وفي رواية ابن مردويه عن أبي بكر بن محمد قال: خطب أبو بكر الصديق الناس فكان في خطبته «قال رسول الله ﷺ: «يا أيها الناس لا تتكلوا على هذه الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ إلخ إن الداعر ليكون في الحي فلا يمنعونه فيعمهم الله تعالى بعقاب» .
İbn Merdûye'nin Ebû Bekir b. Muhammed'den rivayetinde ise o şöyle demiştir: Ebû Bekir es-Sıddîk insanlara bir hutbe irat etti ve hutbesinde şunlar yer aldı: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ey insanlar! Şu { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın” ... ayetine güvenip gevşeklik göstermeyin. Zira şüphesiz ahlaksız/günahkâr kimse bir mahallede bulunur da ona engel olmazlarsa, Allah Teâlâ onların hepsini birden bir azapla kuşatır.'»
ومن الناس من فسر الاهتداء هنا بالأمر بالمعروف والنهى عن المنكر وروي ذلك عن حذيفة وسعيد بن المسيب، والثاني أن الآية تسلية لمن يأمر وينهى ولا يقبل منه عند غلبة الفسق وبعد عهد الوحي، فقد أخرج عبد الرزاق وأبو الشيخ والطبراني وغيرهم عن الحسن أن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه سأله رجل عن هذه الآية فقال: أيها الناس إنه ليس بزمانها ولكنه قد أوشك أن يأتي زمان تأمرون بالمعروف فيصنع بكم كذا وكذا أو قال: فلا يقبل منكم فحينئذ عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم.
İnsanlardan bazıları buradaki hidayeti iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek olarak tefsir etmiştir; bu görüş Huzeyfe ve Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edilmiştir. İkinci [vecih] ise bu ayetin, fıskın galebe çaldığı ve vahiy döneminin uzaklaştığı zamanlarda emredip nehyeden fakat kendisinden kabul görmeyen kimse için bir teselli olmasıdır. Nitekim Abdürrezzâk, Ebû'ş-Şeyh, Taberânî ve başkaları Hasan'dan şöyle rivayet etmişlerdir: İbn Mes'ûd'a -radıyallâhu teâlâ anh- bir adam bu ayeti sordu. Bunun üzerine o şöyle dedi: 'Ey insanlar! Henüz bunun zamanı değildir. Ancak öyle bir zamanın gelmesi yaklaşmıştır ki, iyiliği emredersiniz de size şöyle şöyle yapılır' -yahut şöyle demiştir:- 'sizden kabul edilmez; işte o zaman, siz doğru yolda bulunduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez.'
وأخرج ابن جرير عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه قيل له: لو جلست في هذه الأيام فلم تأمر ولم تنه فإن الله تعالى يقول: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ فقال: إنها ليست لي ولا لأصحابي
İbn Cerîr, İbn Ömer'den -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet ettiğine göre kendisine: «Şu günlerde evinde otursan da emretmesen ve nehyetmesen; zira Allah Teâlâ: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” buyuruyor» denildi. Bunun üzerine o şöyle dedi: «Bu [ayet] ne benim içindir ne de ashabım içindir.
لأن رسول الله ﷺ قال: «ألا فليبلغ الشاهد الغائب»
Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Haberiniz olsun, burada bulunan bulunmayana tebliğ etsin' buyurmuştur.
فكنا نحن الشهود وأنتم الغيب ولكن هذه الآية لأقوام يجيئون من بعدنا إن قالوا لم يقبل منهم.
Bizler burada bulunanlardık, sizler ise bulunmayanlardınız. Fakat bu ayet, bizden sonra gelecek ve söyledikleri vakit kendilerinden kabul edilmeyecek olan topluluklar içindir.»
وأخرج ابن مردويه عن معاذ بن جبل أنه قال: يا رسول الله أخبرني عن قول الله ﷿: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ فقال ﷺ: «يا معاذ مروا بالمعروف وتناهوا عن المنكر فإذا رأيتم شحا مطاعا وهوى متبعا وإعجاب كل امرئ برأيه فعليكم أنفسكم لا يضركم ضلالة غيركم فإن من ورائكم أيام صبر المتمسك فيها بدينه مثل القابض على الجمر فللعامل منهم يومئذ مثل عمل أحدكم اليوم كأجر خمسين منكم قلت: يا رسول الله خمسين منهم قال: بل خمسين منكم أنتم» .
İbn Merdûye Muâz b. Cebel'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah Azze ve Celle'nin: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda bulunduğunuz sürece sapan kimse size zarar veremez” kavli hakkında bana haber ver.» Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ey Muâz! İyiliği emredin, kötülükten nehyedin. Ancak itaat edilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva ve herkesin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün zaman, artık sen kendine bak; başkasının sapıklığı sana zarar vermez. Çünkü arkanızda öyle sabır günleri vardır ki o günlerde dinine sımsıkı sarılan kimse kor ateşi avucunda tutan gibidir. O gün onlardan amel eden bir kimseye, bugün sizden birinizin ameli gibi, sizden elli kişinin ecri kadar ecir verilir.» Ben: «Ey Allah'ın Resûlü, onlardan elli kişinin ecri mi?» dedim. «Hayır, bilakis sizden elli kişinin ecri» buyurdu.
والثالث أنها للمنع عن هلاك النفس حسرة وأسفا على ما فيه الكفرة والفسقة من الضلال فقد كان المؤمنون يتحسرون على الكفرة ويتمنون إيمانهم فنزلت.
Üçüncü [vecih], ayetin kâfirlerin ve fasıkların içinde bulunduğu sapıklığa hasret ve üzüntü duyarak nefsin helak olmasını engellemek için olmasıdır. Zira müminler kâfirlere üzülüyor ve onların iman etmesini temenni ediyorlardı; bunun üzerine indi.
والرابع أنها للرخصة في ترك الأمر والنهي إذا كان فيهما مفسدة. والخامس أنها للأمر بالثبات على الإيمان من غير مبالاة بنسبة الآباء إلى السفه، فقد قيل: كان الرجل إذا أسلم قالوا له سفهت أباك فنزلت، وقيل: معنى الآية يا أيها الذين آمنوا الزموا أهل دينكم واحفظوهم وانصروهم لا يضركم من ضل من الكفار إذا فعلتم ذلك، والتعبير عن أهل الدين بالأنفس على حد قوله تعالى: لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النساء: ٢٩] ونحوه، والتعبير عن ذلك الفعل بالاهتداء للترغيب فيه ولا يخفى ما فيه إِلَى اللَّهِ لا إلى أحد سواه مَرْجِعُكُمْ رجوعكم يوم القيامة جَمِيعاً بحيث لا يتخلف عنه أحد من المهتدين وغيرهم فَيُنَبِّئُكُمْ بالثواب والعقاب بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ في الدنيا من أعمال الهداية والضلال، فالكلام وعد ووعيد للفريقين، وفيه كما قيل دليل على أن أحدا لا يؤاخذ بعمل غيره وكذا يدل على أنه لا يثاب بذلك، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك.
Dördüncü [vecih], emretmekte ve nehyetmekte bir fesat bulunduğu takdirde bunları terk etmeye bir ruhsat olmasıdır. Beşincisi ise babaların sefihlikle nitelenmesine aldırış etmeksizin iman üzere sebat etmeyi emretmesidir. Nitekim şöyle denilmiştir: Bir adam Müslüman olduğunda ona 'Babana sefihlik isnat ettin' derlerdi; bunun üzerine nazil oldu. Şöyle de denilmiştir: Ayetin manası, 'Ey iman edenler! Kendi dininizin ehline sımsıkı sarılın, onları koruyun ve onlara yardım edin; siz bunu yaptığınız takdirde kâfirlerden sapan kimse size zarar vermez' demektir. Din ehlinden 'kendi nefisleriniz' diye ifade edilmesi, Allah Teâlâ'nın: { لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [en-Nisâ: 29] “Kendinizi öldürmeyin” kavli ve benzerleri kabilindendir. Bu fiilden hidayet bulmak diye söz edilmesi ise ona teşvik içindir; bundaki durum gizli değildir. Başkasına değil yalnızca { إِلَى اللَّهِ } “Allah'adır” { مَرْجِعُكُمْ } kıyamet gününde dönüşünüz { جَمِيعاً } hidayete erenlerden ve diğerlerinden hiç kimse bundan geri kalmayacak şekilde hepinizin [dönüşü], { فَيُنَبِّئُكُمْ } sevap ve azap ile size haber verecektir { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } dünyada hidayet ve dalâlet amellerinden işlemekte olduklarınızı. Dolayısıyla bu kelam her iki grup için bir vaat ve tehdittir. Bunda, denildiği gibi, hiç kimsenin başkasının ameliyle muaheze olunmayacağına delil vardır; aynı şekilde bununla sevap kazanılamayacağına da delalet eder. Allah Teâlâ dilerse bunun tahkiki gelecektir.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا استئناف مسوق لبيان الأحكام المتعلقة بأمور دنياهم إثر بيان الأحوال المتعلقة بأمور دينهم، وفيه من إظهار كمال العناية بمضمونه ما لا يخفى شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ للشهادة معان الإحضار، والقضاء، والحكم، والحلف، والعلم، والإيصاء، والمراد بها هنا الأخير كما نص عليه جماعة من المفسرين، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك، وقرأها الجمهور بالرفع على أنها مبتدأ واثْنانِ خبرها، والكلام على حذف مضاف من الأول أي ذو شهادة بينكم اثنان أو من الثاني أي شهادة بينكم شهادة اثنين، والتزم ذلك ليتصادق المبتدأ والخبر، وقيل: الشهادة بمعنى الشهود كرجل عدل فلا حاجة إلى التزام الحذف، وقيل:
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”, dinlerinin işlerine dair durumların açıklanmasının hemen ardından dünyalarının işlerine taalluk eden hükümleri açıklamak üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Bunda içeriğine yönelik tam bir ihtimamın gösterildiği açıktır. { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ } “Birinize ölüm geldiği zaman, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik... iki [kişidir]”. Şehâdet kelimesinin hazır bulunmak/bulundurmak, hükmetmek, kaza etmek, yemin etmek, bilmek ve vasiyet etmek gibi anlamları vardır. Müfessirlerden bir topluluğun açıkça belirttiği gibi burada murat olan sonuncusudur; inşâallâhu teâlâ bunun tahkiki gelecektir. Cumhur onu ref' ile mübteda, { اثْنانِ } kelimesini de onun haberi olarak okumuştur. Kelam birinciden bir muzâfın takdiriyle 'aranızda şehâdet sahibi iki kişidir' yahut ikinciden takdirle 'aranızdaki şehâdet iki kişinin şehâdetidir' anlamındadır. Mübteda ile haberin birbirini doğrulaması için bu takdir gerekli görülmüştür. 'Şehâdet, racülün adlün (âdil adam) ifadesinde olduğu gibi şuhûd (şahitler) anlamındadır, dolayısıyla bir hazif takdirine gerek yoktur' da denilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الخبر محذوف واثْنانِ مرفوع بالمصدر الذي هو شَهادَةُ والتقدير فيما فرض عليكم أن يشهد اثنان وإلى هذا ذهب الزجاج والشهادة فيه على معناها المتبادر منها لا بمعنى الإشهاد، وكلام البعض يوهم ذلك وهو في الحقيقة بيان لحاصل معنى الكلام.
Haber mahzuftur ve { اثْنانِ }, mastar olan { شَهادَةُ } ile merfudur; takdiri 'size farz kılınan hususlarda iki kişinin şahitlik etmesidir' şeklindedir. ez-Zeccâc bu görüşe meyletmiştir; buradaki şehâdet ise işhâd (şahit tutma) anlamında değil, kendisinden ilk akla gelen anlamındadır. Bazılarının sözü bunu vehmettirse de bu aslında kelamın hasıl olan manasının açıklamasıdır.
وزعم بعضهم أنها بمعنى الإشهاد الذي هو مصدر المجهول واثْنانِ قائم مقام فاعله، وفيه أن الإتيان لمصدر الفعل المجهول بنائب فاعل وهو اسم ظاهر، وإن جوزه البصريون كما في شرح التسهيل للمرادي فقد منعه الكوفيون وقالوا: إنه هو الصحيح لأن حذف فاعل المصدر سائغ شائع فلا يحتاج إلى ما يسد مسد فاعله كفاعل الفعل الصريح. وإِذا ظرف لشهادة أي ليشهد وقت حضور الميت والمراد مشارفته وظهور أماراته، وحِينَ الْوَصِيَّةِ إما بدل من إِذا وفيه تنبيه على أن الوصية من المهمات المقررة التي لا ينبغي أن يتهاون بها المسلم ويذهل عنها.
Bazıları ise onun, meçhul fiilin mastarı olan işhâd manasında olduğunu ve { اثْنانِ } kelimesinin fâilinin makamına kâim (nâib-i fâil) olduğunu iddia etmiştir. Buna karşılık, Murâdî'nin Şerhu't-Teshîl'inde belirtildiği üzere meçhul fiilin mastarına zahir bir isim olan nâib-i fâil getirilmesini Basralılar caiz görse de Kûfeliler bunu men etmiş ve doğru olanın bu olduğunu söylemişlerdir; zira mastarın fâilinin hazfi caiz ve yaygındır, sarih fiilin fâilinde olduğu gibi fâilinin yerine geçecek bir şeye ihtiyaç duymaz. { إِذا } şehâdet için zarftır; yani 'ölümün hazır olduğu vakitte şahitlik etsin' demektir. Murat olan ise [ölümün] yaklaşması ve alametlerinin belirmesidir. { حِينَ الْوَصِيَّةِ } ise ya { إِذا }'dan bedeldir ki bunda vasiyetin Müslümanın gevşek davranmaması ve gafil olmaması gereken yerleşik mühim işlerden olduğuna bir uyarı vardır.
وجوز أن يتعلق بنفس الموت أي وقوع الموت أي أسبابه حين الوصية أو يحضر، وأن يكون شَهادَةُ مبتدأ
Doğrudan ölüm kelimesine taalluk etmesi, yani vasiyet anında ölümün yahut sebeplerinin vuku bulması veya { يَحْضُرُ } fiiline taalluk etmesi caiz görülmüştür. { شَهادَةُ } lafzının mübteda,
خبره إذا حضر أي وقوع الشهادة في وقت حضور الموت وحِينَ الْوَصِيَّةِ على الأوجه السابقة، ولا يجوز فيه أن يكون ظرفا للشهادة لئلا يخبر عن الموصول قبل تمام صلته أو خبره حِينَ الْوَصِيَّةِ. وإِذا منصوب بالشهادة ولا يجوز نصبه بالوصية وإن كان المعنى عليه لأن معمول المصدر لا يتقدمه على الصحيح مع ما يلزم من تقديم معمول المضاف إليه على المضاف وهو لا يجوز في غير- غير- لأنها بمنزلة لا. واثْنانِ على هذين الوجهين إما فاعل يشهد مقدرا أو خبرا لشاهدان كذلك.
Haberinin de { إِذا حَضَرَ } olması caizdir; yani şehâdetin vuku bulması ölümün hazır olduğu vakittedir, { حِينَ الْوَصِيَّةِ } ise önceki vecihler üzeredir. Mevsûl sılası tamamlanmadan önce haber verilmiş olmasın diye onun şehâdetin zarfı olması caiz değildir; yahut haberi { حِينَ الْوَصِيَّةِ }'dir. { إِذا } ise şehâdet ile mansubdur; mana bu minval üzere olsa da وصية (vasiyet) ile nasbedilmesi caiz değildir; zira doğru olan görüşe göre mastarın mamulü onun önüne geçemez; ayrıca muzâfun ileyhin mamulünün muzâfın önüne takdim edilmesi lazımdır ki bu da -لا mesabesinde olduğu için- غير lafzı haricinde caiz değildir. { اثْنانِ } bu iki veçhe göre ya takdir edilen 'yeşhedü' fiilinin fâilidir ya da yine takdir edilen 'şâhidâni' için haberdir.
وعن الفراء أن شَهادَةُ مبتدأ واثْنانِ فاعله سد مسد الخبر وجعل المصدر بمعنى الأمر أي ليشهد، وفيه نيابة المصدر عن فعل الطلب وهو ضعيف عند غيره لأن الاكتفاء بالفاعل مخصوص بالوصف المعتمد. وإِذا وحِينَ عليه منصوبان على الظرفية كما مر، وإضافة شَهادَةُ إلى الظرف على التوسع لأنه متصرف ولذا قرىء تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الأنعام: ٩٤] بالرفع، وقيل: إن الأصل ما بينكم وهو كناية عن التخاصم والتنازع، وحذف «ما» جائز نحو وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ [الإنسان: ٢٠] أي ما ثم، وأورد عليه أن ما الموصولة لا يجوز حذفها ومنهم من جوزه.
Ferrâ'dan nakledildiğine göre { شَهادَةُ } mübteda, { اثْنانِ } ise haber makamına kaim olan fâilidir ve mastar emir anlamında kılınmıştır; yani 'şahitlik etsin' demektir. Bunda mastarın talep fiilinin yerine geçmesi vardır ki başkalarına göre bu zayıftır; çünkü sadece fâil ile yetinmek istinat edilen vasfa mahsustur. Bu görüşe göre { إِذا } ve { حِينَ } daha önce geçtiği gibi zarfiyet üzere mansubdur. { شَهادَةُ } kelimesinin zarfa izafeti ise mütesarruf olduğu için tevessü yoluyladır; nitekim { تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } [el-En'âm: 94] “Aranızdaki [bağlar] koptu” ref' ile de okunmuştur. Denildi ki: Aslı 'mâ beyneküm'dür; bu da çekişme ve münakaşadan kinayedir. { وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ } [el-İnsân: 20] “Oraya baktığın zaman” yani 'mâ semme' (oradakileri) misalinde olduğu gibi 'mâ'nın hazfi caizdir. Buna mevsûl olan mâ'nın hazfinin caiz olmadığı itirazı getirilmişse de içlerinden bunu caiz görenler de olmuştur.
وقرأ الشعبي «شهادة بينكم» بالرفع والتنوين فبينكم حينئذ منصوب على الظرفية. وقرأ الحسن «شهادة» بالنصب والتنوين، وخرج ذلك ابن جني على أنها منصوبة بفعل مضمر اثْنانِ فاعله أي ليقم شهادة بينكم اثنان.
eş-Şa'bî 'şehâdetün beyneküm' şeklinde ref' ve tenvin ile okumuştur; bu durumda 'beyneküm' zarfiyet üzere mansub olur. el-Hasan ise tenvinle 'şehâdeten' şeklinde nasb ile okumuştur; İbn Cinnî bunu, fâili { اثْنانِ } olan muzmer bir fiil ile mansub olarak açıklamıştır; yani 'aranızda iki kişi şahitliği yerine getirsin' takdirindedir.
وأورد عليه أن حذف الفعل وإبقاء فاعله لم يجزه النحاة إلا إذا تقدم ما يشعر به كقوله تعالى: يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ [النور: ٣٦] في قراءة من قرأ «يسبّح» بالبناء للمفعول، وقول الشاعر: ليبك يزيد ضارع لخصومة.
