وظاهر الآية يوجب حرمة ما صاده الحلال على المحرم وإن لم يكن له مدخل فيه وهو قول ابن عباس، وابن عمر، ونقل عن علي كرم الله تعالى وجهه،
Ayetin zahiri, ihramda olmayan kimsenin avladığı avın -kendisine bir dahli olmasa bile- ihramlıya haram olmasını gerektirir. Bu; İbn Abbâs ve İbn Ömer'in görüşüdür; Ali'den de kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet edilmiştir,
وجماعة من السلف، واحتج له أيضا بما
ve Selef'ten bir topluluğun [da görüşüdür]. Bunun için ayrıca şu rivayetle de delil getirilmiştir:
أخرجه مسلم عن الصعب بن حثامة الليثي أنه أهدى لرسول الله ﷺ حمارا وحشيا، وفي رواية حمار وحش، وفي رواية من لحم حمار وحش، وفي رواية من رجل حمار وحش، وفي رواية عجز حمار وحش يقطر دما، وفي رواية شق حمار وحش، وفي أخرى عضوا من لحم صيد وهو ﵊ بالأبواء أو بودان فرده عليه ﷺ قال: فلما رأى رسول الله ﷺ ما في وجهي قال: «إنا لم نرده عليك إلّا أنا حرم» .
Müslim'in Sa'b b. Cessâme el-Leysî'den tahric ettiğine göre o, Resûlullah'a ﷺ bir yaban eşeği hediye etmişti -bir rivayette yaban eşeği, bir rivayette yaban eşeği eti, bir rivayette yaban eşeği budu, bir rivayette kanı damlayan bir yaban eşeği budu/sağrısı, bir rivayette yaban eşeğinin yarısı, diğer bir rivayette ise bir parça av eti- o sırada o aleyhisselâm el-Ebvâ'da veya Veddân'da bulunuyordu; derken [Resûlullah] ﷺ onu kendisine geri verdi. [Sa'b] dedi ki: Resûlullah ﷺ yüzümdeki [değişikliği] görünce: «İhramlı olmasaydık onu sana kesinlikle geri vermezdik» buyurdu.
وعن أبي هريرة، وعطاء، ومجاهد وابن جبير ورواه الطحاوي عن عمر وطلحة، وعائشة رضي الله تعالى عنهم أنه يحل له أكل ما صاده الحلال وإن صاده لأجله إذا لم يدل عليه ولم يشر إليه ولا أمره بصيده. وكذا ما ذبحه قبل إحرامه وهو مذهب أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه على ما اختاره الطحاوي لأن الخطاب للمحرمين فكأنه قيل: وحرم عليكم ما صدتم في البر فيخرج منه مصيد غيرهم، أو يقال: إن المراد صيدهم حقيقة أو حكما وصورة الدلالة أو الأمر من الشق الثاني، وعن مالك، والشافعي، وأحمد، وداود رحمهم الله تعالى لا يباح ما صيد له لما
Ebû Hüreyre, Atâ, Mücâhid ve İbn Cübeyr'den, et-Tahâvî'nin de Ömer, Talha ve Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhüm rivayet ettiğine göre; ihramlı kimsenin [avın yerini] göstermemesi, işaret etmemesi ve avlanmasını emretmemesi şartıyla, ihramsız kimsenin avladığı avı -onun için avlamış olsa bile- yemesi helaldir. İhrama girmeden önce kestiği hayvan da böyledir. et-Tahâvî'nin tercih ettiğine göre bu, Ebû Hanîfe'nin de radıyallâhu teâlâ anh mezhebidir; zira hitap ihramlılaradır, dolayısıyla sanki 'Karada bizzat avladığınız şeyler size haram kılındı' denilmiş gibi olur ve başkalarının avladığı bunun dışına çıkar. Yahut şöyle denilir: Kastedilen, hakikaten veya hükmen kendi avlarıdır; yol gösterme yahut emretme sureti ise ikinci kısma (hükmen kendi avı olmasına) dahildir. Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve Dâvûd'dan rahimehumullâhu teâlâ [nakledildiğine göre ise], kendisi için avlanan şey mübah olmaz; zira
رواه أبو داود.
Ebû Dâvûd,
والترمذي والنسائي عن جابر رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ لحم الصيد حلال لكم وأنتم محرمون ما لم تصيدوه أو يصاد لكم»
Tirmizî ve Nesâî'nin Câbir'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ: 'Siz ihramlı iken avlamadığınız veya sizin için avlanmadığı sürece av eti size helaldir' buyurdu.»
وأجيب: بأنه
[Buna] şöyle cevap verilmiştir:
قد روى محمد عن أبي حنيفة عن ابن المنكدر عن طلحة بن عبيد الله رضي الله تعالى عنه «تذاكرنا لحم الصيد يأكله المحرم والنبي ﷺ نائم فارتفعت أصواتنا فاستيقظ رسول الله ﷺ فقال:
Muhammed, Ebû Hanîfe'den, o İbnü'l-Münkedir'den, o da Talha b. Ubeydillâh'tan radıyallâhu teâlâ anh şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber ﷺ uyurken ihramlının av eti yemesini aramızda müzakere ettik. Seslerimiz yükseldi ve Resûlullah ﷺ uyandı da şöyle buyurdu:
فيم تتنازعون؟ فقلنا: في لحم الصيد يأكله المحرم فأمرنا بأكله» ،
'Ne hakkında tartışıyorsunuz?' Biz: 'İhramlının yiyeceği av eti hakkında' dedik; bunun üzerine onu yememizi emretti.»
وروى الحافظ أبو عبد الله الحسين عن أبي حنيفة
Hâfız Ebû Abdillâh el-Hüseyn de Ebû Hanîfe'den,
عن هشام بن عروة عن أبيه عن جده الزبير بن العوام قال: «كنا نحمل لحم الصيد صفيفا (١) وكنا نتزوده وكنا نأكله ونحن محرمون مع رسول الله ﷺ» .
Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da dedesi Zübeyr b. el-Avvâm'dan rivayet ettiğine göre [Zübeyr] şöyle demiştir: «Bizler av etini pastırma/kurutulmuş et (١) olarak taşır, onu azık edinir ve Resûlullah ﷺ ile birlikte ihramlı iken onu yerdik.»
وأخرج مسلم عن عبد الله بن أبي قتادة عن أبيه قال: «خرج رسول الله ﷺ حاجا وخرجنا معه فصرف نفرا من أصحابه فيهم أبو قتادة فقال: خذوا ساحل البحر حتى تلقوني قال: فأخذوا ساحل البحر فلما انصرفوا قبل رسول الله ﷺ أحرموا كلهم إلا أبا قتادة فإنه لم يحرم فبينما هم يسيرون إذ رأوا حمر وحش فحمل عليها أبو قتادة فعقر منها أتانا فنزلوا فأكلوا من لحمها قال فقالوا: أكلنا لحما ونحن محرمون قال: فحملوا ما بقي من لحم الأتان فلما أتوا رسول الله ﷺ قالوا: يا رسول الله إنا كنا أحرمنا وكان أبو قتادة لم يحرم فرأينا حمر وحش فحمل عليها أبو قتادة فعقر منها أتانا فنزلنا فأكلنا من لحمها فقلنا: نأكل لحم صيد ونحن محرمون فحملنا ما بقي من لحمها فقال ﵊:
Müslim'in Abdullah b. Ebî Katâde'den, onun da babasından tahric ettiğine göre [Ebû Katâde] şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ hacca çıktı, biz de onunla birlikte çıktık. İçlerinde Ebû Katâde'nin de bulunduğu bir grup sahabiyi ayırıp: 'Bana kavuşuncaya kadar deniz sahilini takip edin' buyurdu. [Ravi] dedi ki: Sahil yolunu tuttular. Resûlullah'a ﷺ doğru yöneldiklerinde, Ebû Katâde hariç hepsi ihrama girdi; çünkü o ihrama girmemişti. Onlar ilerlerken bir yaban eşeği sürüsü gördüler. Ebû Katâde onlara hamle yapıp bir dişi yaban eşeğini boğazladı. [Bir yerde] konaklayıp etinden yediler. Dedi ki: 'Biz ihramlı iken et yedik' dediler. [Ravi] dedi ki: Dişi eşeğin etinden kalanını yanlarına aldılar. Resûlullah'a ﷺ vardıklarında: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz ihrama girmiştik, Ebû Katâde ise ihrama girmemişti. Yaban eşekleri gördük, Ebû Katâde onlara hamle yapıp bir dişi eşeği boğazladı. Konaklayıp etinden yedik; sonra 'İhramlı olduğumuz halde av eti yiyoruz' dedik ve etten kalanı taşıyıp getirdik' dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm:
هل معكم أحد أمره أو أشار إليه بشيء؟ قالوا: لا قال: فكلوا ما بقي من لحمها» .
'İçinizde ona [avlanmasını] emreden veya ona herhangi bir şekilde işaret eden biri var mıydı?' diye sordu. 'Hayır' dediler. 'O halde etten geriye kalanı yiyin' buyurdu.»
وفي رواية لمسلم أنه ﷺ قال: «هل عندكم منه؟ شيء قالوا: معنا رجله فأخذها ﵊ فأكلها» .
Müslim'in bir rivayetinde de [Resûlullah'ın] ﷺ: «Yanınızda ondan bir şey var mı?» diye sorduğu, onların: «Yanımızda budu var» dedikleri, [bunun üzerine Resûlullah'ın] aleyhisselâm onu alıp yediği yer almaktadır.
وحديث جابر مؤول بوجهين الأول كون اللام للملك، والمعنى أن يصاد ويجعل له فيكون مفاده تمليك عين الصيد من المحرم وهو ممتنع أن يتملكه فيأكل من لحمه، والثاني الحمل على أن المراد أن يصاد بأمره وهذا لأن الغالب في عمل الإنسان لغيره أن يكون بطلب منه، والتزام التأويل دفعا للتعارض كما قال غير واحد. وقال ابن الهمام وقد يقال: القواعد تقتضي أن لا يحكم بالتعارض بين حديث جابر وبين الخبرين الأولين من هذه الأخبار الثلاثة لأن قول طلحة: فأمرنا بأكله مقيد عندنا بما إذا لم يدله المحرم على الصحيح خلافا لأبي عبد الله الجرجاني ولا أمره بقتله على ما يدل عليه حديث أبي قتادة فيجب تخصيصه بما إذا لم يصد للمحرم بالحديث الآخر.
Câbir hadisi iki vecihle tevil edilmiştir: Birincisi, [hadisteki] lâm harfinin mülkiyet için olmasıdır; yani avlanıp onun mülkü kılınması manasındadır, dolayısıyla bunun ifade ettiği mana avın bizzat kendisinin ihramlıya temlik edilmesidir ki ihramlının ona mâlik olup etinden yemesi caiz değildir. İkincisi ise, [hadisin] onun emriyle avlanmış olması manasına hamledilmesidir; zira bir kimsenin başkası için bir şey yapması çoğunlukla onun talep etmesiyle olur. Çelişkiyi defetmek amacıyla bu tevilin benimsenmesi birçok âlimin ifade ettiği gibidir. İbnü'l-Hümâm der ki: Şöyle de denilebilir: Usul kaideleri, Câbir hadisi ile bu üç haberden ilk ikisi arasında bir çelişki hükmü verilmemesini gerektirir; zira Talha'nın 'Bize onu yememizi emretti' sözü, Ebû Abdillâh el-Cürcânî'nin hilafına, sahih olan görüşe göre bizde ihramlının ona yol göstermemiş olması ve Ebû Katâde hadisinin delalet ettiği üzere ona öldürmesini emretmemiş olması şartına bağlıdır; binaenaleyh diğer hadisle, ihramlı için avlanmamış olması haline tahsis edilmesi vacip olur.
وحديث الزبير حاصله نقل وقائع أخبار وهي لا عموم لها فيجوز كون ما كانوا يحملونه من لحوم الصيد للتزود ما لم يصد لأجل المحرمين بل هو الظاهر لأنهم يتزودونه من الحضر ظاهرا والإحرام بعد الخروج إلى الميقات، فالأولى الاستدلال على أصل المطلوب بحديث أبي قتادة المذكور على وجه المعارضة فإنه أفاد أنه ﵊ لم يجب بحله لهم حتى سألهم عن موانع الحل أكانت. موجودة أم لا فلو كان من الموانع أن يصاد لهم لنظمه ﷺ في سلك ما يسأل عنه منها في التفحص عن الموانع ليجيب بالحل عند خلوه عنها.
Zübeyr hadisinin özü ise belirli vakıa haberlerini nakletmektir ve bunların umumiyeti (genel geçerliliği) yoktur; binaenaleyh azık edinmek için taşıdıkları av etlerinin, ihramlılar için avlanmamış olan etlerden olması caizdir; hatta zahir olan da budur, çünkü onlar bunu zahiren ihram öncesi yerleşim yerinden azık edinmişlerdir, ihram ise mîkat yerine çıktıktan sonradır. Şu halde asıl talep edilen hükme, zikredilen Ebû Katâde hadisiyle muâraza (karşı delil getirme) yoluyla istidlalde bulunmak daha evladır; zira o hadis, [Resûlullah'ın] aleyhisselâm helallik engellerinin bulunup bulunmadığını sormadıkça onlar için bunun helal olduğuna hükmetmediğini ifade etmiştir. Şayet kendileri için avlanmış olması bu engellerden biri olsaydı, engellerden arınmış olduğunda helalliğe hükmetmek üzere engelleri araştırırken sorduğu şeylerin arasına onu da ﷺ mutlaka dahil ederdi.
وهذا المعنى كالصريح في نفي كون الاصطياد مانعا فيعارض حديث جابر ويقدم عليه لقوة ثبوته إذ هو في الصحيحين وغيرهما من الكتب الستة بخلاف ذلك بل قيل في حديث جابر انقطاع لأن المطلب في سنده لم يسمع من جابر عند غير واحد، وكذا في رجاله من فيه لين، وبعد ثبوت ما ذهبنا إليه بما ذكرنا يقوم دليل على ما ذكر من التأويل انتهى. وأنت تعلم أن في حديث جابر أيضا شيئا من جهة العربية ولعل الأمر فيه سهل.
Bu mana, avlanmış olmanın bir engel oluşunu nefyetmede nass gibidir; dolayısıyla Câbir hadisiyle çelişir ve sübûtunun kuvveti sebebiyle ona takdim edilir; zira o, Sahîhayn'da ve Kütüb-i Sitte'nin diğer kitaplarında yer almaktadır, oysa diğeri böyle değildir; hatta Câbir hadisinde munkatılık olduğu söylenmiştir, zira birçok kimseye göre senedinde geçen el-Muttalib, Câbir'den işitmemiştir; aynı şekilde râvileri arasında zayıflık bulunan kimse de vardır. Bizim benimsediğimiz görüş zikrettiklerimizle sabit olduktan sonra, zikredilen tevil için delil ikame edilmiş olur. [İbnü'l-Hümâm'ın sözü] bitti. Sen bilirsin ki Câbir hadisinde Arap dili kuralları açısından da bir problem vardır, belki de bu husus basittir.
بقي أن حديث الصعب بظاهره يعارض ما استدل به أهل المذهبين الأخيرين، واختار بعض الحنفية في الجواب بأن فيه اضطرابا ليس مثله في حديث قتادة حتى
Geriye şu kalmaktadır: Sa'b hadisi zahiriyle, son iki mezhep ehlinin istidlal ettiği delile ters düşmektedir. Bazı Hanefîler cevaben, bu hadiste Ebû Katâde hadisinde bulunmayan bir ızdırâbın (rivayet çelişkisinin) bulunduğunu tercih etmişlerdir; nitekim
روى عمرو بن أمية الضمري عن أبيه أن الصعب أهدى لرسول الله ﷺ عجز حمار وحش بالجحفة فأكل منه ﵊ وأكل القوم
Amr b. Ümeyye ed-Damrî babasından şöyle rivayet etmiştir: Sa'b, Resûlullah'a ﷺ Cuhfe'de bir yaban eşeği budu hediye etti; [bunun üzerine Resûlullah] aleyhisselâm ondan yedi, oradaki topluluk da yedi.
فكان حديث قتادة أولى وقد وقع ما وقع فيه في الحج كما تحكيه الرواية التي ذكرناها، ومعلوم أن رسول الله ﷺ لم يحج بعد الهجرة إلا حجة الوداع، وقال الشافعي رضي الله تعالى عنه في الجواب: يحتمل أن يكون ﷺ علم أنه صيد له فرده عليه فلا يعارض حديث جابر،
Dolayısıyla [Ebû] Katâde hadisi [tercihe] daha evlâ idi. Zikrettiğimiz rivayetin de anlattığı üzere bu hadisede vuku bulan şey hac esnasında meydana gelmiştir; malumdur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicretten sonra sadece Vedâ Haccı'nı ifa etmiştir. [İmam] Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ise cevaben şöyle demiştir: [Resûlullah'ın] sallallâhu aleyhi ve sellem o avın kendisi için yapıldığını bilip bu sebeple onu [hediye edene] geri çevirmiş olması muhtemeldir; binaenaleyh [bu durum] Câbir hadisiyle çelişmez.
وتعليله ﵊ الرد بأنه محرم لا يمنع من كونه صيد له لأنه إنما يحرم الصيد على الإنسان إذا صيد له بشرط أن يكون محرما، فبين ﷺ الشرط الذي يحرم به،
[Resûlullah'ın] aleyhisselâm geri çevirmeyi ihramlı olmasıyla gerekçelendirmesi, onun kendisi için avlanmış olmasına engel teşkil etmez; zira av, bir insana kendisi için avlandığı takdirde ancak ihramlı olması şartıyla haram olur; dolayısıyla [Resûlullah] ﷺ haramlığa sebep olan şartı açıklamıştır.
وقيل: إن جابرا إنما أهدى حمارا فرده ﷺ لامتناع تملك المحرم الصيد،
Denildi ki: Câbir sadece [canlı] bir yaban eşeği hediye etmişti de ihramlının ava mâlik olmasının imkânsızlığından ötürü [Resûlullah] ﷺ onu geri çevirdi.
ولا يخفى أن الروايات الدالة على البعضية أكثر ولا تعارض بينها فتحمل رواية أنه أهدى حمارا على أنه من إطلاق اسم الكل على البعض ويمتنع هنا العكس إذ إطلاق الرجل مثلا على كل الحيوان غير معهود، وقد صرحوا أنه لا يجوز أن يطلق على زيد أصبع ونحوه لأن شرط إطلاق اسم البعض على الكل التلازم كالرقبة والرأس على الإنسان فإنه لا إنسان دونهما بخلاف نحو الرجل والظفر، وأما إطلاق العين على الرؤية فليس من حيث هو إنسان بل من حيث هو رقيب وهو من هذه الحيثية لا يتحقق بلا عين أو هو أحد معاني المشترك اللفظي كما عده كثير منها فليتيقظ.
