediler]. { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً } “Babaları hiçbir şey bilmiyor olsalar da mı?”; yani şeriata ve tarikata dair hiçbir şey bilmiyor olsalar da mı, { وَلا يَهْتَدُونَ } “ve doğru yolu bulamamış olsalar da mı?”; hakikate [ulaşamamış olsalar da mı?]. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın”; yani nefislerinizi tezkiye etmekle meşgul olun; { لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ } “sapan kimse size zarar veremez”; içinde bulunduğunuz halden sapıp sizi inkâr edenler size zarar veremez, { إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “siz doğru yolda olduğunuz zaman”; yani hidayete erip nefislerinizi arındırdığınız zaman; zira bunun zararı ancak kişinin kendi nefsi üzerinedir.

وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ الآيتين لم يظهر للعبد فيه شيء يصلح للتحرير، وقد ذكر النيسابوري في تطبيقه على ما في الأنفس ما رأيت الترك له أنفس يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ وهو يوم القيامة الكبرى فَيَقُولُ لهم ماذا أُجِبْتُمْ حين دعوتم الخلق قالُوا لا عِلْمَ لَنا بذلك إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فتعلم جواب ما سئلنا، وهذا على ما قيل عند تراكم سطوات الجلال وظهور رداء الكبرياء وإزار العظمة ولهذا بهتوا وتاهوا وتحيروا وتلاشوا ولله سبحانه تجليات على أهل قربه وذوي حبه فيفنيهم تارة بالجلال ويبقيهم ساعة بالجمال ويخاطبهم مرة باللطف ويعاملهم أخرى بالقهر وكل ما فعل المحبوب محبوب.

Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “Ey iman edenler! Aranızda şahitlik...” mealindeki iki ayetine gelince; bu kul için orada kayda değer işarî bir mana zahir olmamıştır. en-Nîsâbûrî'nin bunu nefislerdeki hallere tatbikinde ise terk edilmesini daha uygun gördüğüm hususlar zikredilmiştir. { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } “Allah peygamberleri topladığı gün”; o, büyük kıyamet günüdür. { فَيَقُولُ } “O zaman [onlara] buyurur ki:”; { ماذا أُجِبْتُمْ } “'Size ne cevap verildi?'”; mahlukatı davet ettiğinizde [nasıl karşılık gördünüz?]. { قالُوا لا عِلْمَ لَنا } “Dediler ki: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur'”; buna dair bilgimiz yoktur; { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “'şüphesiz ki gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin'”; bize sorulanın cevabını Sen bilirsin. Denildiğine göre bu hal, celâl tecellilerinin şiddetlendiği, kibriyâ ridasının ve azamet izârının zahir olduğu andadır. İşte bundan dolayı dehşete düştüler, şaşırdılar, hayrete kapıldılar ve fenâ bulup yok oldular. Allah Sübhânehu'nun Kendisine yakın olan ve muhabbetini taşıyan kulları üzerine tecellileri vardır; bazen celâliyle onları yok eder (fâni kılar), bazen cemâliyle onları hayatta tutar (bâki kılar); bir defasında onlara lütufla hitap eder, başka bir defasında kahr ile muamele eder. Sevgilinin yaptığı her şey ise sevgilidir.

وقال بعض أهل التأويل: يجمع الله تعالى الرسل في عين الجمع المطلق أو عين جمع الذات فيسألهم هل اطلعتم على مراتب الخلق في كمالاتهم حين دعوتموهم إلي؟ فينفوا العلم عن أنفسهم ويثبتوه لله تعالى لاقتضاء مقام الفناء ذلك إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ للأحباب والمريدين نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ لتزداد رغبتهم في واشكر ذلك لأزيدك مما عندي فخزائني مملوءة بما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ وهو الروح الذي أشرق من صبح الأزل وهي روحه الطاهرة، وقيل: المراد أيدتك بجبرائيل حيث عرفك رسوم العبودية تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ أي مهد البدن أو في المهد المعلوم. والمعنى نطقت لهم صغيرا بتنزيه الله تعالى وإقرارك له بالعبودية وَكَهْلًا أي في حال كبرك، والمراد أنك لم يختلف حالك صغرا وكبرا بل استمر تنزيهك لربك ولم ترجع القهقرى وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وهو كتاب الحقائق والمعارف وَالْحِكْمَةَ