Buna, fiilin hazfedilip fâilinin bırakılmasını nahivcilerin ancak önceden onu hissettiren bir karine bulunduğunda caiz gördükleri itirazı yapılmıştır; nitekim meçhul bina ile 'yüsebbehu' okuyanların kıraatinde: { يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } [en-Nûr: 36] “Sabah akşam O'nu tesbih eder” kavlinde ve şairin: 'Düşkün kimse bir hasımlık için Yezîd'e ağlasın' sözünde olduğu gibi,
أو أجيب به نفي أو استفهام وذلك ظاهر، والآية ليست واحدا من هذه الثلاثة.
Yahut bir nefy veya istifhama cevap olarak getirildiğinde caizdir ki bu açıktır; ayet ise bu üçünden biri değildir.
وأجيب بأن ما ذكر من الاشتراط غير مسلم بل هو شرط الأكثرية، واختار في البحر وجهين للتخريج، الأول أن تكون شَهادَةُ منصوبة على المصدر النائب مناب فعل الأمر واثْنانِ مرتفع به، والتقدير ليشهد بينكم اثنان فيكون من باب ضربا زيدا إلا أن الفاعل في ضربا يستند إلى ضمير المخاطب لأن معناه اضرب، وهذا يستند إلى الظاهر لأن معناه ما علمت، والثاني أن تكون مصدرا لا بمعنى الأمر بل خبرا ناب مناب الفعل في الخبر وإن كان ذلك قليلا كقوله: وقوفا بها صحبي على مطيهم. فارتفاع صحبي وانتصاب مطيهم بقوله وقوفا فإنه بدل من اللفظ بالفعل في الخبر، والتقدير وقف صحبي على مطيهم والتقدير في الآية يشهد إذا حضر أحدكم الموت اثنان ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أي
Buna, zikredilen şartın müsellem olmadığı, bilakis çoğunluğun şartı olduğu şeklinde cevap verilmiştir. el-Bahr'da tahrîc için iki vecih tercih edilmiştir: Birincisi, { شَهادَةُ } lafzının emir fiilinin makamına kâim olan mastar olarak mansub olması ve { اثْنانِ } lafzının onunla merfu olmasıdır; takdiri 'aranızda iki kişi şahitlik etsin' şeklindedir ve bu 'darben Zeyden' babından olur. Şu kadar var ki 'darben'deki fâil muhatap zamirine istinat eder, çünkü manası 'idrib' (vur) demektir; buradaki ise zahir isme istinat eder, çünkü manası bildiğin gibidir. İkincisi ise emir anlamında değil, 'Vukûfen bihâ sahbî alâ matiyyihim' (Dostlarım binekleri üzerinde orada durarak...) sözünde olduğu gibi az da olsa haberde fiil makamına kâim bir haber mastar olmasıdır. 'Sahbî'nin ref'i ve 'matiyyihim'in nasbı 'vukûfen' sözüyledir; zira o haberdeki fiilin lafzından bedeldir ve takdiri 'vakafa sahbî alâ matiyyihim'dir. Ayetteki takdir ise 'Birinize ölüm geldiğinde { ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } sizden iki âdil kimse şahitlik etsin' şeklindedir; yani
من المسلمين كما روي عن ابن عباس وابن مسعود والباقر رضي الله تعالى عنهم
İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve el-Bâkır'dan -radıyallâhu teâlâ anhüm-
وابن المسيب عليه الرحمة أو من أقاربكم وقبيلتكم كما روي عن الحسن وعكرمة، وهو الذي يقتضيه كلام الزهري وهما صفتان لاثنان أَوْ آخَرانِ عطف على اثْنانِ في سائر احتمالاته.
Ve İbnü'l-Müseyyeb'den -aleyhirrahme- rivayet edildiği üzere Müslümanlardan; yahut Hasan ve İkrime'den rivayet edildiği ve ez-Zührî'nin sözünün de gerektirdiği üzere akrabalarınızdan ve kabilenizdendir. Bu ikisi { اثْنانِ } için iki sıfattır. { أَوْ آخَرانِ } “Yahut başka iki kişi” ise bütün ihtimallerinde { اثْنانِ } üzerine matuftur.
وقوله سبحانه: مِنْ غَيْرِكُمْ صفة له أي كائنان من غيركم، والمراد بهم غير المسلمين من أهل الكتاب عند الأولين وغير الأقربين من الأجانب عند الآخرين. واختار الأول جماعة من المتأخرين حتى قال الجصاص: إن التفسير الثاني لا وجه له لأن الخطاب توجه أولا إلى أهل الإيمان فالمغايرة تعتبر فيه ولم يجر للقرابة ذكر، ويدل لذلك أيضا سبب النزول وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ أي سافرتم، وارتفاع أَنْتُمْ بفعل مضمر ويفسره ما بعده، والتقدير إن ضربتم فلما حذف الفعل وجب أن يفصل الضمير ليقوم بنفسه، وهذا رأي جمهور البصريين، وذهب الأخفش والكوفيون إلى أنه مبتدأ بناء على جواز وقوع المبتدأ بعد إن الشرطية كجواز وقوعه بعد إذا فجملة ضَرَبْتُمْ لا موضع لها على الأول للتفسير وموضعها الرفع على الخبرية على الثاني.
Sübhânehu'nun: { مِنْ غَيْرِكُمْ } “Sizden olmayan” kavli onun sıfatıdır; yani 'sizden başkalarından olan' demektir. Bununla murat edilen, ilk görüşe göre Ehl-i Kitap'tan olan gayrimüslimler; diğer görüşe göre ise yabancılardan olup akraba olmayanlardır. Müteahhirînden bir topluluk birinci görüşü tercih etmiştir; hatta Cessâs şöyle demiştir: 'İkinci tefsirin hiçbir tutar yanı yoktur; zira hitap ilk olarak iman ehline yönelmiştir, dolayısıyla başkalık da onda kabul edilir; akrabalıktan ise hiç söz edilmemiştir.' Nüzul sebebi de buna delalet eder; inşâallâhu teâlâ yakında gelecektir. { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer siz yeryüzünde sefere çıkmışsanız” yani yolculuk yapmışsanız. { أَنْتُمْ } lafzının ref'i muzmer bir fiil iledir ve sonrasındaki onu tefsir eder; takdiri 'in darabtüm'dür. Fiil hazfedilince zamirin kendi başına kâim olması için munfasıl kılınması vacip olmuştur; bu, Basralıların cumhurunun görüşüdür. el-Ahfeş ve Kûfeliler ise, şart edatı olan 'in'den sonra -'izâ'dan sonra vuku bulmasının caiz oluşu gibi- mübtedanın vuku bulmasının cevazına binaen bunun mübteda olduğu görüşüne gitmişlerdir. Buna göre { ضَرَبْتُمْ } cümlesinin birinci görüşe göre tefsir olduğu için iraptan mahalli yoktur, ikinci görüşe göre ise haber olmak üzere iraptan mahalli ref'tir.
وقوله تعالى: فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ أي قاربتم الأجل عطف على الشرط وجوابه محذوف، فإن كان الشرط قيدا في أصل الشهادة فالتقدير إن ضربتم في الأرض إلخ فليشهد اثنان منكم أو من غيركم، وإن كان شرطا في العدول إلى آخرين بالمعنى الذي نقل عن الأولين فالتقدير فاشهدوا آخرين من غيركم أو فالشاهدان آخران من غيركم، وحينئذ تفيد الآية أنه لا يعدل في الشهادة إلى غير المسلمين إلا بشرط الضرب في الأرض، وروي ذلك عن شريح رضي الله تعالى عنه. وقوله سبحانه: تَحْبِسُونَهُما أي تلزمونهما وتصبرونهما استئناف كأنه قيل كيف نعمل إذا ارتبنا بالشاهدين فقال سبحانه: تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ أي صلاة العصر كما روي عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه، وقتادة، وابن جبير وغيرهم، والتقييد بذلك لأنه وقت اجتماع الناس وتكاثرهم ولأن جميع أهل الأديان يعظمونه ويجتنبون الحلف الكاذب فيه ولأنه وقت تصادم ملائكة الليل والنهار وتلاقيهم، وفي ذلك تكثير للشهود منهم على صدق الحالف وكذبه فيكون أخوف، وعد ذلك بعضهم من باب التغليظ على المستحلف بالزمان.
Teâlâ'nın: { فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “Ve başınıza ölüm musibeti gelmişse” yani eceliniz yaklaşmışsa kavli şarta matuftur ve cevabı mahzuftur. Şayet şart asıl şehâdetin bir kaydı ise takdiri: 'Eğer yeryüzünde sefere çıkmışsanız... sizden yahut sizden olmayanlardan iki kişi şahitlik etsin' şeklindedir. Yok eğer ilk görüş sahiplerinden nakledilen mana üzere başkalarına intikal etmenin şartı ise takdiri: 'O halde sizden başkalarından iki kişiyi şahit tutun' yahut 'bu durumda iki şahit sizden başkalarıdır' şeklindedir. O vakit ayet, yeryüzünde sefere çıkmış olma şartı bulunmadıkça şahitlikte Müslüman olmayanlara başvurulamayacağını ifade eder; bu görüş Şüreyh'ten -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet edilmiştir. Sübhânehu'nun: { تَحْبِسُونَهُما } “Onları alıkoyarsınız” yani 'onları bağlar ve tutarsınız' kavli, sanki 'İki şahitten şüphelendiğimizde ne yaparız?' denilmiş de Sübhânehu'nun: 'Onları alıkoyarsınız' buyurmuş olması kabilinden bir istînâftır. { مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } “Namazdan sonra”, Ebû Ca'fer -radıyallâhu teâlâ anh-, Katâde, İbn Cübeyr ve başkalarından rivayet edildiği üzere ikindi namazından sonradır. Bununla kayıtlanması, insanların toplanma ve çoğalma vakti olmasından, bütün din mensuplarının bu vakti yüceltip onda yalan yere yemin etmekten kaçınmalarından ve gece ile gündüz meleklerinin karşılaşıp bir araya geldiği vakit olmasındandır. Bunda yemin edenin doğruluğuna veya yalanına dair meleklerden şahitlerin çoğalması söz konusudur, dolayısıyla daha çok korkutucudur. Bazıları bunu yemin ettirilen kişiye zaman ile ağırlaştırma (tağlîz) babından saymıştır.
وعندنا لا يلزم التغليظ به ولا بالمكان بل يجوز للحاكم فعله.
Bizim mezhebimize göre ise zaman ile de mekân ile de ağırlaştırma yapmak şart değildir, bilakis hâkimin bunu yapması caizdir.
وعن الحسن أن المراد بها صلاة العصر أو الظهر لأن أهل الحجاز كانوا يقعدون للحكومة بعدهما، وجوز أن تكون اللام للجنس أي بعد أي صلاة كانت. والتقييد بذلك لأن الصلاة داعية إلى النطق بالصدق ناهية عن التفوه بالكذب والزور وارتكاب الفحشاء والمنكر. وجعل الحسن التقييد بذلك دليلا على ما تقدم من تفسيره. وجوز أن تكون الجملة صفة أخرى لآخران وجملة الشرط معترضة فلا يضر الفصل بها. وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وتعقب بأنه يقتضي اختصاص الحبس بالآخرين مع شموله للأولين أيضا قطعا على أن اعتبار اتصافهما بذلك يأباه مقام الأمر بإشهادهما إذ مآله فآخران شأنهما الحبس والتحليف وإن أمكن إتمام التقريب باعتبار قيد الارتياب بهما كما يفيده الاعتراض الآتي. ولا يخفى ما فيه.
Hasan'dan nakledildiğine göre bununla murat ikindi yahut öğle namazıdır; çünkü Hicaz ehli bu iki namazdan sonra muhakeme için otururlardı. Lâm'ın cins için olması da caiz görülmüştür, yani 'hangi namaz olursa olsun herhangi bir namazdan sonra' demektir. Bununla kayıtlanması namazın doğruyu söylemeye davet edici, yalan ve iftira konuşmaktan, fuhşiyât ve münkeri irtikâp etmekten nehyedici olmasındandır. Hasan bu kayıtlamayı, daha önce geçen tefsirine delil kılmıştır. Bu cümlenin { آخَرانِ } için diğer bir sıfat olması ve şart cümlesinin itirâziyye (ara cümle) olması da caiz görülmüştür, binaenaleyh araya girmesi zarar vermez. Bu görüş İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet edilmiştir. Ancak bu görüşün, kesin olarak öncekileri de kapsamasına rağmen alıkoymayı sadece sonrakilere tahsis etmeyi gerektirdiği gerekçesiyle tenkit edilmiştir; üstelik onların bununla nitelenmesini kabul etmek, onları şahit tutma emri makamına uymaz; zira neticede durumları 'alıkonulup yemin ettirilecek olan diğer iki kişi' haline gelir; her ne kadar gelecek itirazın ifade ettiği üzere onlardan şüphelenme kaydı dikkate alınarak bu yaklaşım tamamlanabilse de. Bundaki durum gizli değildir.
والخطاب للموصى لهم. وقيل: للورثة. وقيل: للحكام والقضاة.
Hitap kendilerine vasiyet edilenleredir. Mirasçılaradır da denilmiştir. Hâkimlere ve kadılaradır da denilmiştir.
وقوله ﷿: فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ عطف على تَحْبِسُونَهُما إِنِ ارْتَبْتُمْ أي شككتم في صدقهما وعدم استبدادهما بشيء من التركة. والجملة شرطية حذف جوابها لدلالة ما سبق من الحبس والاقسام عليه، والشرط مع جوابه المحذوف معترض بين القسم وجوابه أعني قوله تعالى: لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وقد سيق من جهته تعالى للتنبيه على اختصاص الحبس والتحليف بحال الارتياب وليس هذا من قبيل ما اجتمع فيه قسم وشرط فاكتفى بذكر جواب سابقهما عن جواب الآخر كما هو الواقع غالبا لأن ذلك إنما يكون عند سد جواب السابق مسد جواب اللاحق لاتحاد مضمونهما كما في قولك: والله إن أتيتني لأكرمنك، ولا ريب في استحالته هاهنا لأن القسم وجوابه كلام الشاهدين والشرطية كما علمت من جهته ﷾، ولا يتوهم أن إن هنا وصلية لأنها مع أن الواو لازمة لها ليس المعنى عليها كما لا يخفى.
Azze ve Celle'nin: { فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ederler” kavli { تَحْبِسُونَهُما } üzerine matuftur. { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz” yani onların doğruluğundan ve terekeden herhangi bir şeyi kendilerine mal etmediklerinden kuşku duyarsanız. Bu cümle, önceki alıkoyma ve yemin ettirmenin ona delalet etmesinden ötürü cevabı hazfedilmiş bir şart cümlesidir. Şart, mahzuf cevabıyla birlikte yemin ile onun cevabı -yani Teâlâ'nın: { لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً } “Bunun karşılığında hiçbir bedel satın almayız” kavli- arasında itirâziyyedir (ara cümledir). Alıkoyma ve yemin ettirmenin şüphe haline mahsus olduğuna dikkat çekmek için Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiştir. Bu durum, çoğunlukla vaki olduğu gibi bir yemin ve şartın bir araya gelip de öncekisinin cevabının zikredilmesiyle diğerinin cevabından müstağni kalındığı kabilden değildir; zira bu ancak içerikleri bir olduğu için öncekinin cevabı sonrakinin cevabının yerine geçtiğinde olur; nitekim 'Vallahi eğer bana gelirsen sana ikram ederim' sözünde olduğu gibidir. Burada ise bunun imkânsızlığında şüphe yoktur; çünkü yemin ve cevabı iki şahidin sözüdür, şart cümlesi ise bildiğin gibi Allah Azze ve Celle tarafındandır. Buradaki 'in' edatının vasliyye olduğu da vehmedilmesin; çünkü onunla birlikte vav harfi gerekli olmakla beraber mana da -açık olduğu üzere- bunun üzerine değildir.
وزعم بعضهم جواز كونها شرطية ولا نَشْتَرِي دليل الجواب، والمعنى إن ارتبتم فلا ينبغي ذلك أو فقد أخطأتم لأنا لسنا ممن يشتري به ثمنا قليلا وهو بعيد جدا وتخلو الآية عليه ظاهرا من شرط التحليف، وضمير بِهِ عائد إلى الله تعالى، والمعنى لا نأخذ لأنفسنا بدلا من الله سبحانه أي من حرمته تعالى عرضا من الدنيا بأن نزيلها بالحلف الكاذب وحاصله لا نحلف بالله تعالى حلفا كاذبا لأجل المال، وقيل: إنه عائد إلى القسم على تقدير مضاف أي لا نستبدل بصحة القسم بالله تعالى عرضا من الدنيا بأن نزيل عنه وصف الصدق ونصفه بالكذب، وقيل: إلى الشهادة باعتبار أنها قول ولا بد من تقدير مضاف أيضا، وتقدير مضاف في ثَمَناً أي ذا ثمن مما لم يدع إليه إلا
Bazıları onun şartiyye olmasının ve { لا نَشْتَرِي } kavlinin cevaba delil olmasının caiz olduğunu iddia etmiştir; mana: 'Eğer şüpheye düşerseniz bu doğru olmaz yahut hata etmişsinizdir; zira biz onun karşılığında az bir bedel satın alacak kimselerden değiliz' şeklindedir. Bu çok uzaktır ve buna göre ayet zahiren yemin ettirme şartından yoksun kalır. { بِهِ } lafzındaki zamir Allah Teâlâ'ya râcidir; mana: 'Yalan yeminle O'nun hürmetini yok ederek Allah Sübhânehu'nun yerine -yani O'nun hürmeti yerine- nefislerimiz için dünyalıktan bir bedel almayız' demektir; neticesi 'mal için Allah Teâlâ'ya yalan yere yemin etmeyiz'dir. Takdir edilen bir muzâf ile yemine râci olduğu da söylenmiştir; yani 'Allah Teâlâ'ya yapılan yeminin sıhhati yerine, ondan doğruluk vasfını giderip onu yalanla niteleyerek dünyalıktan bir bedel almayız' demektir. Bir söz olması hasebiyle şehâdete râci olduğu da söylenmiştir ki burada da bir muzâf takdiri kaçınılmazdır. { ثَمَناً } kelimesinde de 'ze semenin' (bedel sahibi) şeklinde bir muzâf takdir edilmiştir ki buna ancak
قلة التأمل وَلَوْ كانَ المقسم له المدلول عليه بفحوى الكلام ذا قُرْبى أي قريبا منا. وهذا تأكيد لتبريهما من الحلف الكاذب ومبالغة في التنزه عنه كأنهما قالا: لا نأخذ لأنفسنا بدلا من ذلك مالا ولو انضم إليه رعاية جانب الأقرباء فكيف إذا لم يكن كذلك، وصيانة أنفسهما وإن كانت أهم من رعاية جانب الأقرباء لكنها- كما قال شيخ الإسلام- ليست ضميمة المال بل هي راجعة إليه، وقيل: الضمير للمشهود له على معنى لا نحابي أحدا بشهادتنا ولو كان قريبا منا، وجواب لو محذوف اعتمادا على ما سبق عليه أي لا نشتري به ثمنا، والجملة معطوفة على جملة أخرى محذوفة أي لو لم يكن ذا قربى ولو كان إلخ، وجعل السمين الواو للحال، وقد تقدم لك ما ينفعك هنا.