Gizli değildir ki parçaya (et/but) delalet eden rivayetler daha çoktur ve aralarında çelişki yoktur; binaenaleyh onun [bütün] bir eşek hediye ettiğine dair rivayet, bütünün isminin parçaya ıtlak edilmesi kabilinden sayılır. Burada bunun aksi ise imkânsızdır; zira mesela bacak lafzının hayvanın tamamına ıtlak edilmesi alışılagelmiş bir şey değildir. Nitekim Zeyd'e parmak ve benzeri isimlerin verilemeyeceğini açıkça belirtmişlerdir; çünkü parçanın adının bütüne ıtlak edilmesinin şartı, boyun ve başın insana [ıtlakında olduğu gibi] ayrılmaz birer parça (telâzüm) olmasıdır; zira bunlar olmaksızın insan olmaz, bacak ve tırnak gibi şeyler ise böyle değildir. 'Ayn' (göz) kelimesinin gözcüye/gözetlemeye ıtlakına gelince; bu, onun insan olması bakımından değil, gözetleyici olması bakımındandır; o ise bu vasfıyla göz olmaksızın gerçekleşmez yahut bu, birçoklarının saydığı gibi lafzî müşterekin anlamlarından biridir; dikkat edilsin!
وَاتَّقُوا اللَّهَ فيما نهاكم عنه من الصيد أو في جميع المعاصي التي من جملتها ذلك الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ لا إلى غيره حتى يتوهم الخلاص من أخذه تعالى بالالتجاء إلى ذلك الغير.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” size yasakladığı av hususunda veya bu yasağın da içinde bulunduğu bütün günahlarda [O'ndan sakının], { الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “ki O'nun huzurunda toplanacaksınız” başkasına değil; ta ki o başkasına sığınarak Allah Teâlâ'nın azabından kurtulunabileceği vehmedilmesin.
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إيمانا علميا لا تُحَرِّمُوا بتقصيركم في السلوك طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ من مكاشفات الأحوال وتجليات الصفات وَلا تَعْتَدُوا بظهور النفس بصفاتها وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ أي اجعلوا ما من الله تعالى به عليكم من علوم التجليات ومواهب الأحوال والمقامات غذاء قلوبكم حَلالًا طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ في حصول ذلك لكم بأن تردوها منه وله، وجعل غير واحد هذا خطابا للواصلين من أرباب السلوك حيث أرادوا الرجوع إلى حال أهل البدايات من المجاهدات فنهوا عن ذلك وأمروا بأكل الحلال الطيب، وفسروا الحلال بما وصل إلى المعارف من خزائن الغيب بلا كلفة، والطيب ما يقوي القلب في شوق الله تعالى وذكر جلاله، وقيل: الحلال الطيب ما يأكل على شهود وإلا فعلى ذكر، فإن الأكل على الغفلة حرام في شرع السلوك، وقال آخرون: الحلال الطيب هو الذي يراه العارف في خزانة القدر فيأخذه منها بوصف الرضا والتسليم، والحرام ما قدر لغيره وهو يجتهد في طلبه لنفسه لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وهو الحلف لملالة النفس وكلالة القوى وغلبة سلطان الهوى، وعدوا من اللغو في اليمين الإقسام على الله تعالى بجماله وجلاله سبحانه عند غلبة الشوق ووجدان الذوق أن يرزقه شيئا من إقباله ﷿ ووصاله فإن ذلك لغو في شريعة الرضا ومذهب التسليم. والذي يقتضيه ذلك ما أشير إليه بقوله:
İşte bu [zahiri manadır]. «Ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince»: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” ilmel-yakîn düzeyinde iman etmiş olanlar! Sülûkteki kusurunuz sebebiyle { لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [yani] hallerin keşiflerini ve sıfatların tecellilerini [kendinize haram kılmayın] { وَلا تَعْتَدُوا } “ve haddi aşmayın” nefsin kendi sıfatlarıyla zuhur etmesiyle [haddi aşmayın]. { وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Ve Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin” yani Allah Teâlâ'nın tecelli ilimlerinden, hal ve makam bağışlarından size lütfettiklerini kalplerinizin gıdası kılın { حَلالًا طَيِّباً } “helal ve temiz olarak” { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının” bunların size hasıl olması hususunda, onları O'ndan bilip O'na döndürmek suretiyle [sakının]. Pek çok âlim bu hitabı, sülûk erbabından vuslata erenlere yapılmış kılmıştır; zira onlar mücahedelerden ibaret olan başlangıç ehlinin haline dönmek istediler de bundan nehyedildiler ve helal-temiz olanı yemeleri emredildi. Helali, külfetsiz bir şekilde gayb hazinelerinden marifetlere ulaşan şey; temizi (tayyib) ise kalbi Allah Teâlâ'nın şevkinde ve celâlinin zikrinde kuvvetlendiren şey olarak tefsir ettiler. Denildi ki: Helal ve temiz olan, müşahede üzere yenilen şeydir, bu olmazsa zikir üzere [yenendir]; zira gaflet üzere yemek sülûk şeriatında haramdır. Başkaları ise şöyle dedi: Helal ve temiz olan, arifin kader hazinesinde görüp rıza ve teslimiyet vasfıyla oradan aldığı şeydir; haram ise başkası için takdir edilmiş olup da nefsi için talep etmekte çabaladığı şeydir. { لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ } “Allah sizi yeminlerinizdeki boş sözlerden (lağvden) sorumlu tutmaz” bu ise nefsin bıkkınlığı, kuvvetlerin zayıflaması ve hevâ galebesi sebebiyle yapılan yemindir. Şevkin galebesi ve zevkin bulunuşu esnasında Allah Teâlâ'ya cemâli ve celâli ile O'nun azze ve celle teveccühünden ve vuslatından bir şey nasip etmesi için yemin etmeyi de yeminlerdeki lağvden saymışlardır; zira bu, rıza şeriatında ve teslimiyet mezhebinde lağvdir (boş sözdür). Bunun gerektirdiği mana şu beyitte işaret edilen şeydir:
أريد وصاله ويريد هجري ... فأترك ما أريد لما يريد
Ben O'na vuslat isterim, O ise benden hicran diler... / Ben O'nun dilediği için kendi dilediğimi terk ederim.
لكن لا يؤاخذ الله تعالى عليه الحالف لعلمه بضعف حاله. وعدوا من ذلك أيضا ما يجري على لسان السالكين في غلبة الوجد من تجديد العهد وتأكيد العقد كقول بعضهم:
Fakat halinin zayıflığını bildiğinden ötürü Allah Teâlâ bundan dolayı yemin edeni sorumlu tutmaz. Vecdin galebesi esnasında ahdi yenilemek ve bağı pekiştirmek kabilinden sâliklerin dilinden dökülen şu sözleri de bundan saymışlardır; nitekim bazılarının şöyle dediği gibi:
وحقك لا نظرت إلى سواكا ... بعين مودة حتى أراكا
Hakkın için, Seni görünceye dek Senden başkasına... / Asla muhabbet gözüyle bakmam.
فإن ذلك ينافي التوحيد وهل في الدار ديار كلا بل هو الله الواحد القهار وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ وذلك إذا عزمتم على الهجران وتعرضتم للخذلان عن صميم الفؤاد فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ وهي على ما قال البعض الحواس الخمس الظاهرة والحواس الخمس الباطنة مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ وهم القلب والسر والروح والخفي، وطعامهم الشوق، والمحبة، والصدق، والإخلاص، والتفويض، والتسليم، والرضا، والإنس، والهيبة، والشهود، والكشوف، والأوسط الذكر، والفكر، والشوق، والتوكل، والتعبد، والخوف، والرجاء، وإطعام الحواس ذلك أن يشغلها به أَوْ كِسْوَتُهُمْ لباس التقوى أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ وهي رقبة النفس فيحررها من عبودية الحرص والهوى فَمَنْ لَمْ يَجِدْ ولم يستطع فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فيمسك في اليوم الأول عما عزم عليه وفي اليوم الثاني
Zira bu tevhide aykırıdır; evde O'ndan başkası mı var? Asla! Bilakis O, Vâhid ve Kahhâr olan Allah'tır. { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } “Fakat kalpten bağladığınız yeminlerden sizi sorumlu tutar” bu da kalbin derinliklerinden koparak ayrılığa azmettiğiniz ve yardımsız kalmaya maruz kaldığınız zamandır. { فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ } “Bunun keffareti on yoksulu doyurmaktır” bu da bazılarının dediğine göre beş zahiri duyu ile beş batıni duyudur. { مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden” onlar kalp, sır, ruh ve hafîdir; bunların gıdası ise şevk, muhabbet, sıdk, ihlas, tefvîz, teslimiyet, rıza, ünsiyet, heybet, şühûd ve keşiflerdir. Orta hallisi ise zikir, fikir, şevk, tevekkül, kulluk, korku ve ümittir. Duyuların doyurulması ise onları bunlarla meşgul etmektir. { أَوْ كِسْوَتُهُمْ } “yahut onları giydirmek” [yani] takva elbisesidir. { أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “yahut bir köle azat etmektir” bu da nefsin kölesi olup onu hırs ve hevânın kulluğundan azat etmektir. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim de bulamazsa” ve güç yetiremezse { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ } “üç gün oruç tutmalıdır” birinci günde azmettiği şeyden, ikinci günde
عما لا يعنيه وفي اليوم الثالث عن العود إليه، وقيل كنى سبحانه بصيام ثلاثة أيام عن التوبة والاستقامة عليها ما دامت الدنيا، فقد قيل: الدنيا ثلاثة أيام، يوم مضى، ويوم أنت فيه، ويوم لا تدري ما الله سبحانه قاض فيه وَأَطِيعُوا اللَّهَ بالفناء فيه وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ بالبقاء بعد الفناء وَاحْذَرُوا ظهور ذلك بالنظر إلى نفوسكم فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ ولم يقصر فيه فالقصور منكم لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا بالتقليد وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ الأعمال البدنية الشرعية جُناحٌ فِيما طَعِمُوا من المباحات إِذا مَا اتَّقَوْا الشبهة والإسراف وَآمَنُوا بالتحقيق وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ الأعمال القلبية الحقيقية من تخلية القلب عما سواه سبحانه ومن تحليته بالأحوال المضادة لهواه من الصدق، والإخلاص، والتوكل، والتسليم ونحو ذلك ثُمَّ اتَّقَوْا شرك الأنانية وَآمَنُوا بالهوية ثُمَّ اتَّقَوْا هذا الشرك وهو الفناء وَأَحْسَنُوا بالبقاء به جل شأنه قاله النيسابوري.
kendisini ilgilendirmeyen şeylerden, üçüncü günde ise ona geri dönmekten nefsini alıkoyar. Denildi ki: Allah Teâlâ üç gün oruç tutmaktan, dünya devam ettiği müddetçe tevbe edip onda sebat göstermeyi kinaye yoluyla kastetmiştir; nitekim şöyle denilmiştir: 'Dünya üç gündür; geçmiş bir gün, içinde bulunduğun gün ve Allah Teâlâ'nın hakkında ne hükmedeceğini bilmediğin bir gün.' { وَأَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin” O'nda fena bulmakla, { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Peygamber'e de itaat edin” fenadan sonraki beka ile, { وَاحْذَرُوا } “ve sakının” nefislerinize bakarak bunun zuhur etmesinden [sakının]. { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ } “Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Elçimize düşen sadece tebliğdir” O bunda kusur etmemiştir, kusur sizdedir. { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere hiçbir günah yoktur” taklidî olarak iman edenlere { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih amel işleyenlere” şer'î bedenî amelleri [işleyenlere] { جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “tattıkları şeylerden dolayı bir günah yoktur” mübahlardan [tattıklarından dolayı], { إِذا مَا اتَّقَوْا } “sakındıkları zaman” şüpheli şeylerden ve israftan, { وَآمَنُوا } “ve iman ettikleri” tahkikî olarak, { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işledikleri” kalbi O'ndan subhânehu gayrısından arındırmak ve onu hevasına zıt olan sıdk, ihlas, tevekkül, teslimiyet ve benzeri hallerle süslemekten ibaret olan hakiki kalbî amelleri [işledikleri zaman], { ثُمَّ اتَّقَوْا } “sonra sakındıkları” benlik şirkinden, { وَآمَنُوا } “ve iman ettikleri” Hüviyet'e, { ثُمَّ اتَّقَوْا } “sonra bu şirkten sakındıkları” ki bu fenâdır, { وَأَحْسَنُوا } “ve ihsanda bulundukları [zaman]” O'nunla celle şânuhû bekâ bulmak suretiyle; bunu en-Nîsâbûrî söylemiştir.
وقال غيره: ليس على الذين آمنوا الإيمان العيني بتوحيد الأفعال وعملوا بمقتضى إيمانهم أعمالا تخرجهم عن حجب الأفعال وتصلحهم لرؤية أفعال الحق جناح وضيق فيما تمتعوا به من أنواع الحظوظ إذا ما اجتنبوا بقايا أفعالهم واتخذوا الله تعالى وقاية في صدور الأفعال منهم وآمنوا بتوحيد الصفات وعملوا ما يخرجهم عن حجبها ويصلحهم لمشاهدة الصفات الإلهية بالمحو فيها ثم اتقوا بقايا صفاتهم واتخذوا الله تعالى وقاية في ظهور صفاته عليهم وآمنوا بتوحيد الذات ثم اتقوا بقية ذواتهم واتخذوا الله تعالى وقاية في وجودهم بالفناء المحض والاستهلاك في عين الذات وأحسنوا بشهود التفصيل في عين الجمع والاستقامة في البقاء بعد الفناء وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ الباقين بعد فنائهم أو المشاهدين للوحدة في عين الكثرة المراعين لحقوق التفاصيل في عين الجمع بالوجود الحقاني يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بالغيب لَيَبْلُوَنَّكُمُ في أثناء السير والإحرام لزيارة كعبة الوصول بشيء من الصيد أي الحظوظ والمقاصد النفسانية تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ أي يتيسر لكم ويتهيأ ما يتوصل به إليه.
Başkası ise şöyle demiştir: Fiillerin tevhidine ayne'l-yakîn iman eden ve imanlarının gereğince kendilerini fiil perdelerinden çıkarıp Hakk'ın fiillerini görmeye elverişli kılan ameller işleyen kimselere, kendi fiillerinin kalıntılarından sakındıkları, fiillerin kendilerinden sadır olmasında Allah Teâlâ'yı bir kalkan edindikleri, sıfatların tevhidine iman edip kendilerini o sıfat perdelerinden çıkaracak ve ilahî sıfatları onlarda yok olarak müşahede etmeye elverişli kılacak ameller işledikleri, sonra kendi sıfatlarının kalıntılarından sakınıp O'nun sıfatlarının üzerlerinde zuhur etmesinde Allah Teâlâ'yı bir kalkan edindikleri, zâtın tevhidine iman edip sonra kendi zâtlarının kalıntısından sakındıkları ve sırf fenâ ve bizzat Zât'ta yok oluş ile varlıklarında Allah Teâlâ'yı kalkan edindikleri, cem' makamında tafsilatı müşahede etmek ve fenâdan sonraki bekâda dosdoğru olmak suretiyle ihsanda bulundukları zaman, yararlandıkları pay ve nasip türlerinden ötürü hiçbir günah ve darlık yoktur. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan sahiplerini sever” fenalarından sonra bâkî kalanları yahut çokluğun ta kendisinde vahdeti müşahede edenleri, hakkanî varlıkla cem' makamında tafsilatın haklarını gözetenleri [sever]. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” gayba iman edenler! { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } “sizi mutlaka imtihan edecektir” sülûk ve vuslat Kâbe'sini ziyaret ihramı esnasında { بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } “avdan bir şeyle” yani nefsin pay ve arzularından bir şeyle { تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } “ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği” yani ona ulaştıracak vesilelerin size kolaylaşacağı ve hazırlanacağı bir şeyle [imtihan edecektir].
وقيل: ما تناله الأيدي اللذات البدنية وما تناله الرماح اللذات الخيالية لِيَعْلَمَ اللَّهُ العلم الذي ترتب عليه الجزاء «من يخافه» بالغيب أي في حال الغيبة ولا يكون ذلك إلا للمؤمنين بالغيب لتعلقه بالعقاب الذي هو من باب الأفعال، وأما في الحضور فالخشية والهيبة دون الخوف، والأولى بتجلي صفات الربوبية والعظمة، والثانية بتجلي الذات، فالخوف كما قيل من صفات النفس والخشية من صفات القلب، والهيبة من صفات الروح «فمن اعتدى بعد ذلك» بتناول شيء من الحظوظ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ وهو عذاب الاحتجاب يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ أي في حال الإحرام الحقيقي وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً بأن ارتكب شيئا من الحظوظ النفسانية قصدا فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ بأن يقهر تلك القوة التي ارتكب بها من قوى النفس البهيمية بأمر يماثل ذلك الحظ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ وهما القوتان النظرية والعملية هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ الحقيقية وذلك بإفنائها في الله ﷿ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً أي أو يستر تلك القوة بصدقة أو صيام أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وهو ما في العالم الروحاني من المعارف وَطَعامُهُ وهو العلم النافع من علم المعاملات والأخلاق مَتاعاً أي تمتيعا لكم أيها السالكون بطريق الحق وَلِلسَّيَّارَةِ المسافرين سفر الآخرة، وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ وهو في العالم الجسماني من المحسوسات والحظوظ النفسانية وَاتَّقُوا اللَّهَ في سيركم وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ بالفناء فاجتهدوا في السلوك ولا تقفوا مع الموانع وهو الله تعالى الميسر للرشاد وإليه المرجع والمعاد.