Tevil ehlinden bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ peygamberleri mutlak cem makamında veya zatın cem makamında toplar ve onlara sorar: 'Mahlukatı Bana davet ettiğinizde onların kemalat derecelerine muttali oldunuz mu?' Fenâ makamının gereği olarak onlar da bilgiyi kendilerinden nefyeder ve Allah Teâlâ'ya nispet ederler. { إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu Îsâ! Hatırla'”; sevenlere ve müridlere anlat, { نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ } “senin üzerindeki ve annenin üzerindeki nimetimi”; Bana olan rağbetleri artsın diye; 've buna şükret ki Kendi katımdan sana olan nimetimi artırayım; zira Benim hazinelerim hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen şeylerle doludur.' { إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim”; o, ezel sabahından parıldayan ruhtur ki bu onun tertemiz ruhudur. Kastedilenin, sana kulluk usullerini öğreten Cibrîl ile seni teyit etmemdir dendiği de söylenmiştir. { تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ } “Beşikte insanlarla konuşuyordun”; yani beden beşiğinde yahut malum beşikte. Mana şöyledir: Küçüklüğünde onlar için Allah Teâlâ'yı tenzih ederek ve O'na kulluğunu ikrar ederek konuştun; { وَكَهْلًا } “ve yetişkinken de [konuştun]”; yani olgunluk çağında da. Murat şudur: Küçükken de büyükken de halin değişmedi; bilakis Rabbini tenzihin devam etti ve gerisin geri dönmedin. { وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ } “Hani sana Kitab'ı öğretmiştim”; o, hakikatler ve marifetler kitabıdır; { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti [öğretmiştim]”;

وهي حكمة السلوك في الله ﷿ بتحصيل الأخلاق والأحوال والمقامات والتجريد والتفريد وَالتَّوْراةَ أي العلوم الظاهرة والأحكام المتعلقة بالأفعال وأحوال النفس وصفاتها وَالْإِنْجِيلَ العلوم الباطنة ومنها تجليات الصفات والأحكام المتعلقة بأحوال القلب وصفاته وَإِذْ تَخْلُقُ بالتربية أو بالتصوير مِنَ الطِّينِ وهو الاستعداد المحض أو الطين المعلوم كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ أي كصورة طير القلب الطائر إلى حضرة القدس أو الطير المشهور فَتَنْفُخُ فِيها من الروح الظاهرة فيك فَتَكُونُ طَيْراً نفسا مجردة طائرة بجناح الصفاء والعشق أو طيرا حقيقة بِإِذْنِي حيث صرت مظهرا لي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ أي المحجوب عن نور الحق وَالْأَبْرَصَ أي الذي أفسد قلبه حب الدنيا وغلبة الهوى بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بداء الجهل من قبور الطبيعة بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ وهي القوى النفسانية أو المحجوبين عن نور تجليات الصفات عَنْكَ فلم ينقصك كيدهم شيئا إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ وهي الحجج الواضحة أو القوى الروحانية الغالبة وَإِذْ أَوْحَيْتُ بطريق الإلهام إِلَى الْحَوارِيِّينَ وهم الذين طهروا نفوسهم بماء العلم النافع ونقوا ثياب قلوبهم عن لوث الطبائع أَنْ آمِنُوا بِي إيمانا حقيقيا بتوحيد الصفات وَبِرَسُولِي برعاية حقوق تجلياتها على التفصيل.