Düşünce azlığı sevk etmiştir. { وَلَوْ كانَ } kelamın delalet ettiği üzere lehine yemin edilen kimse { ذا قُرْبى } akraba olsa bile, yani bize yakın bir kimse dahi olsa. Bu, onların yalan yeminden berî olduklarını teyit etmek ve bundan sakınmadaki mübalağalarını ifade etmek içindir; sanki şöyle demişlerdir: 'Akrabaların hukukunu gözetmek buna eklense dahi bunun yerine nefislerimiz için bir mal almayız; böyle olmadığında ise nasıl alırız!' Kendi nefislerini korumaları her ne kadar akrabaların tarafını gözetmekten daha mühim olsa da -Şeyhülislam'ın dediği gibi- bu, mala eklenen bir şey değil bilakis ona râcidir. Zamirin lehine şehâdet edilen kimseye ait olduğu da söylenmiştir; mana 'bize yakın biri olsa dahi şehâdetimizle kimseye iltimas geçmeyiz' şeklindedir. Lev'in cevabı, öncesinde geçen { لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً } “onun karşılığında bir bedel satın almayız” ifadesine istinaden mahzuftur. Cümle, mahzuf olan başka bir cümleye matuftur; yani 'akraba olmasa da, akraba olsa da...' takdirindedir. es-Semîn vav harfini hâliye kılmıştır; burada sana fayda verecek hususlar daha önce geçmişti.
وجوز بعضهم إرجاع الضمير للشاهد وقدر جوابا للو غير ما قدرنا أي ولو كان الشاهد قريبا يقسمان، وجعل فائدة ذلك دفع توهم اختصاص الاقسام بالأجنبي، ولا يخفى ما في التركيب حينئذ من الركاكة التي لا ينبغي أن تكون في كلام هذا البعض فضلا عن كلام رب الكل، ونشهد بالله ﷾ أن حمل كلامه ﷿ على مثل ذلك مما لا يليق وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ أي الشهادة التي أمرنا ﷾ بإقامتها وألزمنا أداءها فالإضافة للاختصاص أو لأدنى ملابسة، والجملة معطوفة على لا نَشْتَرِي بِهِ داخل معه في حيز القسم. وروي عن الشعبي أنه وقف على «شهادة» بالهاء ثم ابتدأ آلله بالمد والجر على حذف حرف القسم وتعويض حرف الاستفهام منه وليس هذا من حذف حرف الجر وإبقاء عمله وهو شاذ كقوله: أشارت كليب بالأكف الأصابع. لأن ذلك حيث لا تعويض، وفي الجلالة الكريمة تعويض همزة الاستفهام عن المحذوف، وهل الجر به أو بالعوض قولان. وروي عنه وكذا عن الحسن رضي الله تعالى عنه ويحيى بن عمر، وابن جرير، وآخرين «الله» بدون مد. وفي ذلك احتمالان.
Bazıları zamiri şahide döndürmeyi caiz görmüş ve lev için bizim takdir ettiğimizden başka bir takdirde bulunmuştur; yani 'şahit akraba olsa dahi ikisi yemin eder' demiştir ve bunun faydasını yemin ettirmenin yabancıya mahsus olduğu vehmini defetmek olarak belirlemiştir. Bu durumda terkipteki tutukluk açıktır ki bu, her şeyin Rabbi olan Zat'ın kelamı şöyle dursun, bu bazılarının sözünde dahi bulunmaması gereken bir durumdur; O'nun Azze ve Celle kelamını böyle bir şeye hamletmenin yakışık almayacağına Allah Azze ve Celle'ye şehâdet ederiz. { وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ } “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” yani O'nun Azze ve Celle yerine getirmemizi emrettiği ve edasını bize vacip kıldığı şahitliği gizlemeyiz; dolayısıyla izafet ihtisas yahut en küçük bir münasebet içindir. Cümle, { لا نَشْتَرِي بِهِ } üzerine matuf olup onunla birlikte yemin kapsamına dahildir. eş-Şa'bî'den rivayet edildiğine göre o 'şehâdeh' diyerek he ile vakfetmiş, sonra yemin harfinin hazfi ve yerine istifham harfinin ivaz kılınmasıyla med ve cer ile 'Âllâhi' şeklinde başlamıştır. Bu, şairin: 'Kuleyb parmaklarını elleriyle işaret etti' sözündeki gibi cer harfinin hazfedilip amelinin baki bırakılması kabilinden şâz bir durum değildir; çünkü bu ivazsız olduğu yerdedir, lafza-i celâlde ise hazfedilenin yerine istifham hemzesi ivaz kılınmıştır; cerrin onunla mı yoksa ivaz ile mi olduğu hususunda iki görüş vardır. Ondan ve aynı şekilde Hasan'dan -radıyallâhu teâlâ anh-, Yahyâ b. Ömer'den, İbn Cerîr'den ve başkalarından med olmaksızın 'Allâhi' şeklinde okunduğu da rivayet edilmiştir. Bunda iki ihtimal vardır:
الأول أن الحذف من غير عوض فيكون على خلاف القياس، الثاني أن الهمزة المذكورة همزة الاستفهام وهي همزة قطع عوضت عن الحرف ولكنها لم تمد وهذا أولى من دعوى الشذوذ. ولذا اختاره في الدر المصون، وقرىء بتنوين الشهادة ووصل الهمزة ونصب اسم الله تعالى من غير مد. وخرجه أبو البقاء على أنه منصوب بفعل القسم محذوفا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ أي إذا فعلنا ذلك وكتمنا، والعدول عن آثمون إلى ما ذكر للمبالغة. وقرىء «لملاثمين» بحذف الهمزة وإلقاء حركتها على اللام وإدغام النون فيها فَإِنْ عُثِرَ أي اطلع يقال عثر الرجل على الشيء عثورا إذا اطلع عليه.
Birincisi, hazfin ivazsız olmasıdır ki bu kıyasa aykırı olur. İkincisi, mezkûr hemzenin harfe ivaz kılınmış hemze-i kat' olan istifham hemzesi olması, ancak meddedilmemesidir; bu ise şâzzlık iddiasından daha evladır. Bu sebeple ed-Dürrü'l-Masûn'da bu tercih edilmiştir. Şehâdet kelimesinin tenvini, hemzenin vaslı ve Allah Teâlâ'nın isminin med olmaksızın nasbı ile de okunmuştur; Ebû'l-Bekâ bunu mahzuf yemin fiili ile mansub olarak açıklamıştır. { إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ } “O takdirde biz muhakkak günahkârlardan oluruz” yani bunu yapar ve gizlersek. 'Âsimûn' (günahkârlarız) demekten zikredilen şekle dönülmesi mübalağa içindir. Hemzenin hazfi, harekesinin lâm'a aktarılması ve nûn'un onda idgam edilmesiyle 'lemil-âsimîn' şeklinde de okunmuştur. { فَإِنْ عُثِرَ } “Eğer anlaşılırsa” yani muttali olunursa. Bir kimse bir şeye muttali olduğu zaman 'asere'r-racülü ale'ş-şey'i usûran' denir.
وقال الغوري: تقول عثرت إذا اطلعت على ما كان خفيا وهو مجاز بحسب الأصل من قولهم: عثر إذا كبا.
el-Gavrî şöyle demiştir: Gizli olan bir şeye muttali olduğun zaman 'asertü' dersin; bu asıl itibariyle onların 'tökezledi/sendeledi' manasındaki 'asera izâ kebâ' sözünden alınma bir mecazdır.
وذلك أن العاثر ينظر إلى موضع عثاره فيعرفه ويطلع عليه، وقال الليث: إن مصدر عثر بمعنى اطلع العثور وبمعنى كبا العثار وحينئذ يخفى القول بالمجاز لأن اختلاف المصدر ينافيه فلا تتأتى تلك الدعوى إلا على ما قاله الراغب من اتحاد المصدرين، وفي القاموس عثر كضرب، ونصر، وعلم وكرم عثر أو عثير أو عثارا كبا. والعثور الاطلاع كالعثر.
Bu da sendeliyenin tökezlediği yere bakıp onu tanıması ve ona muttali olması sebebiyledir. el-Leys ise muttali olmak manasındaki asere fiilinin mastarının el-usûr, tökezlemek manasındakinin ise el-asâr olduğunu söylemiştir; bu durumda mecaz olduğunu söylemek kapalı kalır, çünkü mastarın farklılığı buna manidir; dolayısıyla bu iddia ancak Râgıb'ın iki mastarın bir olduğunu söylemesi üzerine mümkün olur. el-Kâmûs'ta: 'Asera; darabe, nasara, alime ve kerume bablarından olup tökezledi demektir. el-Usûr ise aser gibi muttali olmak manasındadır' denilmektedir.
وظاهر هذا أن لا مجاز. ويفهم منه أيضا الاتحاد في بعض المصادر فافهم، والمراد فإن عثر بعد التحليف عَلى أَنَّهُمَا أي الشاهدين الحالفين اسْتَحَقَّا إِثْماً أي فعلا ما يوجبه من تحريف وكتم بأن ظهر بأيديهما شيء من التركة وادعيا استحقاقهما له بوجه من الوجوه، وقال الجبائي: الكلام على حذف مضاف أي استحقا عقوبة إثم فَآخَرانِ أي فرجلان آخران. وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: يَقُومانِ مَقامَهُما والفاء جزائية وهي إحدى مصوغات الابتداء بالنكرة. ولا محذور في الفصل بالخبر بين المبتدأ وصفته وهو قوله سبحانه: مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ، وقيل: هو خبر مبتدأ محذوف أي فالشاهدان آخران، وجملة يَقُومانِ صفته والجار والمجرور صفة أخرى وجوز أبو البقاء أن يكون حالا من ضمير يَقُومانِ، وقيل: هو فاعل فعل محذوف أي
Bunun zahiri mecazın olmadığıdır. Bundan bazı mastarlarda birlik olduğu da anlaşılır, iyi anla! Murat olan, yemin ettirildikten sonra muttali olunmasıdır: { عَلى أَنَّهُمَا } “o iki [şahidin]” yani yemin eden iki şahidin { اسْتَحَقَّا إِثْماً } “bir günah işledikleri” yani terekeden bir şeyin ellerinde zuhur etmesi ve bir şekilde ona hak kazandıklarını iddia etmeleri suretiyle tahrif ve gizleme gibi buna sebep olan şeyi yaptıkları [anlaşılırsa]. el-Cübbâî şöyle demiştir: 'Kelam bir muzâfın hazfi üzeredir; yani günahın cezasını hak ettiler demektir.' { فَآخَرانِ } “artık başka iki kişi” yani başka iki adam [onların yerine geçer]. Bu bir mübtedadır, haberi ise Teâlâ'nın: { يَقُومانِ مَقامَهُما } “onların makamına geçer” kavlidir. Fâ cezâiyyedir ve nekire ile ibtidânın cevaz sebeplerinden biridir. Mübteda ile onun sıfatı olan Sübhânehu'nun: { مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ } kavli arasına haberin girmesinde bir sakınca yoktur. 'O, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani şahitler diğer ikisidir demektir; { يَقُومانِ } cümlesi onun sıfatı, câr ve mecrûr da diğer bir sıfatıdır' da denilmiştir. Ebû'l-Bekâ bunun { يَقُومانِ }'deki zamirden hâl olmasını caiz görmüştür. Mahzuf bir fiilin fâili olduğu da söylenmiştir; yani
فليشهد آخران وما بعده صفة له، وقيل: مبتدأ خبره الجار والمجرور، والجملة الفعلية صفته وضمير مَقامَهُما في جميع هذه الأوجه مستحق للذين استحقا. وليس المراد بمقامهما مقام أداء الشهادة التي تولياها ولم يؤدياها كما هي بل هو مقام الحبس. والتحليف واسْتَحَقَّ بالبناء للفاعل على قراءة عاصم في رواية حفص عنه وبها قرأ علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس وأبي رضي الله تعالى عنهم وفاعله الْأَوْلَيانِ، والمراد من الموصول أهل الميت ومن الأوليين الأقربان إليه الوارثان له الأحقان بالشهادة لقربهما واطلاعهما وهما في الحقيقة الآخران القائمان مقام اللذين استحقا إثما إلا أنه أقيم المظهر مقام ضميرهما للتنبيه على وصفهما بهذا الوصف.
'Başka iki kişi şahitlik etsin' demektir ve sonrasındaki onun sıfatıdır. Haberi câr ve mecrûr olan bir mübteda olduğu, fiil cümlesinin de onun sıfatı olduğu söylenmiştir. Bütün bu vecihlerde { مَقامَهُما } zamiri günahı hak eden o iki kişiye aittir. Onların makamından murat, üstlenip de gereği gibi yerine getirmedikleri şahitliği eda etme makamı değil, alıkonulma ve yemin ettirilme makamıdır. Âsım'ın Hafs rivayetindeki kıraatinde { اسْتَحَقَّ } malum bina iledir; Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh-, İbn Abbâs ve Übeyy -radıyallâhu teâlâ anhüm- de böyle okumuştur; fâili ise { الْأَوْلَيانِ }'dir. Mevsûlden murat ölünün ailesidir; iki evlâdan murat ise yakınlıkları ve vukûfiyetleri sebebiyle şahitliğe en layık olan, ona mirasçı en yakın iki kimsedir. Onlar hakikatte günahı hak eden o iki kişinin makamına kaim olan diğer iki kişidir; ancak bu vasıfla nitelendiklerine dikkat çekmek için zamirlerinin yerine zahir isim getirilmiştir.
ومفعول اسْتَحَقَّ محذوف واختلفوا في تقديره فقدره الزمخشري أن يجردوهما للقيام بالشهادة ليظهروا بهما كذب الكاذبين، وقدره أبو البقاء وصيتهما، وقدره ابن عطية ما لهم وتركتهم.
{ اسْتَحَقَّ } fiilinin mef'ûlü mahzuftur ve takdirinde ihtilaf etmişlerdir: Zemahşerî onu 'yalancıların yalanını ortaya çıkarmak için şahitliği yerine getirmeye o ikisini tahsis etmeleri', Ebû'l-Bekâ 'onların vasiyetini', İbn Atiyye ise 'onların mallarını ve terekelerini' şeklinde takdir etmiştir.
وقال الإمام: إن المراد بالأوليان الوصيان اللذان ظهرت خيانتهما. وسبب أولويتهما أن الميت عينهما للوصية فمعنى اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ خان في مالهم وجنى عليهم الوصيان اللذان عثر على خيانتهما. وعلى هذا لا ضرورة إلى القول بحذف المفعول، وقرأ الجمهور «استحقّ عليهم الأوليان» ببناء استحق للمفعول. واختلفوا في مرجع ضميره والأكثرون أنه الإثم، والمراد من الموصول الورثة لأن استحقاق الإثم عليهم كناية عن الجناية عليهم ولا شك أن الذين جنى عليهم وارتكب الذنب بالقياس إليهم هم الورثة، وقيل: إنه الإيصاء، وقيل: الوصية لتأويلها بما ذكر، وقيل: المال، وقيل: إن الفعل مسند إلى الجار والمجرور. وكذا اختلفوا في توجيه رفع الْأَوْلَيانِ فقيل: إنه مبتدأ خبره آخران أي الأوليان بأمر الميت آخران، وقيل: بالعكس، واعترض بأن فيه الإخبار عن النكرة بالمعرفة وهو مما اتفق على منعه في مثله، وقيل: خبر مبتدأ مقدر أي هما الآخران على الاستئناف البياني، وقيل: بدل من آخران، وقيل.
İmam [Râzî] şöyle demiştir: Evlâyân ile murat, hıyanetleri ortaya çıkan iki vasîdir. Onların öncelikli oluşlarının sebebi, ölünün onları vasiyet için tayin etmiş olmasıdır; buna göre { اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ } manası 'Hıyanetlerine muttali olunan o iki vasî onların mallarında hıyanet etti ve onlara karşı suç/haksızlık işledi' demektir. Buna göre mef'ûlün hazfedildiğini söylemeye gerek kalmaz. Cumhur 'üstehikka aleyhimü'l-evleyâni' şeklinde 'üstehikka' fiilini meçhul bina ile okumuştur. Zamirinin mercîinde ihtilaf etmişlerdir; çoğunluğa göre o 'günahtır'. Mevsûlden murat ise mirasçılardır; zira günahın onların aleyhine hak olması, onlara karşı işlenen haksızlıktan/cinayetten kinayedir; şüphe yok ki aleyhlerine cinayet işlenen ve kendilerine karşı günaha girilen kimseler mirasçılardır. Vasiyet etmek olduğu da söylenmiştir; zikredilenle tevil edildiği için vasiyet olduğu da söylenmiştir; mal olduğu da söylenmiştir; fiilin câr ve mecrûra isnat edildiği de söylenmiştir. Aynı şekilde { الْأَوْلَيانِ } kelimesinin ref' kılınışının izahında da ihtilaf etmişlerdir: Onun, haberi 'âharâni' olan bir mübteda olduğu, yani 'ölünün işine en layık iki kişi diğer ikisidir' demek olduğu söylenmiştir. Aksinin olduğu da söylenmiştir; ancak buna, nekirenin marife ile haber verilmesi olduğu ve bunun benzeri yerlerde ittifakla menedildiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Mukadder bir mübtedanın haberi olduğu, yani beyânî istînâf üzere 'o ikisi diğer ikisidir' demek olduğu söylenmiştir; 'âharâni'den bedel olduğu söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:
عطف بيان عليه، ويلزمه عدم اتفاق البيان والمبين في التعريف والتنكير مع أنهم شرطوه فيه حتى من جوز تنكيره، نعم نقل عن نزر عدم الاشتراط، وقيل: هو بدل من فاعل يَقُومانِ.
Onun atf-ı beyânıdır; ancak bu, her ne kadar nekire kılınmasını caiz görenler bulunsa da beyân ile mübeyyenin marifelik ve nekirelikte uyuşması şart koşulmuşken uyuşmamasını gerektirir; evet, az sayıda kimseden bu şartın aranmadığı nakledilmiştir. { يَقُومانِ } fâilinden bedel olduğu da söylenmiştir.
وكون المبدل منه في حكم الطرح ليس من كل الوجوه حتى يلزم خلو تلك الجملة الواقعة خبرا أو صفة عن الضمير، على أنه لو طرح وقام هذا مقامه كان من وضع الظاهر موضع الضمير فيكون رابطا. وقيل: هو صفة آخران، وفيه وصف النكرة بالمعرفة. والأخفش أجازه هنا لأن النكرة بالوصف قربت من المعرفة قيل وهذا على عكس:
Mübdeldü minhün atılma hükmünde olması, haber yahut sıfat olarak vuku bulan o cümlenin zamirden yoksun kalmasını gerektirecek derecede her yönden değildir; kaldı ki o atılıp bu onun yerine geçseydi, zamir makamına zahir ismin konulması kabilinden olur ve bir râbıt teşkil ederdi. 'Âharâni'nin sıfatı olduğu da söylenmiştir ki bunda nekirenin marife ile nitelenmesi vardır. el-Ahfeş burada bunu caiz görmüştür; çünkü nekire vasıf ile marifeye yaklaşmıştır. Bunun şunun aksi olduğu söylenmiştir:
ولقد أمر على اللئيم يسبني فإنه يؤول فيه المعرفة بالنكرة وهذا أول فيه النكرة بالمعرفة أو جعلت في حكمها للوصف، ويمكن- كما قال بعض المحققين- أن يكون منه بأن يجعل الأوليان لعدم تعينهما كالنكرة.