Denildi ki: Ellerin eriştiği bedensel lezzetler, mızrakların eriştiği ise hayalî lezzetlerdir. { لِيَعْلَمَ اللَّهُ } “Allah bilsin diye” karşılığın terettüp ettiği [zahiren ortaya çıkarıcı] bir bilişle, «من يخافه» “kendisine saygı duyup korkanı” { بِالْغَيْبِ } “görmediği halde” yani gayb halindeyken; bu da ancak gayba inanan müminler için olur, çünkü bu, fiiller kabilinden olan azapla ilgilidir; huzur halinde ise korku (havf) değil, haşyet ve heybet bulunur; birincisi rubûbiyet ve azamet sıfatlarının tecellisiyle, ikincisi ise Zât tecellisiyledir; zira denildiği gibi havf nefsin sıfatlarından, haşyet kalbin sıfatlarından, heybet ise ruhun sıfatlarındandır. «فمن اعتدى بعد ذلك» “Kim bundan sonra haddi aşarsa” nefsanî paylardan birini almak suretiyle, { فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onun için can yakıcı bir azap vardır” bu da perdelenme (mahrumiyet) azabıdır. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin” yani hakiki ihram halindeyken. { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً } “İçinizden kim onu kasten öldürürse” nefsanî hazlardan birini bilerek irtikâp etmek suretiyle, { فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ } “öldürdüğünün benzeri bir ceza vardır” behîmî (hayvanî) nefis kuvvetlerinden onunla günah işlediği o kuvveti, o hazza denk bir şeyle kahretmek suretiyle, { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “buna içinizden iki adil kişi hükmeder” bunlar da nazarî ve amelî akıl kuvvetleridir, { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” hakiki Kâbe'ye, bu da onu Allah'ta azze ve celle fâni kılmakla olur, { أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } “yahut yoksulları doyurmak veya buna denk oruç tutmak şeklinde bir keffarettir” yani o kuvveti bir sadaka veya oruçla örtmektir. { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } “Deniz avı size helal kılındı” bu ruhani alemde bulunan marifetlerdir, { وَطَعامُهُ } “ve onun yiyeceği de” muamelat ve ahlak ilminden faydalı olan ilimdir, { مَتاعاً } “bir faydalanma olarak” yani Hak yolunun sâlikleri olan sizler için bir faydalanma kılındı, { وَلِلسَّيَّارَةِ } “ve yolcular için de” ahiret yolculuğuna çıkan yolcular için. { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ } “Kara avı ise size haram kılındı” bu da cismanî alemdeki hissedilen şeyler ve nefsanî arzulardır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan korkun” seyrinizde, { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “ve bilin ki O'nun huzurunda toplanacaksınız” fenâ yoluyla; öyleyse sülûkte gayret gösterin ve engellere takılıp kalmayın. Doğru yolu kolaylaştıran Allah Teâlâ'dır; dönüş ve varış da yalnız O'nadır.
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ أي صيرها، وسميت كعبة على ما روي عن عكرمة. ومجاهد لأنها مربعة والتكعيب التربيع، وتطلق لغة على كل بيت مربع، وقد يقال: التكعب للارتفاع، قيل: ومنه سميت الكعبة كعبة لكونها مرتفعة، ومن ذلك كعب الإنسان لارتفاعه ونتوه، وكعبت المرأة إذا نتأ ثديها، وقيل: سميت كعبة لانفرادها من البناء ورده الكرماني إلى ما قبله لأن المنفرد من البناء نات من الأرض.
{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ } “Allah Kâbe'yi kıldı” yani yaptı. İkrime ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre, kare şeklinde olduğu için ona Kâbe denilmiştir; zira 'tek'îb' dört köşe (kare) yapmak demektir ve lügatte her kare eve ıtlak edilir. Teka''ubun yükseklik manasına olduğu da söylenmiştir; nitekim Kâbe'ye yüksek olduğu için Kâbe denildiği belirtilmiştir; insanın aşık kemiğine (ka'b) yüksekliği ve çıkıntısı sebebiyle ka'b denilmesi ve kadının göğüsleri belirginleştiğinde 'ka'abeti'l-mer'etü' denilmesi de bu kabildendir. Yapılardan ayrı tek başına durduğu için ona Kâbe denildiği de söylenmiştir; el-Kirmânî bunu bir öncekine ircâ etmiştir; çünkü binalardan ayrı duran yapı yerden tümsek şeklinde yükselir.
وقوله تعالى: الْبَيْتَ الْحَرامَ عطف بيان على جهة المدح لأنه عرف بالتعظيم عندهم فصار في معنى المعظم أو لأنه وصف بالحرام المشعر بحرمته وعظمته، وذكر البيت كالتوطئة له فالاعتراض بالجمود من الجمود دون التوضيح، وقيل: جيء به للتبيين لأنه كان لخثعم بيت يسمونه بالكعبة اليمانية.
Allah Teâlâ'nın { الْبَيْتَ الْحَرامَ } “o saygın evi” buyruğu, övgü makamında bir atf-ı beyândır; zira onların nezdinde tazimle bilinmiş ve böylece yüceltilen manasına gelmiştir yahut hürmetine ve azametine işaret eden 'el-harâm' sıfatıyla nitelendiği içindir. 'el-Beyt'in zikri onun için bir hazırlık gibidir; dolayısıyla [onun türemiş olmayıp] câmid olduğu gerekçesiyle yapılan itiraz, açıklayıcılıktan uzak bir katılıktır. Denildi ki: Bu [sıfat], açıklama getirmek için zikredilmiştir; çünkü Has'am kabilesinin 'el-Kâbetü'l-Yemâniyye' adını verdikleri bir evleri vardı.
وجوز أن يكون بدلا وأن يكون مفعولا ثانيا لجعل، وقوله سبحانه: قِياماً لِلنَّاسِ نصب على الحال ويرده عطف ما بعده على المفعول الأول كما ستعلم قريبا إن شاء الله تعالى بل هذا هو المفعول الثاني.
Bunun bedel olması da 'ceale' fiilinin ikinci mefulü olması da caiz görülmüştür. Yüce Allah'ın { قِياماً لِلنَّاسِ } “insanlar için bir dayanak” buyruğu hal olarak mansubdur; ancak bundan sonrakinin birinci mefule atfedilmesi -inşâallâhu teâlâ yakında öğreneceğin üzere- bunu reddeder; bilakis ikinci meful bizzat budur.
وقيل: جَعَلَ بمعنى خلق فتعدى لواحد وهذا حال، ومعنى كونه قياما لهم أنه سبب إصلاح أمورهم وجبرها دينا ودنيا حيث كان مأمنا لهم وملجأ ومجمعا لتجارتهم يأتون إليه من كل فج عميق. ولهذا قال سعيد بن جبير: من أتى هذا البيت يريد شيئا للدنيا والآخرة أصابه، ومن ذلك أخذ بعضهم
Denildi ki: 'Ceale' fiili 'yarattı/yaptı' manasında olup tek mefule geçişlidir ve bu kelime haldir. Kâbe'nin onlar için bir 'kıyâm' olmasının manası; güvenli bir sığınak, bir melce ve dünyanın her derin vadisinden geldikleri ticaretlerinin toplanma merkezi olması sebebiyle onların din ve dünya işlerinin ıslahına ve ikamesine vesile olmasıdır. Bu sebeple Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: 'Kim dünya ve ahirete dair bir şey isteyerek bu Beyt'e gelirse ona nail olur.' İşte bundan hareketle bazısı,
أن التجارة في الحج ليست مكروهة. وروي هذا عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه.
hacda ticaret yapmanın mekruh olmadığını çıkarmıştır. Bu görüş Ebû Abdillâh'tan da radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن زيد قال: كان الناس كلهم فيهم ملوك يدفع بعضهم عن بعض ولم يكن
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanların hepsinin aralarında, birbirlerinin [saldırısını] engelleyen kralları vardı; fakat
في العرب ملوك كذلك فجعل الله تعالى لهم البيت الحرام قياما يدفع به بعضهم عن بعض فلو لقي الرجل قاتل أبيه أو ابنه عنده ما قتله، فالمراد من الناس على هذا العرب خاصة، وقيل: معنى كونه قياما للناس كونه أمنا لهم من الهلاك فما دام البيت يحج إليه الناس لم يهلكوا فإن هدم وترك الحج هلكوا وروي ذلك عن عطاء. وقرأ ابن عامر «قيما» على أنه مصدر كشيع. وكان القياس أن لا تقلب واوه ياء لكنها لما قلبت في فعله ألفا تبعه المصدر في إعلال عينه وَالشَّهْرَ الْحَرامَ أي الذي يؤدى فيه الحج وهو ذو الحجة فالتعريف للعهد بقرينة قرنائه واختار غير واحد إرادة الجنس على ما هو الأصل والقرينة المعهودة لا تعين العهد، والمراد الأشهر الحرم وهي أربعة واحد فرد وثلاثة سرد فالفرد رجب والسرد ذو القعدة، وذو الحجة، والمحرم، وهو وما بعده عطف على الْكَعْبَةَ فالمفعول الثاني محذوف ثقة بما مر أي وجعل الشهر الحرام وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ أيضا قياما لهم، والمراد بالقلائد ذوات القلائد وهي البدن خصت بالذكر لأن الثواب فيها أكثر والحج بها أظهر وقيل: الكلام على ظاهره، فقد أخرج أبو الشيخ عن أبي مجلز أن أهل الجاهلية كان الرجل منهم إذا أحرم تقلد قلادة من شعر فلا يتعرض له أحد فإذا حج وقضى حجه تقلد قلادة من إذخر، وقيل: كان الرجل يقلد بعيره أو نفسه قلادة من لحاء شجر الحرم فلا يخاف من أحد ولا يتعرض له أحد بسوء، وكانوا لا يغيرون في الأشهر الحرم وينصلون فيها الأسنة ويهرع الناس فيها إلى معايشهم ولا يخشون أحدا، وقد توارثوا- على ما قيل- ذلك من دين إسماعيل ﵇ ذلِكَ أي الجعل المذكور خاصة أو مع ما ذكر من الأمر بحفظ حرمة الإحرام وغيره. ومحل اسم الإشارة النصب بفعل مقدر يدل عليه السياق وبه تتعلق اللام فيما بعد. وقيل: محله الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي الحكم الذي قررناه ذلك أو مبتدأ خبره محذوف أي ذلك الحكم هو الحق والحكم الأول هو الأقرب، والتقدير شرع ذلك لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فإن تشريع هذه الشرائع المستتبعة لدفع المضار الدينية والدنيوية قبل الوقوع وجلب المنافع الأولية والأخروية من أوضح الدلائل على حكمة الشارع وإحاطة علمه سبحانه وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ واجبا كان أو ممتنعا أو ممكنا عَلِيمٌ كامل العلم، وهذا تعميم إثر تخصيص، وقدم الخاص لأنه كالدليل على ما بعد.
Arapların arasında böyle krallar yoktu. Allah Teâlâ onlar için Beyt-i Harâm'ı, birbirlerine [saldırmalarını] engelleyen bir dayanak kıldı; öyle ki bir adam babasının veya oğlunun katiliyle orada karşılaşsa onu öldürmezdi. Binaenaleyh bu görüşe göre 'nâs' (insanlar) lafzından murat özellikle Araplardır. Denildi ki: Kâbe'nin insanlar için bir dayanak olmasının manası, helakten onlar için bir güvence olmasıdır; zira insanlar o Beyt'i haccettikleri sürece helak olmazlar; şayet yıkılır ve hac terk edilirse helak olurlar. Bu görüş Atâ'dan rivayet edilmiştir. İbn Âmir, «şiyen» vezninde bir masdar olarak «kıyemen» şeklinde okumuştur. Kıyasa göre vâv harfinin yâ harfine dönüşmemesi gerekirdi; ancak fiilinde elife dönüştüğü için masdar da aynü'l-fiilinin i'lâli (harf dönüşümü) hususunda fiile tâbi olmuştur. { وَالشَّهْرَ الْحَرامَ } “ve haram ayı” yani haccın ifa edildiği Zilhicce ayını [dayanak kıldı]; zira beraberindeki diğer lafızların karinesiyle belirlilik takısı ahd içindir. Birçok âlim ise asıl olana uygun olarak cinsin kastedilmesini tercih etmiştir; zira bilinen karine ahdi tayin etmez. Bununla kastedilen haram aylardır; bunlar dörttür, biri tek başına üçü peş peşedir; tek olan Recep, peş peşe olanlar ise Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir. Bu ve bundan sonrakiler { الْكَعْبَةَ } kelimesine matuftur; dolayısıyla ikinci meful, önceki ifadeye güvenilerek hazfedilmiştir; yani haram ayı, { وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ } “ve kurbanı ve boyun bağlarını da” onlar için bir dayanak kıldı. Gerdanlık takılanlardan (el-kalâid) maksat boyunbağlı kurbanlık develerdir; sevabı daha çok ve onlarla hac daha belirgin olduğu için özellikle zikredilmiştir. Sözün zahiri üzere olduğu da söylenmiştir; nitekim Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Miclez'den tahric ettiğine göre Cahiliye ehlinden bir kimse ihrama girdiğinde kıldan bir gerdanlık takınır ve artık hiç kimse ona ilişmezdi; haccını eda edip bitirdiğinde ise ızhır otundan bir gerdanlık takınırdı. Denildi ki: Kişi devesine veya kendi boynuna Harem ağacının kabuğundan bir gerdanlık takar, kimseden korkmaz ve hiç kimse ona kötülükle dokunmazdı. Onlar haram aylarda baskın yapmazlar, o aylarda mızrak uçlarını çıkarırlar ve insanlar kimseden korkmaksızın geçimlerini temin etmeye koşarlardı; söylendiğine göre bunu İsmâil'in aleyhisselâm dininden tevarüs etmişlerdi. { ذلِكَ } “İşte bu” yani sadece zikredilen kılma fiili yahut ihramın hürmetini koruma emri ve diğer hususlarla birlikte [bu hükümler]. İsm-i işaretin mahalli, siyakın delalet ettiği takdirî bir fiil sebebiyle nasbdır ve bundan sonraki lâm harfi de ona taalluk eder. Mahallen merfû olup mahzuf mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani 'Kararlaştırdığımız hüküm işte budur' demektir yahut haberi mahzuf bir mübtedadır; yani 'İşte bu hüküm hakkın ta kendisidir' demektir; birinci hüküm ise daha yakındır. Takdiri şöyledir: Bu, { لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Allah'ın göklerde ve yerde ne varsa bildiğini bilmeniz içindir” zira dini ve dünyevi zararları vuku bulmadan önce defetmeyi ve dünya ve ahiret faydalarını celbetmeyi netice veren bu şeriatların vazedilmesi, Şâri'in hikmetine ve O'nun subhânehu ilminin kuşatıcılığına en açık delillerdendir. { وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ } “ve muhakkak Allah'ın her şeyi” vacip, mümteni veya mümkün olsun { عَلِيمٌ } “hakkıyla bildiğini [bilmeniz içindir]” tam bir ilimle [bildiğini]. Bu, tahsisten sonra yapılan bir tamimdir (genellemedir); özel olan öne geçirilmiştir çünkü o, sonrakine bir delil gibidir.
وجوز أن يراد بما في السماوات والأرض الأعيان الموجودة فيهما وبكل شيء الأمور المتعلقة بتلك الموجودات من العوارض والأحوال التي هي من قبيل المعاني. والإظهار في مقام الإضمار لما مر غير مرة.
Göklerde ve yerde bulunan şeylerden maksadın oradaki mevcut ayanlar (varlıklar), 'her şey'den maksadın ise bu varlıklarla ilgili manalar kabilinden olan arazlar ve haller olması da caiz görülmüştür. Zamir makamında açık ismin (izhar) getirilmesi ise defalarca geçtiği üzere [tazim] içindir.
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وعيد لمن انتهك محارمه أو أصر على ذلك والعقاب كما قيل هو الضرر الذي يقارنه استخفاف وإهانة. وسمي عقابا لأنه يستحق عقيب الذنب وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وعد لمن حافظ على مراعاة حرماته تعالى وأقلع عن الانتهاك. ووجه تقديم الوعيد ظاهر ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ ولم يأل جهدا في تبليغكم ما أمرتم به فأي عذر لكم بعد. وهذا تشديد في إيجاب القيام بما أمر به سبحانه. والبلاغ اسم أقيم مقام المصدر كما أشير إليه وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ فيعاملكم بما تستحقونه في ذلك قُلْ يا محمد لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ أي الرديء والجيد من كل شيء. فهو حكم عام في نفي المساواة عند الله تعالى بين النوعين والتحذير عن رديها وإن كان سبب النزول ان المسلمين أرادوا أن يوقعوا بحجاج اليمامة وكان معهم تجارة عظيمة فنهوا عن ذلك على ما مر ذكره،
{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Bilin ki Allah'ın cezalandırması pek çetindir” bu, O'nun haramlarını çiğneyen veya bunda ısrar eden kimseye yönelik bir tehdittir. 'Ukāb' (ceza), denildiğine göre, beraberinde hafife alma ve aşağılanma bulunan zarardır. Günahın peşinden (akîbinde) hak edildiği için 'ukāb' olarak adlandırılmıştır. { وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve yine bilin ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” bu da Allah Teâlâ'nın hürmetlerini gözetmeye devam eden ve haramları çiğnemekten vazgeçen kimseye yönelik bir vaaddir. Tehdidin öne alınma gerekçesi açıktır. { ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Elçiye düşen ancak tebliğdir” O size emrolunan şeyleri tebliğ etmekte hiçbir çabayı esirgememiştir; artık bundan sonra sizin ne mazeretiniz olabilir ki? Bu, Yüce Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getirmeyi vacip kılma hususunda kesin bir vurgudur. Belâğ, işaret edildiği gibi masdar makamına ikame edilmiş bir isimdir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir” binaenaleyh bu hususta hak ettiğiniz karşılıkla size muamele edecektir. { قُلْ } “De ki:” ey Muhammed! { لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “Pis ile temiz bir olmaz” yani her şeyin kötüsü ile iyisi bir değildir. Bu, iki türün Allah Teâlâ katında eşitliğini nefyeden ve kötüsünden sakındıran genel bir hükümdür; her ne kadar nüzul sebebi -daha önce zikredildiği üzere- Müslümanların beraberlerinde büyük bir ticaret malı bulunan Yemâme hacılarına baskın yapmak istemeleri ve bundan nehyedilmeleri olsa da.
وقيل: نزلت في رجل سأل رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله إن الخمر كانت تجارتي وإني جمعت من بيعها مالا فهل ينفعني من ذلك إن عملت فيه بطاعة الله تعالى؟ فقال النبي ﷺ: إن أنفقته في حج أو جهاد لم يعدل جناج بعوضة إن الله تعالى لا يقبل إلا الطيب.
Denildi ki: Resûlullah'a ﷺ soru soran bir adam hakkında indi; adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şarap benim ticaretimdi ve onun satışından mal biriktirdim; şayet ben onu Allah Teâlâ'ya itaat yolunda sarf edersem bunun bana bir faydası olur mu?' dedi. Peygamber ﷺ de: «Onu hac veya cihat yolunda harcasan bile bir sivrisinek kanadı kadar değeri olmaz; zira Allah Teâlâ ancak temiz olanı kabul eder» buyurdu.