o, ahlakı, halleri, makamları, tecridi ve tefridi elde etmek suretiyle Allah celle celâluhu yolunda seyr ü sülûk hikmetidir. { وَالتَّوْراةَ } “Ve Tevrat'ı [öğretmiştim]”; yani zahir ilimleri, fiillere, nefsin hallerine ve sıfatlarına taalluk eden hükümleri [öğretmiştim]. { وَالْإِنْجِيلَ } “Ve İncil'i [öğretmiştim]”; bâtın ilimlerini; sıfat tecellileri ile kalbin hallerine ve sıfatlarına taalluk eden hükümleri [öğretmiştim]. { وَإِذْ تَخْلُقُ } “Hani sen yaratıyordun”; terbiye ederek veya şekillendirerek; { مِنَ الطِّينِ } “çamurdan”; o, sırf istidattır yahut bilinen çamurdur; { كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “kuş biçiminde”; yani kudsiyet hazretine uçan kalp kuşunun sureti gibi yahut bilinen kuş gibi; { فَتَنْفُخُ فِيها } “ona üflüyordun”; sende zahir olan ruhtan üflüyordun; { فَتَكُونُ طَيْراً } “o da bir kuş oluyordu”; safâ ve aşk kanatlarıyla uçan mücerret bir nefis yahut hakiki bir kuş oluyordu; { بِإِذْنِي } “Benim iznimle”; Benim bir mazharım olduğun için. { وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ } “Ve körü iyileştiriyordun”; yani Hakk'ın nurundan perdelenmiş kimseyi; { وَالْأَبْرَصَ } “ve alacalıyı [iyileştiriyordun]”; yani dünya sevgisi ve hevanın galebesi kalbini ifsât etmiş olan kimseyi; { بِإِذْنِي } “Benim iznimle”. { وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى } “Hani ölüleri çıkarıyordun”; cehalet hastalığına tutulmuşları tabiat kabirlerinden [çıkarıyordun]; { بِإِذْنِي } “Benim iznimle”. { وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Hani İsrâiloğullarını engellemiştim”; nefsânî kuvvetleri yahut sıfat tecellilerinin nurundan mahrum kalanları; { عَنْكَ } “senden [uzaklaştırmıştım]”; böylece onların hilesi sana hiçbir zarar veremedi; { إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “onlara apaçık deliller getirdiğin zaman”; yani apaçık hüccetler veya üstün gelen ruhanî kuvvetler [getirdiğin zaman]. { وَإِذْ أَوْحَيْتُ } “Hani vahyetmiştim”; ilham yoluyla; { إِلَى الْحَوارِيِّينَ } “Havarilere”; nefislerini faydalı ilim suyuyla temizleyen ve kalplerinin elbiselerini tabiatların kirlerinden arındıran kimselere: { أَنْ آمِنُوا بِي } “'Bana iman edin' [diye]”; sıfatların tevhidiyle hakiki bir imanla [iman edin]; { وَبِرَسُولِي } “'ve elçime de [iman edin]'”; onun tafsilatlı tecellilerinin haklarına riayet ederek.

وذكر بعض السادة أن الوحي يكون خاصا ويكون عاما فالخاص ما كان بغير واسطة والعام ما كان بالواسطة من نحو الملك، والروح، والقلب، والعقل، والسر، وحركة الفطرة وللأولياء نصيب من هذا النوع. ولوحي الخاص مراتب وحي الفعل ووحي الذات. فوحي الذات يكون في مقام التوحيد عند رؤية العظمة والكبرياء. ووحي الفعل يكون في مقام العشق والمحبة وهناك منازل الأنس والانبساط إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أي المربي لك والمفيض عليك ما كملك أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً أي شريعة مشتملة على أنواع العلوم والحكم والمعارف والأحكام مِنَ السَّماءِ أي من جهة سماء الأرواح قالَ اتَّقُوا اللَّهَ أي اجعلوه سبحانه وقاية لكم فيما يصدر عنكم من الأفعال والأخلاق إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ولا تسألوا شريعة مجددة قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها بأن نعمل بها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا فإن العلم غذاء وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا في الاخبار عن ربك وعن نفسك وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ فنعلم بها الغائبين وندعوهم إليها قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بها منكم ويحتجب عن ذلك الدين بَعْدُ أي بعد الإنزال فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ وذلك بالحجاب عني لوجود الاستعداد ووضوح الطريق وسطوع الحجة والعذاب مع العلم أشد من العذاب مع الجهل.

Büyüklerden bazıları vahyin has (özel) ve âm (genel) olduğunu zikretmişlerdir: Has olan, vasıtasız gerçekleşendir. Âm olan ise melek, ruh, kalp, akıl, sır ve fıtrat hareketi gibi vasıtalarla olandır ve velilerin bu türden bir nasipleri vardır. Has vahyin de dereceleri vardır: fiil vahyi ve zat vahyi. Zat vahyi, tevhid makamında azamet ve kibriyânın müşahedesi anında gerçekleşir. Fiil vahyi ise aşk ve muhabbet makamında olur ki orada ünsiyet ve inbisât menzilleri vardır. { إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } “Hani Havariler: 'Ey Meryem oğlu Îsâ! Rabbin güç yetirebilir mi?' demişlerdi”; yani seni terbiye eden ve seni kâmil kılan lütufları sana akıtan Rabbin; { أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً } “'bize bir sofra indirmeye'”; yani türlü ilimleri, hikmetleri, marifetleri ve hükümleri ihtiva eden bir şeriat [indirmeye]; { مِنَ السَّماءِ } “'gökten'”; yani ervâh (ruhlar) seması cihetinden. { قالَ اتَّقُوا اللَّهَ } “[Îsâ] dedi ki: 'Allah'tan sakının'”; yani sizden sadır olan fiillerde ve ahlakta O Sübhânehu'yu kendinize bir kalkan yapın; { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “'eğer inananlar iseniz'”; ve yeni bir şeriat talep etmeyin. { قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها } “Dediler ki: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim'”; yani onunla amel edelim; { وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا } “'ve kalplerimiz mutmain olsun'”; zira ilim gıdadır; { وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا } “'ve bize doğru söylediğini bilelim'”; Rabbinden ve kendinden verdiğin haberlerde; { وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ } “'ve ona şahitlik edenlerden olalım'”; böylece burada bulunmayanlara onu bildirip onları da buna davet edelim. { قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ } “Allah buyurdu ki: 'Şüphesiz Ben onu size indireceğim; artık kim inkâr ederse'”; sizden kim onu inkâr eder ve o dinden perdelenirse; { بَعْدُ } “'bundan sonra'”; yani indirildikten sonra; { فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “'Ben ona, âlemlerden hiç kimseye etmeyeceğim bir azapla azap ederim'”; bu da istidadın mevcudiyeti, yolun açıklığı ve hüccetin apaçıklığına rağmen Benden perdelenmesi sebebiyledir; zira ilim ile birlikte olan azap, cehalet ile birlikte olan azaptan çok daha şiddetlidir.

وقوله تعالى: وَإِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ إلخ كلام الشيخ الأكبر قدس سره. وكلام الشيخ عبد الكريم الجيلي فيه شهير منتشر على ألسنة المخلصين والمنكرين فيما بيننا. والله تعالى أعلم بمراده نسأل الله تعالى أن ينزل علينا موائد كرمه ولا يقطع عنا عوائد نعمه ويلطف بنا في كل مبدأ وختام بحرمة نبينا عليه أفضل الصلاة والسلام.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu Îsâ! İnsanlara sen mi söyledin?...' buyurmuştu” kavline gelince; bu hususta Şeyh-i Ekber'in —kaddesallâhu sirrah— kelamı ile Şeyh Abdülkerîm el-Cîlî'nin kelamı meşhurdur ve aramızdaki muhlislerin de münkirlerin de dillerinde yaygındır. Muradını Allah Teâlâ en iyi bilendir. Allah Teâlâ'dan niyazımız; üzerimize kerem sofralarını indirmesi, nimetlerinin ihsanlarını bizden kesmemesi ve Peygamberimiz —aleyhi efdalü's-salâti ve's-selâm— hürmetine her başlangıçta ve her hatimede bize lütfuyla muamele etmesidir.