'Bana söven alçağa uğrarım da...' Zira bu beyitte marife nekire ile tevil edilmektedir; burada ise nekire marife ile tevil edilmiş yahut vasıftan ötürü onun hükmünde kılınmıştır. Bazı muhakkiklerin dediği gibi bunun da o cinsten olması mümkündür; şöyle ki el-Evleyân belirlenmemiş olmalarından ötürü nekire gibi kılınmış olur.
وعن أبي علي الفارسي أنه نائب فاعل اسْتَحَقَّ والمراد على هذا استحق عليهم انتداب الأولين منهم للشهادة كما قال الزمخشري أو إثم الأولين كما قيل. وهو تثنية الأولى قلبت ألفه ياء عندها، وفي- على- في عَلَيْهِمُ أوجه الأول أنها على بابها. والثاني أنها بمعنى في. والثالث أنها بمعنى من. وفسر اسْتَحَقَّ بطلب الحق وبحق وغلب. وقرأ يعقوب، وخلفت، وحمزة، وعاصم في رواية أبي بكر عنه «استحقّ عليهم الأولين» ببناء استحق للمفعول، والأولين جمع أول المقابل للآخر وهو مجرور على أنه صفة الَّذِينَ أو بدل منه أو من ضمير عَلَيْهِمُ أو منصوب على المدح، ومعنى الأولية التقدم على الأجانب في الشهادة. وقيل: التقدم في الذكر لدخولهم في يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا.
Ebû Ali el-Fârisî'den nakledildiğine göre o, { اسْتَحَقَّ } fiilinin nâib-i fâilidir; buna göre murat, Zemahşerî'nin dediği gibi 'onlardan ilk olanların şahitliğe çağrılması onların üzerine hak oldu' yahut denildiği gibi 'ilk olanların günahı onlara vacip oldu' demektir. O, el-Evlâ'nın tesniyesidir; tesniye anında elifi yâ'ya dönüşmüştür. { عَلَيْهمُ } lafzındaki 'alâ' edatında vecihler vardır: Birincisi, kendi asli manasında olmasıdır. İkincisi, 'fî' (içinde/hakkında) manasında olmasıdır. Üçüncüsü, 'min' (–den/–dan) manasında olmasıdır. { اسْتَحَقَّ } ise hakkı talep etmek, hak olmak ve galebe çalmakla tefsir edilmiştir. Ya'kûb, Halef, Hamza ve Ebû Bekir rivayetiyle Âsım, 'üstehikka aleyhimü'l-evvelîne' şeklinde 'üstehikka' fiilini meçhul bina ile okumuşlardır; el-Evvelîn ise âhirin zıddı olan evvelin çoğuludur ve { الَّذِينَ } kelimesinin sıfatı veya ondan ya da { عَلَيْهمُ } zamirinden bedel olarak mecrurdur yahut medih üzere mansubdur. Önceliğin manası, şahitlikte yabancıların önüne geçmektir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabına dahil olmaları hasebiyle zikirde öncelik olduğu da söylenmiştir.
وقرأ الحسن «الأولان» بالرفع وهو كما قدمنا في الأوليان وقرىء «الأولين» بالتثنية والنصب، وقرأ ابن سيرين «الأوليين» بباءين تثنية أولى منصوبا، وقرىء «الأولين» بسكون الواو وفتح اللام جمع أولى كأعلين وإعراب ذلك ظاهر.
Hasan ref' ile 'el-Evvelâni' okumuştur ki bu el-Evleyân hakkında daha önce zikrettiğimiz gibidir. Tesniye ve nasb ile 'el-Evveleyne' okunduğu gibi, İbn Sîrîn iki yâ ile mansub tesniye olarak 'el-Evleyeyni' okumuştur. Vâvın sükûnu ve lâmın fethi ile 'a'levne' gibi evlânın cemi olarak 'el-Evlevne' şeklinde de okunmuştur; bunların irabı açıktır.
فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ عطف على يَقُومانِ والسببية ظاهرة. وقوله سبحانه لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما جواب القسم. والمراد بالشهادة عند الكثير ومنهم ابن عباس رضي الله تعالى عنهما اليمين كما في قوله ﷿ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ [النور: ٦] وسميت اليمين شهادة على ما قال الطبرسي لأن اليمين كالشهادة على ما يحلف عليه أنه كذلك أي ليميننا على أنهما كاذبان فيما ادعيا من الاستحقاق مع كونها حقة صادقة في نفسها أولى بالقبول من يمينها مع كونها كاذبة في نفسها لما أنه قد ظهر للناس استحقاقهما للإثم ويميننا منزهة عن الريب والريبة وصيغة التفضيل إنما هي لإمكان قبول يمينهما في الجملة باعتبار صدقهما في ادعاء تملكهما لما ظهر في أيديهما، وقيل: إن الشهادة على معناها المتبادر عند الإطلاق، وسيأتي إن شاء الله تعالى عن بعض المحققين غير ذلك.
{ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ } “Hemen Allah'a yemin ederler” kavli { يَقُومانِ } üzerine matuftur ve sebebiyet açıktır. Sübhânehu'nun: { لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما } “Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha haktır” kavli yeminin cevabıdır. İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ- da dahil pek çok âlime göre şahitlikten murat yemindir; nitekim Azze ve Celle'nin: { فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ } [en-Nûr: 6] “Onlardan her birinin şahitliği, Allah adına dört defa yemin etmesidir” kavlinde de böyledir. Tabersî'nin belirttiğine göre yemine şahitlik denilmiştir; zira yemin, üzerine yemin edilen şeyin öyle olduğuna dair bir şahitlik gibidir; yani 'onların hak kazandıklarını iddia ettikleri hususta yalancı olduklarına dair bizim yeminimiz -kendi içinde hak ve doğru olmakla birlikte- insanların nazarında o ikisinin günahı hak ettikleri ortaya çıktığı için ve bizim yeminimiz şüphe ve töhmetten uzak olduğu için, kendi içinde yalan olan onların yemininden kabule daha layıktır' demektir. İsmi tafdil sîgası ise, ellerinde zuhur eden mala malik oldukları iddiasındaki doğrulukları hesaba katılarak onların yeminlerinin de genel anlamda kabul edilme imkânı bulunmasından ötürüdür. Şehâdetin mutlak olarak kullanıldığında ilk akla gelen manasında olduğu da söylenmiştir; inşâallâhu teâlâ bazı muhakkiklerden bundan başkası da gelecektir.
وقوله عز شأنه وَمَا اعْتَدَيْنا عطف على الجواب أي ما تجاوزنا في شهادتنا الحق وما اعتدينا عليهما بإبطال حقهما. وقوله تعالى: إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ استئناف مقرر لما قبله أي أنا إذا اعتدينا فيما ذكر لمن الظالمين أنفسهم بتعريضها لسخط الله تعالى وعذابه أو لمن الواضعين الحق في غير موضعه، ومعنى الآيتين عند غير واحد من المفسرين أن المحتضر إذا أراد الوصية ينبغي أن يشهد عدلين من ذوي دينه أو نسبه فإن لم يجدهما بأن كان في سفر فآخران من غيرهم، ثم إن وقع ارتياب في صدقهما أقسما على صدق ما يقولان بالتغليظ في الوقت فإن اطلع على كذبهما بأمارة حلف آخران من أهل الميت. وادعى أن الحكم منسوخ إذا كان الاثنان شاهدين فإنه لا يحلف الشاهد ولا يعارض يمينه بيمين الوارث، وقيل: إن التحليف لم ينسخ لكنه مشروط بالريبة.
Şânı Yüce Olan'ın: { وَمَا اعْتَدَيْنا } “Ve biz haddi aşmadık” kavli cevaba matuftur; yani 'şahitliğimizde hakkı çiğnemedik ve onların hakkını iptal ederek onlara tecavüz etmedik' demektir. Teâlâ'nın: { إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz biz o takdirde elbette zalimlerden oluruz” kavli ise öncesini pekiştiren bir istînâftır; yani 'şayet zikredilen hususta haddi aşarsak nefislerimizi Allah Teâlâ'nın gazabına ve azabına maruz bırakarak kendilerine zulmedenlerden yahut hakkı yerine koymayanlardan oluruz' demektir. Müfessirlerden pek çoğuna göre bu iki ayetin manası şudur: Ölüm döşeğindeki kimse vasiyet etmek istediğinde kendi dininden yahut nesebinden iki âdil kişiyi şahit tutmalıdır; eğer seferde olması sebebiyle onları bulamazsa kendilerinden başkalarından iki kişi şahit tutar; sonra şayet bu iki kişinin doğruluğundan şüphe edilirse söylediklerinin doğruluğuna dair vakti ağırlaştırarak yemin ederler; şayet bir karine ile onların yalanı anlaşılırsa ölünün ailesinden diğer iki kişi yemin eder. Eğer bu iki kişi şahit ise bu hükmün mensuh olduğu iddia edilmiştir; çünkü şahide yemin ettirilmez ve onun yemini mirasçının yeminiyle çeliştirilmez. Yemin ettirmenin neshedilmediği ancak şüphe şartına bağlı olduğu da söylenmiştir.
وقد روي عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه كان يحلف الشاهد والراوي إذا اتهمهما،
Ali'den -kerremallâhu teâlâ vecheh- rivayet edildiğine göre o, itham ettiği zaman şahide ve râviye yemin ettirirdi.
وفي بعض كتب الحنفية أن الشاهد إن لم يجد من يزكيه يجوز تحليفه احتياطا وهذا خلاف المفتى به كما بسط في محله. وكذا ادعى البعض النسخ أيضا على تقدير أن يكون المراد بالشاهدين في السفر غير مسلمين لأن شهادة الكافر على المسلم لا تقبل مطلقا، وروى حديث النسخ ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقال بعضهم: لا نسخ وأجاز شهادة الذمي على المسلم في هذه الصورة.
Bazı Hanefî kitaplarında yer aldığına göre şahit kendisini tezkiye edecek birini bulamazsa ihtiyaten ona yemin ettirilmesi caizdir; bu ise yerinde açıklandığı üzere fetvaya esas olan görüşe aykırıdır. Aynı şekilde bazıları, seferdeki iki şahitten muradın gayrimüslimler olması takdirine binaen de nesh olduğunu iddia etmiştir; zira kâfirin Müslüman aleyhine şahitliği mutlak olarak kabul edilmez. Nesh hadisini İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet etmiştir. Bazıları ise neshin olmadığını söylemiş ve bu surette zimmînin Müslüman aleyhine şahitliğini caiz görmüştür.
وروي عن أبي موسى الأشعري أنه حكم لما كان واليا على الكوفة بمحضر من الصحابة بشهادة ذميين بعد تحليفهما في وصية مسلم في السفر وإلى ذلك ذهب الإمام أحمد بن حنبل، وقال آخرون: الاثنان وصيان وحكم تحليفهما إذا ارتاب الورثة غير منسوخ، وما أفادته الآية من رد اليمين على الورثة ليس من حيث إنهم مدعون وقد ظهرت خيانة الوصيين فردت اليمين عليهما خلافا للشافعي بل من حيث إنهم صاروا مدعى عليهم لانقلاب الدعوى فإن الوصي المدعى عليه أولا صار مدعيا للملك والورثة ينكرون ذلك، ويدل عليه ما
Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet edildiğine göre o, Kûfe valisi iken sahabelerin huzurunda, seferde bir Müslümanın vasiyetinde iki zimmîye yemin ettirdikten sonra onların şahitliğiyle hükmetmiştir; İmam Ahmed b. Hanbel de bu görüşe gitmiştir. Başkaları ise şöyle demiştir: İki kişi vasîdir ve mirasçılar şüphelendiğinde onlara yemin ettirme hükmü mensuh değildir; ayetin yemini mirasçılara döndürmeyi ifade etmesi ise -Şâfiî'nin hilafına- onların davacı olmaları ve vasîlerin hıyaneti ortaya çıktığı için yeminin onlara çevrilmesi bakımından değil, davanın tersine dönmesiyle onların davalı konumuna gelmeleri bakımındandır; zira başlangıçta davalı olan vasî mülkiyet iddia eder hale gelmiş, mirasçılar ise bunu inkâr etmektedir. Buna şu rivayet de delalet eder:
أخرجه البخاري في التاريخ، والترمذي وحسنه، وابن جرير، وابن المنذر، وخلق آخرون عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «خرج رجل من بني سهم مع تميم الداري، وعدي بن بداء، وقيل: نداء بالنون فمات السهمي بأرض ليس فيها مسلم فلما قدما بتركته فقدوا جاما من فضة مخوصا بالذهب فأحلفهما رسول الله ﷺ بالله تعالى ما كتمتما ولا اطلعتما ثم وجدا لجام بمكة
Buhârî Târîh'inde, Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve diğer pek çok kimse İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- şöyle rivayet etmiştir: «Sehm oğullarından bir adam Temîm ed-Dârî ve Adiy b. Beddâ -nûn ile Neddâ da denilmiştir- ile birlikte sefere çıktı. Sehmli adam içinde hiçbir Müslümanın bulunmadığı bir yerde vefat etti. Onun terekesiyle geldiklerinde gümüşten, üzeri altın işlemeli bir kâseyi kaybettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Gizlemediğinize ve muttali olmadığınıza dair' o ikisine Allah Teâlâ adına yemin ettirdi. Daha sonra kâse Mekke'de bulundu.
فقيل اشتريناه من تميم وعدي فقام رجلان من أولياء السهمي فحلفا بالله سبحانه لشهادتهما أحق من شهادتهما وأن الجام لصاحبهم وأخذ الجام وفيهم نزلت يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ،
Onu Temîm ve Adiy'den satın aldık denildi. Bunun üzerine Sehmli adamın velilerinden iki kişi kalktı ve kendi şahitliklerinin o ikisinin şahitliğinden daha hak olduğuna ve kâsenin kendi adamlarına ait olduğuna dair Allah Sübhânehu'ya yemin ettiler ve kâseyi aldılar. Onlar hakkında { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” ... ayeti indi.»
هذا وادعى بعض المحققين أن الشهادة هاهنا لا يمكن أن تكون بمعناها المتبادر بوجه ولا تتصور لأن شهادتهما إما على الميت ولا وجه لها بعد موته وانتقال الحق إلى الورثة وحضورهم أو على الوارث المخاصم وكيف يشهد الخصم على خصمه فلا بد من التأويل، وذكر أن الظاهر أن تحمل في قوله سبحانه شَهادَةُ بَيْنِكُمْ على الحضور أو الإحضار أي إذا حضر الموت المسافر فليحضر من يوصي إليه بإيصال ماله لوارثه مسلما فإن لم يجد فكافرا، والاحتياط أن يكونا اثنين فإذا جاءا بما عندهما وحصل ريبة في كتم بعضه فليحلفا لأنهما مودعان مصدقان بيمينهما فإن وجد ما خانا فيه وادعيا أنهما تملكاه منه بشراء ونحوه ولا بينة لهما على ذلك يحلف المدعى عليه على عدم العلم بما ادعياه من التملك وأنه ملك لمورثهما لا نعلم انتقاله عن ملكه، والشهادة الثانية بمعنى العلم المشاهد أو ما هو بمنزلته لأن الشهادة المعاينة فالتجوز بها عن العلم صحيح قريب، والشهادة الثالثة إما بهذا المعنى أو بمعنى اليمين، وعلى هذا وهو مما أفاضه الله تعالى علي ببركة كلامه سبحانه فلا نسخ في الآية ولا إشكال، وما ذكروه كله تكلف لم يصف من الكدر لذوق ذائق، وسبب النزول وفعل الرسول ﷺ مبين لما ذكر انتهى.
Bununla birlikte bazı muhakkikler burada şahitliğin hiçbir şekilde ilk akla gelen manasında olamayacağını ve tasavvur edilemeyeceğini iddia etmişlerdir; zira onların şahitliği ya ölü aleyhinedir ki ölümünden ve hakkın mirasçılara intikal edip onların hazır bulunmasından sonra bunun bir anlamı yoktur; yahut hasım olan vâris aleyhinedir ki bir hasım kendi hasmı aleyhine nasıl şahitlik edebilir! Dolayısıyla tevil kaçınılmazdır. O zat, Sübhânehu'nun: { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } kavlinde hazır bulunmaya yahut hazır bulundurmaya hamledilmesinin zahir olduğunu belirtmiştir; yani 'Yolcuya ölüm geldiğinde, malını mirasçısına ulaştırması için vasiyet edeceği Müslüman bir kimseyi, bulamazsa kâfir bir kimseyi hazır bulundursun' demektir. İhtiyat ise iki kişi olmalarıdır. Yanlarındakini getirdiklerinde ve bir kısmını gizlediklerine dair şüphe hasıl olduğunda yemin etsinler; zira onlar yeminleriyle tasdik olunan emanetçilerdir. Şayet hıyanet ettikleri şey bulunur da onu satın alma ve benzeri bir yolla mülk edindiklerini iddia ederlerse ve buna dair bir delilleri de yoksa, aleyhine dava açılan kimse onların mülk edinme iddialarını bilmediğine ve onun miras bırakanlarına ait olup mülkünden çıktığını bilmediklerine dair yemin eder. İkinci şehâdet bizzat müşahede edilen ilim yahut onun mesabesinde olan şey manasındadır; çünkü şehâdet bizzat görmektir, dolayısıyla onunla ilmin kastedilmesi sahih ve yakındır. Üçüncü şehâdet ise ya bu manada yahut yemin manasındadır. Buna göre -ki bu Allah Teâlâ'nın Kendi kelamının bereketiyle bana ilham ettiği şeylerdendir- ayette hiçbir nesh ve müşkillik yoktur. Onların zikrettiklerinin tamamı ise zevk ehlinin zevkine tortudan arınmış gelmeyen birer tekellüftür. Nüzul sebebi ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiili zikredileni açıklamaktadır, sözün sonu.
ولعل تخصيص الاثنين اللذين يحلفان بأحقية شهادتهما على ما قبل لخصوص الواقعة وإلا فإن كان الوارث واحدا حلف وإن تعدد حلف المتعدد كما بين في الكتب الفقهية، وما ذكر من أن سبب النزول إلخ مبين لما قرره فيه بعض خفاء إذ ليس في الخبر أن الوارثين حلفا على عدم العلم، وفي غيره ما هو نص في الحلف على الثبات، فقد روي في خبر أطول مما تقدم أن عمرو بن العاص والمطلب بن أبي وداعة السهميين قاما فحلفا بالله سبحانه بعد العصر أنهما أي تميما وعديا كذبا وخانا، نعم قال الترمذي في الجامع بعد روايته لذلك الخبر: إنه حديث غريب. وليس إسناده بصحيح، وأيضا في حمل الشهادة على شيء مما ذكره في قوله سبحانه وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ خفاء، وادعى هو نفسه أن حمل الشهادة على اليمين بعيد لأنها إذا أطلقت فهي المتعارفة فتأمل، فقد قال الزجاج: إن هذه الآية من أشكل ما في القرآن، وقال الواحدي: روي عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: هذه الآية أعضل ما في هذه السورة من الأحكام، وقال الإمام: اتفق المفسرون على أن هذه الآية في غاية الصعوبة إعرابا ونظما وحكما. وقال المحقق التفتازاني: اتفقوا على أن هذه الآية أصعب ما في القرآن حكما وإعرابا ونظما.