وعن الحسن واختاره الجبائي الخبيث الحرام والطيب الحلال، وأخرج ابن جرير وغيره عن السدي قال: الخبيث هم المشركون والطيب هم المؤمنون وتقديم
el-Hasan'dan [nakledildiğine göre] -ki el-Cübbâî de bunu tercih etmiştir- habis haram, tayyib ise helaldir. İbn Cerîr ve başkalarının es-Süddî'den tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Habis müşrikler, tayyib ise müminlerdir. Zikirde
الخبيث في الذكر للإشعار من أول الأمر بأن القصور الذي ينبىء عنه عدم الاستواء فيه لا في مقابله، وقد تقدمت الإشارة إلى تحقيقه، وَلَوْ أَعْجَبَكَ أي وإن سرك أيها الناظر بعين الاعتبار كَثْرَةُ الْخَبِيثِ.
habisin öne alınması, denk olmamanın haber verdiği kusurluluğun karşısındakinde değil bizzat kendisinde bulunduğunu ilk andan itibaren hissettirmek içindir; bunun hakikati daha önce geçmişti. { وَلَوْ أَعْجَبَكَ } “hoşuna gitse bile” yani ey ibret nazarıyla bakan kimse, seni sevindirse bile { كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “kötünün çokluğu”.
وقيل الخطاب للنبي ﷺ والمراد أمته والواو لعطف الشرطية على مثلها المقدر. وقيل للحال أي لو لم يعجبك ولو أعجبك وكلتاهما في موضع الحال من فاعل «لا يستوي» أي لا يستويان كائنين على كل حال مفروض. وقد حذفت الأولى في مثل هذا التركيب لدلالة الثانية عليها دلالة واضحة فإن الشيء إذا تحقق مع المعارض فلأن يتحقق بدونه أولى. وجواب لو محذوف في الجملتين لدلالة ما قبلها عليه فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ في تحري الخبيث وإن كثر وآثروا عليه الطيب وإن قل فإن مدار الاعتبار هو الخيرية والرداءة لا الكثرة والقلة وفي الأكثر أحسن كل شيء أقله. ولله در من قال:
Hitabın Peygamber'e ﷺ olduğu, ancak ümmetinin kastedildiği de söylenmiştir. Vâv harfi şart cümlesini takdirî olan benzerine atfetmek içindir. Hal için olduğu da söylenmiştir; yani 'hoşuna gitmese de hoşuna gitse de' demektir ve her ikisi de «lâ yestevî» fiilinin fâilinden hal makamındadır; yani 'farz edilen her durumda o ikisi eşit olmazlar' demektir. Bu tür terkiplerde birinci şart, ikincisinin ona açıkça delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; zira bir şey zıddıyla birlikte gerçekleştiğinde, zıddı olmaksızın gerçekleşmesi evleviyetle geçerlidir. Her iki cümlenin de 'lev' cevabı, öncesindekinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. { فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ } “Öyleyse Allah'tan korkun, ey akıl sahipleri!” habisin peşine düşmekten -çok olsa bile- sakının ve az bile olsa tayyibi ona tercih edin; zira itibarın mihveri çokluk ve azlık değil, hayırlılık ve kötülüktür; çoğu zaman her şeyin en güzeli onun en az olanıdır. Ne güzel söylemiş şu şair:
والناس ألف منهم كواحد ... وواحد كالألف إن أمر عنا
İnsanlardan bini bazen bir kişi gibidir... / Bir kişi de başa mühim bir iş geldiğinde bin kişi gibidir.
وفي الآية كما قيل إشارة إلى غلبة أهل الإسلام وإن قلوا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ راجين أن تنالوا الفلاح والفوز بالثواب العظيم والنعيم المقيم يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ ظاهر اللفظ كما قال ابن يعيش يقضي بكونها جمع شيء لأن فعلا إذا كان معتل العين يجمع في القلة على أفعال نحو بيت وأبيات وشيخ وأشياخ إلا أنهم رأوها غير مصروفة في حال التنكير كما هنا فتشعبت آراء الجماعة فيها. فذهب سيبويه. والخليل إلى أن الهمزة للتأنيث وأن الكلمة اسم مفرد يراد به الجمع نحو الحلفاء والطرفاء فأشياء في الأصل شيئا بهمزتين بينهما ألف فقدمت الهمزة الأولى التي هي لام الكلمة على الفاء لاستثقال همزتين بينهما ألف قبلهما حرف علة وهو الياء والهمزة الثانية زائدة للتأنيث ولذلك لا تنصرف ووزنها لفعاء، وقصارى ما في هذا المذهب القلب وهو كثير في كلامهم ارتكبوه مع عدم الثقل كما في أينق وقسى ونحوهما فارتكابه مع الثقل أولى فلا يضر الاعتراض بأنه خلاف الأصل. وذهب الفراء إلى أنها جمع شيء بياء مشددة وهمزة بوزن هين ولين إلا أنهم خففوه فقالوا شيء كميت في ميت وبعد التخفيف جمعوه على أشآء بهمزتين بينهما ألف بعد ياء بزنة افعلاء فاجتمعت همزتان إحداهما لام الكلمة والأخرى للتأنيث فخففوا ذلك بقلب الهمزة الأولى ياء ثم حذفوا الياء الأولى التي هي عين الكلمة فصار وزنه أفلاء، وقيل: في تصريف هذا المذهب أنهم حذفوا الهمزة التي هي لام الكلمة لأن الثقل حصل بها فوزنها أفعاء ومنع الصرف لهمزة التأنيث.
Ayet-i kerimede denildiği gibi az da olsalar İslam ehlinin galip geleceğine dair bir işaret vardır. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa erersiniz” büyük sevaba ve ebedi nimete kavuşarak felah ve kurtuluşu elde etmeyi umarak [sakının]. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ } “Ey iman edenler! Şeyler hakkında soru sormayın”. İbn Yaîş'in dediği gibi lafzın zahiri, onun 'şey'' kelimesinin çoğulu olmasını gerektirir; zira 'fa'l' vezni ecvef olduğunda kıllet çoğulu (azlık cemisi) 'beyt-ebyât' ve 'şeyh-eşyâh' örneklerinde olduğu gibi 'ef'âl' vezninde gelir. Ancak onlar bu kelimeyi buradaki gibi nekire halinde gayr-ı munsarif (tenvinsiz) gördükleri için topluluğun görüşleri bu hususta dallanıp budaklanmıştır. Sîbeveyh ve el-Halîl; hemzenin müenneslik için olduğuna, kelimenin 'hulefâ' ve 'tarafâ' gibi çoğul kastedilen müfred bir isim olduğuna gitmişlerdir. Dolayısıyla 'eşyâ' kelimesinin aslı, ortalarında elif bulunan iki hemze ile 'şey'â' şeklindedir; kelimenin lâmı olan birinci hemze, ortalarında elif bulunan ve kendilerinden önce de illet harfi yani 'yâ' olan iki hemzenin ağırlığından ötürü fâü'l-fiilin önüne geçirilmiştir; ikinci hemze ise müenneslik için zâiddir ve bu yüzden gayr-ı munsariftir, vezni de 'lef'â'dır. Bu mezhebin içerdiği en ileri durum kalbdir (harf yer değiştirmesi); bu ise onların kelamında çokça vardır ve 'eynuk' ile 'kısiyy' ve benzerlerinde olduğu gibi bir ağırlık olmaksızın dahi kalbe başvurmuşlardır; ağırlık varken başvurulması ise evleviyetle geçerlidir, binaenaleyh bunun asla aykırı olduğu itirazı zarar vermez. el-Ferrâ ise; onun, 'heyyin' ve 'leyyin' vezninde şeddeli yâ ve hemze ile olan 'şeyyi'' kelimesinin çoğulu olduğuna gitmiştir; ancak onlar bunu tahfif edip 'meyyit' kelimesindeki 'meyt' gibi 'şey'' dediler; tahfiften sonra da onu 'ef'ilâ' vezninde yâ'dan sonra aralarında elif bulunan iki hemze ile 'eş'iâ'' şeklinde çoğul yaptılar. Böylece biri kelimenin lâmı diğeri de müenneslik için olan iki hemze bir araya geldi; bunu da birinci hemzeyi yâ harfine çevirerek tahfif ettiler, sonra kelimenin aynı olan birinci yâ'yı hazfettiler ve vezni 'eflâ'' oldu. Bu mezhebin sarf tahlilinde şöyle de denilmiştir: Ağırlık onunla meydana geldiği için kelimenin lâmı olan hemzeyi hazfettiler, böylece vezni 'ef'â'' oldu ve gayr-ı munsarif oluşu da müenneslik hemzesinden kaynaklandı.
واستحسن هذا المذهب لو كان على أن أصل شيء بالتخفيف شيء بالتشديد دليل، وذهب الأخفش إلى أنها جمع شيء بوزن فلس وأصلها أشيئاء بهمزتين بينهما ألف بعد ياء ثم عمل فيه ما مر. ورده الزجاج بأن فعلا لا يجمع على أفعلاء، وناظر أبو عثمان المازني الأخفش في هذه المسألة كما قاله أبو علي في التكملة فقال: كيف تصغر أشياء قال أقول أشياءاء فقال المازني: هلا رددتها إلى الواحد فقلت شييئات لأن أفعلاء لا تصغر فلم يأت بمقنع انتهى. وأراد أن أفعلاء من أمثلة الكثرة وجموع الكثرة لا تصغر على ألفاظها وتصغر بآحادها ثم يجمع الواحد بالألف والتاء كقولك في تصغير درهم: دريهمات، والجواب كما قال أبو علي عن ذلك بأن أفعلاء هنا جاز تصغيرها على لفظها لأنها قد صارت بدلا من أفعال بدلالة استجازتهم إضافة العدد إليها كما أضيف إلى أفعال، ويدل على كونها بدلا أيضا تذكيرهم العدد المضاف إليها في قولهم: ثلاثة أشياء فكما صارت بمنزلة أفعال في هذا الموضع بالدلالة المذكورة كذلك يجوز تصغيرها من حيث جاز تصغير أفعال ولم يمتنع تصغيرها على اللفظ من حيث امتنع تصغير هذا الوزن في غير هذا الموضع لارتفاع المعنى المانع من ذلك عن أشياء وهو أنها صارت بمنزلة أفعال وإن كان كذلك لم يجتمع في الكلمة ما يتدافع من إرادة التقليل والتكثير في شيء واحد انتهى، ومراده كما قال ابن الشجري بأن فعلاء في هذا الموضع
Tahfifli olan 'şey'' kelimesinin aslının şeddeli 'şeyyi'' olduğuna dair bir delil bulunsaydı bu mezhep güzel sayılırdı. el-Ahfeş ise; onun, 'fels' vezninde 'şey'' kelimesinin çoğulu olduğuna, aslının da yâ'dan sonra aralarında elif bulunan iki hemze ile 'eşyiâ'' olduğuna, ardından zikredilen işlemlerin yapıldığına gitmiştir. ez-Zeccâc bunu 'fa'l' vezninin 'ef'ilâ'' şeklinde çoğul yapılamayacağı gerekçesiyle reddetmiştir. Ebû Ali'nin et-Tekmile'de belirttiği üzere Ebû Osmân el-Mâzinî bu meselede el-Ahfeş ile münazara etmiş ve: 'Eşyâ kelimesini nasıl küçültürsün (tasgir edersin)?' demiştir. [el-Ahfeş]: 'Uşeyyâ' derim' demiştir. el-Mâzinî: 'Onu tekiline döndürüp şüyehyât (şey'ikler) demen gerekmez miydi? Zira ef'ilâ' vezni tasgir edilmez' demiştir; ancak ikna edici bir cevap verememiştir. [Ebû Ali'nin sözü] bitti. [el-Mâzinî] ef'ilâ' vezninin kesret (çokluk) kalıplarından olduğunu, kesret kalıplarının ise kendi lafızları üzerinden tasgir edilmeyip tekilleri üzerinden tasgir edildikten sonra tekilinin elif ve tâ ile çoğul yapıldığını kastetmiştir; nitekim dirhemin tasgirinde 'düreyhimât' demen gibi. Ebû Ali'nin buna verdiği cevaba göre: 'Ef'ilâ'' vezninin burada kendi lafzı üzerinden tasgir edilmesi caiz olmuştur; çünkü 'ef'âl' kalıbına sayının muzâf kılınmasını caiz gördükleri gibi buna da sayının muzâf kılınmasını caiz görmelerinin delaletiyle o 'ef'âl' yerine kaim olmuştur. Onun bedel olduğuna delalet eden bir diğer husus da 'üç şey' (selâsetü eşyâ) sözlerinde ona muzâf olan sayıyı müzekker kılmalarıdır; dolayısıyla zikredilen delaletle bu makamda 'ef'âl' menzilesinde olduğu gibi, 'ef'âl'in tasgiri caiz olduğu cihetten bunun da tasgiri caiz olmuştur ve bu veznin bu makamın dışındaki tasgirinin imkânsızlığı cihetinden lafız üzerinden tasgiri imkânsız olmamıştır; zira 'eşyâ' kelimesinden buna engel olan mana kalkmıştır, o da onun 'ef'âl' menzilesinde olmasıdır. Durum böyle olunca, tek bir şeyde azlık ve çokluk iradesinin birbiriyle çelişmesi durumu kelimede bir araya gelmemiştir. [Ebû Ali'nin sözü] bitti. İbnü'ş-Şecerî'nin belirttiği üzere onun bu makamda 'fa'lâ'' vezninin
صارت بدلا من أفعال أنه كان القياس في جمع شيء أشياء مصروفا كقولك في جمع فيء أفياء على أن تكون همزة الجمع هي همزة الواحد ولكنهم أقاموا أشياء التي همزتها للتأنيث مقام أشياء التي وزنها أفعال، واستدلاله في تجويز تصغير أشياء على لفظها بأنها صارت بدلا من أفعال بدلالة أنهم أضافوا العدد إليها وألحقوه الهاء فقالوا ثلاثة أشياء مما لا يقوم به دلالة لأن أمثلة القلة وأمثلة الكثرة يشتركن في ذلك، ألا ترى أنهم يضيفون العدد إلى أبنية الكثرة إذا عدم بناء القلة فيقولون: ثلاثة شسوع وخمسة دراهم، وأما إلحاق الهاء في قولنا: ثلاثة أشياء وإن كان أشياء مؤنثا لأن الواحد مذكر ألا ترى أنك تقول ثلاثة: أنبياء وخمسة أصدقاء وسبعة شعراء فتلحق الهاء وإن كان لفظ الجمع مؤنثا وذلك لأن الواحد نبي وصديق وشاعر كما أن واحد أشياء شيء فأي دلالة في قوله: ويدل على كونها بدلا تذكيرهم العدد المضاف إليها إلخ ثم قال: والذي يجوز أن يستدل به لمذهب الأخفش أن يقال: إنما جاز تصغير أفعلاء على لفظه وإن كان من أبنية الكثرة لأن وزنه نقص بحذف لامه فصار أفعاء فشبهوه بأفعال فصغروه، وذهب الكسائي إلى أنها جمع شيء كضيف وأضياف.
'ef'âl' yerine kaim olmasından kastı şudur: Kıyasa göre çoğulun hemzesi tekilin hemzesi olmak üzere 'şey'' kelimesinin çoğulunun, 'fey'-efyâ'' çoğulunda olduğu gibi munsarif olarak 'eşyâ'' gelmesi gerekirdi; lâkin onlar hemzesi müenneslik için olan 'eşyâ''yı vezni 'ef'âl' olan 'eşyâ'' makamına kaim kılmışlardır. 'Eşyâ' kelimesinin lafzı üzerinden tasgirinin cevazına dair onun; sayıyı ona muzâf kılıp hâ harfini bitiştirerek 'selâsetü eşyâ' demelerinin delaletiyle 'ef'âl' yerine kaim olduğunu delil getirmesi, bir delalet teşkil etmeyen şeylerdendir; çünkü kıllet (azlık) kalıpları ile kesret (çokluk) kalıpları bu hususta ortaktır; görmez misin ki onlar kıllet kalıbı bulunmadığında sayıyı kesret kalıplarına muzâf kılarak 'üç pabuç bağı' (selâsetü şüsû') ve 'beş dirhem' (hamsetü derâhime) derler. 'Selâsetü eşyâ' sözümüzdeki hâ harfinin bitişmesine gelince; 'eşyâ' lafzı müennes olsa bile tekili müzekker olduğu içindir; görmez misin ki sen 'üç peygamber' (selâsetü enbiyâ'), 'beş dost' (hamsetü asdikâ') ve 'yedi şair' (seb'atü şu'arâ') dersin de çoğulun lafzı müennes olduğu halde hâ harfini eklersin; çünkü tekili 'nebî', 'sadîk' ve 'şâir'dir; nitekim 'eşyâ'nın tekili de 'şey''dir. Şu halde onun 'onun bedel olduğuna ona muzâf olan sayıyı müzekker kılmaları delalet eder...' sözünde ne delalet olabilir ki! Sonra şöyle dedi: el-Ahfeş'in mezhebi için delil getirilmesi caiz olan şey şöyle denilmesidir: Ef'ilâ' vezni kesret yapılarından olmasına rağmen lafzı üzerinden tasgiri ancak kelimenin lâmının hazfiyle vezninin eksilip 'ef'â'' haline gelmesi ve onu 'ef'âl'e benzeterek tasgir etmeleri sebebiyle caiz olmuştur. el-Kisâî ise; onun, 'dayf-adyâf' gibi 'şey'' kelimesinin çoğulu olduğuna gitmiştir.