Şahitliklerinin daha hak olduğuna dair yemin edecek olan iki kişinin tahsis edilmesi, muhtemelen olayın hususiyetinden ötürüdür; aksi takdirde fıkıh kitaplarında açıklandığı üzere vâris bir kişi ise bir kişi yemin eder, birden fazla ise birden fazla kişi yemin eder. Nüzul sebebi vb. şeylerin onun takrir ettiği hususu açıkladığına dair zikredilen şeyde bir miktar kapalılık vardır; zira haberde iki vârisin bilmediklerine dair yemin ettikleri yer almamaktadır; başka rivayetlerde ise doğrudan tesbit üzere yemin ettiklerine dair nass vardır. Nitekim daha önce geçenden daha uzun bir haberde Amr b. el-Âs ile el-Muttalib b. Ebî Vedâa es-Sehmîlerin kalkıp ikindi vaktinden sonra Temîm ve Adiy'in yalan söylediklerine ve hıyanet ettiklerine dair Allah Sübhânehu'ya yemin ettikleri rivayet edilmiştir. Evet, Tirmizî el-Câmi'de bu haberi rivayet ettikten sonra: 'Bu garip bir hadistir ve senedi sahih değildir' demiştir. Ayrıca Sübhânehu'nun: { وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ } “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” kavlinde şehâdetin onun zikrettiği şeylerden birine hamledilmesinde de bir kapalılık vardır; bizzat kendisi şehâdetin yemine hamledilmesinin uzak olduğunu iddia etmiştir, zira mutlak olarak zikredildiğinde bilinen manasındadır; iyi düşün! Nitekim ez-Zeccâc: 'Bu ayet Kur'an'daki en müşkil ayetlerdendir' demiş; Vâhidî ise: 'Ömer'den -radıyallâhu teâlâ anh- onun: Bu ayet, bu sûredeki hükümlerin en çetin olanıdır dediği rivayet edilmiştir' demiştir. İmam [Râzî] de: 'Müfessirler bu ayetin irap, nazım ve hüküm bakımından son derece zor olduğu hususunda ittifak etmişlerdir' demiştir. Muhakkik Teftâzânî de şöyle demiştir: 'Bu ayetin hüküm, irap ve nazım bakımından Kur'an'ın en zor ayeti olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.'
وقال الشهاب: اعلم أنهم قالوا: ليس في القرآن أعظم إشكالا وحكما وإعرابا وتفسيرا من هذه الآية والتي بعدها يعني يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ وقوله تعالى فَإِنْ عُثِرَ إلخ حتى صنفوا فيها تصانيف مفردة قالوا: ومع ذلك لم يخرج أحد من عهدتها. وذكر الطبرسي أن الآيتين من أعوص القرآن حكما ومعنى وإعرابا وافتخر بما أتى فيهما ولم يأت بشيء إلى غير ذلك من أقوالهم وسبحان الخبير بحقائق كلامه ذلِكَ كلام مستأنف سيق لبيان أن ما ذكر مستتبع للمنافع وارد على مقتضى الحكمة والإشارة إلى الحكم السابق تفصيله، وقيل: إلى تحليف الشاهدين، وقيل: إلى الحبس بعد الصلاة أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أي أقرب إلى أن يؤدي الشهود الشهادة على حقيقتها من غير تغيير لها خوفا من العذاب الأخروي، وهذه حكمة التحليف الذي تقدم أولا، والجار الأول متعلق بيأتوا والثاني بمحذوف وقع حالا من الشهادة، وقوله تعالى: أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ أي إلى الورثة فيحلفوا بَعْدَ أَيْمانِهِمْ التي حلفوها عطف على مقدر ينبىء عنه المقام كأنه قيل: ذلك أدنى أن يأتوا بالشهادة محققة ويخافوا عذاب الآخرة بسبب اليمين الكاذبة المحرمة في سائر الأديان أو يخافوا أن ترد الايمان إلى الورثة فيحلفوا ويأخذوا ما في أيديهم
Şihâb şöyle demiştir: Bil ki onlar şöyle demişlerdir: Kur'an'da işkâl, hüküm, irap ve tefsir yönünden bu ayetten ve peşinden gelen ayetten -yani { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } "Ey iman edenler!" vb. ile Teâlâ'nın: { فَإِنْ عُثِرَ } "Eğer ortaya çıkarsa..." vb. kavlinden- daha çetini yoktur; hatta bu konuda müstakil eserler yazmışlar ve: 'Bununla birlikte hiç kimse bunun altından tam olarak kalkamamıştır' demişlerdir. Tabersî de bu iki ayetin hüküm, mana ve irap bakımından Kur'an'ın en girift ayetlerinden olduğunu zikretmiş ve bu iki ayet hakkında ortaya koyduklarıyla övünmüş, fakat [aslında] kayda değer bir şey ortaya koyamamıştır; onların buna benzer daha başka sözleri de vardır. Kelamının hakikatlerini en iyi bilen [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir. { ذلِكَ } “İşte bu” [ifadesi], zikredilen hususların faydalar içerdiğini ve hikmetin gereğine uygun olarak vârit olduğunu açıklamak üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır; işaret de daha önce tafsilatı geçen hükmedir. Şahitlere yemin ettirilmesine [işarettir] de denilmiştir; namazdan sonra alıkonulmalarına [işarettir] de denilmiştir. { أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها } “şahitliği gerektiği gibi yerine getirmelerine... daha yakındır” yani şahitlerin, ahiret azabından korkarak şehâdeti değiştirmeksizin hakikati üzere eda etmelerine daha yakındır. Bu da ilk başta geçen yemin ettirmenin hikmetidir. İlk car-mecrur { يَأْتُوا } fiiline, ikincisi ise mahzuf olup { الشَّهادَةِ } kelimesinden hâl olan lafza taalluk etmektedir. Teâlâ'nın: { أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ } “yahut yeminlerin reddedilmesinden korkmalarına...” yani [yeminin] vârislere döndürülmesinden [ve böylece onların yemin etmelerinden], { بَعْدَ أَيْمانِهِمْ } “kendi yeminlerinden sonra” yani kendi ettikleri yeminlerin ardından [korkmalarına], makamın delalet ettiği takdirî bir ifadeye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Bu, onların şehâdeti hakkıyla getirmelerine ve bütün dinlerde haram kılınmış olan yalan yemin sebebiyle ahiret azabından korkmalarına yahut yeminlerin vârislere döndürülüp onların da yemin ederek ellerindekini almalarından...
فيخجلوا من ذلك على رؤوس الاشهاد فينزجروا عن الخيانة، وهو بيان لحكمة شرعية قيام الآخرين فأي هذين الخوفين وقع حصل المقصد الذي هو الإتيان بالشهادة على وجهها، وقيل: إنه عطف على يَأْتُوا أي ذلك الحكم الذي ذكرناه أقرب أن يأتوا بالشهادة على وجهها مما كنتم تفعلونه وأقرب إلى خوف الفضيحة، وجعل الشهاب هذا العطف على حد قوله: علفتها تبنا وماء باردا. وجوز السمين كون أو بمعنى الواو كما جوز جعلها لأحد الشيئين على ما هو الأصل فيها فتدبر وجمع ضمير «يأتوا ويخافوا» على ما قيل لأن المراد ما يعم الشاهدين المذكورين وغيرهما من بقية الناس، والظرف بعد متعلق بترد كما هو الظاهر. وجوز السمين- وهو ضعيف- أن يكون متعلقا بمحذوف وقع صفة لأيمان.
...ve böylece herkesin huzurunda bundan ötürü utanıp rezil olarak hıyanetten vazgeçmelerine daha yakındır.' Bu da diğerlerinin [vârislerin] kalkmasının meşru kılınış hikmetinin açıklamasıdır. Dolayısıyla bu iki korkudan hangisi vuku bulursa, şehâdetin gerektiği gibi yerine getirilmesi şeklindeki maksat hâsıl olmuş olur. Bunun { يَأْتُوا } fiiline matuf olduğu da söylenmiştir; yani zikrettiğimiz bu hüküm, sizin yapageldiğiniz uygulamaya nispetle şehâdeti gerektiği gibi getirmelerine daha yakın ve rezil olma korkusuna daha elverişlidir. Şihâb bu atfı, 'Ona saman ve soğuk su yedirdim' sözü kabilinden saymıştır. Semîn ise, 'ev' (أو) edatının asıl manası olan iki şeyden biri için kılınmasını caiz gördüğü gibi 'vâv' (ve) manasında olmasını da caiz görmüştür; iyi düşün! 'Ye'tû' ve 'yehâfû' fiillerindeki zamirin cemî kılınması, söylendiğine göre, zikredilen iki şahidi ve diğer insanları kapsayan genel bir anlam kastedildiği içindir. { بَعْدَ } zarfı ise zahir olduğu üzere { تُرَدَّ } fiiline taalluk etmektedir. Semîn -zayıf olmakla birlikte- bunun mahzuf olup { أَيْمانٌ } kelimesine sıfat olan lafza taalluk etmesini de caiz görmüştür.
وَاتَّقُوا اللَّهَ في مخالفة أحكامه التي من جملتها ما ذكر، والجملة على ما قيل عطف على مقدر أي احفظوا أحكام الله سبحانه واتقوا وَاسْمَعُوا سمع إجابة وقبول جميع ما تؤمرون به وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ تذييل لما تقدم، والمراد فإن لم تتقوا وتسمعوا كنتم فاسقين خارجين عن الطاعة والله تعالى لا يهدي القوم الخارجين عن طاعته إلى ما ينفعهم أو إلى طريق الجنة، وقوله سبحانه: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ قيل ظرف لقوله ﷿: لا يَهْدِي، ونظر فيه الحلبي من حيث إنه سبحانه لا يهديهم مطلقا لا في ذلك اليوم ولا في الدنيا وهذا احتمال ذكره الزمخشري، ونقل عن المغربي أيضا وهو ظاهر على تقدير أن يكون المراد لا يهديهم إلى طريق الجنة، وفيه مراعاة لمذهب الاعتزال من أن نفي الهداية المطلقة لا يجوز على الله جل وعلا ولذلك خصص المهدى إليه، وقيل: إنه بدل من مفعول وَاتَّقُوا فهو حينئذ مفعول لا ظرف.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” zikredilen hususların da dâhil olduğu O'nun hükümlerine muhalefet etmekten [sakının]. Cümle, söylendiğine göre takdirî bir ifadeye matuftur; yani Allah Sübhânehu'nun hükümlerini koruyun ve sakının. { وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin” size emredilen her şeyi icabet ve kabul kulağıyla [dinleyin]. { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah, yoldan çıkmış topluluğu hidayete erdirmez” [ifadesi] ise daha önce geçenlerin fezlekesidir. Mana şudur: Şayet sakınmaz ve dinlemezseniz, itaatten çıkan fâsıklar olursunuz; Allah Teâlâ da Kendi itaatinden çıkan topluluğu kendilerine fayda verecek şeylere yahut cennetin yoluna iletmez. Sübhânehu'nun: { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } “Allah'ın elçileri toplayacağı gün...” kavlinin, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın { لا يَهْدِي } “hidayete erdirmez” kavlinin zarfı olduğu söylenmiştir. Halebî ise Sübhânehu'nun onları ne o gün ne de dünyada mutlak olarak hidayete erdirmeyeceği cihetinden buna itiraz etmiştir; bu, Zemahşerî'nin zikrettiği bir ihtimal olup Mağribî'den de nakledilmiştir ve 'onları cennet yoluna iletmez' manasının kastedilmiş olması takdirinde zahirdir. Bunda, Allah Celle ve Alâ hakkında mutlak hidayetin nefyedilmesinin caiz olmayacağı yönündeki Mutezile mezhebine riayet vardır; bu sebeple hidayet olunacak merci tahsis edilmiştir. Bunun { وَاتَّقُوا } fiilinin mef'ûlünden bedel olduğu, dolayısıyla zarf değil mef'ûl olduğu da söylenmiştir.
وتعقبه أبو حيان بأن فيه بعدا لطول الفصل بالجملتين، وقال الحلبي: لا بعد فإن هاتين الجملتين من تمام معنى الجملة الأولى وهو عند القائلين بالبدلية بدل اشتمال. وتعقب ذلك العلم العراقي بأن الإنصاف أن بدل الاشتمال هاهنا ممتنع لأنه لا بد فيه من اشتمال البدل على المبدل منه أو بالعكس وهنا يستحيل ذلك ولهذا قال الحلبي: لا بد في هذا الوجه من تقدير مضاف ليصح، والمراد اتقوا عقاب الله يوم وحينئذ يصح انتصاب اليوم على الظرفية، وقال المحقق التفتازاني: وجه بدل الاشتمال ما بينهما من الملابسة بغير الكلية والبعضية بطريق اشتمال المبدل منه على البدل لا كاشتمال الظرف على المظروف بل بمعنى أن ينتقل الذهن إليه في الجملة ويقتضيه بوجه إجمالي مثلا إذا قيل اتقوا الله يتبادر الذهن منه إلى أنه من أي أمر من أموره وأي يوم من أيام أفعاله يجب الاتقاء أيوم جمعه سبحانه للرسل أم غير ذلك، واعترض بأنه اشترط في ذلك أن لا يكون ظرفية وهذا ظرف زمان لو أبدل منه لأوهم ذلك، وقيل: إنه منصوب بمضمر معطوف على «اتقوا» إلخ أي واحذروا أو واذكروا يوم إلخ فإن تذكير ذلك اليوم الهائل مما يضطرهم إلى تقوى الله تعالى وتلقي أمره بسمع الإجابة، وقيل: منصوب بقوله سبحانه وَاسْمَعُوا بحذف مضاف أي واسمعوا خبر ذلك اليوم.
Ebû Hayyân, araya iki cümlenin girmesiyle faslın uzamış olmasından dolayı bu görüşü uzak bularak tenkit etmiştir. Halebî ise şöyle demiştir: 'Uzaklık yoktur; zira bu iki cümle birinci cümlenin anlamını tamamlamaktadır ve bedel olduğunu söyleyenlere göre bu bir bedel-i iştimaldir.' el-Alem el-Irâkî buna karşı çıkarak şöyle demiştir: 'İnsafla bakılırsa burada bedel-i iştimal imkânsızdır; çünkü onda bedelin mübdelün minh'i yahut aksini içermesi şarttır; burada ise bu imkânsızdır. Nitekim Halebî de: Bu vecihte sahih olabilmesi için mutlaka bir muzâf takdir edilmelidir, demiştir; kastedilen mana da: 'O gün Allah'ın azabından sakının' şeklindedir, bu takdirde de 'yevm' kelimesinin zarfiyyet üzere mansup olması sahih olur.' Muhakkik Teftâzânî ise şöyle demiştir: 'Bedel-i iştimalin vechi, külliyet ve cüziyyet dışındaki irtibattır; bu da mübdelün minh'in bedeli içermesi yoluyladır, fakat zarfın mazrûfu içermesi gibi değil, zihnin ona genel olarak intikal etmesi ve icmâlî bir vecihle onu gerektirmesi anlamındadır. Mesela 'Allah'tan sakının' denildiğinde, zihin hemen O'nun hangi emrinden ve hangi fiil gününden sakınmak gerektiğine intikal eder: Sübhânehu'nun elçileri toplayacağı gün mü, yoksa başka bir gün mü?' Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Bunda zarf olmama şartı koşulmuştur; bu ise bir zaman zarfıdır, şayet ondan bedel yapılsaydı böyle bir vehme yol açardı. [Yevm kelimesinin], 'Sakının' vb. lafza matuf gizli bir fiille mansup olduğu da söylenmiştir; yani 'O günden sakının yahut o günü hatırlayın' demektir; zira o dehşetli günün hatırlatılması, onları Allah Teâlâ'dan sakınmaya ve O'nun emrini icabet kulağıyla dinlemeye mecbur bırakan unsurlardandır. Sübhânehu'nun { وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin” kavliyle, bir muzâfın hazfedilmesi suretiyle mansup olduğu da söylenmiştir; yani 'O günün haberini dinleyin' demektir.
وقيل: منصوب بفعل مؤخر قد حذف للدلالة على ضيق العبارة عن شرحه وبيانه لكمال فظاعة ما يقع فيه كأنه قيل: يوم يجمع الله الرسل إلخ يكون من الأحوال والأهوال ما لا يفي ببيانه نطاق المقال، وتخصيص الرسل بالذكر مع أن ذلك يوم مجموع له الناس لإبانة شرفهم وأصالتهم والإيذان بعدم الحاجة إلى التصريح بجمع غيرهم بناء على ظهور كونهم أتباعا لهم. وقيل ولا يخفى لطفه على بعض الاحتمالات الآتية في الآية: لأن المقام مقام ذكر الشهداء والرسل عليهم الصلاة والسلام هم الشهداء على أممهم كما يدل على ذلك قوله تعالى: وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً [القصص: ٧٥] ففي بيان حالهم وما يقع لهم يوم القيامة وهم من وعظ الشهداء الذين البحث فيهم ما لا يخفى،
O günde vuku bulacak şeylerin son derece korkunç olmasından ötürü ifadenin onu şerh ve beyan etmekte yetersiz kalışına delalet etmek üzere hazfedilmiş müahhar bir fiille mansup olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah'ın elçileri toplayacağı gün... öyle haller ve dehşetler olacaktır ki, sözün takati onları beyan etmeye yetmez.' O gün insanların bütünüyle toplanacağı bir gün olmasına rağmen sadece elçilerin zikredilmesi, onların şerefini ve asaletini ortaya koymak ve onların kendilerine tâbi oldukları açık olduğu için diğerlerinin toplanacağını açıkça belirtmeye ihtiyaç olmadığını bildirmek içindir. Ayette gelecek bazı ihtimallere göre letafeti gizli kalmayacak bir vecihle şöyle de denilmiştir: Çünkü makam, şahitlerin zikredildiği bir makamdır; elçiler de -aleyhimüssalâtü vesselâm- Teâlâ'nın: { وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit çıkarıp aldık” kavlinin delalet ettiği üzere ümmetlerine şahitlik edecek kimselerdir. Dolayısıyla onların hallerinin ve kıyamet günü başlarına gelecek şeylerin beyanında -ki onlar haklarında konuşulan şahitler topluluğundandır- gizli olmayan [ince bir hikmet] vardır.
وبهذا تتصل الآية بما قبلها أتم اتصال، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لتربية المهابة وتشديد التهويل فَيَقُولُ لهم ماذا أُجِبْتُمْ أي في الدنيا حين بلغتم الرسالة وخرجتم عن العهدة كما ينبىء عن ذلك العدول عن تصدير الخطاب بهل بلغتم، وفي العدول عن ماذا أجاب أممكم ما لا يخفى من الأنباء عن كمال تحقير شأنهم وشدة السخط والغيظ عليهم، والسؤال لتوبيخ أولئك أيضا وإلا فهو سبحانه علام الغيوب. وماذا متعلق بأجبتم على أنه مفعول مطلق له أي أي إجابة أجبتم من قبل أممكم إجابة قبول أو إجابة رد. وقيل: التقدير بماذا أجبتم أي بأي شيء أجبتم على أن يكون السؤال عن الجواب لا الإجابة فحذف حرف الجر وانتصب المجرور. وضعف بأن حذف حرف الجر وانتصاب مجروره لا يجوز إلا في الضرورة كقوله: تمرون الديار ولم تعوجوا. وكذا تقديره مجرورا. وقال العوفي:
Bununla ayet, kendisinden öncekine tam bir irtibatla bağlanmaktadır. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, mehâbeti pekiştirmek ve dehşeti artırmak içindir. { فَيَقُولُ } onlara şöyle buyurur: { ماذا أُجِبْتُمْ } “Size ne cevap verildi?” yani dünyada risaleti tebliğ edip sorumluluktan kurtulduğunuz zaman [size nasıl karşılık verildi?]; nitekim hitabın 'Tebliğ ettiniz mi?' diye başlatılmasından yüz çevrilmesi de buna işaret etmektedir. 'Ümmetleriniz ne cevap verdi?' [denilmeyip bu ifadeden] yüz çevrilmesinde ise onların durumunu son derece küçük düşürmek, onlara yönelik şiddetli gazap ve öfkeyi bildirmek bakımından gizli olmayan nüanslar vardır. Bu soru aynı zamanda onları azarlamak içindir; yoksa Sübhânehu gaybları hakkıyla bilendir. 'Mâzâ' lafzı, mef'ûl-i mutlak olarak { أُجِبْتُمْ } fiiline taalluk eder; yani: 'Ümmetleriniz tarafından size kabul cevabı mı yoksa ret cevabı mı verildi?' demektir. Takdirin 'Bi-mâzâ ücibtüm' şeklinde olduğu, yani sorunun icabete değil bizzat cevaba yönelik olması hasebiyle 'Size ne ile cevap verildi?' manasında olduğu, dolayısıyla cer harfinin hazfedilip mecrurun mansup kılındığı da söylenmiştir. Cer harfinin hazfedilip mecrurunun mansup kılınmasının ancak şairin: 'Uğramadan geçip gidersiniz yurtlara' sözü gibi zaruret hallerinde caiz olabileceği gerekçesiyle bu görüş zayıf bulunmuştur; onun mecrur olarak takdir edilmesi de böyledir. Avfî ise şöyle demiştir:
إن ما اسم استفهام مبتدأ وذا بمعنى الذي خبره وأُجِبْتُمْ صلته والعائد محذوف أي ما الذي أجبتم به.
'Mâ' istifham ismi olup mübtedadır; 'zâ' ise 'ellezî' manasında onun haberidir; { أُجِبْتُمْ } onun sılasıdır, aid zamiri ise mahzuftur; yani 'Kendisiyle size cevap verilen şey nedir?' demektir.
واعترض بأنه لا يجوز حذف العائد المجرور إلا إذا جر الموصول بمثل ذلك الحرف الجار واتحد متعلقاهما، وغاية ما أجابوا به عن ذلك أن الحذف وقع على التدريج وهو كما ترى قالُوا استئناف مبني على سؤال نشأ من سوق الكلام كأنه قيل: فماذا يقول الرسل عليهم الصلاة والسلام حينئذ؟ فقيل: يقولون لا عِلْمَ لَنا والتعبير بالماضي للدلالة على التقرر والتحقق كنفخ في الصور وغيره، ونفي العلم عن أنفسهم مع علمهم بماذا أجيبوا كما تدل عليه شهادتهم عليهم الصلاة والسلام على أممهم هنالك حسبما نطقت به بعض الآيات ليس على حقيقته بل هو كناية عن إظهار التشكي والالتجاء إلى الله تعالى بتفويض الأمر كله إليه عز شأنه.
Mecrur aid zamirinin ancak mevsûlün aynı cer harfiyle cer edilmesi ve taalluk ettikleri yerlerin bir olması durumunda hazfedilebileceği gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Onların buna getirdiği en nihai cevap hazfin tedricî olarak gerçekleştiğidir ki bu da gördüğün gibi [zayıftır]. { قالُوا } “Dediler ki” sözün akışından doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki: 'O vakit elçiler -aleyhimüssalâtü vesselâm- ne diyecekler?' denilmiş, buna karşılık: 'Şöyle diyecekler' denilmiştir: { لا عِلْمَ لَنا } “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur.” Geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesi, sûr'a üflenmesi vb. konularda olduğu gibi olayın kesinleşmişliğini ve gerçekleşmişliğini göstermek içindir. Bazı ayetlerin açıkça bildirdiği üzere elçilerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- orada ümmetlerine şahitlik edecek olmalarının delalet ettiği gibi, kendilerine ne cevap verildiğini bildikleri halde kendi nefislerinden ilmi nefyetmeleri hakiki anlamında değildir; bilakis bütün işi şânı yüce olan Allah Teâlâ'ya havale ederek O'na sığınmayı ve O'na halini arz etmeyi izhar eden bir kinayedir.
وقال ابن الأنباري: إنه على حقيقته لكنه ليس لنفي العلم بماذا أجيبوا عند التبليغ ومدة حياتهم عليهم الصلاة والسلام بل بما كان في عاقبة الأمر وآخره الذي به الاعتبار. واعترض بأنهم يرون آثار سوء الخاتمة عليهم فلا يصح أيضا نفي العلم بحالهم وبما كان منهم بعد مفارقتهم لهم. وأجيب بأن ذلك إنما يدل على سوء الخاتمة وظهور الشقاوة في العاقبة لا على حقيقة الجواب بعد الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فلعلهم أجابوا إجابة قبول ثم غلبت عليهم الشقوة.
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Bu [nefiy] hakiki manasındadır; ancak tebliğ esnasında ve elçilerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- hayatta oldukları müddetçe kendilerine ne cevap verildiğini nefyetmek için değil, asıl itibar edilecek olan işin akıbeti ve sonunda ne olduğunu nefyetmek içindir.' Buna karşı, elçilerin onlar üzerindeki kötü sonun izlerini görecekleri, dolayısıyla onlardan ayrıldıktan sonra onların hali ve kendilerinden sadır olan şeyler hakkındaki bilgiyi nefyetmenin de sahih olmayacağı şeklinde itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu durum ancak akıbetteki kötü sona ve şekavetin ortaya çıkışına delalet eder; peygamberlerden -aleyhimüssalâtü vesselâm- sonraki gerçek cevaba delalet etmez. Zira onlar önce kabul cevabı vermiş, sonra da üzerlerine bedbahtlık galebe çalmış olabilir.
وتعقب بأنه من المعلوم أن ليس المراد بماذا أجبتم نفس الجواب الذي يقولونه أو الإجابة التي تحدث منهم بل ما كانوا عليه في أمر الشريعة من الامتثال والانقياد أو عكس ذلك. وفي رواية عن الحسن أن المراد لا علم لنا كعلمك لأنك تعلم باطنهم ولسنا نعلم ذلك وعليه مدار فلك الجزاء، وقيل: المراد من ذلك النفي تحقيق فضيحة أممهم أي أنت أعلم بحالهم منا ولا يحتاج إلى شهادتنا.
Buna karşı şöyle denilmiştir: 'Size ne cevap verildi?' ifadesinden muradın onların söyleyeceği cevabın bizzat kendisi yahut onlardan meydana gelen mukabele değil; şeriat hususunda itaat ve boyun eğme yahut bunun tersi yönündeki durumları olduğu malumdur. Hasan'dan gelen bir rivayette kastedilen mananın: 'Senin ilmin gibi bir ilmimiz yoktur; çünkü Sen onların bâtınını bilirsin, biz ise bunu bilmeyiz; mükâfat ve ceza dairesi de bunun etrafında döner' şeklinde olduğu belirtilmiştir. Bu nefiyle muradın ümmetlerinin rezilliğini tescil etmek olduğu da söylenmiştir; yani 'Sen onların halini bizden daha iyi bilirsin, bizim şahitliğimize ihtiyaç yoktur' demektir.
وأخرج الخطيب في تاريخه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد نفي العلم نظرا إلى خصوص الزمان وهو أول الأمر حين تزفر جهنم فتجثو الخلائق على الركب وتنهمل الدموع وتبلغ القلوب الحناجر وتطيش الأحلام وتذهل العقول ثم إنهم يجيبون في ثاني الحال وبعد سكون الروع واجتماع الحواس وذلك وقت شهادتهم على الأمم، وبهذا أجاب رضي الله تعالى عنه نافع بن الأزرق حين سأله عن المنافاة بين هذه الآية وما أثبت الله تعالى لهم من الشهادة على أممهم في آية أخرى. وروي أيضا عن السدي، والكلبي، ومجاهد وهو اختيار الفراء وأنكره الجبائي، وقال: كيف يجوز القول بذهولهم من هول يوم القيامة مع قوله سبحانه: لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الأنبياء: ١٠٣] وقوله ﷿: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [البقرة: ٣٨، الأنعام: ٤٨، الأعراف: ٣٥، الأحقاف: ١٣] وقد نقل ذلك عنه الطبرسي ثم قال: ويمكن أن يجاب عنه بأن الفزع الأكبر دخول النار. وقوله سبحانه: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ إنما هو كالبشارة بالنجاة من أهوال ذلك اليوم مثل ما يقال للمريض لا بأس عليك ولا خوف.
el-Hatîb tarihinde İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- naklettiğine göre, ilmin nefyedilmesinden murat, cehennemin kükrediği, mahlukatın dizleri üstüne çöktüğü, gözyaşlarının boşaldığı, yüreklerin ağza geldiği, akılların baştan gittiği ve dimağların dehşete kapıldığı ilk anın hususi vaktidir. Daha sonra ise korku yatışıp duyular toparlandıktan sonra -ki bu, ümmetlere şahitlik edecekleri vakittir- ikinci bir hal olarak cevap vereceklerdir. Nâfi' b. el-Ezrak, bu ayet ile Allah Teâlâ'nın başka bir ayette onlar için sabit kıldığı ümmetlerine şahitlik etmeleri arasındaki tezadı sorduğunda [İbn Abbâs] -radıyallâhu teâlâ anh- bu şekilde cevap vermiştir. Bu görüş es-Süddî, el-Kelbî ve Mücâhid'den de rivayet edilmiş olup Ferrâ'nın tercihidir. el-Cübbâî ise bunu reddetmiş ve şöyle demiştir: 'Sübhânehu'nun: { لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } [el-Enbiyâ: 103] “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” ve Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [el-Bakara: 38] “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavilleri ortadayken, onların kıyamet gününün dehşetinden akıllarının başlarından gideceğini söylemek nasıl caiz olabilir?' Tabersî bunu ondan naklettikten sonra şöyle demiştir: Buna, 'en büyük dehşet'ten muradın cehenneme girmek olduğu söylenerek cevap verilebilir. Sübhânehu'nun: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } kavli ise hastaya 'Geçmiş olsun, bir korku yok' denilmesi gibi, o günün dehşetlerinden kurtuluşun bir müjdesi kabilindendir.
وقيل: إن ذلك الذهول لم يكن لخوف ولا حزن وإنما هو من باب العوم في بحار الإجلال لظهور آثار تجلي
Bu dehşetin ve aklın gitmesinin korkudan yahut hüzünden ötürü olmadığı, bilakis celâl tecellisinin eserlerinin zuhuru sebebiyle
الجلال. واعترض شيخ الإسلام على ما تقدم بأن قوله تعالى: إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ في موضع التعليل ولا يلائم ما ذكر. وعَلَّامُ صيغة مبالغة والمراد الكامل في العلم. والْغُيُوبِ جمع غيب وجمع وإن كان مصدرا على ما قال السمين لاختلاف أنواعه وإن أريد به الشيء الغائب أو قلنا: إنه مخفف غيب فالأمر واضح. وقرىء «علام» بالنصب على أن الكلام قد تم عند إِنَّكَ أَنْتَ ونصب الوصف على المدح أو النداء أو على أنه بدل من اسم إن، ومعنى إِنَّكَ أَنْتَ إنك الموصوف بصفاتك المعروفة، والكلام على طريقه: أنا أبو النجم. وشعري شعري.
büyüklük ve heybet denizlerinde yüzmek kabilinden olduğu da söylenmiştir. Şeyhülislâm daha önce geçenlere itiraz ederek Teâlâ'nın: { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Şüphesiz Sen, gaybları hakkıyla bilensin” kavlinin illet makamında olduğunu ve zikredilen hususlara uygun düşmediğini belirtmiştir. { عَلَّامُ } mübalağa sîgası olup ilimde kâmil olan zat demektir. { الْغُيُوبِ } ise 'gayb' kelimesinin çoğuludur; Semîn'in belirttiğine göre her ne kadar masdar olsa da türlerinin farklılığından dolayı çoğul yapılmıştır; şayet bununla gaip olan şey kastedilmişse yahut 'gayb' kelimesinin muhaffefi olduğunu söylersek durum zaten açıktır. 'Allâm' kelimesi, kelamın { إِنَّكَ أَنْتَ } kısmında tamamlandığı kabul edilerek nasb ile de ('Allâme') okunmuştur; bu takdirde vasfın nasbı medih, nida yahut inne'nin isminden bedel olması sebebiyledir. { إِنَّكَ أَنْتَ } ifadesinin manası ise: 'Sen bilinen sıfatlarınla muttasıf olansın' demektir ve söz, 'Ben Ebü'n-Necm'im, şiirim de benim şiirimdir' üslubu üzeredir.
وقرأ أبو بكر وحمزة «الغيوب» بكسر الغين حيث وقع وقد سمع في كل جمع على وزن فعول كبيوت كسر أوله لئلا يتوالى ضمتان وواو إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ بدل من يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ وقد نصب بإضمار اذكر، وقيل: في محل رفع على معنى ذاك إذ وليس بشيء، وصيغة الماضي لما مر آنفا من الدلالة على تحقق الوقوع، والمراد بيان ما جرى بينه تعالى وبين فرد من الرسل المجموعين على التفصيل إثر بيان ما جرى بينه ﷿ وبين الكل على وجه الإجمال ليكون ذلك كالأنموذج على تفاصيل أحوال الباقين، وتخصيص عيسى ﵇ بالذكر لما أن شأنه ﵊ متعلق بكلا فريقي أهل الكتاب المفرطين والمفرطين الذين نعت هذه السورة الكريمة جناياتهم فتصيله أعظم عليهم وأجلب لحسراتهم، وإظهار الاسم الجليل لما مر. وعِيسَى مبني عند الفراء ومتابعيه إما على ضمة مقدرة أو على فتحة كذلك إجراء له مجرى يا زيد بن عمرو في جواز ضم المنادي وفتحه عند الجمهور، وهذا إذا أعرب ابن صفة لعيسى، أما إذا أعرب بدلا أو بيانا فلا يجوز تقدير الفتحة إجماعا كما بين في كتب النحو، و «على» في قوله تعالى:
Ebû Bekir ve Hamza, iki damme ile bir vâv harfinin peş peşe gelmesini engellemek için 'büyût' gibi 'feûl' veznindeki her çoğulun ilk harfinin kesreli okunuşunun işitilmiş olmasına dayanarak geçtiği her yerde 'el-Guyûb' kelimesini gayn harfinin kesresiyle ('el-Gıyûb') okumuşlardır. { إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: Ey Meryem oğlu İsa!...” kavli, { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } kavlinden bedeldir ve gizli bir 'üzkür' (hatırla) fiiliyle mansuptur. 'O vakit şudur' manasında ref mahallinde olduğu da söylenmiştir ki bu bir hiçtir. Geçmiş zaman kipi, vuku bulmanın kesinliğini göstermek için az önce geçtiği üzere kullanılmıştır. Kastedilen, geri kalanların hallerinin tafsilatına bir numune olsun diye, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın hepsiyle icmâlî olarak geçen muamelesinin ardından, toplanan elçilerden biriyle Teâlâ arasında geçen muameleyi tafsilatıyla açıklamaktır. İsa aleyhisselâm'ın tahsis edilerek zikredilmesi ise, onun -aleyhisselâm- durumunun Ehl-i Kitap'tan bu yüce sûrenin cinayetlerini vasfettiği ifrat ve tefrit ehli her iki fırkayla da ilgili olmasındandır; dolayısıyla onun tafsilatı onlar üzerine daha ağır ve hasretlerini daha çok celbedicidir. Lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi ise daha önce geçen hikmetten ötürüdür. { عِيسَى } ismi, Ferrâ ve ona tâbi olanlara göre, cumhura göre münadanın mezmûm veya meftûh kılınmasının caiz olduğu 'Yâ Zeyde'bne Amr' terkibinde olduğu gibi, takdirî bir damme veya takdirî bir fetha üzerine mebnidir. Bu durum, 'İbn' kelimesi İsa'ya sıfat yapıldığı takdirdedir; şayet bedel yahut beyan yapılırsa, nahiv kitaplarında açıklandığı üzere icma ile fethanın takdir edilmesi caiz değildir. Teâlâ'nın şu kavlindeki 'alâ' (عَلَى) harf-i cerri:
اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ متعلقة بنعمتي جعل مصدرا أي اذكر إنعامي أو بمحذوف وقع حالا من نعمة أن جعل اسما أي اذكر نعمتي كائنة عليك إلخ، وعلى التقديرين يراد بالنعمة ما هو في ضمن المتعدد وليس المراد كما قال شيخ الإسلام بأمره ﵇ يومئذ بذكر النعمة المنتظمة في سلك التعديد تكليفه ﵇ بشكرها والقيام بمواجبها ولات حين تكليف مع خروجه ﵇ عن عهدة الشكر في أوانه أي خروج بل إظهار أمره ﵇ بتعداد تلك النعم حسبما بينه الله تعالى اعتدادا بها وتلذذا بذكرها على رؤوس الأشهاد وليكون حكاية ذلك على ما أنبأ عنه النظم الكريم توبيخا للكفرة من الفريقين المختلفين في شأنه ﵇ إفراطا وتفريطا وإبطالا لقولهما جميعا إِذْ أَيَّدْتُكَ ظرف لنعمتي أي اذكر إنعامي عليكما وقت تأييدي لكما أو حال منها أي اذكرها كائنة وقت ذلك، وقيل: بدل اشتمال منها وهو في المعنى تفسير لها.
{ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ } “Sana ve annene olan nimetimi hatırla!” [kavlindeki 'alâ'], masdar kılındığı takdirde 'in'âmımı hatırla' manasında { نِعْمَتِي } kelimesine taalluk eder; yahut isim kılındığı takdirde 'üzerinde bulunan nimetimi hatırla' manasında nimet kelimesinden hâl olan mahzufa taalluk eder. Her iki takdire göre de nimetle kastedilen, birden çok nimeti içeren husustur. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi, o gün sayıp dökme dizisine bağlanan nimetin hatırlatılmasıyla İsa aleyhisselâm'a emredilmesinden murat, onun bu nimetin şükrüyle ve gereklerini yerine getirmekle mükellef kılınması değildir; zira o vakit mükellefiyet vakti olmadığı gibi, o -aleyhisselâm- vaktinde şükür sorumluluğundan layıkıyla çıkmıştır; bilakis bundan murat, Allah Teâlâ'nın beyan ettiği üzere o nimetleri saymanın önemini ortaya koymak, onları hatırlayarak değerini takdir etmek, şahitlerin huzurunda bunları anmaktan lezzet almak ve yüce nazmın bildirdiği üzere bunun hikâye edilmesinin, İsa aleyhisselâm hakkında ifrat ve tefrite düşerek ihtilaf eden iki fırkadan kâfir olanları azarlamak ve her ikisinin de iddialarını boşa çıkarmak içindir. { إِذْ أَيَّدْتُكَ } “Hani seni desteklemiştim” nimetimin zarfıdır; yani 'Sizi desteklediğim vakitteki ikinize olan in'âmımı hatırla' demektir; yahut ondan hâldir; yani 'O vakitte meydana gelen nimetimi hatırla' demektir. Ondan bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir ki mana bakımından onun bir tefsiridir.