وأورد عليه منع الصرف من غير علة ويلزمه صرف أبناء (١) وأسماء، وقد استشعر الكسائي هذا الإيراد وأشار إلى دفعه بأنه على أفعال ولكن كثرت في الكلام فأشبهت فعلاء فلم يصرف كما لم يصرف حمراء، وقد جمعوها على أشاوى كعذارء وعذارى وأشياوات كحمراء وحمراوات فعاملوا أشياء وإن كانت على أفعال معاملة حمراء وعذراء في جمعي التكسير والتصحيح. ورد بأن الكثرة تقتضي تخفيفه وصرفه. وأيده بعضهم بأن العرب قد اعتبروا في باب ما لا ينصرف الشبه اللفظي كما قيل في سراويل إنه منع من الصرف لشبهه بمصابيح وأجروا ألف الإلحاق مجرى ألف التأنيث المقصورة ولكن مع العلمية فاعتبروا مجرد الصورة فليكن هذا من ذلك القبيل، وقيل: إنها جمع شيء ووزنها أفعلاء جمع فعيل كنصيب وأنصباء وصديق وأصدقاء وحذفت الهمزة الأولى التي هي لام الكلمة وفتحت الياء لتسلم الألف فصارت أشياء بزنة أفعاء، وجعل مكي تصريفه كمذهب الأخفش إذا بدل الهمزة ياء ثم حذفت إحدى الياءين وحسن حذفها من الجمع حذفها من المفرد لكثرة الاستعمال وعدم الصرف لهمزة التأنيث الممدودة، وهو حسن إلا أنه يرد عليه كما ورد على الأخفش مع إيرادات أخر، وقيل غير ذلك، وللشهاب عليه الرحمة:
Buna karşı illetsiz olarak gayr-ı munsarif kılınması itirazı getirilmiştir ve [bu mezhebe göre] 'ebnâ' (١) ve 'esmâ' kelimelerinin de munsarif olması gerekir. el-Kisâî bu itirazı sezmiş ve onu defetmek üzere; kelimenin 'ef'âl' vezninde olduğunu ancak kelamda çok kullanıldığı için 'fa'lâ''ya benzediğini ve 'hamrâ'' gayr-ı munsarif olduğu gibi bunun da gayr-ı munsarif kılındığını belirterek buna işaret etmiştir; nitekim onu 'azrâ-azârâ' gibi 'eşâvâ' şeklinde ve 'hamrâ-hamrâvât' gibi 'eşyâvât' şeklinde çoğul yapmışlar, böylece 'eşyâ' kelimesi her ne kadar 'ef'âl' vezninde olsa da hem mükesser hem de müsahhah çoğulda ona 'hamrâ'' ve 'azrâ'' muamelesi yapmışlardır. Buna, çokluğun onun tahfifini ve tenvin almasını (sarfını) gerektireceği şeklinde itiraz edilmiştir. Bazıları ise bunu; Arapların gayr-ı munsarif babında lafzî benzerliği dikkate aldıkları -nitekim 'serâvîl' kelimesinin 'mesâbîh'e benzediği için gayr-ı munsarif kılındığının söylenmesi ve ilhâk elifini maksûr müenneslik elifi mesabesinde tuttukları gibi, ancak alem olmakla beraber sadece sureti dikkate aldıkları- dolayısıyla bunun da o kabilden olması gerektiği gerekçesiyle desteklemişlerdir. Denildi ki: O 'şey'' kelimesinin çoğuludur ve 'nasîb-ensıbâ'', 'sadîk-asdikâ'' gibi 'faîl'in çoğulu olan 'ef'ilâ'' veznindedir; kelimenin lâmı olan birinci hemze hazfedilmiş ve elifin selamet kalması için yâ harfi fethalanmış, böylece 'ef'â'' vezninde 'eşyâ'' olmuştur. Mekkî ise bunun sarf tahlilini, hemzeyi yâ harfine dönüştürdüğü takdirde el-Ahfeş'in mezhebi gibi kılmıştır; sonra iki yâ'dan biri hazfedilmiş ve çok kullanımdan ötürü müfredden hazfedilmesi güzel görüldüğü gibi çoğuldan hazfi de güzel görülmüştür; gayr-ı munsarif olması ise memdûd müenneslik hemzesi sebebiyledir. Bu güzel bir izah olmakla birlikte diğer itirazlarla beraber el-Ahfeş'e yöneltilen itirazlar buna da yöneltilir. Bundan başka şeyler de söylenmiştir. Şihâb'ın -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- [bu hususta şöyle bir beyti] vardır:
أشياء لفعاء في وزن وقد قلبوا ... لاما لها وهي قبل القلب شيئاء
Eşyâ, vezinde lef'â'dır; onlar lâmını kalbettiler (öne aldılar), oysa kalbden önce şey'â' idi.
وقيل أفعال لم تصرف بلا سبب ... منهم وهذا لوجه الرد إيماء
Denildi ki: Ef'âl [veznindedir], onlardan bir sebep olmaksızın gayr-ı munsarif kılındı; bu ise reddedilme cihetine bir işarettir.
أو أشيّاء وحذف اللام من ثقل ... وشيء أصل شيء وهي آراء
Veya eşyey'â'dır ve lâmın hazfi ağırlıktan ötürüdür; şey'ün ise şey'in aslıdır ve bunlar birer görüştür.
وأصل أسماء اسما أو كمثل كسا ... فاصرفه حتما ولا تغررك أسماء
Esmâ'nın aslı ismâvendir ya da kisâ gibidir; onu kesinlikle munsarif kıl, esmâ seni aldatmasın.
واحفظ وقل للذي ينسى العلا سفها ... حفظت شيئا وغابت عنك أشياء
Ezberle ve sefihliği yüzünden yücelikleri unutan kimseye şöyle de: Bir şey belledin ama senden nice şeyler gizli kaldı.
وظاهر صنيعه كغيره يشير إلى اختيار مذهب الخليل وسيبويه، وقال غير واحد: إنه الأظهر لقولهم في جمعها أشاوى فجمعوها كما جمعوا صحراء على صحارى، وأصله كما قال ابن الشجري أشايا بالياء لظهورها في أشياء لكنهم أبدلوها واوا على غير قياس كإبدالها واوا في قولهم جبيت الخراج جباوة، وأيضا يدل على أنها مفرد قولهم في تحقيرها أشيئاء كصحيراء ولو كانت جمعا لقالوا شياءات على ما تقدمت الإشارة، وتمام البحث في أمالي ابن الشجري إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ صفة لأشياء داعية إلى الانتهاء عن السؤال عنها، وعطف عليها قوله سبحانه: وَإِنْ تَسْئَلُوا
[Müellifin] tutumu, diğerleri gibi Halîl ve Sîbeveyh'in mezhebini tercih ettiğine işaret etmektedir. Nitekim birden çok [âlim], [Arapların] onun çoğulunda eşâvâ (أشاوى) demelerinden dolayı en zâhir olan [görüşün] bu olduğunu belirtmiştir. Zira onlar sahrâ (صحراء) kelimesini sahârâ (صحارى) şeklinde çoğul yaptıkları gibi bunu da [böyle] çoğul yapmışlardır. İbnü'ş-Şecerî'nin belirttiği üzere bunun aslı, eşyâ (أشياء) kelimesinde zâhir olduğu üzere yâ ile eşâyâ (أشايا) şeklindedir; fakat kıyasa aykırı olarak, tıpkı cebeytü'l-harâce cibâveten (جبيت الخراج جباوة) sözlerinde yâ harfini vâv'a dönüştürdükleri gibi burada da vâv'a dönüştürmüşlerdir. Yine onun müfret olduğuna delil teşkil eden hususlardan biri de, tıpkı suhayrâ (صحيراء) dendiği gibi onun ism-i tasgirinde (küçültme halinde) üşey'iâ (أشيئاء) demeleridir. Şayet çoğul olsaydı, daha önce işaret edildiği üzere şey'ât (شياءات) derlerdi. Bu konudaki geniş açıklama İbnü'ş-Şecerî'nin el-Emâlî'sinde yer almaktadır. { إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Eğer size açıklanırsa hoşunuza gitmez” [ifadesi], onlar hakkında soru sormaktan vazgeçmeye sevk eden bir [durum] olarak eşyâ (أشياء) kelimesinin sıfatıdır. Sübhânehu Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَسْئَلُوا } “Ve eğer sorarsanız...” buyruğu da buna matuftur.
عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ أي بالوحي كما ينبىء عنه تقييد السؤال بحين نزول القرآن لأن المساءة في الشرطية الأولى معلقة بإبداء تلك الأشياء لا بالسؤال عنها فعقبها جل شأنه بما هو ناطق باستلزام السؤال عنها لإبدائها الموجب للمحذور، فضمير عَنْها راجع إلى تلك الأشياء وليس على حد عندي درهم ونصفه كما وهم، والمراد بها ما لا خير لهم فيه من نحو التكاليف الصعبة التي لا يطيقونها والأسرار الخفية التي قد يفتضحون بها، فكما أن السؤال عن الأمور الواقعة مستتبع لإبدائها كذلك السؤال عن تلك التكاليف مستتبع لإيجابها عليهم بطريق التشديد لإساءتهم الأدب وتركهم ما هو الأولى بهم من الاستسلام لأمر الله تعالى من غير بحث فيه ولا تعرض لكيفيته وكميته
{ عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Eğer Kur'an indirilirken onlar hakkında soru sorarsanız size açıklanır.” Yani vahiy ile [açıklanır]; nitekim sorunun Kur'an'ın iniş vaktiyle kayıtlanması bunu hissettirmektedir. Çünkü birinci şart cümlesindeki hoşnutsuzluk, o şeylerin sorulmasına değil açıklanmasına bağlanmıştır. Bu sebeple şânı yüce olan [Allah], sorulması sakıncalı olan şeyin açıklanmasını gerektiren ifadeyi peşinden getirmiştir. Dolayısıyla { عَنْها } ifadesindeki zamir o şeylere dönmektedir; vehmedildiği gibi 'yanımda bir dirhem ve onun yarısı var' kabilinden değildir. Bundan murat ise; güç yetiremeyecekleri ağır mükellefiyetler ve rezil olabilecekleri gizli sırlar gibi kendileri için hayır olmayan şeylerdir. Vuku bulmuş işler hakkında soru sormak onların açıklanmasını nasıl netice veriyorsa, bu tür mükellefiyetler hakkında soru sormak da edebi terk etmeleri ve Allah Teâlâ'nın emrine -hiçbir araştırma yapmadan, keyfiyetine ve kemiyetine dalmadan- teslim olmak şeklindeki kendilerine en uygun olan tavrı bırakmaları sebebiyle bir zorlaştırma ve ağırlaştırma yoluyla onların üzerlerine farz kılınmasını netice verir.
ففي صحيح مسلم عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «خطبنا رسول الله ﷺ فقال أيها الناس قد فرض الله تعالى عليكم الحج فحجوا»
Nitekim Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap edip şöyle buyurdu: 'Ey insanlar! Allah Teâlâ size haccı farz kıldı, haccediniz.'»
فقال رجل- وهو كما قال ابن الهمام الأقرع بن حابس،
Bunun üzerine bir adam -ki İbnü'l-Hümâm'ın belirttiği üzere el-Akra' b. Hâbis'tir,
وصرح به أحمد والدارقطني والحاكم في حديث صحيح رووه على شرط الشيخين «أكل عام يا رسول الله فسكت ﵊ حتى قالها ثلاثا فقال ﷺ: لو قلت: نعم لو جبت ولما استطعتم ثم قال ﷺ: ذروني ما تركتكم فإنما هلك من كان قبلكم بكثرة سؤالهم واختلافهم على أنبيائهم فإذا أمرتكم بشيء فأتوا منه ما استطعتم وإذا نهيتكم عن شيء فدعوه»
Ahmed, Dârekutnî ve Hâkim de Şeyhayn'ın şartlarına göre rivayet ettikleri sahih bir hadiste bunu açıkça belirtmişlerdir- şöyle dedi: «'Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?' [Aleyhisselâm] sustu; hatta o adam bunu üç defa tekrarladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Eğer evet deseydim mutlaka farz olurdu ve siz de güç yetiremezdiniz.' Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ben sizi [kendi halinize] bıraktığım sürece siz de beni bırakın. Sizden öncekiler ancak peygamberlerine çok soru sormaları ve ihtilaf etmeleri yüzünden helak olmuşlardır. Size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiğince onu yerine getirin; size bir şeyi yasakladığımda ise ondan kaçının.'»
وذكر كما قال ابن حبان أن الآية نزلت لذلك.
İbn Hibbân'ın belirttiği üzere bu ayetin bu sebeple indiği zikredilmiştir.
وأخرج مسلم وغيره أنهم سألوا رسول الله ﷺ حتى أحفوه في المسألة فصعد ذات يوم المنبر وقال: «لا تسألوني عن شيء إلا بينته لكم فلما سمعوا ذلك أزموا ورهبوا أن يكون بين يدي أمر قد حضر قال أنس رضي الله تعالى عنه: فجعلت أنظر يمينا وشمالا فإذا كل رجل لاف رأسه في ثوبه يبكي فأنشأ رجل كان إذا لاحى يدعى إلى غير أبيه فقال: يا رسول الله من أبي؟ قال: أبوك حذافة، ثم أنشأ عمر رضي الله تعالى عنه فقال: رضينا بالله تعالى ربا وبالإسلام دينا وبمحمد ﷺ نبيا نعوذ بالله تعالى من الفتن ثم قال رسول الله ﷺ: ما رأيت في الخير والشر كاليوم قط إنه صورت لي الجنة والنار حتى رأيتهما دون الحائط» ،
Müslim ve diğerleri rivayet etmişlerdir ki: Onlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sorular sordular, hatta soruda aşırıya kaçtılar. Bir gün minbere çıkıp şöyle buyurdu: «'Bana ne sorarsanız mutlaka onu size açıklarım.' Bunu işittiklerinde sustular ve hazır olan bir emrin (azabın) gelip çatmasından korktular. Enes -radıyallâhu teâlâ anh- dedi ki: Sağa sola bakmaya başladım; meğer her bir adam başını elbisesine sarmış ağlıyordu. Derken, biriyle tartıştığında babasından başkasına nispet edilen bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, benim babam kimdir?' dedi. 'Baban Huzâfe'dir' buyurdu. Sonra Ömer -radıyallâhu teâlâ anh- kalkıp şöyle dedi: 'Rab olarak Allah Teâlâ'dan, din olarak İslâm'dan, peygamber olarak Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem razı olduk. Fitnelerden Allah Teâlâ'ya sığınırız.' Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Hayır ve şer hususunda bugünkü gibisini asla görmedim; cennet ve cehennem bana şu duvarın önünde temessül ettirildi, nihayet ikisini de gördüm.'»
وذكر ابن شهاب أن أم ابن حذافة واسمه عبد الله قالت له لما رجع إليها: ما سمعت قط أعق منك آمنت أن تكون أمك قارفت بعض ما يقارف أهل الجاهلية فتفضحها على أعين الناس فقال ابن حذافة: لو ألحقني بعبد أسود للحقته. وأخرج غير واحد عن قتادة أن هذه الآية نزلت يومئذ. ووجه اتصالها بما قبلها على الرواية الأولى ظاهر جدا لما أن الكلام فيما يتعلق بالحج.
İbn Şihâb, adı Abdullah olan İbn Huzâfe'nin annesinin, yanına döndüğünde ona şöyle dediğini zikretmiştir: 'Senden daha hayırsız bir evlat hiç işitmedim! Cahiliye ehlinin işlediği bazı kusurları annenin de işlemiş olabileceğinden ve böylece insanların gözü önünde onu rezil edeceğinden emin miydin?' İbn Huzâfe ise: 'Beni siyah bir köleye nispet etseydi bile ona intisap ederdim' demiştir. Birden fazla âlim Katâde'den bu ayetin o gün indiğini rivayet etmiştir. İlk rivayete göre ayetin önceki kısımla irtibat ciheti, sözün hacla ilgili olması sebebiyle gayet açıktır.
وذكر الطبرسي في ذلك ثلاثة أوجه، الأول أنها متصلة بقوله تعالى: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ لأن من الفلاح ترك السؤال بما لا خير فيه، والثاني أنها متصلة بقوله سبحانه: ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ أي فإنه بلغ ما فيه المصلحة فلا تسألوه عما لا يعنيكم، والثالث أنها متصلة بقوله جل وعلا: وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ أي فلا تسألوا عن تلك الأشياء فتظهر سرائركم عَفَا اللَّهُ عَنْها أي عن المسألة المدلول عليها بلا تسألوا.
Tabersî bu hususta üç vecih zikretmiştir: Birincisi, ayetin Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa erersiniz” kavline bağlı olmasıdır; çünkü hayır olmayan şeyleri sormayı terk etmek kurtuluştandır. İkincisi, Sübhânehu'nun: { ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Peygamberin üzerine düşen ancak tebliğdir” kavline bağlı olmasıdır; yani o maslahat olanı tebliğ etmiştir, artık sizi ilgilendirmeyen şeyleri ona sormayınız. Üçüncüsü, Celle ve Alâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir” kavline bağlı olmasıdır; yani o şeyleri sormayın ki gizledikleriniz ortaya çıkmasın. { عَفَا اللَّهُ عَنْها } “Allah onlardan vazgeçmiştir” [ifadesi ise], 'sormayınız' nehyinin delalet ettiği soru sorma fiilinden [vazgeçmiştir] demektir.
والجملة استئناف مسوق لبيان أن نهيهم عنها لم يكن لمجرد صيانتهم عن المساءة بل لأنها في نفسها معصية مستتبعة للمؤاخذة وقد عفا سبحانه عنها، وفيه من حثهم على الجد، في الانتهاء عنها ما لا يخفى أي عفا الله تعالى عن مسألتكم السالفة حيث لم يفرض عليكم الحج في كل عام جزاء لمسألتكم أو المراد تجاوز عن عقوبتكم الأخروية بسبب ذلك فلا تعودوا لمثله، وقد يحمل العفو عنها على معنى شامل للتجاوز عن العقوبة الدنيوية والعقوبة الأخروية واختاره بعض المحققين، وجوز غير واحد كون الجملة صفة أخرى لأشياء والضمير المجرور عائد إليها وهو الرابط على معنى لا تسألوا عن أشياء لم يكلفكم الله تعالى بها. واعترض بأن هذا يقتضي أن يكون الحج قد فرض أولا ثم نسخ بطريق العفو وأن يكون ذلك معلوما للمخاطبين ضرورة أن حق الوصف أن يكون معلوم الثبوت للموصوف عند
Cümle; onlara yapılan nehyin sadece onları hoşnutsuzluktan korumak için olmadığını, aksine bunun bizatihi muahezeyi (cezayı) gerektiren bir masiyet olduğunu ve Sübhânehu'nun bunu affettiğini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Bunda, ondan vazgeçme hususunda ciddiyete teşvik olduğu gizli değildir. Yani; Allah Teâlâ, sorunuzun karşılığı olarak haccı her yıl farz kılmamak suretiyle geçmişteki sorunuzu bağışlamıştır. Yahut murat şudur: Bundan ötürü uhrevî cezanızı affetmiştir, artık bir daha benzerini yapmayınız. Ondan affetmek, dünyevî cezayı ve uhrevî cezayı bağışlamayı kapsayan bir anlama da hamledilebilir ki muhakkik âlimlerden bazıları bunu tercih etmiştir. Birden fazla âlim bu cümlenin 'eşyâ' kelimesi için ikinci bir sıfat olmasını ve mecrur zamirin ona dönmesini caiz görmüştür; bu takdirde râbıt olup 'Allah Teâlâ'nın sizi sorumlu tutmadığı şeyleri sormayın' anlamındadır. Buna ise; bunun, haccın önce farz kılınıp sonra af yoluyla neshedilmiş olmasını ve muhataplar nezdinde bunun bilinir olmasını gerektireceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira vasfın hakkı, bir şeye vasıf kılınmadan önce
المخاطب قبل جعله وصفا له وكلاهما ضروري الانتفاء قطعا على أنه يستدعي اختصاص النهي بمسألة الحج ونحوها مع أن النظم الكريم صريح في أنه مسوق للنهي عن السؤال عن الأشياء التي يسوءهم إبداؤها سواء كانت من قبيل الأحكام والتكاليف الموجبة لمساءتهم بإنشائها وإيجابها بسبب السؤال عقوبة وتشديدا كمسألة الحج لولا عفوه تعالى عنها أو من قبيل الأمور الواقعة قبل السؤال الموجبة للمساءة بالإخبار بها كما في سبب النزول على ما
muhatap nezdinde mevsuf için sabit olduğunun bilinmesidir; oysa bu iki durumun da bulunmadığı kesin olarak zaruridir. Ayrıca bu durum, nehyin hac ve benzeri meselelere has kılınmasını gerektirir; halbuki yüce nazım, açıklandığı takdirde kendilerini üzecek şeyleri sormaktan nehyetmek için sevk edildiğinde açıktır. İster bu şeyler, Allah Teâlâ'nın affı olmasaydı hac meselesinde olduğu gibi ceza ve ağırlaştırma kabilinden soru sebebiyle ihdas edilip farz kılınması yüzünden onları üzecek hükümler ve mükellefiyetler cinsinden olsun; isterse nüzul sebebinde olduğu gibi bildirilmesi sebebiyle üzüntü verecek, sorudan önce vuku bulmuş işler cinsinden olsun. Nitekim
أخرج ابن جرير.
İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وغيره عن أبي هريرة قال: «خرج رسول الله ﷺ وهو غضبان محمار وجهه حتى جلس على المنبر فقام إليه رجل فقال: أين أبي؟ قال: في النار» ،
Ebû Hüreyre'den gelen bir diğer rivayette o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü kızarmış olarak öfkeyle çıktı, nihayet minbere oturdu. Bunun üzerine bir adam kalkıp: 'Babam nerededir?' dedi. 'Ateştedir' buyurdu.»
وفسر بعضهم العفو عنها بالكف عن بيانها والتعرض لشأنها وحينئذ يوشك أن لا يتوجه هذا الاعتراض أصلا، وإلى التفسير الأول يشير كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، فقد أخرج مجاهد عنه أنه كان إذا سئل عن الشيء لم يجىء فيه أثر يقول: هو من العفو ثم يقرأ هذه الآية. والذي ذهب إليه شيخ الإسلام عليه الرحمة هو الاستئناف لا غير لما علمت، واستبعاد بعض الفضلاء ليس في محله. ثم قال: إن قلت تلك الأشياء غير موجبة للمساءة البتة بل هي محتملة لإيجاب المسرة أيضا لأن إيجابها للأولى وإن كان من حيث وجودها فهي من حيث عدمها موجبة للأخرى قطعا وليست إحدى الحيثيتين محققة عند السائل وإنما غرضه من السؤال ظهورها كيف كانت بل ظهورها بحيثية إيجابها للمسرة فلما عبر عنها بحيثية إيجابها للمساءة قلت: لتحقيق المنهي عنه كما ستعرفه مع ما فيه من تأكيد النهي وتشديده لأن تلك الحيثية من الموجبة للانتهاء لا الحيثية الثانية ولا حيثية التردد بين الإيجابين، فإن قيل: الشرطية الثانية ناطقة بأن السؤال عن تلك الأشياء الموجبة للمساءة مستلزم لإبدائها فلم تخلف الإبداء في مسألة الحج ولم يفرض كل عام؟ قلنا: لوقوع السؤال قبل النهي وما في الشرطية إنما هو السؤال الواقع بعده إذ هو الموجب للتغليظ والتشديد لا تخلف فيه.
Bazıları ondan affetmeyi, onu beyan etmekten ve durumuna değinmekten vazgeçmek olarak tefsir etmişlerdir; bu durumda söz konusu itirazın hiç yöneltilmemesi muhtemeldir. Birinci tefsire İbn Abbâs'ın -radıyallâhu teâlâ anhümâ- sözü de işaret etmektedir; nitekim Mücâhid ondan rivayet etmiştir ki, kendisine hakkında bir rivayet bulunmayan bir şey sorulduğunda: 'O, affedilenlerdendir' der ve bu ayeti okurdu. Şeyhülislâm'ın -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- benimsediği görüş ise bildiğin sebeplerden ötürü sadece istînâf olmasıdır; bazı fazilet sahiplerinin bunu uzak görmesi yerinde değildir. Sonra şöyle demiştir: Şayet denilirse ki: Bu şeyler kesinlikle üzüntü verici değildir; aksine sevinç vermesi de muhtemeldir, çünkü varlığı açısından birinciyi gerektirse de yokluğu açısından kesinlikle diğerini gerektirir ve soran nezdinde iki cihetten biri kesinleşmiş değildir; onun sorudan maksadı o şeylerin nasıl olursa olsun ortaya çıkması, hatta sevinç verici cihetiyle ortaya çıkmasıdır. O halde neden üzüntü veren cihetiyle ifade edilmiştir? Derim ki: Öğreneceğin üzere nehyedilen şeyi somutlaştırmak ve nehyi tekit edip pekiştirmek içindir; zira vazgeçmeyi gerektiren cihet bu cihettir, ikinci cihet yahut iki gereklilik arasındaki tereddüt ciheti değildir. Eğer denilirse ki: İkinci şart cümlesi, üzüntü veren bu şeyleri sormanın onların açıklanmasını gerektirdiğini ifade etmektedir; öyleyse hac meselesinde açıklanma neden geri kalmış ve her yıl farz kılınmamıştır? Deriz ki: Sorunun nehiyden önce vuku bulması sebebiyledir. Şart cümlesinde yer alan ise ancak nehiyden sonra vuku bulan sorudur; zira ağırlaştırmayı ve şiddetlendirmeyi gerektiren odur, onda hiçbir geri kalma (hükmün aksaması) olmaz.
فإن قيل: ما ذكر إنما يتمشي فيما إذا كان السؤال عن الأمور المترددة بين الوقوع وعدمه كما ذكر في التكاليف الشاقة وأما إذا كان عن الأمور الواقعة قبله فلا يكاد يتسنى لأن ما يتعلق به الإبداء هو الذي وقع في نفس الأمر ولا مرد له سواء كان السؤال قبل أو بعد وقد يكون الواقع ما يوجب المسرة كما في مسألة ابن حذافة فيكون هو متعلق الإبداء لا غيره فيتعين التخلف حتما. قلنا: لا احتمال له فضلا عن تعينه فإن المنهي عنه في الحقيقة إنما هو السؤال عن الأشياء الموجبة للمساءة الواقعة في نفس الأمر قبل السؤال كسؤال من قال: أين أبي؟ لا ما يعمها وغيرها مما ليس بواقع لكنه محتمل الوقوع عند المكلفين حتى يلزم التخلف في صورة عدم الوقوع.
Eğer denilirse ki: Bu zikredilen husus, meşakkatli mükellefiyetlerde belirtildiği gibi vuku bulup bulmaması tereddütlü olan meselelerde geçerli olur; sorudan önce vuku bulmuş meselelerde ise neredeyse mümkün olmaz. Çünkü açıklamaya konu olan şey işin aslında vuku bulmuş olandır ve soru ister önce ister sonra olsun onun geri dönüşü yoktur; vuku bulan şey İbn Huzâfe meselesinde olduğu gibi sevinç veren bir durum da olabilir, bu durumda açıklanmanın konusu sadece o olur ve [sorunun üzüntü doğurmasında] geri kalma zorunlu hale gelir. Deriz ki: Bunun kesinleşmesi şöyle dursun, ihtimali dahi yoktur; zira nehyedilen şey hakikatte 'Babam nerededir?' diyenin sorusunda olduğu gibi işin aslında sorudan önce vuku bulmuş üzücü şeyler hakkında soru sormaktır; vuku bulmamış olanın vuku bulmaması halinde hükmün aksaması gerekecek şekilde, vuku bulmamış ama mükellefler nezdinde vuku bulması muhtemel olanları ve diğerlerini kapsayan şeyler değildir.
وجملة الكلام أن مدلول النظم الكريم بطريق العبارة إنما هو النهي عن السؤال عن الأشياء التي يوجب إبداؤها المساءة البتة إما بأن تكون تلك الأشياء بعرضية الوقوع فتبدى عند السؤال بطريق الإنشاء عقوبة وتشديدا كما في صورة كونها من قبيل التكاليف الشاقة، وإما بأن تكون واقعة في نفس الأمر قبل السؤال فتبدى عنده بطريق الإخبار بها فالتخلف ممتنع في الصورتين معا، ومنشأ توهمه عدم الفرق بين المنهي عنه وغيره بناء على عدم امتياز ما هو موجود أو بعرضية الوجود من تلك الأشياء في نفس الأمر وما ليس كذلك عند المكلفين وملاحظتهم للكل باحتمال الوجود والعدم، وفائدة هذا الإبهام الانتهاء عن تلك الأشياء على الإطلاق حذار إبداء المكروه انتهى وهو تحرير لم يسبق إليه وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ أي مبالغ في مغفرة الذنوب والإغضاء عن المعاصي ولذلك عفا سبحانه عنكم ولم يعاقبكم بما فرط منكم، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما سبق من عفوه تعالى.
Sözün özü şudur: Yüce nazmın ibaresiyle delalet ettiği mana; meşakkatli mükellefiyetler kabilinden olması durumunda ceza ve zorlaştırma yoluyla inşâî olarak açıklanması veya sorudan önce işin aslında vuku bulmuş olup sorulduğunda haber verme yoluyla açıklanması suretiyle açıklanması kesinlikle üzüntü verecek şeyleri sormaktan nehyetmektir; dolayısıyla iki durumda da [hükmün] aksaması imkansızdır. Bu vehmin kaynağı ise; mükellefler nezdinde işin aslında mevcut olan veya meydana gelmesi muhtemel bulunan şeylerle böyle olmayanların ayırt edilememesine ve hepsini varlık ile yokluk ihtimaliyle değerlendirmelerine dayanarak nehyedilen ile edilmeyen arasını ayıramamaktır. Bu kapalılığın faydası ise hoşlanılmayan şeyin açıklanmasından sakınarak bu tür şeylerden mutlak surette vazgeçmektir. [Şeyhülislâm'ın sözü] bitti. Bu, eşi görülmemiş bir tahkiktir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah çok bağışlayıcıdır, halîmdir.” Yani günahları ziyadesiyle bağışlayıcı, isyanları görmezden gelicidir; bu sebepledir ki Sübhânehu sizi affetmiş ve sizden sâdır olan şey sebebiyle sizi cezalandırmamıştır. Bu cümle, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen affını pekiştiren tezyîlî bir itiraziyedir.
قَدْ سَأَلَها أي المسألة فالضمير في موقع المصدر لا المفعول به، والمراد سأل مثلها في كونها محظورة ومستتبعة للوبال قَوْمٌ وعدم التصريح بالمثل للمبالغة في التحذير، وجوز أن يكون الضمير للأشياء على تقدير
{ قَدْ سَأَلَها } “Onu sormuştu”; yani o soruyu [sormuştu], dolayısıyla zamir mef'ûlün bih değil mastar konumundadır. Murad ise; yasak olması ve vebal doğurması bakımından onun bir benzerini { قَوْمٌ } “bir topluluk” sormuştu demektir. Uyarıda mübalağa için 'misil' (benzer) kelimesi açıkça zikredilmemiştir. Zamirin muzâf takdiriyle 'eşyâ'ya ait olması da caiz görülmüştür;
المضاف أيضا فالضمير في موقع المفعول به وذلك من باب الحذف والإيصال والمراد سأل عنها، وقيل: لا حاجة إلى جعله من ذلك الباب لأن السؤال هنا استعطاء وهو يتعدى بنفسه كقولك: سألته درهما بمعنى طلبته منه لا استخبار كما في صدر الآية، واختلف في تعيين القوم. فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنه هم قوم عيسى ﵊ سألوه إنزال المائدة ثم كفروا بها، وقيل: هم قوم صالح ﵇ سألوه الناقة ثم عقروها وكفروا بها، وقيل: هم قوم موسى ﵇ سألوه أن يريهم الله تعالى جهرة أو سألوه بيان البقرة.
bu durumda zamir mef'ûlün bih konumundadır ve hazif ve îsâl (harf-i cerin düşürülüp fiilin doğrudan nesneye bağlanması) kabilindendir; murat ise 'onlar hakkında sordu' demektir. Denildi ki: Kelimeyi o babdan kılmaya gerek yoktur; çünkü buradaki soru (istid'â) talep etmektir ve 'ondan bir dirhem talep ettim' anlamında söylediğin 'seeltühû dirhemen' sözündeki gibi bizatihi müteaddî olur, ayetin başındaki gibi haber istemek (istihbâr) değildir. Bu kavmin kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet edildiğine göre onlar Îsâ'nın aleyhisselâm kavmidir; ondan sofranın indirilmesini istemiş, sonra da onu inkâr etmişlerdir. Denildi ki: Onlar Sâlih'in aleyhisselâm kavmidir; ondan deveyi istemiş, sonra onu boğazlayıp inkâr etmişlerdir. Denildi ki: Onlar Mûsâ'nın aleyhisselâm kavmidir; ondan Allah Teâlâ'yı açıkça kendilerine göstermesini istemişler yahut sığırın açıklanmasını istemişlerdir.
وعن مقاتل هم بنو إسرائيل مطلقا كانوا يسألون أنبياءهم عن أشياء فإذا أخبروهم كذبوهم. وعن السدي هم قريش سألوا النبي ﷺ أن يحول الصفا ذهبا، وقال الجبائي: كانوا يسألونه ﷺ عن أنسابهم فإذا أخبرهم ﵊ لم يصدقوا ويقولوا: ليس الأمر كذلك، ولا يخفى عليك الغث والسمين من هذه الأقوال وأن بعضها يؤيد حمل السؤال على الاستعطاء وبعضها يؤيد حمله على الاستخبار، والحمل على الاستخبار أولى، وإلى تعينه ذهب بعض العلماء مِنْ قَبْلِكُمْ متعلق بسألها، وجوز كونه متعلقا بمحذوف وقع صفة لقوم، واعترض بأن ظرف الزمان لا يكون صفة الجثة ولا حالا منها ولا خبرا عنها، وأجيب بأن التحقيق أن هذا مشروط بما إذا عدمت الفائدة أما إذا حصلت فيجوز كما إذا أشبهت الجثة المعنى في تجددها ووجودها وقتا دون وقت نحو الليلة الهلال بخلاف زيد يوم السبت وما نحن فيه مما فيه فائدة لأن القوم لا يعلم هل هم ممن مضى أم لا.
Mukâtil'den rivayet edildiğine göre onlar mutlak olarak İsrâiloğullarıdır; peygamberlerine birtakım şeyler sorarlar, onlara haber verildiğinde ise onları yalanlarlardı. Süddî'den rivayet edildiğine göre onlar Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesini altına dönüştürmesini isteyen Kureyş'tir. Cübbâî ise şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem soylarını sorarlardı; [Aleyhisselâm] onlara haber verdiğinde inanmazlar ve 'Durum öyle değildir' derlerdi. Bu görüşlerin zayıfı ve kuvvetlisi ile bazısının soruyu talep etmeye, bazısının ise haber istemeye hamletmeyi desteklediği sana gizli değildir. Habere hamletmek daha evladır ve bazı âlimler bunun zorunlu olduğuna gitmişlerdir. { مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce” [ifadesi] 'se'elehâ' fiiline müteallıktır; kavm kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması da caiz görülmüştür. Buna; zaman zarfının somut varlığa (cüsseye) sıfat, hal veya haber olamayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Tahkike göre bu, faydanın bulunmadığı durumlarla kayıtlıdır; fayda hasıl olduğunda ise caizdir, nitekim 'cumartesi günü Zeyd' ifadesinin aksine, somut varlığın 'bu gece hilaldir' sözündeki gibi vakitten vakte yenilenip var olması bakımından soyut manaya benzemesi durumunda caiz olur; bizim konumuz da fayda bulunan kabildendir, çünkü o topluluğun geçmiş kimselerden olup olmadığı bilinmemektedir.
وقال أبو حيان وهو تحقيق بديع غفلوا عنه: هذا المنع إنما هو في الزمان المجرد عن الوصف أما إذا تضمن وصفا فيجوز كقبل وبعد فإنهما وصفان في الأصل فإذا قلت: جاء زيد قبل عمرو فالمعنى جاء في زمان قبل زمان مجيئه أي متقدم عليه ولذا وقع صلة للموصول، ولو لم يلحظ فيه الوصف وكان ظرف زمان مجرد لم يجز أن يقع صلة ولا صفة. قال تعالى: وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [البقرة: ٢١] ولا يجوز والذين اليوم وما نحن فيه من المتضمن لا المجرد وهو ظاهر، وما قيل من أنه ليس من المتنازع فيه في شيء لأن الواقع صفة هو الجار والمجرور لا الظرف نفسه ليس بشيء لأن دخول الجار عليه إذا كان من أو في لا يخرجه عن كونه في الحقيقة هو الصفة أو نحوها فليفهم ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها أي بسببها، وهو متعلق بقوله ﷾: كافِرِينَ قدم عليه رعاية للفواصل.
Ebû Hayyân -ki bu, diğerlerinin gaflet ettiği harika bir tahkiktir- şöyle demiştir: Bu yasaklama ancak vasıftan soyutlanmış zaman zarfı hakkındadır; bir vasfı tazammun ettiğinde ise caizdir, nitekim 'kable' (önce) ve 'ba'de' (sonra) kelimeleri aslen iki vasıftır. 'Zeyd, Amr'dan önce geldi' dediğinde mana; 'onun geliş zamanından önceki bir zamanda yani ona tekaddüm eden bir zamanda geldi' demektir, bu yüzden sıla cümlesi olabilmiştir; şayet onda vasıf dikkate alınmasaydı ve soyut zaman zarfı olsaydı ne sıla ne de sıfat olması caiz olurdu. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden öncekiler” [Bakara: 21]; fakat 've'llezîne'l-yevme' caiz olmaz. Bizim konumuz ise soyuttan değil [vasfı] tazammun edendendir ve bu açıktır. Sıfat olanın zarfın kendisi değil câr-mecrûr olması sebebiyle bunun tartışma konusu olan şeylerden hiçbiri olmadığına dair söylenen söz ise bir değer taşımaz; zira harf-i cerrin 'min' veya 'fî' olması durumunda onun üzerine girmesi, hakikatte sıfat veya benzeri olmaktan onu çıkarmaz; iyi anlaşılsın! { ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها } “Sonra onun yüzünden ... oldular”; yani onun sebebiyle [oldular]. Bu ifade Azîz ve Celîl olan [Allah'ın]: { كافِرِينَ } “kâfirler” kavline müteallıktır; fâsıla uyumu gözetilerek öne alınmıştır.
وقرأ أبي «قد سألها قوم بينت لهم فأصبحوا بها كافرين» ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ هي فعيلة بمعنى مفعولة من البحر وهو الشق والتاء للنقل إلى الاسمية أو لحذف الموصوف، قال الزجاج: كان أهل الجاهلية إذا نتجت الناقة خمس أبطن آخرها ذكر بحروا أذنها وشقوها وامتنعوا من نحرها وركوبها ولا تطرد من ماء ولا تمنع عن مرعى وهي البحيرة، وعن قتادة أنها إذا نتجت خمسة أبطن نظر في الخامس فإن كان ذكرا ذبحوه وأكلوه وإن كان أنثى شقوا أذنها وتركوها ترعى ولا يستعملها أحد في حلب وركوب ونحو ذلك، وقيل: البحيرة هي الأنثى التي تكون خامس بطن وكانوا لا يحلون لحمها ولبنها للنساء فإن ماتت اشترك الرجال والنساء في أكلها، وعن محمد بن إسحاق. ومجاهد أنها بنت السائبة، وستأتي إن شاء الله تعالى قريبا وكانت تهمل أيضا.
Übeyy şöyle okumuştur: 'Kad se'elehâ kavmün beyyinet lehüm fe-asbehû bihâ kâfirîn'. { ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ } “Allah ne bir bahîra kılmıştır”; o yarma manasındaki 'bahir' kökünden mef'ûl anlamında 'faîle' veznindedir; tâ harfi ise isimleşme yahut mevsufun hazfi içindir. Zeccâc şöyle demiştir: Cahiliye ehli bir deve, sonuncusu erkek olmak üzere beş batın doğurduğunda kulağını yarar ve delerlerdi; artık onu kesmekten ve binmekten kaçınırlar, sudan kovulmaz ve otlaktan menedilmezdi; işte bu bahîradır. Katâde'den rivayet edildiğine göre deve beş batın doğurduğunda beşincisine bakarlardı; şayet erkekse onu kesip yerler, dişi ise kulağını yarıp otlamaya bırakırlardı; hiç kimse onu sağma, binme ve benzeri işlerde kullanmazdı. Denildi ki: Bahîra, beşinci batında doğan dişidir; onun etini ve sütünü kadınlara helal kılmazlardı, şayet ölürse etini yemekte erkekler ve kadınlar ortak olurlardı. Muhammed b. İshâk ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o, sâibenin yavrusudur -inşâallahu teâlâ yakında gelecektir- ve o da başıboş bırakılırdı.
وقيل: هي التي ولدت خمسا أو سبعا، وقيل: عشرة أبطن وتترك هملا وإذا ماتت حل لحمها للرجال خاصة.
Denildi ki: O, beş veya yedi, bir rivayete göre ise on batın doğurmuş olan ve başıboş bırakılan devedir; öldüğünde eti sadece erkeklere helal olurdu.
وعن ابن المسيب أنها التي منع لبنها للطواغيت فلا تحلب، وقيل: هي التي ولدت خمس إناث فشقوا أذنها وتركوها هملا، وجعلها في القاموس على هذا القول من الشاء خاصة، وكما تسمى بالبحيرة تسمى بالغزيرة أيضا.
İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre o, sütü tağutlar için engellenen ve sağılmayan devedir. Denildi ki: O, beş dişi doğuran, kulağı yarılıp başıboş bırakılan devedir. el-Kâmûs sahibi bu görüşe göre onu özellikle koyunlardan kılmıştır; nitekim 'bahîra' olarak isimlendirildiği gibi 'ğazîra' olarak da isimlendirilir.
وقيل: هي السقب الذي إذا ولد شقوا أذنه وقالوا: اللهم إن عاش فعبى وإن مات فذكى فإذا مات أكلوه، وقيل:
Denildi ki: O, doğduğunda kulağını yardıkları ve 'Allah'ım! Yaşarsa adaktır, ölürse kesilmiştir' dedikleri, öldüğünde ise yedikleri erkek deve yavrusudur. Denildi ki:
هي التي تترك في المرعى بلا راع وَلا سائِبَةٍ هي فاعلة من سيبته أي تركته وأهملته فهو سائب وهي سائبة أو بمعنى
O, otlakta çobansız bırakılan hayvandır. { وَلا سائِبَةٍ } “ne de bir sâibe”; 'onu bıraktım, salıverdim' anlamındaki 'seyyebtühû'dan fâildir, nitekim o başıboş bırakılandır ve dişisi sâibedir; yahut
مفعول كعيشة راضية. واختلف فيها فقيل هي الناقة تبطن عشرة أبطن إناث فتهمل ولا تركب ولا يجز وبرها ولا يشرب لبنها إلا ضيف ونسب إلى محمد بن إسحاق، وقيل: هي التي تسيب للأصنام فتعطى للسدنة ولا يطعم من لبنها إلا أبناء السبيل ونحوهم وروي ذلك عن ابن عباس. وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم، وقيل: هي البعير يدرك نتاج نتاجه فيترك ولا يركب، وقيل: كان الرجل إذا قدم من سفر بعيد أو نجت دابته من مشقة أو حرب قال: هي سائبة أو كان ينزع من ظهرها فقارة أو عظما وكانت لا تمنع عن ماء ولا كلأ ولا تركب، وقيل: هي ما ترك ليحج عليه، وقيل: هي العبد يعتق على أن لا يكون عليه ولاء ولا عقل ولا ميراث وَلا وَصِيلَةٍ هي فعيلة بمعنى فاعلة وقيل: مفعولة والأول أظهر كما ينبىء عن ذلك بيان المراد بها. واختلف فيه. فقال الفراء: هي الشاة تنتج سبعة أبطن عناقين عناقين وإذا لدت في آخرها عناقا وجديا قيل: وصلت أخاها فلا يشرب لبن الأم إلا الرجال دون النساء وتجري مجرى السائبة، وقال الزجاج: هي الشاة إذا ولدت ذكرا كان لآلهتهم وإذا ولدت أنثى كانت لهم وإن ولدت ذكرا وأنثى قالوا: وصلت أخاها فلم يذبحوا الذكر لآلهتهم. وقيل: هي الشاة تلد ذكرا ثم أنثى فتصل أخاها فلا يذبحون أخاها من أجلها وإذا ولدت ذكرا قالوا: هذا قربان لآلهتنا. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما هي الشاة تنتج سبعة أبطن فإن كان السابع أنثى لم ينتفع النساء منها بشيء إلا أن تموت فتأكلها الرجال والنساء وكذا إن كان ذكرا وأنثى قالوا وصلت أخاها فتترك معه ولا ينتفع بها إلا الرجال دون النساء فإن ماتت اشتركوا فيها. وقال ابن قتيبة: إن كان السابع ذكرا ذبح وأكلوا منه دون النساء وقالوا: خالصة لذكورنا محرمة على أزواجنا وإن كانت أنثى تركت في الغنم وإن كان ذكرا وأنثى فكقول ابن عباس رضي الله تعالى عنه، وقال محمد بن إسحاق: وهي الشاة تنتج عشر إناث متواليات في خمس أبطن فما ولدت بعده للذكور دون الإناث فإذا ولدت ذكرا وأنثى معا قالوا: وصلت أخاها فلم يذبحوها لمكانها، وقيل: هي الشاة تنتج خمسة أبطن أو ثلاثة فإن كان جديا ذبحوه وإن كان أنثى أبقوها وإن كان ذكرا وأنثى قالوا: وصلت أخاها، وقال بعضهم: الوصيلة من الإبل وهي الناقة تبكر فتلد أنثى ثم تثني بولادة أنثى أخرى ليس بينهما ذكر فيتركونها لآلهتهم ويقولون: قد وصلت أنثى بأنثى ليس بينهما ذكر. وقيل: هي الناقة التي وصلت بين عشرة أبطن لا ذكر بينها.
'îşetin râdıyeh' gibi mef'ûl anlamındadır. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Denildi ki o, on batın dişi doğuran, artık başıboş bırakılan, binilmeyen, yünü kırkılmayan ve sütü ancak misafir tarafından içilen devedir; bu görüş Muhammed b. İshâk'a nispet edilmiştir. Denildi ki: O, putlar için serbest bırakılan, tapınak görevlilerine verilen, sütünden ise sadece yolcular ve benzerlerinin faydalandığı devedir; bu İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan -radıyallâhu teâlâ anhüm- rivayet edilmiştir. Denildi ki: Yavrusunun yavrusuna erişen ve artık başıboş bırakılıp binilmeyen devedir. Denildi ki: Bir adam uzak bir seferden döndüğünde yahut bineği bir meşakkatten veya savaştan kurtulduğunda 'Bu sâibedir' derdi yahut onun sırtından bir omuru ya da kemiği çıkarırdı; artık o sudan ve ottan menedilmez, binilmezdi. Denildi ki: Üzerinde haccedilmek üzere bırakılan hayvandır. Denildi ki: Kendisi üzerinde velâ, diyet ve miras hakkı olmamak üzere azat edilen köledir. { وَلا وَصِيلَةٍ } “ne de bir vasîle”; fâile manasında faîledir, mef'ûle manasında olduğu da söylenmiştir; birincisi muradın açıklanmasından da anlaşılacağı üzere daha açıktır. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Ferrâ şöyle demiştir: O, ikişer dişi olmak üzere yedi batın doğuran koyundur; son batında bir dişi ve bir erkek doğurursa 'kardeşine ulaştı' denilir, artık annenin sütünü kadınlar hariç sadece erkekler içer ve sâibe hükmünde olur. Zeccâc şöyle demiştir: O, erkek doğurduğunda ilahlarına ait olan, dişi doğurduğunda kendilerine ait olan, bir erkek ve bir dişi doğurduğunda ise 'kardeşine ulaştı' diyerek erkeği ilahları için kesmedikleri koyundur. Denildi ki: Önce bir erkek sonra bir dişi doğuran ve [böylece dişi] kardeşine ulaşıp onun hatırına erkek kardeşini kesmedikleri koyundur; erkek doğurduğunda ise 'Bu ilahlarımıza bir kurbandır' derlerdi. İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet edildiğine göre o, yedi batın doğuran koyundur; yedincisi dişi olursa ölmedikçe kadınlar ondan hiçbir şekilde faydalanamaz, öldüğünde ise erkekler ve kadınlar yerlerdi; keza bir erkek ve bir dişi olduğunda da 'kardeşine ulaştı' derler, erkekle beraber bırakılır, kadınlar hariç sadece erkekler faydalanır, öldüğünde ise ortak olurlardı. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Yedincisi erkek olursa kesilir ve kadınlar hariç erkekler yerlerdi ve 'Erkeklerimize helal, eşlerimize haramdır' derlerdi; dişi olursa koyunlar arasında bırakılırdı; erkek ve dişi olursa İbn Abbâs'ın -radıyallâhu teâlâ anh- dediği gibi olurdu. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Beş batında peş peşe on dişi doğuran koyundur; bundan sonra doğuracağı ise dişiler hariç erkeklere aittir; erkek ve dişiyi beraber doğurduğunda 'kardeşine ulaştı' derler ve dişinin hatırına erkeği kesmezlerdi. Denildi ki: Beş veya üç batın doğuran koyundur; erkek olursa keserler, dişi olursa bırakırlar, erkek ve dişi olursa 'kardeşine ulaştı' derlerdi. Bazıları ise şöyle demiştir: Vasîle develerdendir; ilk doğumunda dişi doğuran, sonra aralarında erkek olmadan ikinci doğumunda da dişi doğuran devedir; onu ilahlarına bırakırlar ve 'Aralarında erkek olmaksızın dişiyi dişiye ulaştırdı' derlerdi. Denildi ki: Aralarında erkek olmaksızın on batın peş peşe doğuran devedir.
وَلا حامٍ هو فاعل من الحمى بمعنى المنع. واختلف فيه أيضا فقال الفراء: هو الفحل إذا لقح ولد ولده فيقولون: قد حمى ظهره فيهمل ولا يطرد عن ماء ولا مرعى، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنه. وابن مسعود وهو قول أبي عبيدة. والزجاج أنه الفحل يولد من ظهره عشرة أبطن فيقولون: حمى ظهره فلا يحمل عليه ولا يمنع من ماء ومرعى. وعن الشافعي أنه الفحل يضرب في مال صاحبه عشر سنين، وقيل: هو الفحل ينتج له سبع أناث متواليات فيحمي ظهره، وجمع بين الأقوال المتقدمة في كل من تلك الأنواع بأن العرب كانت تختلف أفعالهم فيها. والمراد من هذه الجملة رد وإبطال لما ابتدعه أهل الجاهلية. ومعنى ما جَعَلَ ما شرع ولذلك عدى إلى مفعول واحد وهو بَحِيرَةٍ وما عطف عليها. ومِنْ سيف خطيب أتى بها لتأكيد النفي. وأنكر بعضهم مجيء جعل بمعنى شرع عن أحد من أهل اللغة وجعلها هنا للتصيير والمفعول الثاني محذوف أي ما جعل البحيرة ولا ولا مشروعة (١) وليس كما قال فإن الراغب نقل ذلك عن أهل اللغة وهو ثقة لا يفتري عليهم.
{ وَلا حامٍ } “ne de bir hâm”; menetmek anlamındaki himâyeden fâildir. Bu hususta da ihtilaf edilmiştir: Ferrâ şöyle demiştir: O, yavrusunun yavrusunu dölleyen erkek devedir; 'Sırtını korudu' derler, böylece başıboş bırakılır, sudan ve otlaktan kovulmaz. İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anh- ve İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre -ki bu Ebû Ubeyde ve Zeccâc'ın da görüşüdür- o, sulbünden on batın doğan erkek devedir; 'Sırtını korudu' derler, artık ona yük vurulmaz, sudan ve otlaktan menedilmez. Şâfiî'den rivayet edildiğine göre o, sahibinin malında on yıl boyunca aşılayan erkek devedir. Denildi ki: Peş peşe yedi dişi dölleyen ve böylece sırtını koruyan erkek devedir. Bu türlerin her birinde geçen görüşler, Arapların bunlar hakkındaki uygulamalarının farklı olması ile telif edilmiştir. Bu cümleden murat, cahiliye ehlinin uydurduğu şeylerin reddi ve iptalidir. { ما جَعَلَ } ifadesinin manası 'meşru kılmadı' demektir; bu sebeple tek mef'ûle geçişli kılınmıştır ki o da { بَحِيرَةٍ } ve ona atfedilenlerdir. { مِنْ } ise nehyi/nefyi tekit etmek için getirilmiş zâid bir edattır. Bazıları lügat ehlinden hiçbirinden 'ce'ale' fiilinin 'meşru kıldı' anlamında geldiğini kabul etmeyip buradaki fiili dönüştürme (tasyîr) anlamında kılmış ve ikinci mef'ûlün mahzuf olduğunu, yani 'Allah bahîrayı ve diğerlerini meşru kılmadı' (١) takdirinde olduğunu söylemişlerdir. Ancak durum onun dediği gibi değildir; zira Râgıb bunu lügat ehlinden nakletmiştir ve o, onlara iftira etmeyecek güvenilir bir kimsedir.
وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ حيث يفعلون ما يفعلون ويقولون: الله ﷾ أمرنا بهذا وأمامهم عمرو بن لحي فإنه في المشهور أول من فعل تلك الأفاعيل الشنيعة.
{ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydurmaktadırlar.” Zira yaptıkları şeyleri yapıp: 'Azîz ve Celîl olan Allah bize bunu emretti' derler. Onların önderi ise Amr b. Luhayy'dır; nitekim meşhur olana göre bu çirkin fiilleri ilk işleyen odur.
أخرج ابن جرير وغيره عن أبي هريرة
İbn Cerîr ve başkaları Ebû Hüreyre'den [şöyle rivayet etmişlerdir]:
قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول لأكثم بن الجون: يا أكثم عرضت على النار فرأيت فيها عمرو بن لحي بن قمعة بن خندف يجر قصبه في النار فما رأيت رجلا أشبه برجل منك به ولا به منك فقال: أكثم أخشى أن يضرني شبهه يا رسول الله فقال رسول الله ﷺ: لا إنك مؤمن وهو كافر أنه أول من غير دين إبراهيم ﵊ وبحر البحيرة وسيب السائبة وحمى الحامي، وجاء في خبر آخر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه- ووصل الوصيلة-.
Dedi ki: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Eksem b. el-Cevn'e şöyle dediğini işittim: 'Ey Eksem! Bana cehennem gösterildi; orada Amr b. Luhayy b. Kâmia b. Hındıf'ı bağırsaklarını ateşte sürüklerken gördüm. Bir adama diğerinden daha çok benzeyen senin ona, onun da sana benzediğinden daha benzer bir adam görmedim.' Eksem: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onun bana benzemesi bana zarar verir mi diye korkuyorum' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Hayır, zira sen müminsin, o ise kâfirdir. O, İbrâhim'in aleyhisselâm dinini ilk değiştiren, bahîrayı, sâibeyi ve hâmı ilk ihdas edendir.'» İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anh- gelen başka bir rivayette «-ve vasîleyi ihdas edendir-» ifadesi yer almıştır.
وأخرج عبد الرزاق وغيره عن زيد بن أسلم قال: قال رسول الله ﷺ: «إني لأعرف أول من سبب السوائب ونصب النصب وأول من غير دين إبراهيم ﵊ قالوا: من هو يا رسول الله؟ قال ﵊:
Abdürrezzâk ve diğerleri Zeyd b. Eslem'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «'Sâibeleri ilk salıvereni, put dikilen taşları ilk dikeni ve İbrâhim'in aleyhisselâm dinini ilk değiştireni elbette biliyorum.' 'O kimdir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. [Aleyhisselâm] buyurdu ki:
عمرو بن لحي أخو بني كعب لقد رأيته يجر قصبه في النار يؤذي أهل النار ريح قصبه وأني لأعرف أول من بحر البحائر قالوا: من هو يا رسول الله؟ قال ﵊: رجل من بني مدلج كانت له ناقتان فجدع آذانهما وحرم ألبانهما وظهورهما وقال: هاتان لله ثم احتاج إليهما فشرب ألبانهما وركب ظهورهما فلقد رأيته في النار وهما تقضمانه بأفواههما وتطآنه بإخفافهما
'Benî Kâ'b'ın kardeşi Amr b. Luhayy'dır. Onu bağırsaklarını ateşte sürüklerken, bağırsaklarının kokusuyla cehennem ehline eziyet verirken gördüm. Bahîraları ilk yapanı da elbette biliyorum.' 'O kimdir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. [Aleyhisselâm] buyurdu ki: 'Benî Müdlic'den iki devesi olan bir adamdır; onların kulaklarını kesti, sütlerini ve sırtlarını haram kıldı ve: Bunlar Allah içindir, dedi. Sonra onlara muhtaç olunca sütlerini içti ve sırtlarına bindi. Ben onu cehennemde, o iki deve onu ağızlarıyla çiğnerken ve ayaklarıyla çiğnerken gördüm.'»
واستدل بالآية على تحريم هذه الأمور وهو ظاهر واستنبط منه تحريم جميع تعطيل المنافع.
Ayetten bu işlerin haram kılındığına delil getirilmiştir ve bu açıktır; bundan faydaların atıl bırakılmasının tamamının haram olduğu hükmü çıkarılmıştır.
واستدل ابن الماجشون بها على منع أن يقول الرجل لعبده: أنت سائبة وقال: لا يعتق بذلك.
İbnü'l-Mâcişûn bu ayetle, kişinin kölesine 'Sen sâibesin' demesinin yasak olduğuna delil getirmiş ve 'Bununla azat olmaz' demiştir.
وجعل بعض العلماء من صور السائبة إرسال الطير ونحوه، وصرح بعض علمائنا بأنه لا ثواب في ذلك ولعل الجاعل لا يكتفي بهذا القدر ويدعي الإثم فيه والناس عن ذلك غافلون وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ أن ذلك افتراء باطل فما تقدم فعل الرؤساء وهذا شأن الأتباع وهم المراد بالأكثر كما روي عن قتادة. والشعبي، وظاهر سياق النظم الكريم إنهم المقلدون لأسلافهم المفترين من معاصري رسول الله ﷺ وهذا بيان لقصور عقولهم وعجزهم عن الاهتداء بأنفسهم.
Bazı âlimler kuşu ve benzerini salıvermeyi sâibe suretlerinden kılmışlardır; bazı âlimlerimiz ise bunda hiçbir sevap olmadığını açıkça belirtmişlerdir; belki de bunu sâibe kılan kimse bu kadarıyla yetinmeyip onda günah olduğunu iddia eder, oysa insanlar bundan gafildirler. { وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } “Onların çoğu ise akıl erdirmezler”; yani bunun bâtıl bir iftira olduğunu akledemezler. Geçenler önderlerin fiili idi, bu ise uyanların durumudur; Katâde ve Şa'bî'den rivayet edildiği üzere çoğunluktan murat da onlardır. Yüce nazmın akışının zahiri ise onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrindeki iftiracı atalarını taklit eden kimseler olduğudur; bu da onların akıllarının kıtlığını ve kendi başlarına doğru yolu bulmaktan acizliklerini bir beyandır.
وقوله تعالى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أي للذين عبر عنهم بأكثرهم على سبيل الهداية والإرشاد إلى الحق: تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ من الكتاب المبين للحلال والحرام والإيمان به وَإِلَى الرَّسُولِ الذي أنزل عليه ذلك لتقفوا على حقيقة الحال وتميزوا الحرام من الحلال قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا في هذا الشأن فلا نلتفت لغيره بيان لعنادهم واستعصائهم على الهادي إلى الحق وانقيادهم للداعي إلى الضلال، وما موصولة اسمية، وجوز أن تكون نكرة موصوفة والوجدان المصادفة وعَلَيْهِ متعلق به أو حال من مفعوله، وجوز أن يكون بمعنى العلم و «عليه» عليه في موضع المفعول الثاني أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ ذهب الراغب إلى أن الواو للعطف، وصرح غير واحد أنه على شرطية أخرى مقدرة قبلها والهمزة للتعجيب وهي داخلة على مقدر في الحقيقة أي أيكفيهم ذلك لو لم يكن آباؤهم جهلة ضالين ولو كانوا كذلك وكلتا الجملتين في موقع الحال أي أيكفيهم ما وجدوا عليه آباءهم كائنين على كل حال مفروض، وعلى هذا لا يلزم كون الجملة الاستفهامية الإنشائية حالا ليحتاج توجيه ذلك إلى نظر دقيق، وحذفت الجملة الأولى للدلالة عليها دلالة واضحة وهو حذف مطرد في هذا الباب لذلك كما في قولك: أحسن إلى زيد ولو أساء إليك فإن الشيء إذا تحقق عند المانع فلأن يتحقق عند عدمه أولى.
Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara ... denildiğinde”; yani hakka hidayet ve irşad yoluyla kendilerinden 'çoğu' diye bahsedilen kimselere: { تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğine gelin” [denildiğinde], yani helali ve haramı açıklayan kitaba ve ona imana [gelin] { وَإِلَى الرَّسُولِ } “ve Peygambere” [gelin], yani durumun hakikatine vâkıf olmanız, haramı helalden ayırt etmeniz için kendisine vahiy indirilen Peygambere [gelin denildiğinde] { قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' dediler”, yani bu meselede [atalarımızın yolu bize yeter], başkasına iltifat etmeyiz dediler; bu, onların hakka çağıran rehbere karşı inat ve serkeşliklerini, dalâlete çağırana ise boyun eğişlerini bir beyandır. 'Mâ' ism-i mevsûldür; nekire-i mevsûfe olması da caiz görülmüştür. Vücdân bulmak/rastlamaktır; 'aleyhi' ona müteallıktır yahut mef'ûlünden haldir; 'ilim' anlamında olması ve 'aleyhi'nin ikinci mef'ûl konumunda olması da caiz görülmüştür. { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ } “Ya ataları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolda bulunmuyor idiyseler de mi?” Râgıb vâv harfinin atıf için olduğuna gitmiştir; birden fazla âlim ise onun kendisinden önce takdir edilen başka bir şart cümlesine atfedildiğini açıkça belirtmiştir. Hemze taaccüp (şaşkınlık bildirme) içindir ve hakikatte mukadder bir cümleye dahil olmaktadır; yani ataları cahil ve sapkın olmasaydı da bu onlara yetecek miydi, böyle olsalar da mı [yetecektir]? Her iki cümle de hal konumundadır; yani atalarını varsayılan her hal üzere bulmuş olsalar da bu onlara yetecek midir? Buna göre istifhâm-ı inşâî cümlesinin hal olması gerekmez ki bunu tevil etmek ince bir nazara muhtaç olsun. Birinci cümle açık delaletinden ötürü hazfedilmiştir; nitekim 'Zeyd sana kötülük yapsa da ona iyilik et' sözünde olduğu gibi bu babda bu tür hazifler yaygındır; zira bir şey engel varken gerçekleşiyorsa engel yokken gerçekleşmesi evleviyetledir.
وجواب- لو- كما قال أبو البقاء- محذوف لظهور انفهامه مما سبق وقدره يتبعونهم. ويجوز أن يقدر حسبهم ذلك أو يقولون، وما في لو من معنى الامتناع والاستبعاد إنما هو بالنظر إلى زعمهم لا في نفس الأمر، وفائدة ذلك المبالغة في الإنكار والتعجيب، وقيل: الواو للحال والهمزة لإنكار الفعل على هذه الحال والمراد نفي صحة الاقتداء بالجاهل الضال، والحال ما يفهم من الجملة أي كائنين على هذا الحال المفروض فما قيل: إنهم جعلوا الواو للحال وليس ما دخلته الواو حالا من جهة المعنى بل ما دخلته لو أي ولو كان الحال أن آباءهم لا يعلمون فيفعلون ما يقتضيه
'Lev'in cevabı ise -Ebû'l-Bekâ'nın belirttiği üzere- önceki kısımdan anlaşılmasının açıklığından ötürü mahzuftur ve takdiri 'onlara uyacaklar mı?' şeklindedir. 'Bu onlara yeter mi?' yahut 'böyle mi derler?' şeklinde takdir edilmesi de caizdir. 'Lev'deki imtina ve istib'ad (uzak görme) manası ise işin aslına göre değil onların zannına göredir; bunun faydası inkâr ve taaccüpte mübalağadır. Denildi ki: Vâv hal içindir, hemze ise bu hal üzere yapılan fiili inkâr içindir; murat ise cahil ve sapkına uymanın sıhhatini nefyetmektir. Hal ise cümleden anlaşılan şeydir; yani varsayılan bu hal üzere olsalar da [uyacaklar mı?]. 'Vâv'ı hal kıldılar, oysa vâv'ın dahil olduğu yer mana cihetinden hal değildir, aksine lev'in dahil olduğu yer haldir; yani durum 'atalarının bilmemesi' olsa bile onlar
علمهم ولا يهتدون بمن له علم ناشىء من قلة التأمل وذلك غريب من حال ذلك القائل، وأغرب من ذلك ما قيل: إن المعنى أنهم هل يكفيهم ما عليه آباؤهم ولو كان آباؤهم جهلة ضالين أي هل يكفيهم الجهل والضلال اللذان كان عليهما آباؤهم. ويوشك أن يكون هذا من الجهل والضلال فما يليق بالتنزيل.
ilimlerinin gereğini yaparlar ve ilim sahibi kimseyle doğru yolu bulamazlar' şeklindeki iddia az düşünmekten kaynaklanmıştır ve bunu söyleyenin durumundan ötürü bu gariptir. Bundan daha garibi ise şöyle denilmesidir: Manası 'Ataları cahil ve sapkın olsa bile atalarının üzerinde bulunduğu şey onlara yeter mi? Yani atalarının üzerinde bulunduğu cehalet ve dalâlet onlara yeter mi?' demektir. Bu sözün cehalet ve dalâletten olması yakındır; dolayısıyla Kur'an'a yakışmaz.
واستدل بالآية على أن الاقتداء إنما يصح بمن علم أنه عالم مهتد وذلك لا يعرف إلا بالحجة فلا يكفي التقليد من غير أن يعلم أن لمن قلده حجة صحيحة على ما قلده فيه حتى قالوا: إن للمقلد دليلا إجماليا وهو دليل من قلده فتدبر يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ أي ألزموا أنفسكم واحفظوها من ملابسة المعاصي والإصرار على الذنوب، فعليكم اسم فعل أمر نقل إلى ذلك مجموع الجار والمجرور لا الجار وحده كما قيل. وهو متعد إلى المفعول به بعده وقد يكون لازما، والمراد به الأمر بالتمسك كما في
Ayetten, bir kimseye uymanın ancak onun âlim ve hidayet üzere olduğunun bilinmesiyle sahih olacağına delil getirilmiştir; bu ise ancak hüccetle bilinir, dolayısıyla taklit ettiği kimsenin taklit ettiği hususta sahih bir hücceti olduğunu bilmeksizin taklit yeterli olmaz; hatta şöyle demişlerdir: 'Mukallidin icmâlî bir delili vardır, o da taklit ettiği kimsenin delilidir.' İyi düşün! { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın.” Yani kendi nefislerinize sarılın ve onları günahlara bulaşmaktan ve isyanda ısrar etmekten koruyun. { عَلَيْكُمْ } emir fiili ismidir (ism-i fiil); söylendiği gibi sadece harf-i cer değil câr-mecrûrun bütünü bu anlama nakledilmiştir. Kendisinden sonra gelen mef'ûlün bihe müteaddîdir, bazen lâzım da olur. Ondan murat ise
قوله ﷺ: «عليك بذات الدين»
sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dindar olanını seç» kavlinde olduğu gibi sarılmayı emretmektir.
وذكر أبو البقاء أن الكاف والميم في موضع جر لأن اسم الفعل هو المجموع وعلى وحدها لم تستعمل اسما للفعل بخلاف رويدكم فإن الكاف والميم هناك للخطاب فقط ولا موضع لها لأن رويدا قد استعمل اسما لأمر المواجه من غير كاف الخطاب وإلى ذلك ذهب سيبويه وهو الصحيح، ونقل الطبرسي أن استعمال على من الضمير اسم فعل خاص فيما إذا كان الضمير للخطاب فلو قلت عليه زيدا لم يجز وفيه خلاف.
Ebû'l-Bekâ, kâf ve mîm harflerinin cer mahallinde olduğunu zikretmiştir; çünkü ism-i fiil olan ifadenin bütünüdür, tek başına 'alâ' ism-i fiil olarak kullanılmamıştır; nitekim 'ruveydeküm' lafzı böyle değildir, zira oradaki kâf ve mîm sadece hitap içindir ve iraptan mahalli yoktur, çünkü 'ruveyde' hitap kâfı olmaksızın doğrudan muhataba yönelik emir ismi olarak kullanılmıştır. Sîbeveyh bu görüşe gitmiştir ve sahih olan da budur. Tabersî, zamirden sonra 'alâ'nın ism-i fiil olarak kullanılmasının zamirin hitap için olmasına mahsus olduğunu nakletmiştir; dolayısıyla 'aleyhi Zeyden' desen caiz olmaz; bunda ihtilaf vardır.
وقرأ نافع في الشواذ أَنْفُسَكُمْ بالرفع، والكلام حينئذ مبتدأ وخبر أي لازمة عليكم أنفسكم أو حفظ أنفسكم لازم عليكم بتقدير مضاف في المبتدأ، وقوله تعالى: لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ يحتمل الرفع على أنه كلام مستأنف في موضع التعليل لما قبله وينصره قراءة أبي حيوة «لا يضيركم» ، ويحتمل أن يكون مجزوما جوابا للأمر، والمعنى إن لزمتم أنفسكم لا يضركم. وإنما ضمت الراء اتباعا لضمة الضاد المنقولة إليها من الراء المدغمة والأصل لا يضرركم، ويجوز أن يكون نهيا مؤكدا للأمر السابق والكلام على حد لا أريتك هاهنا.
Nâfi' şâzz kıraatlerde { أَنْفُسَكُمْ } kelimesini merfû olarak okumuştur; bu durumda kelam mübteda ve haber olur, yani 'nefisleriniz sizin üzerinize gereklidir' yahut mübtedada muzâf takdiriyle 'nefislerinizi korumak sizin üzerinize gereklidir' anlamındadır. Teâlâ'nın: { لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Siz doğru yolda bulunduğunuz sürece sapan kimse size zarar veremez.” kavli, öncesinin illetini açıklayan müste'nef bir kelam olarak ref' üzere olması muhtemeldir; Ebû Hayve'nin 'lâ yedîruküm' kıraati bunu destekler; emrin cevabı olarak meczûm olması da muhtemeldir, bu takdirde mana: 'Eğer nefislerinize sarılırsanız size zarar veremez' demektir. Râ harfi, idgâm edilen râ'dan kendisine nakledilen dâd harfinin dammesine uyularak dammelenmiştir; aslı 'lâ yadruküm'dür. Önceki emri tekit eden bir nehiy olması da caizdir; kelam 'lâ eraeyenneke hâhünâ' (seni burada görmeyeyim) kabilindendir.
وينصر احتمال الجزم قراءة من قرأ «لا يضركم» بالفتح «ولا يضركم» بكسر الضاد وضمها من ضاره يضيره ويضوره بمعنى ضره كذمه وذامه، وتوهم من ظاهر الآية الرخصة في ترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر. وأجيب عن ذلك بوجوه. الأول أن الاهتداء لا يتم إلا بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فإن ترك ذلك مع القدرة عليه ضلال.
Cezm ihtimalini, feth ile 'lâ yedurraküm' ve dâdın kesresi ve dammesiyle 'lâ yedirruküm' / 'lâ yedurruküm' okuyanların kıraati destekler; nitekim 'zemmehû' ve 'zâmehû' gibi 'zarra-yedurru' manasında 'dârahû yedîruhû ve yedûruhû'dan gelir. Ayetin zahirinden, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri terk etmeye ruhsat olduğu vehmedilmiştir. Buna birtakım vecihlerle cevap verilmiştir: Birincisi, hidayete ermek ancak emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker ile tamam olur; zira güç yetirildiği halde bunu terk etmek dalâlettir.
فقد أخرج ابن جرير عن قيس بن أبي حازم قاف: «صعد أبو بكر رضي الله تعالى عنه منبر رسول الله ﷺ فحمد الله تعالى وأثنى عليه ثم قال: أيها الناس إنكم لتتلون آية من كتاب الله سبحانه وتعدونها رخصة والله ما أنزل الله تعالى في كتابه أشد منها يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ الآية والله لتأمرن بالمعروف ولتنهون عن المنكر أو ليعمنكم الله تعالى منه بعقاب- وفي رواية- يا أيها الناس إنكم تقرءون هذه الآية وإنكم تضعونها على غير موضعها
Nitekim İbn Cerîr, Kays b. Ebî Hâzim'den şöyle rivayet etmiştir: «Ebû Bekir -radıyallâhu teâlâ anh- Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem minberine çıktı, Allah Teâlâ'ya hamd ü senâda bulundu ve sonra şöyle dedi: Ey insanlar! Sizler Allah Sübhânehu'nun kitabından bir ayet okuyor ve onu bir ruhsat sayıyorsunuz; Allah'a yemin olsun ki Allah Teâlâ kitabında { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın” ayetinden daha çetin bir ayet indirmemiştir. Allah'a yemin olsun ki ya iyiliği emreder, kötülükten nehyedersiniz yahut Allah Teâlâ hepinizi katından bir azapla kuşatır. -Bir rivayette:- Ey insanlar! Siz bu ayeti okuyorsunuz ve onu ait olmadığı yere koyuyorsunuz.
وإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الناس إذا رأوا المنكر ولم يغيروه أوشك أن يعمهم الله تعالى بعقاب» .
Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: 'İnsanlar münkeri görüp de onu değiştirmezlerse, Allah Teâlâ'nın onları toptan bir azapla kuşatması pek yakındır.'»