وجوز أبو البقاء أن يكون مفعولا به على السعة، وقرىء «آيدتك» بالمد ووزنه عند الزمخشري أفعلتك وعند ابن عطية فاعلتك، قال أبو حيان: ويحتاج إلى نقل مضارعه من كلام العرب فإن كان يؤايد فهو فاعل وإن كان يؤيد فهو أفعل ومعناه ومعنى أيد واحد، وقيل: معناه بالمد القوة وبالتشديد النصر وهما- كما قيل- متقاربان لأن النصر قوة بِرُوحِ الْقُدُسِ أي جبريل ﵇ أو الكلام الذي يحيى به الدين ويكون سببا للطهر عن أوضار الآثام أو تحيي بها الموتى أو النفوس حياة أبدية أو نفس روحه ﵇ حيث أظهرها ﷾ روحا مقدسة طاهرة مشرقة نورانية علوية، وكون هذا التأييد نعمة عليه ﵊ مما لا خفاء فيه، وأما كونه نعمة على والدته فلما ترتب عليه من براءتها مما نسب إليها وحاشاها وغير ذلك.
Ebû'l-Bekâ, genişletme (tevessü) yoluyla mef'ûlün bih olmasını da caiz görmüştür. Med ile 'âyedtüke' şeklinde de okunmuştur; bu Zemahşerî'ye göre 'ef'altüke' vezninde, İbn Atiyye'ye göre ise 'fâaltüke' veznindedir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bunun muzarisinin Arap kelamından nakledilmesine ihtiyaç vardır; şayet 'yüâyidü' gelirse 'fâale'dir, şayet 'yü'yidü' gelirse 'ef'ale'dir; onun anlamı ile 'eyyede'nin anlamı birdir.' Med ile olanının kuvvet, teşdidli olanının ise yardım manasına geldiği de söylenmiştir; nitekim söylendiği gibi bunlar birbirine yakındır, zira yardım bir kuvvettir. { بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Kudüs Ruhu (Cebrail) ile” yani Cebrail aleyhisselâm ile yahut dinin kendisiyle hayat bulduğu ve günah kirlerinden arınmaya vesile olan kelam ile yahut onunla ölüleri dirilttiğin veya nefislere ebedî hayat verdiğin şeyle yahut Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın onu mukaddes, tertemiz, parlak, nurlu ve ulvî bir ruh olarak izhar ettiği bizzat kendi ruhu -aleyhisselâm- ile [desteklemiştim]. Bu desteğin onun -aleyhisselâm- için bir nimet olduğu apaçıktır; annesi için bir nimet olmasına gelince, kendisine isnat edilen iftiralardan -ki o bundan tamamen uzaktır- temize çıkması ve benzeri sonuçlar doğurmuş olmasındandır.
تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ أي طفلا صغيرا، وما في النظم الكريم أبلغ من التصريح بالطفولية وأولى لأن الصغير يسمى طفلا إلى أن يبلغ الحلم فلذا عدل عنه، والظرف في موضع الحال من ضمير «تكلم» .
{ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ } “Beşikteyken insanlarla konuşuyordun” yani küçük bir çocukken. Yüce nazımda geçen ifade, çocukluğun açıkça zikredilmesinden daha beliğ ve daha uygundur; çünkü küçüğe büluğ çağına erinceye kadar çocuk denir; bu sebeple ondan yüz çevrilmiştir. Zarf, 'tükellimü' fiilinin zamirinden hâl makamındadır.
وجوز أن يكون ظرفا للفعل. والجملة إما استئناف مبين لتأييده ﵊ أو في موضع الحال من الضمير المنصوب في «أيدتك» كما قال أبو البقاء. والمهد معروف. وعن الحسن أن المراد به حجر أمه ﵉، وأنكر النصارى كلامه ﵊ في المهد وقالوا إنما تكلم ﵇ أو أن ما يتكلم الصبيان وقد تقدم مع جوابه.
Fiile zarf olması da caiz görülmüştür. Cümle ya onun -aleyhisselâm- desteklenişini açıklayan bir istînâftır yahut Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi 'eyyedtüke'deki mansup zamirden hâl makamındadır. Mehd (beşik) ise bilinmektedir. Hasan'dan nakledildiğine göre bundan murat annesinin -aleyhisselâm- kucağıdır. Hristiyanlar onun -aleyhisselâm- beşikte konuşmasını inkâr etmişler ve: 'İsa -aleyhisselâm- ancak çocukların konuştuğu çağda konuşmuştur' demişlerdir; bu iddia cevabıyla birlikte daha önce geçmişti.
وقوله تعالى: وَكَهْلًا للإيذان على ما قيل بعدم تفاوت كلامه ﵊ طفولية وكهولة لا لأن كلّا منهما آية فإن التكلم في الكهولة معهود من كل أحد. وقال الإمام: إن الثاني أيضا معجزة مستقلة لأن المراد تكلم الناس في الطفولية وفي الكهولة حين تنزل من السماء لأنه ﵊ حين رفع لم يكن كهلا. وهذا مبني على تفسير الكهل بمن وخطه الشيب ورأيت له بحالة أو من جاوز أربعا وثلاثين سنة إلى إحدى وخمسين وعيسى ﵊ رفع وهو ابن ثلاث وثلاثين قيل وثلاثة أشهر وثلاثة أيام.
Teâlâ'nın: { وَكَهْلًا } “ve yetişkinken de” kavli, söylendiğine göre, onun -aleyhisselâm- çocukluğundaki ve yetişkinliğindeki konuşması arasında bir fark olmadığını bildirmek içindir; yoksa her ikisinin de ayrı ayrı birer mucize olmasından ötürü değildir, zira yetişkinlikte konuşmak herkes için alışılageldik bir durumdur. İmam [Râzî] ise ikincisinin de müstakil bir mucize olduğunu söylemiştir; çünkü kastedilen mana: 'Çocukken ve gökten indiğin vakit yetişkinken insanlarla konuşursun' demektir; zira o -aleyhisselâm- göğe kaldırıldığında henüz kühûlet (yetişkinlik) çağında değildi. Bu görüş, 'kehl' kelimesinin saçına ak düşmüş ve olgunluk hali görülmüş kimse yahut otuz dört yaşını geçip elli bir yaşına kadar olan kimse diye tefsir edilmesine dayanır; İsa aleyhisselâm ise otuz üç yaşında -üç ay üç günlükken de denilmiştir- kaldırılmıştır.
وقيل: رفع وهو ابن أربع وثلاثين وما صح أنه ﵊ وخطه الشيب، وأما لو فسر بمن جاوز الثلاثين فلا يتأتى هذا القول كما لا يخفى.
Otuz dört yaşındayken göğe kaldırıldığı da söylenmiştir; onun -aleyhisselâm- saçına ak düştüğü ise sahih olarak rivayet edilmemiştir. Ancak şayet otuz yaşını geçen kimse olarak tefsir edilirse, gizli olmadığı üzere bu görüş geçerli olmaz.
وقال بعض: الأولى أن يجعل «وكهلا» تشبيها بليغا أي تكلمهم كائنا في المهد وكائنا كالكهل. وأنت تعلم أن أخذ التشبيه من العطف لا وجه له وتقدير الكاف تكلف وَإِذْ عَلَّمْتُكَ عطف على «إذ أيدتك» أي واذكر نعمتي عليكما وقت تعليمي لك من غير معلم الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ أي جنسهما، وقيل: الكتاب الخط والحكمة الكلام المحكم الصواب وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ خصا بالذكر إظهارا لشرفهما على الأول.
Bazıları şöyle demiştir: En uygunu, 've kehlen' ifadesini beliğ bir teşbih kılmaktır; yani 'Beşikte iken de yetişkin bir adam gibi onlarla konuşuyordun' demektir. Sen de bilirsin ki teşbihi atıftan çıkarmak temelsizdir ve 'kâf' harfinin takdir edilmesi bir tekellüftür. { وَإِذْ عَلَّمْتُكَ } “Hani sana öğretmiştim” [ifadesi], { إِذْ أَيَّدْتُكَ } kavline matuftur; yani 'Öğretmensiz olarak sana öğrettiğim vakit ikinize olan nimetimi hatırla!' demektir. { الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Kitabı ve hikmeti” yani bunların cinsini [öğrettiğim vakit]. Kitabın yazı, hikmetin ise muhkem ve doğru söz olduğu da söylenmiştir. { وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Tevrat'ı ve İncil'i” [ifadeleri] ise, birinciye nispetle şereflerini izhar etmek maksadıyla tahsis edilerek zikredilmiştir.
وَإِذْ تَخْلُقُ أي تصور مِنَ الطِّينِ أي جنسه كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ أي هيئة مثل هيئته بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها أي في تلك الهيئة المشبهة فَتَكُونُ بعد نفخك من غير تراخ طَيْراً بِإِذْنِي أي حيوانا يطير كسائر الطيور وقرأ نافع ويعقوب «طائرا» وهو إما اسم مفرد وإما اسم جمع كباقر وسامر.
{ وَإِذْ تَخْلُقُ } “Hani yaratıyordun” yani şekil veriyordun { مِنَ الطِّينِ } “çamurdan” yani onun cinsinden { كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “kuş biçiminde” yani onun heyetine benzer bir suret [oluşturuyordun] { بِإِذْنِي } “Benim iznimle”. { فَتَنْفُخُ فِيها } “Ona üflüyordun da” yani o benzetilen surete [üflüyordun da] { فَتَكُونُ } üflemenin ardından hiç gecikmeksizin oluyordu { طَيْراً بِإِذْنِي } “Benim iznimle bir kuş” yani diğer kuşlar gibi uçan bir hayvan oluyordu. Nâfi' ve Ya'kûb 'tâiran' şeklinde okumuşlardır; bu da ya müfret bir isimdir yahut 'bâkır' ve 'sâmir' gibi bir cem-i isimdir.
وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي عطف على «تخلق» وقوله سبحانه: وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي عطف على إِذْ تَخْلُقُ أعيدت فيه إِذْ كما قيل لكون إخراج الموتى من قبورهم لا سيما بعد ما صاروا رميما معجزة باهرة حرية بتذكير وقتها صريحا. وما في النظم الكريم أبلغ من تحيي الموتى فلذا عدل عنه إليه. وقد تقدم الكلام في بيان من أحياهم ﵊ مع بيان ما ينفعك في هذه الآية في سورة آل عمران.
{ وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي } “Körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun” [kavli], { تَخْلُقُ } fiiline matuftur. Sübhânehu'nun: { وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي } “Hani ölüleri Benim iznimle [kabirlerinden] çıkarıyordun” kavli de { إِذْ تَخْلُقُ } kavline matuftur. Söylendiğine göre, ölülerin özellikle çürüyüp kemik haline geldikten sonra kabirlerinden çıkarılması, vaktinin açıkça hatırlatılmasına layık apaçık ve göz kamaştırıcı bir mucize olduğu için burada { إِذْ } lafzı tekrarlanmıştır. Yüce nazımda geçen ifade, 'ölüleri diriltiyordun' ifadesinden daha beliğdir; bu sebeple ondan yüz çevrilip bu ifadeye dönülmüştür. Onun -aleyhisselâm- dirilttiği kimselerin beyanı ve bu ayette sana fayda sağlayacak açıklamalar Âl-i İmrân sûresinde daha önce geçmişti.
وذكر بِإِذْنِي هنا أربع مرات وثمة مرتين قالوا: لأنه هنا للامتنان وهناك للأخبار فناسب هذا التكرار هنا وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ يعني اليهود حين هموا بقتله ولم يتمكنوا منه.
{ بِإِذْنِي } “Benim iznimle” kaydı burada dört defa, orada ise iki defa zikredilmiştir. Şöyle demişlerdir: Çünkü buradaki zikir minnet ve nimet hatırlatma, oradaki ise haber verme maksatlıdır; dolayısıyla bu tekrar buraya uygun düşmüştür. { وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ } “Hani İsrailoğullarını senden engellemiştim” yani onu öldürmeye kastettikleri ve buna güç yetiremedikleri vakit Yahudileri [senden uzaklaştırmıştım].
إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ أي المعجزات الواضحة مما ذكر وما لم يذكر وهو ظرف لكففت مع اعتبار قوله تعالى: فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ وهو مما يدل على أنهم قصدوا اغتياله ﵊ المحوج إلى الكف أي كففتهم عنك حين قالوا ذلك عند مجيئك إياهم بالبينات، ووضع الموصول موضع ضميرهم لذمهم بما في حيز الصلة. فكلمة من بيانية وهذا إشارة إلى ما جاء به. وقرأ حمزة والكسائي «إلا ساحر» فالإشارة إلى عيسى ﵊، وجعل الإشارة إليه على القراءة الأولى وتأويل السحر بساحر لتتوافق القراءتان لا حاجة إليه وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أي أمرتهم في الإنجيل على لسانك أو أمرتهم على ألسنة رسلي.
{ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Onlara apaçık delillerle geldiğin zaman” yani zikredilen ve zikredilmeyen apaçık mucizelerle [geldiğin vakit]. Bu, Teâlâ'nın şu kavli de dikkate alınarak { كَفَفْتُ } fiilinin zarfıdır: { فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Onlardan inkâr edenler: Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir, demişlerdi.” Bu da onların, engellenmeyi gerektirecek şekilde onu -aleyhisselâm- suikastla öldürmeye kastettiklerine delalet eden hususlardandır; yani 'Sen onlara apaçık delillerle geldiğinde onlar böyle söyledikleri vakit onları senden menettim' demektir. Sıla cümlesi içindeki vasıfla onları yermek için zamirleri makamına ism-i mevsûl getirilmiştir. 'Min' (مِنْ) kelimesi beyaniyedir; 'hâzâ' (هذا) ise getirdiği şeylere işarettir. Hamza ve Kisâî 'illâ sâhirun' (apaçık bir büyücüden başkası değildir) şeklinde okumuşlardır; bu takdirde işaret İsa aleyhisselâm'adır. İlk kıraatte de işaretin ona yönelik kılınması ve iki kıraatin uyumlu olması için 'sihr' kelimesinin 'sâhir' diye tevil edilmesine ise gerek yoktur. { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ } “Hani Havarilere vahyetmiştim” yani İncil'de senin dilinle onlara emretmiştim yahut elçilerimin dilleriyle onlara emretmiştim.
وجاء استعمال الوحي بمعنى الأمر في كلام العرب كما قال الزجاج وأنشد:
Zeccâc'ın da belirttiği gibi, vahiy kelimesinin emir manasında kullanımı Arap kelamında vârit olmuştur; nitekim şu beyti inşad etmiştir:
الحمد لله الذي استقلت ... بإذنه السماء واطمأنت
'Hamd olsun Allah'a ki O'nun izniyle yükseldi ... Gökyüzü ve sükûnet bulup karar kıldı.'
أوحى لها القرار فاستقرت أي أمرها أن تقر فامتثلت، وقيل: المراد بالوحي إليهم إلهامه تعالى إياهم كما في قوله تعالى: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى وروي ذلك عن السدي وقتادة وإنما لم يترك الوحي على ظاهره لأنه مخصوص بالأنبياء عليهم الصلاة والسلام والحواريون ليسوا كذلك، وقد تقدم المراد بالحواريين.
'Ona durmasını vahyetti (emretti), o da durdu.' Yani ona karar kılmasını emretti, o da boyun eğdi. Onlara vahyetmekten muradın, Teâlâ'nın: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } [en-Nahl: 68] “Rabbin bal arısına vahyetti” ve { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى } [el-Kasas: 7] “Musa'nın annesine vahyettik” kavillerinde olduğu gibi Allah Teâlâ'nın onlara ilham etmesi olduğu da söylenmiştir; bu Süddî ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Vahyin zahiri üzere bırakılmamasının sebebi, [hakiki vahyin] peygamberlere -aleyhimüssalâtü vesselâm- mahsus olması ve Havarilerin peygamber olmamasıdır. Havarilerden neyin kastedildiği ise daha önce geçmişti.
وأن قوله تعالى: أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي مفسرة لما في الإيحاء من معنى القول، وقيل: مصدرية أي بأن آمنوا إلخ. وتقدم الكلام في دخولها على الأمر. والتعرض لعنوان الرسالة للتنبيه على كيفية الإيمان به ﵊ والرمز إلى عدم إخراجه ﵊ عن حده حطا ورفعا قالُوا آمَنَّا طبق ما أمرنا به وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ مخلصون في إيماننا أو منقادون لما أمرنا به.
Teâlâ'nın: { أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي } “Bana ve elçime iman edin diye...” kavlindeki 'en' (أن), vahiy kelimesinde bulunan söz manasını açıklayan müfessiredir; masdariyye olduğu, yani 'Bana ve elçime iman etmelerini vahyettim' manasında olduğu da söylenmiştir. Emrin başına gelmesi hususu daha önce geçmişti. Risalet unvanının açıkça zikredilmesi, ona -aleyhisselâm- nasıl iman edileceğine dikkat çekmek ve onu mertebesini düşürerek yahut haddinden fazla yükselterek sınırının dışına çıkarmamaya işaret etmek içindir. { قالُوا آمَنَّا } “Dediler ki: İman ettik” emrolunduğumuz şeye uygun olarak [iman ettik]. { وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ } “Ve şahit ol ki bizler Müslümanlarız” imanımızda ihlas sahibiyiz yahut emrolunduğumuz şeye boyun eğenleriz.
إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ منصوب باذكر على أنه ابتداء كلام لبيان ما جرى بينه ﵊ وبين قومه منقطع عما قبله كما يشير إليه الإظهار في مقام الإضمار.
{ إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } “Hani Havariler: Ey Meryem oğlu İsa!... demişlerdi” kavli, 'üzkür' fiiliyle mansuptur; zamir makamında açık ismin getirilmesinin işaret ettiği üzere kendisinden öncesinden kopuk olarak, onunla -aleyhisselâm- kavmi arasında geçenleri beyan etmek için sözün başlangıcıdır.
وجوز أن يكون ظرفا لقالوا وفيه- على ما قيل حينئذ- تنبيه على أن ادعاءهم الإخلاص مع قولهم هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ لم يكن عن تحقيق منهم ولا عن معرفة بالله تعالى وقدرته سبحانه لأنهم لو حققوا وعرفوا لم يقولوا ذلك إذ لا يليق مثله بالمؤمن بالله ﷿. وتعقب هذا القول الحلبي بأنه خارق للإجماع. وقال ابن عطية: لا خلاف أحفظه في أنهم كانوا مؤمنين. وأيد ذلك بقوله تعالى: فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ وبأن وصفهم بالحواريين ينافي أن يكونوا على الباطل وبأن الله تعالى أمر المؤمنين بالتشبه بهم والاقتداء بسنتهم في قوله عز من قائل: كُونُوا أَنْصارَ اللَّهِ [الصف: ١٤] الآية. وبأن رسول الله ﷺ مدح الزبير
{ قالُوا } fiilinin zarfı olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde -o zaman söylendiğine göre- onların: { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ } “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” sözleriyle birlikte ihlas iddia etmelerinin gerçek bir tahkike ve Allah Teâlâ'yı ve Sübhânehu'nun kudretini hakkıyla tanımaya dayalı olmadığına bir dikkat çekme vardır; zira şayet hakkıyla idrak edip tanısalar böyle demezlerdi, çünkü Allah Azze ve Celle'ye inanan bir mümine böyle bir söz yakışmaz. Halebî bu görüşü tenkit ederek bunun icmaya aykırı olduğunu söylemiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: 'Onların mümin oldukları hususunda bildiğim hiçbir ihtilaf yoktur.' Bunu da Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ } “Bundan sonra sizden kim inkâr ederse...” kavliyle, Havari olarak vasıflandırılmalarının bâtıl üzere olmalarıyla çelişmesiyle ve Allah Teâlâ'nın: { كُونُوا أَنْصارَ اللَّهِ } [es-Saff: 14] “Allah'ın yardımcıları olun” kavlinde müminlere onlara benzemeyi ve onların sünnetine uymayı emretmesiyle teyit etmiştir. Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zübeyr'i medhederek:
«إن لكل نبي حواريا وإن حواري الزبير»
«Her peygamberin bir havarisi vardır, benim havarim de Zübeyr'dir»
والتزام القول بأن الحواريين فرقتان مؤمنون وهم خالصة عيسى ﵊ والمأمور بالتشبه بهم وكافرون وهم أصحاب المائدة، وسؤال عيسى ﵊ نزول المائدة وإنزالها ليلزمهم الحجة يحتاج إلى نقل ولم يوجد. ومن ذلك أجيب عن الآية بأجوبة فقيل: إن معنى «هل يستطيع» هل يفعل كما تقول للقادر على القيام: هل تستطيع أن تقوم مبالغة في التقاضي. ونقل هذا القول عن الحسن.
buyurmasıyla da teyit etmiştir. Havarilerin iki fırka olup birincisinin müminler olduğu, bunların İsa aleyhisselâm'ın has adamları olup kendilerine benzemeleri emredilenler olduğu; ikincisinin ise kâfirler olup sofra ashabı olduğu, İsa aleyhisselâm'ın da aleyhlerine hüccet ikame etmek için sofranın inmesini isteyip indirdiği şeklindeki görüşü benimsemek ise nakle muhtaçtır ve böyle bir nakil bulunmamaktadır. Bu sebeple ayete çeşitli cevaplar verilmiştir: Denilmiştir ki: 'Hel yestatîu' ifadesinin manası 'Yapar mı?' demektir; nitekim kalkmaya gücü yeten birine talepte aşırıya giderek: 'Kalkabilir misin?' demen gibidir. Bu görüş Hasan'dan nakledilmiştir.
والتعبير عن الفعل بالاستطاعة من التعبير عن المسبب بالسبب إذ هي من أسباب الإيجاد. وعلى عكسه التعبير عن إرادة الفعل بالفعل تسمية للسبب الذي هو الإرادة باسم المسبب الذي هو الفعل في مثل قوله تعالى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ [المائدة: ٦] إلخ. وقيل: إن المعنى هل يطيع ربك فيستطيع بمعنى يطيع ويطيع بمعنى يجيب مجازا ونقل ذلك عن السدي
Fiilin istitaat (güç yetirme) ile ifade edilmesi, sebebin müsebbipten kinaye yoluyla ifade edilmesidir; zira güç yetirme var etmenin sebeplerindendir. Bunun aksine, fiili istemenin bizzat fiil ile ifade edilmesi ise, Teâlâ'nın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } [el-Mâide: 6] “Namaza kalktığınız zaman...” vb. kavillerinde olduğu gibi, sebep olan iradeye müsebbep olan fiilin isminin verilmesi kabilindendir. 'Mananın: Rabbin sana itaat eder mi? şeklinde olduğu, dolayısıyla yestatîu kelimesinin yutîu (itaat eder) manasında olduğu, yutîu kelimesinin de mecazen icabet eder manasına geldiği' de söylenmiş ve bu es-Süddî'den nakledilmiştir.
وذكر أبو شامة أن النبي ﷺ عاد أبا طالب في مرض فقال له: يا ابن أخي ادع ربك أن يعافيني فقال: اللهم اشف عمي فقام كأنما نشط من عقال فقال: يا ابن أخي إن ربك الذي تعبده يطيعك فقال: يا عم وأنت لو أطعته لكان يطيعك
Ebû Şâme, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir hastalığında Ebû Tâlib'i ziyaret ettiğini, onun da kendisine: 'Ey kardeşimin oğlu! Rabbine dua et de bana şifa versin' dediğini, bunun üzerine [Efendimiz'in]: 'Allah'ım, amcama şifa ver' diye dua ettiğini, onun da bağdan kurtulmuş gibi ayağa kalktığını, sonra da: 'Ey kardeşimin oğlu! Kulluk ettiğin Rabbin sana itaat ediyor' dediğini, [Resûlullah'ın] da: 'Ey amca! Sen de O'na itaat etseydin, O da sana itaat ederdi'
أي يجيبك لمقصودك وحسن استعماله ﷺ لذلك المشاكلة.
yani maksadına icabet ederdi buyurduğunu zikretmiştir; sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu bu şekilde kullanmasının güzelliği müşâkele (söz uyumu) sanatından ileri gelmektedir.
وقيل: هذه الاستطاعة على ما تقتضيه الحكمة والإرادة فكأنهم قالوا: هل إرادة الله تعالى وحكمته تعلقت بذلك أولا؟ لأنه لا يقع شيء بدون تعلقهما به.
Bu istitaatın (güç yetirmenin), hikmet ve iradenin gerektirdiği şeye hamledildiği de söylenmiştir; sanki şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ'nın iradesi ve hikmeti buna taalluk eder mi, etmez mi?' Çünkü bu ikisinin taalluku olmaksızın hiçbir şey vuku bulmaz.
واعترض بأن قوله تعالى الآتي: اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ لا يلائمه لأن السؤال عن مثله مما هو من علوم الغيب لا قصور فيه. وقيل: إن سؤالهم للاطمئنان والتثبت كما قال الخليل ﵊: أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [البقرة: ٢٦٠] ومعنى إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إن كنتم كاملين في الإيمان والإخلاص. ومعنى «نعلم أن قد
Buna karşı, Teâlâ'nın gelecek olan: { اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun” kavlinin buna uymayacağı, zira gayb ilimlerinden olan böyle bir şeyi sormakta hiçbir kusur ve noksanlık bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Onların bu sorularının, Halil aleyhisselâm'ın: { أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } [el-Bakara: 260] “Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” sözünde olduğu gibi, kalbin mutmain olması ve kesinleşmesi için olduğu da söylenmiştir. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } kavlinin manası ise: 'Eğer imanda ve ihlasta kâmil iseniz' demektir. 'Ve nâ'leme en kad'
صدقتنا» نعلم علم مشاهدة وعيان بعد ما علمناه علم إيمان وإيقان. ومن هذا يعلم ما يندفع به الاعتراض.
sadaktenâ' [ifadesinin] manası da: 'İman ve yakin ilmiyle bildikten sonra, bizzat müşahede ve ayan ilmiyle bilelim' demektir. Buradan itirazın nasıl bertaraf edildiği anlaşılmış olur.
وقرأ الكسائي وعلي كرم الله تعالى وجهه، وعائشة، وابن عباس، ومعاذ، وجماعة من الصحابة رضي الله تعالى عنهم «هل» تستطيع ربك بالتاء خطابا لعيسى ﵊ ونصب «ربك» على المفعولية. والأكثرون على أن هناك مضافا محذوفا أي سؤال ربك أي هل تسأله ذلك من غير صارف. وعن الفارسي أنه لا حاجة إلى تقدير والمعنى هل تستطيع أن ينزل ربك بدعائك. وأنت تعلم أن اللفظ لا يؤدي ذلك فلا بد من التقدير، والمائدة في المشهور الخوان الذي عليه الطعام من ماد يميد إذا تحرك أو من ماده بمعنى أعطاه فهي فاعلة إما بمعنى مفعولة كعيشة راضية، واختاره الأزهري في تهذيب اللغة أو بجعلها للتمكن مما عليها كأنها بنفسها معطية كقولهم للشجرة المثمرة:
Kisâî, Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh-, Âişe, İbn Abbâs, Muâz ve sahabeden -radıyallâhu teâlâ anhüm- bir cemaat, İsa aleyhisselâm'a hitap olarak 'tâ' harfiyle ve { رَبَّكَ } kelimesini mef'ûliyyet üzere nasb ile 'Hel testatîu rabbeke' şeklinde okumuşlardır. Çoğunluk burada mahzuf bir muzâfın bulunduğu görüşündedir; yani 'Rabbine sormaya güç yetirebilir misin, bir engel olmaksızın bunu O'ndan isteyebilir misin?' demektir. Fârisî'den ise bir takdire ihtiyaç olmadığı, mananın 'Duan vesilesiyle Rabbinin indirmesini sağlayabilir misin?' şeklinde olduğu nakledilmiştir. Sen de bilirsin ki lafız bu manayı tek başına vermez, dolayısıyla takdir kaçınılmazdır. Meşhur olan kullanıma göre mâide; üzerinde yiyecek bulunan sofradır. Bu kelime, hareket etti manasında 'mâde-yemîdü' kökünden yahut ona ihsanda bulundu manasında 'mâdehû' kökünden gelir; dolayısıyla 'râdiye' (hoşnut) kelimesinin 'merdiyye' (hoşnut olunan) manasında olması gibi fâile vezninde mef'ûle manasındadır ki Ezherî Tehzîbü'l-Luga'da bunu tercih etmiştir; yahut meyveli ağaca:
مطعمة. وأجاز بعضهم أن يقال فيها ميدة واستشهد عليه بقول الراجز:
'mut'ime' (yediren) denilmesi gibi, üzerindekilere imkân tanıdığı için sanki bizzat kendisi ihsan ediyormuş gibi kabul edilmesindendir. Bazıları ona 'mîde' denilmesini de caiz görmüş ve receb şairinin şu sözünü buna şahit getirmiştir:
وميدة كثيرة الألوان ... تصنع للجيران والإخوان
'Ve pek çok renkli bir sofra ... Komşulara ve kardeşlere hazırlanan.'
واختار المناوي أن المائدة كل ما يمد ويبسط، والمراد بها السفرة، وأصلها طعام يتخذه المسافر ثم سمى بها الجلد المستدير الذي تحمل به غالبا كما سميت المزادة راوية. وجوز أن تكون تسمية الجلد المذكور سفرة لأن له معاليق متى حلت عنه انفرج فأسفر عما فيه. وهذا غير الخوان بضم الخاء وكسرها وهو أفصح ويقال له: إخوان بهمزة مكسورة لأنه اسم لشيء مرتفع يهيأ ليؤكل عليه الطعام، والأكل عليه بدعة لكنه جائز إن خلا عن قصد التكبر. وتطلق المائدة على نفس الطعام أيضا كما نص عليه بعض المحققين، ومِنَ السَّماءِ يجوز أن يتعلق بالفعل قبله وأن يتعلق بمحذوف وقع صفة لمائدة أي مائدة كائنة من السماء قالَ أي عيسى ﵊ لهم حين قالوا ذلك: اتَّقُوا اللَّهَ من أمثال هذا السؤال واقتراح الآيات كما قال الزجاج. وعن الفارسي أنه أمر لهم بالتقوى مطلقا.
Münâvî ise mâidenin uzatılıp serilen her şey olduğunu ve bununla sofranın kastedildiğini tercih etmiştir. Aslında sofra, yolcunun yanına aldığı azıktır; sonra su kabına râviye denildiği gibi, onunla taşındığı için ekseriya yuvarlak deriye bu isim verilmiştir. Zikredilen deriye sofra denilmesinin, bağları çözüldüğü vakit açılıp içindekini ortaya çıkarması (isfer etmesi) sebebiyle olması da caiz görülmüştür. Bu, hı harfinin dammesi ve kesresiyle okunan 'hıvân'dan farklıdır; en fasih olanı da budur ve kesreli hemze ile 'ihvân' da denir; zira bu, üzerinde yemek yemek için hazırlanan yüksek bir şeyin ismidir. Üzerinde yemek yemek bidattir, fakat kibirlenme kastı bulunmadığı sürece caizdir. Bazı muhakkiklerin açıkça belirttiği gibi mâide, bizzat yemeğin kendisine de ıtlak olunur. { مِنَ السَّماءِ } “gökten” ifadesinin ise kendisinden önceki fiile taalluk etmesi de mâide kelimesine sıfat olan mahzufa taalluk etmesi de caizdir; yani 'gökten olan bir sofra' demektir. { قالَ } İsa aleyhisselâm onlar bunu söylediği vakit kendilerine şöyle dedi: { اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” Zeccâc'ın belirttiği gibi, böyle bir talepte bulunmaktan ve mucize teklif etmekten [korkun]. Fârisî'den ise bunun onlara mutlak olarak takvayı emretmek olduğu nakledilmiştir.
ولعل ذلك لتصير ذريعة لحصول المأمول فقد قال سبحانه: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ [الطلاق: ٢] وقال جل شأنه: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ [المائدة: ٣٥] إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بكمال قدرته تعالى وبصحة نبوتي أو كاملين في الإيمان والإخلاص أو إن صدقتم في ادعاء الإيمان والإسلام قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها أكل تبرك. وقيل: أكل تمتع وحاجة. والإرادة إما بمعناها الظاهر أو بمعنى المحبة أي نحب ذلك والكلام كما قيل تمهيد عذر وبيان لما دعاهم إلى السؤال أي لسنا نريد من السؤال إزاحة شبهتنا في قدرته سبحانه على تنزيلها أو في صحة نبوتك حتى يقدح ذلك في الإيمان والتقوى ولكن نريد إلخ أو ليس مرادنا اقتراح الآيات لكن مرادنا ما ذكر.
Bunun, umulanın hâsıl olmasına bir vesile kılınması için olması muhtemeldir; nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ } [et-Talâk: 2-3] “Kim Allah'tan korkarsa, Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder ve onu beklemediği yerden rızıklandırır.” Şânı yüce olan [Allah] yine şöyle buyurmuştur: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } [el-Mâide: 35] “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'na [yaklaştıracak] vesile arayın.” { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz” O'nun kâmil kudretine ve benim peygamberliğimin doğruluğuna [mümin iseniz] yahut imanda ve ihlasta kemale ermiş iseniz yahut iman ve İslâm iddianızda doğru sözlü iseniz [sakının]. { قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها } “Dediler ki: Ondan yemek istiyoruz” bereketlenmek maksadıyla yemek [istiyoruz]. İhtiyaç ve istifade maksadıyla yemek istedikleri de söylenmiştir. İrade kelimesi ya zahirî manasındadır yahut muhabbet manasındadır; yani 'bunu arzuluyoruz' demektir. Söz, söylendiğine göre bir mazeret beyanı ve onları bu talebe sevk eden şeyin açıklamasıdır; yani: 'Biz bu soruyla O'nun sofrayı indirmeye olan kudretindeki yahut senin peygamberliğinin sıhhatindeki şüphemizi gidermek istemiyoruz ki bu imana ve takvaya zarar versin; bilakis biz şunu istiyoruz...' yahut 'Bizim maksadımız mucize teklif etmek değildir, fakat maksadımız zikredilendir' demektir.
وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا بازدياد اليقين كما قال عطاء وَنَعْلَمَ علم مشاهدة وعيان على ما قدمناه أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا أي أنه قد صدقتنا في ادعاء النبوة، وقيل: في أن الله تعالى يجيب دعوتنا، وقيل: فيما ادعيت مطلقا.
{ وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا } “Ve kalplerimiz mutmain olsun” Atâ'nın belirttiği gibi yakinin artmasıyla [mutmain olsun]. { وَنَعْلَمَ } daha önce arz ettiğimiz üzere müşahede ve ayan ilmiyle bilelim { أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا } “bize doğru söylediğini” yani peygamberlik iddiasında bize doğru söylediğini; Allah Teâlâ'nın duamıza icabet edeceği hususunda [doğru söylediğini] de denilmiştir; mutlak olarak iddia ettiğin her şeyde [doğru söylediğini] de denilmiştir.
وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ عند من لم يحضرها من بني إسرائيل ليزداد المؤمنون منهم بشهادتنا طمأنينة ويقينا ويؤمن بسببها كفارهم أو من الشاهدين للعين دون السامعين للخبر، وقيل: من الشاهدين لله تعالى بالوحدانية ولك بالنبوة.
{ وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Ve ona şahitlik edenlerden olalım” İsrailoğullarından orada bulunmayanların yanında [şahitlik edelim] ki mümin olanlarının şahitliğimizle güven ve yakini artsın, kâfir olanları da bu sebeple iman etsin; yahut haberi işitenler değil bizzat gözüyle gören şahitlerden olalım; Allah Teâlâ'nın birliğine ve senin peygamberliğine şahitlik edenlerden olalım da denilmiştir.
وعَلَيْها متعلق بالشاهدين إن جعل اللام للتعريف أو بمحذوف يفسره من الشاهدين إن جعلت موصولة.
{ عَلَيْها } car-mecruru, lâm harfi ta'rif için kabul edilirse { الشَّاهِدِينَ } kelimesine taalluk eder; şayet mevsûle kabul edilirse { مِنَ الشَّاهِدِينَ } ifadesinin tefsir ettiği mahzuf bir fiile taalluk eder.
وجوزنا تفسير ما لا يعمل للعامل، وقيل: متعلق به وفيه تقديم ما في حيز الصلة وحرف الجر وكلاهما ممنوع.
Amel etmeyenin âmili tefsir etmesini caiz gördük. Ona [eş-Şâhidîn kelimesine] taalluk ettiği de söylenmiştir ki bunda sıla dâhilindeki lafzın ve cer harfinin öne geçirilmesi söz konusudur ve her ikisi de [kural olarak] caiz görülmez.
ونقل عن بعض النحاة جواز التقديم في الظرف، وعن بعضهم جوازه مطلقا، وجوز أن يكون حالا من اسم كان أي عاكفين عليها. وقرىء «يعلم» بالبناء للمفعول و «تعلم» . «وتكون» بالتاء والضمير للقلوب.
Bazı nahivcilerden zarfta öne geçmenin caiz olduğu, bazılarından ise mutlak olarak caiz olduğu nakledilmiştir. 'Kâne'nin isminden hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'ona sımsıkı bağlı ve devamlı kimseler olarak' demektir. Meçhul sîga ile 'yü'lemü', 'tâ' harfiyle 'ta'lemü' ve zamiri kalplere raci olmak üzere 'tekûnü' şeklinde de okunmuştur.
قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لما رأى أن لهم غرضا صحيحا في ذلك،
{ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “Meryem oğlu İsa dedi ki:” bu hususta onların sahih ve geçerli bir maksatları olduğunu görünce [şöyle dedi]: