فلبث المسلمون زمانا يجدون ريحها من طرق المدينة مما أهراقوا منها.
Müslümanlar, döktükleri şeylerden ötürü bir süre Medine sokaklarında onun (içkinin) kokusunu hissetmeye devam ettiler.
وأخرج عن الربيع أنه قال لما نزلت آية البقرة قال رسول الله ﷺ: «إن ربكم يقدم في تحريم الخمر» ثم نزلت آية النساء فقال النبي ﷺ: «إن ربكم يقدم في تحريم الخمر»
er-Rabî‘den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bakara ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Rabbiniz içkinin haram kılınmasına doğru adım adım ilerliyor» buyurdu. Sonra Nisâ ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Rabbiniz içkinin haram kılınmasına doğru adım adım ilerliyor» buyurdu.
ثم نزلت آية بالمائدة فحرمت الخمر عند ذلك. وقد تقدم في آية البقرة شيء من الكلام في هذا المقام فتذكر.
Sonra Mâide'deki ayet indi ve içki o vakit haram kılındı. Bu makamdaki sözlerin bir kısmı Bakara ayetinde geçmişti, hatırla!
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ عطف على «اجتنبوه» أي أطيعوهما في جميع ما أمرا به ونهيا عنه ويدخل فيه أمرهما ونهيهما في الخمر والميسر دخولا أوليا وَاحْذَرُوا أي مخالفتهما في ذلك وهذا مؤكد للأمر الأول، وجوز أن يكون المراد أطيعوا فيما أمرا واحذروا عما نهيا فلا تأكيد. وجوز أيضا أن لا يقدر متعلق للحذر أي وكونوا حاذرين خاشين وأمروا بذلك لأنهم إذا حذروا دعاهم الحذر إلى اتقاء كل سيئة وعمل كل حسنة فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ أي أعرضتم ولم تعملوا بما أمرتم به فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ أي ولم يأل جهدا في ذلك فقامت عليكم الحجة وانتهت الأعذار وانقطعت العلل ولم يبق بعد ذلك إلا العقاب.
{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin”; bu, «Ondan kaçının» [emrine] matuftur. Yani emrettikleri ve nehyettikleri her hususta ikisine de itaat edin. İçki ve kumar konusundaki emir ve nehiyleri de öncelikli olarak buna dahildir. { وَاحْذَرُوا } “Ve sakının”; yani bu hususta ikisine muhalefet etmekten [sakının]. Bu, birinci emri tekit edicidir. Muradın, emrettikleri şeylerde itaat edin, nehyettikleri şeylerden ise sakının şeklinde olması da caiz görülmüştür; bu takdirde tekit olmaz. Ayrıca sakınmanın (hazr) müteallakının takdir edilmemesi, yani sakınan ve korkan kimseler olun anlamında olması da caiz görülmüştür. Böyle emredilmişlerdir; çünkü sakındıkları takdirde bu sakınma onları her kötülükten korunmaya ve her iyiliği yapmaya sevk eder. { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz”; yani yüz çevirir ve emrolunduğunuz şeyle amel etmezseniz, { فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Bilin ki Elçimize düşen apaçık bir tebliğdir”; yani o bu hususta hiçbir çabayı esirgememiştir. Böylece aleyhinize hüccet ikame edilmiş, mazeretler sona ermiş, gerekçeler tükenmiş ve bundan sonra cezadan başka bir şey kalmamıştır.
وفي هذا كما قال الطبرسي وغيره من التهديد وشدة الوعيد ما لا يخفى، وقيل: إن المعنى فاعلموا أنكم لم تضروا بتوليتكم الرسول ﷺ لأنه ما كلف إلا البلاغ المبين بالآيات وقد فعل وإنما ضررتم أنفسكم حين أعرضتم عما كلفتموه وليس بشيء إذ لا يتوهم منهم ادعاء الضرر بتوليتهم حتى يرد عليهم. ومثل ذلك ما قيل: إن المعنى فإن توليتم فلا تطمعوا من الرسول ﵊ أن يهملكم لأن ما على الرسول إلا البلاغ المبين فلا يجوز له ترك البلاغ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ أي إثم وحرج فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ قيل: لما نزل تحريم الخمر والميسر قالت الصحابة ﵃: كيف بمن شربها من إخواننا الذين ماتوا وهم قد شربوا الخمر وأكلوا الميسر؟ فأنزل الله تعالى هذه الآية، وقيل: إنها نزلت في القوم الذين حرموا على نفوسهم اللحوم وسلكوا طريق الترهب كعثمان بن مظعون وغيره والأول هو المختار، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وأنس بن مالك، والبراء بن عازب. ومجاهد. وقتادة. والضحاك. وخلق آخرين.
Tabersî ve diğerlerinin belirttiği gibi bunda gizli kalmayacak bir tehdit ve şiddetli bir vaîd vardır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; bilin ki siz yüz çevirmenizle Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e zarar vermiş olmazsınız, çünkü o ayetlerle apaçık tebliğden başka bir şeyle mükellef kılınmamıştır ve bunu yerine getirmiştir; siz ancak mükellef kılındığınız şeyden yüz çevirdiğiniz vakit kendinize zarar vermiş olursunuz. Fakat bu bir şey değildir (tutarlı bir görüş değildir); zira yüz çevirmeleriyle [Resûl'e] zarar verdikleri iddiası kendilerinden vehmedilemez ki onlara bu şekilde reddiye yapılsın. Şu görüş de bunun gibidir: Anlamı, eğer yüz çevirirseniz Resûl aleyhisselâm'ın sizi ihmal edeceğine tamah etmeyin, çünkü Resûl'e düşen ancak apaçık tebliğdir, dolayısıyla tebliği terk etmesi caiz olmaz. { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ } “İman edip salih ameller işleyenlere bir günah yoktur”, yani günah ve vebal yoktur, { فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “korkup sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra yine sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp iyilik ettikleri takdirde tatmış oldukları şeylerden dolayı. Allah iyilik edenleri sever.” Denildi ki: İçki ve kumarın haram kılınışı inince sahabe radıyallâhu anhüm: «İçki içmiş ve kumar yemiş olarak ölen kardeşlerimizin durumu ne olacak?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Ayetin, Osman b. Maz'ûn ve başkaları gibi et yemeyi kendilerine haram kılan ve ruhbanlık yolunu tutan bir topluluk hakkında indiği de söylenmiştir; ancak birinci görüş tercihe şayandır. Bu [görüş], İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ, Enes b. Mâlik, Berâ b. Âzib, Mücâhid, Katâde, Dahhâk ve daha birçok kimseden rivayet edilmiştir.
وللمفسرين في معنى الآية كلام طويل الذيل فنقل الطبرسي والعهدة عليه عن تفسير أهل البيت أن ما عبارة عن المباحات، واختاره غير واحد من المتأخرين. وتعقب بأنه يلزم عليه تقييد إباحتها باتقاء ما عداها من المحرمات لقوله سبحانه: «إذا ما اتقوا» واللازم منتف بالضرورة فهي سواء كانت موصولة أو موصوفة على عمومها وإنما تخصصت بذلك القيد الطارئ عليها، والطعم كالطعام يستعمل في الأكل والشرب كما تقدمت إليه الإشارة والمعنى ليس عليهم جناح فيما تناولوه من المأكول والمشروب كائنا ما كان إذا اتقوا أن يكون في ذلك شيء من المحرم واستمروا على الإيمان والأعمال الصالحة وإلا لم يكن نفي الجناح في كل ما طعموه بل في بعضه، ولا محذور في هذا إذ اللازم منه تقييد إباحة الكل بأن لا يكون فيه محرم لا تقييد إباحة بعضه باتقاء الآخر منه كما هو اللازم مما عليه الجماعة. واتَّقَوْا الثاني عطف على نظيره المتقدم داخل معه في حيز الشرط. والمراد اتقوا ما حرم عليهم بعد ذلك مع كونه مباحا فيما سبق، والمراد بالإيمان المعطوف عليه أما الإيمان بتحريمه وتقديم الاتقاء عليه أما للاعتناء به أو لأنه الذي يدل على التحريم الحادث الذي هو المؤمن به، وأما الاستمرار على الإيمان بما يجب الإيمان به ومتعلق الاتقاء ثالثا ما حرم عليهم أيضا بعد ذلك مما كان مباحا من قبل على أن المشروط بالاتقاء في كل مرة إباحة ما طعموه في ذلك الوقت لا إباحة ما طعموه قبله لانتساخ إباحة بعضه حينئذ وأريد بالإحسان فعل الأعمال الحسنة الجميلة المنتظمة بجميع ما ذكر من الأعمال القلبية والقالبية.
Müfessirlerin ayetin anlamı hakkında uzun uzadıya açıklamaları vardır. Tabersî -mesuliyeti kendine ait olmak üzere- Ehl-i Beyt tefsirinden, { ما } lafzının mubah şeylerden ibaret olduğunu nakletmiş ve müteahhirînden birçok kimse de bunu tercih etmiştir. Ancak buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Allah Subhânehu'nun { إِذا مَا اتَّقَوْا } buyruğundan ötürü bunun mubah kılınmasının, onun dışındaki haramlardan sakınmakla kayıtlanması gerekir; oysa bu gereklilik zorunlu olarak geçersizdir. Dolayısıyla o ({ ما }), ister mevsul ister mevsuf olsun, umumiliği üzeredir ve ancak üzerine arız olan bu kayıtla tahsis edilmiştir. Tatmak (ta'm), tıpkı taam (yemek) gibi daha önce işaret edildiği üzere yeme ve içmede kullanılır. Anlamı şudur: Haramlardan sakındıkları, imana ve salih amellere devam ettikleri takdirde, her ne olursa olsun yedikleri ve içtikleri şeylerde onlara bir günah yoktur. Aksi takdirde günahın nefyedilmesi tattıkları her şeyde değil, bazısında olurdu. Bunda bir sakınca da yoktur; çünkü bundan lâzım gelen şey, tamamının mubah olmasının onda haram bir şey bulunmamasıyla kayıtlanmasıdır; yoksa cumhurun benimsediği görüşten lâzım geldiği gibi bazısının mubah kılınmasının diğerinden sakınmakla kayıtlanması değildir. İkinci { اتَّقَوْا } lafzı, geçen benzerine matuf olup onunla birlikte şart kapsamına dahildir. Murad ise daha önce mubah iken bundan sonra kendilerine haram kılınan şeylerden sakınmalarıdır. Ona matuf olan imandan murad ise ya onun haram kılındığına inanmaktır -ki sakınmanın ona takdim edilmesi ya ona verilen önemden ötürüdür ya da inanılan şey olan yeni gerçekleşen haramlığa delalet eden unsurun o olmasındandır- ya da inanılması gereken şeylere imanın sürdürülmesidir. Üçüncü olarak sakınmanın müteallakı ise daha önce mubah olan şeylerden yine bundan sonra kendilerine haram kılınan şeylerdir; şu şartla ki her seferinde sakınmaya bağlanan şey, o vakitte tattıklarının mubah olmasıdır, daha önce tattıklarının mubah olması değildir; zira o zaman bazısının mubahlığı neshedilmiştir. İhsandan murad ise, zikredilen kalbî ve bedenî amellerin tamamını içine alan güzel ve hayırlı amelleri işlemektir.
وليس تخصيص هذه المراتب بالذكر لتخصيص الحكم بها بل لبيان التعدد والتكرار بالغا ما بلغ، والمعنى أنهم إذا اتقوا المحرمات واستمروا على ما هم عليه من الإيمان والأعمال الصالحة وكانوا في طاعة الله تعالى ومراعاة أوامره ونواهيه بحيث كلما حرم عليهم شيء من المباحات اتقوه ثم وثم فلا جناح عليهم فيما طعموه في كل مرة من المآكل والمشارب إذ ليس فيها شيء محرم عند طعمه قاله مولانا شيخ الإسلام، ثم قال: وأنت خبير بأن ما عدا اتقاء المحرمات من الصفات الجميلة المذكورة لا دخل لها في انتفاء الجناح وإنما ذكرت في حيز إذا شهادة باتصاف الذين سئل عن حالهم بها ومدحا لهم بذلك وحمدا لأحوالهم، وقد أشير إلى ذلك حيث جعلت تلك الصفات تبعا للاتقاء في كل مرة تميزا بينها وبين ما له دخل في الحكم فإن مساق النظم الكريم بطريق العبارة وإن كان لبيان حال المتصفين بما ذكر من النعوت فيما سيأتي من الزمان بقضية «إذا ما» لكنه قد أخرج مخرج الجواب عن حال الماضين لإثبات الحكم في حقهم ضمن التشريع الكلي على الوجه البرهاني بطريق دلالة النص بناء على كمال اشتهارهم بالاتصاف بها فكأنه قيل: ليس عليهم جناح فيما طعموه إذا كانوا في طاعته تعالى مع ما لهم من الصفات الحميدة بحيث كلما أمروا بشيء تلقوه بالامتثال، وإنما كانوا يتعاطون الخمر والميسر في حياتهم لعدم تحريمهما إذ ذلك ولو حرما في عصرهم لا تقوهما بالمرة انتهى.
Bu mertebelerin zikirle tahsis edilmesi, hükmün onlara has kılınması için değil, nereye varırsa varsın tekerrür ve teaddüdü açıklamak içindir. Anlamı şudur: Onlar haramlardan sakındıklarında, üzerlerinde bulundukları iman ve salih amellere devam ettiklerinde, Allah Teâlâ'ya itaatte ve emirleri ile yasaklarını gözetmekte olup mubah şeylerden kendilerine her ne zaman bir şey haram kılınsa ondan tekrar tekrar sakındıklarında, her defasında tattıkları yiyecek ve içeceklerde onlara bir günah yoktur; çünkü onlar tadıldığı sırada içlerinde haram bir şey yoktu. Bunu Mevlânâ Şeyhülislâm söylemiş, ardından şöyle demiştir: Bilirsin ki, haramlardan sakınmanın dışındaki zikredilen güzel sıfatların günahın nefyedilmesinde bir dahli yoktur; bunlar «eğer/zaman (izâ)» kapsamı içinde sadece durumları sorulan kimselerin bu sıfatlarla nitelendiğine şahitlik etmek, onları bununla övmek ve hallerini methetmek için zikredilmiştir. Nitekim bu sıfatlar ile hükümde dahli olan şey arasında bir ayrım yapılsın diye bu sıfatların her defasında sakınmaya tabi kılınmasıyla buna işaret edilmiştir. Çünkü her ne kadar kerim nazmın ibare yoluyla sevki «şayet (izâ mâ)» gereğince gelecek zamanda zikredilen niteliklerle vasıflananların halini beyan etmek için olsa da, bu sıfatlarla vasıflanmış olmalarının kemal derecesinde meşhur olmasına binaen delâletü'n-nass yoluyla bürhanî şekilde külli teşri kapsamında geçmiştekilerin hakkındaki hükmü ispat etmek üzere onların durumuna cevap kabilinden sevk edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Kendilerine ait övgüye değer sıfatlarla beraber, kendilerine ne zaman bir şey emredilse onu itaatle karşılayacak şekilde Allah Teâlâ'nın itaatinde oldukları sürece tattıkları şeylerde onlara bir günah yoktur. Onlar hayattayken içki ve kumarı ancak o sırada haram kılınmadığı için yapmışlardı; şayet kendi dönemlerinde haram kılınmış olsaydı onlardan tamamen sakınırlardı. [Şeyhülislâm'ın sözü] bitti.
ومما يدل على أن الآية للتشريع الكلي ما
Ayetin külli bir teşri için olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur:
أخرجه مسلم والترمذي والنسائي وغيرهم عن ابن مسعود قال: لما نزلت لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا الآية قال لي رسول الله ﷺ: «قيل لي أنت منهم»
Müslim, Tirmizî, Nesâî ve başkalarının İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Bana senin onlardan olduğun söylendi» buyurdu.
وقيل: إن ما في حيز الشرط من الاتقاء وغيره إنما ذكر على سبيل المدح والثناء للدلالة على أن القوم بتلك الصفة لأن المراد بما المباحات، ونفي الجناح في تناول المباح الذي لم يحرم لا يتقيد بشرط، وقال علي بن الحسين النقيب المرتضى: إن المفسرين تشاغلوا بإيضاح الوجه في التكرار الذي تضمنته هذه الآية وظنوا أنه المشكل فيها وتركوا ما هو أشد إشكالا من ذلك وهو أنه تعالى نفى الجناح عن الذين آمنوا وعملوا الصالحات فيما يطعمونه بشرط الاتقاء والإيمان والعمل الصالح مع أن المباح لو وقع من الكافر لا إثم عليه ولا وزر. ولنا في حل هذه الشبهة طريقان، أحدهما أن يضم إلى المشروط
Şöyle de denilmiştir: Şart kapsamındaki sakınma ve diğer hususlar, topluluğun bu sıfatta olduğunu göstermek üzere sadece övgü ve sena kabilinden zikredilmiştir; zira { ما } ile murad mubah olan şeylerdir ve haram kılınmamış mubahı tüketmede günahın olmaması bir şarta bağlanamaz. Nakîb Ali b. el-Hüseyin el-Murtazâ ise şöyle demiştir: Müfessirler bu ayetin içerdiği tekrardaki veçhi açıklamakla meşgul oldular ve müşkil olanın bu olduğunu zannettiler; bundan daha çetin bir müşkilatı ise terk ettiler. O da şudur: Allah Teâlâ, mubah bir fiil kâfirden sadır olsa bile ona hiçbir günah ve vebal olmadığı halde, iman edip salih amel işleyenlerden tattıkları şeylerdeki günahı sakınma, iman ve salih amel şartıyla nefyetmiştir. Bu şüphenin çözümünde bizim iki yolumuz vardır: Birincisi, meşruta [...] eklenmesidir;
المصرح بذكره غيره حتى يظهر تأثير ما شرط فيكون تقدير الآية ليس على الذين آمنوا وعملوا الصالحات جناح فيما طعموا وغيره إذا ما اتقوا إلخ لأن الشرط في نفي الجناح لا بد من أن يكون له تأثير حتى يكون متى انتفي ثبت الجناح، وقد علمنا أن باتقاء المحارم ينتفي الجناح فيما يطعم فهو الشرط الذي لا زيادة عليه، ولما ولى ذكر الاتقاء الإيمان والعمل الصالح ولا تأثير لهما في نفي الجناح علمنا أنه أضمر ما تقدم ذكره ليصح الشرط ويطابق المشروط لأن من اتقى الحرام فيما يطعم لا جناح عليه فيما يطعم ولكنه قد يصح أن يثبت عليه الجناح فيما أخل به من واجب وضيعه من فرض فإذا شرطنا الإيمان والعمل الصالح ارتفع عنه الجناح من كل وجه، وليس بمنكر حذف ما ذكرناه لدلالة الكلام عليه فمن عادة العرب أن يحذفوا ما يجري هذا المجرى ويكون قوة الدلالة عليه مغنية عن النطق به، ومنه قول الشاعر:
zikri açıkça belirtilen [şeyin yanına] başkası da eklenir ki şart kılınan şeyin tesiri ortaya çıksın. Böylece ayetin takdiri şöyle olur: «İman edip salih ameller işleyenlere, sakındıkları takdirde tattıkları şeylerde ve diğerlerinde bir günah yoktur...» Çünkü günahın nefyedilmesindeki şartın bir tesiri olması gerekir ki o ortadan kalktığında günah sabit olsun. Biz biliyoruz ki haramlardan sakınmakla tadılan şeydeki günah kalkar; bu, üzerine ilave yapılamayacak olan şarttır. Sakınma zikrinin ardından iman ve salih amel gelince -ki bunların tattığı şeydeki günahın kalkmasında bir tesiri yoktur- anladık ki şartın sahih olması ve meşruta mutabık düşmesi için daha önce zikredilen husus gizli tutulmuştur (takdir edilmiştir). Çünkü tattığı şeyde haramdan sakınan kimseye tattığı şeyde bir günah yoktur; ancak ihmal ettiği vaciplerden ve zayi ettiği farzlardan ötürü aleyhine günah sabit olması caizdir. İman ve salih ameli şart koştuğumuzda ise günah ondan her bakımdan kalkmış olur. Zikrettiğimiz şeyin kelamın delaletinden ötürü hazfedilmesi yadırganacak bir şey değildir; zira bu kabilden olan ve delaletin kuvveti sebebiyle telaffuz edilmesine ihtiyaç bırakmayan şeyleri hazfetmek Arapların adetindendir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
تراه كأن الله يجدع أنفه ... وعينيه إن مولاه بات له وفر
«Onu görürsün ki sanki Allah burnunu keser / Ve efendisi mal mülk sahibi olarak sabahladığında iki gözünü de [çıkarır].»
فإنه لما كان الجدع لا يليق بالعين وكانت معطوفة على الأنف الذي يليق الجدع به أضمر ما يليق بالعين من البخص وما يجري مجراه. الطريق الثاني أن يجعل الإيمان والعمل الصالح ليس شرطا حقيقيا وإن كان معطوفا على الشرط فكأنه تعالى لما أراد أن يبين وجوب الإيمان وما عطف عليه عطفه على ما هو واجب من اتقاء المحارم لاشتراكهما في الوجوب وإن لم يشتركا في كونهما شرطا في نفي الجناح فيما يطعم وهذا توسع في البلاغة يحار فيه العقل استحسانا واستغرابا انتهى. ولا يخفى ما في الطريق الثاني من البعد وأن الطريق الأول حزن فإن مثل هذا الحذف مع ما زعمه من القرينة لا يكاد يوجد في الفصيح في أمثال هذه المقامات، وليس ذلك كالبيت الذي ذكره فإنه من باب.
Çünkü burun kesmek (ced'a) göze uygun düşmeyip kesilmeye uygun olan burun üzerine matuf olunca, göz oymak (bahs) ve benzeri göze uygun bir fiil gizli tutulmuştur (takdir edilmiştir). İkinci yol ise; şarta matuf olsa bile iman ve salih amelin hakiki bir şart kılınmamasıdır. Sanki Allah Teâlâ, imanın ve ona matuf olan şeylerin vücubunu beyan etmek istediğinde, tadılan şeydeki günahın nefyinde şart olma hususunda ortak olmasalar bile vacip olmada ortak olmalarından ötürü onu haramlardan sakınmanın vacipliğine matuf kılmıştır. Bu, aklın hayranlık ve şaşkınlıkla hayrete düştüğü belagatteki bir genişliktir. [Murtazâ'nın sözü] bitti. İkinci yoldaki uzaklık ve birinci yolun da çetin/sarp olduğu gizli değildir; zira iddia ettiği karineyle birlikte böyle bir hazif, bu gibi makamlarda fasih kelamda neredeyse hiç bulunmaz. Bu, zikrettiği beyit gibi de değildir; çünkü o, şu kabildendir:
علفتها تبنا وماء باردا وهو مما لا كلام لنا فيه وأين البيض من الباذنجان. وقيل في الجواب أيضا عن ذلك: إن المؤمن يصح أن يطلق عليه بأنه لا جناح عليه والكافر مستحق للعقاب مغمور به يوم الحساب فلا يطلق عليه ذلك، وأيضا أن الكافر قد سد على نفسه طريق معرفة التحليل والتحريم فلذلك يخص المؤمن بالذكر ولا يخفى ما فيه.
«Ona saman yedirdim ve soğuk su [içirdim]»; bu ise bizim itirazımız olmayan hususlardandır, yumurta nerede patlıcan nerede! Buna cevap olarak şöyle de denilmiştir: Mümine 'ona günah yoktur' ifadesinin kullanılması sahihtir; kâfir ise cezayı hak etmiş olup hesap gününde onun içinde boğulacaktır, bu yüzden onun hakkında bu ifade kullanılmaz. Ayrıca kâfir helali ve haramı bilme yolunu kendi üzerine kapatmıştır; bu sebeple zikirde sadece mümin tahsis edilmiştir. Bundaki [zayıflık] da gizli değildir.
وقال عصام الملة: الأظهر أن المراد أنه لا جناح فيما طعموا مما سوى هذه المحرمات إذا ما اتقوا ولم يأكلوا فوق الشبع ولم يأكلوا من مال الغير، وذكر الإيمان والعمل الصالح للإيذان بأن الاتقاء لا بد له منهما فإن من لا إيمان له لا يتقي وكذا من لا عمل صالح له فضمهما إلى الإيمان لأنهما ملاك الاتقاء، وتكرير التقوى والثبات على الإيمان للإشارة إلى أن ثبات نفي الجناح فيما يطعم على ثبات التقوى، وترك ذكر العمل الصالح ثانيا للإشارة إلى أن الإيمان بعد التمرن على العمل لا يدع أن يترك العمل. وذكر الإحسان بعد للإشارة إلى أن كثرة مزاولة التقوى والعمل الصالح ينتهي إلى الإحسان وهو أن تعبد الله تعالى كأنك تراه إلى آخر ما في الخبر انتهى. وفيه الغث والسمين.
İsâmüddin şöyle demiştir: Daha zahir olan şudur ki, murad; sakındıkları, doymaktan fazla yemedikleri ve başkasının malından yemedikleri takdirde bu haramların dışındaki tattıkları şeylerde günah olmamasıdır. İman ve salih amelin zikredilmesi ise sakınmanın mutlaka bu ikisine muhtaç olduğunu bildirmek içindir; zira imanı olmayanın sakınması olmaz, salih ameli olmayanın da böyledir. Dolayısıyla onları imana bağlamıştır; çünkü onlar sakınmanın esasıdır. Takvanın ve imanda sebatın tekrarlanması, tadılan şeydeki günahın nefyedilmesindeki sebatın takvadaki sebata bağlı olduğuna işaret etmek içindir. İkinci defada salih amelin zikrinin terk edilmesi ise amele alıştıktan sonra imanın ameli terk etmeye fırsat vermeyeceğine işaret etmek içindir. Sonrasında ihsanın zikredilmesi ise çokça takva ve salih amel işlemenin neticesinin ihsana varacağına işaret etmek içindir; o da hadiste geçtiği üzere «Allah Teâlâ'ya O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir...» [İsâmüddin'in sözü] bitti. Bunda çürük de vardır sağlam da.
وكلامهم الذي أشار إليه المرتضى في إيضاح وجه التكرير كثير فقال أبو علي الجبائي: إن الشرط الأول يتعلق بالزمان الماضي. والثاني يتعلق بالدوام على ذلك والاستمرار على فعله. والثالث يختص بمظالم العباد وبما يتعدى إلى الغير من الظلم والفساد. واستدل على اختصاص الثالث بذلك بقوله تعالى: وَأَحْسَنُوا فإن الإحسان إذا كان متعديا وجب أن تكون المعاصي التي أمروا باتقائها قبله أيضا متعدية وهو في غاية الضعف إذ لا تصريح في الآية بأن المراد بالإحسان الإحسان المتعدي ولا يمتنع أن يراد به فعل الحسن والمبالغة فيه وإن خص الفاعل ولم يتعد إلى غيره كما يقولون لمن بالغ في فعل الحسن أحسنت وأجملت، ثم لو سلّم أن المراد به الإحسان المتعدي فلم لا يجوز أن
Tekrarın vechini açıklamada Murtazâ'nın işaret ettiği sözleri pek çoktur. Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: Birinci şart geçmiş zamana aittir. İkincisi buna devam etmeye ve bunu yapmayı sürdürmeye aittir. Üçüncüsü ise kul haklarına ve zulüm ile fesat kabilinden başkasına sirayet eden şeylere mahsustur. Üçüncünün buna mahsus olduğuna Allah Teâlâ'nın { وَأَحْسَنُوا } buyruğunu delil getirmiştir; zira ihsan müteaddi (başkasına geçen) olduğuna göre ondan önce sakınmaları emredilen günahların da müteaddi olması gerekir. Bu ise son derece zayıftır; çünkü ayette ihsandan muradın müteaddi ihsan olduğuna dair açık bir ifade yoktur. Başkasına geçmeyip faile mahsus kalsa bile güzel fiil işlemek ve onda ileri gitmek murat edilmiş olması da imkansız değildir; nitekim güzel fiilde ileri giden kimseye «İyi ettin, güzel yaptın» derler. Sonra, muradın müteaddi ihsan olduğu kabul edilse bile, neden
يعطف فعل متعد على فعل لا يتعدى. ولو صرح سبحانه فقال: اتقوا القبائح كلها وأحسنوا إلى الناس لم يمتنع وذلك ظاهر، وقيل: إن الاتقاء الأول هو اتقاء المعاصي العقلية التي تخص المكلف ولا تتعداه. والإيمان الأول الإيمان بالله تعالى وبما أوجب الإيمان به والإيمان بقبح هذه المعاصي ووجوب تجنبها. والاتقاء الثاني هو اتقاء المعاصي السمعية والإيمان الثاني هو الإيمان بقبحها ووجوب تجنبها. والاتقاء الثالث يختص بمظالم العباد وهو كما ترى، وقيل: المراد بالأول اتقاء ما حرم عليهم أولا مع الثبات على الإيمان والأعمال الصالحة إذ لا ينفع الاتقاء بدون ذلك. وبالثاني اتقاء ما حرم عليهم بعد ذلك من الخمر ونحوه والإيمان التصديق بتحريم ذلك. وبالثالث الثبات على اتقاء جميع ذلك من السابق والحادث مع تحري الأعمال الجميلة. وهذا مراد من قال: إن التكرير باعتبار الأوقات الثلاثة، وقيل: إنه باعتبار المراتب الثلاث للتقوى المبدأ والوسط والمنتهى وقد مر تفصيلها، وقيل: باعتبار الحالات الثلاث بأن يتقي الله تعالى ويؤمن به في السر ويجتنب ما يضر نفسه من عمل واعتقاد ويتقي الله تعالى ويؤمن به علانية ويجتنب ما يضر الناس ويتقي الله تعالى ويؤمن به بينه وبين الله تعالى بحيث يرفع الوسائط وينتهي إلى أقصى المراتب. ولما في هذه الحالة من الزلفى منه تعالى ذكر الإحسان فيها بناء على أنه كما فسره ﷺ
müteaddi bir fiil lâzım (geçişsiz) bir fiile matuf olmasın? Şayet Allah Subhânehu açıkça: «Bütün çirkinliklerden sakının ve insanlara iyilik edin» buyursaydı bu caiz olmaz mıydı? Bu gayet açıktır. Şöyle de denilmiştir: Birinci sakınma, mükellefe mahsus olup başkasına geçmeyen aklî günahlardan sakınmaktır. Birinci iman ise Allah Teâlâ'ya, inanılması vacip kılınan şeylere, bu günahların çirkinliğine ve bunlardan kaçınmanın gerekliliğine inanmaktır. İkinci sakınma sem'î (naklî) günahlardan sakınmak, ikinci iman ise bunların çirkinliğine ve bunlardan kaçınmanın gerekliliğine inanmaktır. Üçüncü sakınma ise kul haklarına mahsustur; bu ise gördüğün gibidir [zayıftır]. Şöyle de denilmiştir: Birinciden murad, iman ve salih amellerde sebat etmekle beraber kendilerine ilk başta haram kılınan şeylerden sakınmaktır; zira bu olmadan sakınma fayda vermez. İkinciden murad, daha sonra kendilerine haram kılınan içki ve benzeri şeylerden sakınmaktır; iman ise bunların haram kılındığını tasdik etmektir. Üçüncüden murad ise, güzel ameller işlemeye gayret etmekle beraber hem önceki hem sonraki bütün bu haramlardan sakınmada sebat etmektir. Tekrarın üç vakit itibarıyla olduğunu söyleyen kimsenin muradı da budur. Takvanın başlangıç, orta ve nihayet şeklindeki üç mertebesi itibarıyla olduğu da söylenmiştir ki bunun tafsilatı geçmişti. Üç hâl itibarıyla olduğu da söylenmiştir: Şöyle ki; gizlide Allah Teâlâ'dan sakınıp O'na iman eder ve amelde ve inançta nefsine zarar veren şeylerden kaçınır; aşikârda Allah Teâlâ'dan sakınıp O'na iman eder ve insanlara zarar veren şeylerden kaçınır; aracıları kaldırıp en yüksek mertebelere ulaşacak şekilde kendisi ile Allah Teâlâ arasında Allah'tan sakınıp O'na iman eder. Bu durumda Allah Teâlâ'ya yakınlık bulunduğu için, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [...] tefsir ettiği üzere bunda ihsan zikredilmiştir:
في الخبر الصحيح «أن تعبد الله تعالى كأنك تراه» .
Sahih hadiste geçtiği üzere: «Allah Teâlâ'ya O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir».
وقيل: باعتبار ما يتقي فإنه ينبغي أن يترك المحرمات توقيا من العقاب. والشبهات توقيا من الوقوع في الحرام.
Sakınılan şey itibarıyla olduğu da söylenmiştir; zira cezadan korunmak için haramları terk etmek, harama düşmekten korunmak için de şüpheli şeyleri terk etmek gerekir.
وبعض المباحات حفظا للنفس عن الخسة وتهذيبا لها عن دنس الطبيعة، وقيل: المراد بالأول اتقاء الكفر وبالثاني اتقاء الكبائر وبالثالث اتقاء الصغائر، وقيل: إن التكرير لمجرد التأكيد ويجوز فيه العطف بثم كما صرح به ابن مالك في قوله تعالى: كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [التكاثر: ٤٥٣] ولا يخفى أن أكثر هذه الأقوال غير مناسبة للمقام، وذكر العلامة الطيبي أن معنى الآية أنه ليس المطلوب من المؤمنين الزهادة عن المستلذات وتحريم الطيبات وإنما المطلوب منهم الترقي في مدارج التقوى والإيمان إلى مراتب الإخلاص واليقين ومعارج القدس والكمال وذلك بأن يثبتوا على الاتقاء عن الشرك وعلى الإيمان بما يجب الإيمان وعلى الأعمال الصالحة لتحصل الاستقامة التامة التي يتمكن بها إلى الترقي إلى مرتبة المشاهدة ومعارج أن تعبد الله تعالى كأنك تراه وهو المعنى بقوله تعالى: «وَأَحْسَنُوا» إلخ وبها يمنح الزلفى عند الله تعالى ومحبته سبحانه المشار إليها بقوله ﷿: «وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» . وفي هذا النظم نتيجة مما
Nefsi bayağılıktan korumak ve tabiatın kirlerinden arındırmak için bazı mubahları da terk etmek gerekir. Şöyle de denilmiştir: Birincisinden murad küfürden sakınmak, ikincisinden murad büyük günahlardan sakınmak, üçüncüsünden murad ise küçük günahlardan sakınmaktır. Tekrarın sırf tekit için olduğu ve onda «sümme (ثم)» ile atfın caiz olduğu da söylenmiştir; nitekim İbn Mâlik Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Hayır! İleride bileceksiniz. Yine hayır! İleride bileceksiniz” [et-Tekâsür: 3-4] ayetinde bunu açıkça belirtmiştir. Bu görüşlerin çoğunun makama uygun olmadığı gizli değildir. Allâme et-Tîbî ayetin anlamının şu olduğunu belirtmiştir: Müminlerden istenen lezzetlerden el etek çekmek ve temiz şeyleri haram kılmak değildir; onlardan istenen ancak ihlas ve yakin mertebelerine, kudsiyet ve kemalat derecelerine takva ve iman basamaklarında yükselmektir. Bu da şirkten sakınmakta, inanılması gereken şeylere imanda ve salih amellerde sebat etmekle olur ki müşahede mertebesine ve Allah Teâlâ'ya O'nu görüyormuş gibi ibadet etme derecelerine yükselmeyi sağlayan tam bir istikamet hasıl olsun. Allah Teâlâ'nın { وَأَحْسَنُوا } buyruğuyla kastedilen de budur; bununla Allah Teâlâ katında yakınlık ve O'nun { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } buyruğunda işaret edilen sevgisi bahşedilir. Bu nazımda [...] bir netice vardır:
رواه الترمذي. وابن ماجة من قوله ﷺ: «ليس الزهادة في الدنيا بتحريم الحلال ولا إضاعة المال ولكن الزهد أن تكون بما بيد الله تعالى أوثق منك بما في يدك انتهى» .
Tirmizî ve İbn Mâce'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğundan rivayet ettikleri şeyden: «Dünyada zühd, helali haram kılmakla ve malı ziyan etmekle olmaz; lakin zühd, Allah Teâlâ'nın katında olana kendi elindekinden daha çok güvenmendir.»
وهو ظاهر جدا على تقدير أن تكون الآية في القوم الذين سلكوا طريق الترهب وهو قول مرجوح فتدبر.
Ayetin ruhbanlık yolunu tutan topluluk hakkında olduğu takdirde bu son derece açıktır; ne var ki bu mercuh bir görüştür, iyi düşün!
وجملة وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ على سائر التقادير تذييل مقرر لمضمون ما قبله أبلغ تقرير، وذكر بعضهم أنه كان الظاهر والله يحب هؤلاء فوضع المحسنين موضعه إشارة إلى أنهم متصفون بذلك.
Bütün takdirlere göre { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } cümlesi, kendinden öncekinin muhtevasını en beliğ şekilde pekiştiren bir fezlekedir (tezyîldir). Bazıları şöyle belirtmiştir: Zahir olan [ifade] 'Allah bunları sever' şeklinde olmasıydı; ancak onların bu vasıfla nitelendiklerine işaret etmek için bunun yerine 'muhsinler' lafzı konulmuştur.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ جواب قسم محذوف أي والله ليعاملنكم معاملة من يختبركم ليتعرف حالكم بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ أي مصيد البر كما قال الكلبي مأكولا كان أو غير مأكول ما عدا المستثنيات كما سيأتي إن شاء الله تعالى فاللام للعهد. والآية كما أخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل نزلت في عمرة الحديبية حيث ابتلاهم الله تعالى بالصيد وهم محرمون فكانت الوحوش تغشاهم في رحالهم وكانوا متمكنين من صيدها أخذا بأيديهم وطعنا برماحهم وذلك قوله تعالى: تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ فهموا بأخذها فنزلت.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ } “Ey iman edenler! Allah sizi mutlaka sınayacaktır”; bu, mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani 'Vallahi durumunuzu ortaya çıkarmak için sizi imtihan eden kimsenin muamelesiyle muamele edecektir.' { بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } “avdan bir şeyle”; yani Kelbî'nin dediği gibi -inşâallahu teâlâ geleceği üzere istisna edilenler hariç- ister eti yensin ister yenmesin kara avı ile. Buradaki elif-lâm ahid içindir. İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den rivayet ettiği üzere ayet, Hudeybiye umresinde inmiştir; zira Allah Teâlâ ihramlı iken onları av ile imtihan etmişti. Yabani hayvanlar konaklama yerlerinde onların etrafını sarıyordu ve onlar elleriyle tutarak ve mızraklarıyla vurarak onları avlamaya muktedirdiler. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } “ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği” buyruğudur. Onları yakalamaya niyetlendiler, bunun üzerine [bu ayet] indi.
وعن ابن عباس ومجاهد وهو المروي عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه أن الذي تناله الأيدي فراخ الطير وصغار الوحش والبيض والذي تناله الرماح الكبار
İbn Abbas ve Mücâhid'den -ki Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh'tan da rivayet edilen budur- ellerin eriştiği şeyin kuş yavruları, küçük yaban hayvanları ve yumurtalar; mızrakların eriştiği şeyin ise büyük
من الصيد.
av hayvanları olduğu nakledilmiştir.
واختار الجبائي أن المراد بما تناله الأيدي والرماح صيد الحرم مطلقا لأنه كيفما كان يأنس بالناس ولا ينفر منهم كما ينفر في الحل، وقيل: ما تناله الأيدي ما يتأتى ذبحه وما تناله الرماح ما لا يتأتى ذبحه، وقيل: المراد بذلك ما قرب وما بعد، وذكر ابن عطية أن الظاهر أنه سبحانه خص الأيدي بالذكر لأنها أعظم تصرفا في الاصطياد وفيها يدخل الجوارح والحبالات وما عمل بالأيدي من فخاخ وأشباك. وخص الرماح بالذكر لأنها أعظم ما يجرح به الصيد ويدخل فيها السهم ونحوه. وتنكير «شيء» كما قال غير واحد للتحقير المؤذن بأن ذلك من الفتن الهائلة التي تزل فيها أقدام الراسخين كالابتلاء بقتل الأنفس وإتلاف الأموال وإنما هو من قبيل ما ابتلي به أهل أيلة من صيد البحر. وفائدته التنبيه على أن من لم يثبت في مثل هذا كيف يثبت عند شدائد المحن. فمن بيانية أي بشيء حقير وهو الصيد.
Cübbâî, ellerin ve mızrakların eriştiği şeyden muradın mutlak olarak Harem avı olduğunu tercih etmiştir; çünkü o nasıl olursa olsun insanlara alışkındır ve Hıll bölgesinde kaçtığı gibi onlardan kaçmaz. Şöyle de denilmiştir: Ellerin eriştiği şey kesilmesi mümkün olan, mızrakların eriştiği şey ise [yakalanıp] kesilmesi mümkün olmayan avdır. Bununla yakın olan ve uzak olanın kastedildiği de söylenmiştir. İbn Atıyye ise şöyle belirtmiştir: Zahir olan şudur ki, Allah Subhânehu avlanmada en büyük tasarruf vasıtası olduğu için elleri zikretmiştir; avcı hayvanlar, tuzaklar, elle yapılan kapanlar ve ağlar da buna dahildir. Avın kendisiyle yaralandığı en büyük alet olduğu için de mızrakları zikretmiştir; ok ve benzerleri de buna dahildir. Pek çok âlimin belirttiği üzere «şey (شيء)» kelimesinin nekire getirilmesi, bunun canların öldürülmesi ve malların telef edilmesiyle imtihan olunmak gibi köklü kimselerin bile ayaklarının kaydığı korkunç fitnelerden olmadığını, bilakis Eyle halkının deniz avıyla imtihan edilmesi kabilinden olduğunu bildiren bir tahkir (küçültme) içindir. Bunun faydası; böylesi bir şeyde sebat edemeyenin çetin sıkıntılar karşısında nasıl sebat edeceğine dikkat çekmektir. Dolayısıyla { مِنْ } beyaniyedir; yani 'küçük bir şeyle ki o da avdır'.
واعترضه ابن المنير بأنه قد وردت هذه الصيغة بعينها في الفتن العظيمة كما في قوله تعالى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ [البقرة: ١٥٥] فالظاهر والله تعالى أعلم أن من للتبعيض، والمراد بما يشعر به اللفظ من التقليل والتبعيض التنبيه على أن جميع ما يقع الابتلاء به من هذه البلايا بعض من كل بالنسبة إلى مقدور الله تعالى وأنه تعالى قادر على أن يجعل ما يبتليهم به من ذلك أعظم مما يقع وأهول وأنه مهما اندفع عنهم ما هو أعظم في المقدور فإنما يدفعه عنهم إلى ما هو أخف وأسهل لطفا بهم ورحمة ليكون هذا التنبيه باعثا لهم على الصبر وحاملا على الاحتمال. والذي يرشد إلى هذا سبق الإخبار بذلك قبل حلوله لتوطين النفوس عليه فإن المفاجأة بالشدائد شديدة الألم والإنذار بها قبل وقوعها مما يسهل موقعها. وإذا فكر العاقل فيما يبتلي به من أنواع البلايا وجد المندفع منها عنه أكثر مما وقع فيه بإضعاف لا تقف عنده غاية فسبحان اللطيف بعباده انتهى.
İbnü'l-Müneyyir buna şu şekilde itiraz etmiştir: Bu lafzın aynısı, Allah Teâlâ'nın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, bir de mallar, canlar ve ürünlerden eksilterek sınayacağız. Sabredenleri müjdele” [el-Bakara: 155] buyruğunda olduğu gibi büyük fitneler hakkında da gelmiştir. Dolayısıyla -Allah Teâlâ en doğrusunu bilir ya- zahir olan, { مِنْ } harfinin teb'îz (kısmîlik) ifade etmesidir. Lafzın hissettirdiği azlık ve kısmîlikten murad ise; bu belalardan imtihana konu olan her şeyin Allah Teâlâ'nın kudretine nispetle bütünden bir cüz olduğuna, Allah Teâlâ'nın kendilerini bununla imtihan ettiği şeyi vuku bulandan çok daha büyük ve dehşetli kılmaya kadir olduğuna ve kudret dahilinde olup daha büyük olan şey onlardan her ne zaman savuşturulmuşsa, onlara bir lütuf ve merhamet olarak ancak daha hafif ve kolay olanına savuşturulduğuna dikkat çekmektir; ta ki bu uyarı onları sabretmeye sevk etsin ve tahammül etmeye yöneltsin. Nefislerin buna alışması için belalar inmeden önce bunun önceden haber verilmiş olması da buna işaret etmektedir; zira sıkıntıların ansızın gelmesi pek acı vericidir, vuku bulmadan önce uyarılması ise onun tesirini hafifletir. Akıllı kimse imtihan edildiği bela çeşitlerini düşündüğünde, kendisinden savuşturulanların, başına gelenlerden katbekat ve nihayetsiz derecede çok olduğunu görür. Kullarına lütufkâr olan Allah ne yücedir! [İbnü'l-Müneyyir'in sözü] bitti.
وتعقبه مولانا شهاب الدين بأن ما ذكر بعينه أشار إليه الشيخ في دلائل الإعجاز لأن شيئا إنما يذكر لقصد التعميم نحو قوله سبحانه: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الإسراء: ٤٤] أو الإبهام وعدم التعيين أو التحقير لادعاء أنه لحقارته لا يعرف. وهنا لو قيل: ليبلونكم بصيد تم المعنى فإقحامها لا بد له من نكتة وهي ما ذكر، وأما ما أورده من الآية الأخرى فشاهد له عليه لأن المقصود فيه أيضا التحقير بالنسبة إلى ما دفعه الله تعالى عنهم كما صرح به المعترض نفسه مع أنه لا يتم الاعتراض به إلا إذا كان «ونقص» معطوفا على مجرور من ولو عطف على- شيء- لكان مثل هذه الآية بلا فرق انتهى.
Mevlânâ Şihâbüddin ise ona şu şekilde karşılık vermiştir: Zikredilen bu hususun aynısına Şeyh [Abdülkâhir el-Cürcânî] Delâilü'l-İ'câz'da işaret etmiştir; zira «şey» kelimesi ancak Allah Subhânehu'nun: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” [el-İsrâ: 44] buyruğundaki gibi genelleme kastıyla ya kapalılık ve belirlenmemişlik için yahut küçüklüğünden ötürü bilinmediği iddiasıyla tahkir için zikredilir. Burada da «Sizi mutlaka bir av ile sınayacaktır» denilseydi mana tamam olurdu; öyleyse onun araya sokulmasının mutlaka bir nükteye dayanması gerekir ki o da zikredilendir. Diğer ayetten getirdiği delil ise aleyhine değil lehinedir; zira itiraz edenin kendisinin de açıkça belirttiği gibi onda da maksat, Allah Teâlâ'nın onlardan savuşturduğu şeylere nispetle küçümsemedir (tahkirdir). Kaldı ki onunla yapılan itiraz, ancak «ve naksın» lafzı { مِنْ }'in mecruruna matuf olursa tamamlanır; şayet «şey» üzerine matuf olursa hiçbir fark olmaksızın bu ayet gibi olur. [Şihâbüddin'in sözü] bitti.
وقال عصام الملة: يمكن أن يقال: التعبير بالشيء للإبهام المكنى به عن العظمة والتنوين للتعظيم أي بشيء عظيم في مقام المؤاخذة بهتكه إذا آخذ الله تعالى المبتلى به في الأمم السابقة بالمسخ والجعل قردة وخنازير ثم استظهر أن التعبير بذلك لإفادة البعضية، ومما قدمنا يعلم ما فيه. وقرأ إبراهيم «يناله أيديكم» بالياء لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ أي ليتعلق عمله سبحانه بمن يخافه بالفعل فلا يتعرض للصيد فإن علمه تعالى بأنه سيخافه وإن كان متعلقا به لكن تعلقه بأنه خائف بالفعل وهو الذي يدور عليه أمر الجزاء إنما يكون عند تحقق الخوف بالفعل، وإلى هذا يشير كلام البلخي. والغيب مصدر في موضع اسم الفاعل أي يخافه في الموضع الغائب عن الخلق، فالجار متعلق بما قبله.
İsâmüddin şöyle demiştir: Şöyle denilmesi mümkündür: «Şey» ile tabir edilmesi büyüklükten kinaye olan kapalılık içindir; tenvin de tazim içindir. Yani ihlal edildiğinde hesaba çekilme makamında büyük bir şeyle [imtihan olunacaksınız]; nitekim Allah Teâlâ geçmiş ümmetlerde bununla imtihan edilenleri meshedip maymunlara ve domuzlara çevirerek cezalandırmıştır. Sonra bununla tabir edilmesinin bazılık (teb'îz) ifade etmek için olduğunu kuvvetli görmüştür; ancak daha önce arz ettiğimiz şeylerden bundaki durum anlaşılır. İbrahim [en-Nehaî] «tenâlühu» yerine yâ ile «yenâlühu eydîküm» okumuştur. { لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ } “Allah, gaybda kendisinden kimin korktuğunu bilsin (ortaya çıkarsın) diye”; yani Allah Subhânehu'nun ilmi, fiilen Kendisinden korkan ve dolayısıyla ava el sürmeyen kimseyle taalluk etsin diye. Zira Allah Teâlâ'nın onun ileride Kendisinden korkacağını bilmesi her ne kadar onunla taalluk etse de, karşılık (ceza/mükâfat) işinin etrafında döndüğü fiilen korkuyor olmasıyla ilminin taalluk etmesi ancak korkunun fiilen gerçekleşmesi anında olur. Belhî'nin sözü de buna işaret etmektedir. Gayb (الْغَيْبِ), ism-i fâil konumunda bir masdardır; yani 'yaratılmışlardan gizli olan yerde O'ndan korkar'. Dolayısıyla câr-mecrûr kendinden öncekine müteallıktır.
وجوز أبو البقاء أن يكون في موضع الحال من من أو من ضمير الفاعل في «يخافه» أي يخافه غائبا عن الخلق.
Ebu'l-Bekâ, bunun { مَنْ } lafzından veya { يَخافُهُ } fiilindeki fail zamirinden hâl konumunda olmasını da caiz görmüştür; yani 'yaratılmışlardan uzak ve gizli iken O'ndan korkar'.
وقال غير واحد: العلم مجاز عن وقوع المعلوم وظهوره. ومحصل المعنى ليتميز الخائف من عقابه الأخروي وهو غائب مترقب لقوة إيمانه فلا يتعرض للصيد من لا يخافه كذلك لضعف إيمانه فيقدم عليه، وقيل: إن هناك مضافا محذوفا، والتقدير ليعلم أولياء الله تعالى ومن على كل تقدير موصولة، واحتمال كونها استفهامية أي ليعلم جواب من
Birçok âlim şöyle demiştir: İlim, malumun vuku bulmasından ve ortaya çıkmasından mecazdır. Anlamın özeti şudur: İmanının kuvvetinden ötürü henüz gayb ve beklenir olan ahiret azabından korkup da ava el sürmeyen kimse ile, imanının zayıflığından ötürü böylece korkmayıp ava cüret eden kimse birbirinden ayrılsın diye. Şöyle de denilmiştir: Orada mahzuf bir muzaf vardır; takdiri 'Allah Teâlâ'nın dostları bilsin diye' şeklindedir. { مَنْ } her takdirde ism-i mevsuldür. İstifhamiye olması, yani 'kimin korktuğu [...] cevabı bilinsin diye'
يخافه أي هذا الاستفهام بعيد. وقرىء ليعلم من الإعلام على حذف المفعول الأول أي ليعلم الله عباده إلخ، وإظهار الاسم الجليل في موقع الإضمار لتربية المهابة وإدخال الروعة فَمَنِ اعْتَدى أي تجاوز حد الله تعالى وتعرض للصيد بَعْدَ ذلِكَ الإعلام وبيان أن ما وقع ابتلاء من جهته سبحانه لما ذكر من الحكمة. وقيل: بعد التحريم والنهي، ورد بأن النهي والتحريم ليس أمرا حادثا ترتب عليه الشرطية بالفاء، وقيل: بعد الابتلاء ورد بأن الابتلاء نفسه لا يصلح مدارا لتشديد العذاب بل ربما يتوهم كونه عذرا مسوغا لتحقيقه.
şeklindeki ihtimal ise uzaktır. Birinci mefulün hazfiyle i'lâm babından «li-yu'leme» şeklinde de okunmuştur; yani 'Allah kullarına bildirsin diye...'. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi heybet aşılamak ve kalbe dehşet salmak içindir. { فَمَنِ اعْتَدى } “Artık kim haddi aşarsa”; yani Allah Teâlâ'nın sınırını çiğneyip ava el uzatırsa, { بَعْدَ ذلِكَ } “bundan sonra”; yani bu bildirimden ve vuku bulan şeyin zikredilen hikmetten ötürü Allah Subhânehu tarafından bir imtihan olduğunun açıklanmasından sonra. Haram kılma ve yasaklamadan sonra olduğu da söylenmiştir; ancak yasaklama ve haram kılmanın 'fâ (فـ)' ile şart cümlesinin terettüp edeceği yeni bir iş olmadığı gerekçesiyle bu reddedilmiştir. İmtihandan sonra olduğu da söylenmiştir; ancak imtihanın kendisinin azabın şiddetlendirilmesine medar olmaya elverişli olmadığı, hatta belki de onun gerçekleşmesini meşru kılan bir mazeret sanılabileceği gerekçesiyle bu da reddedilmiştir.
وفسر بعضهم الابتلاء بقدرة المحرم على المصيد فيما يستقبل، وقال: ليس المراد به غشيان الصيود إياهم فإنه قد مضى، وأنت تعلم إن إرادة ذلك المعنى ليست في حيز القبول والمعول عليه ما أشرنا إليه أي فمن تعرض للصيد بعد ما بينا أن ما وقع من كثرة الصيد وعدم توحشه منهم ابتلاء مؤد إلى تعلق العلم بالخائف بالفعل أو تميز المطيع من العاصي فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ لأن التعرض والاعتداء حينئذ مكابرة محضة وعدم مبالاة بتدبير الله تعالى وخروج عن طاعته وانخلاع عن خوفه وخشيته بالكلية، ومن لا يملك زمام نفسه ولا يراعي حكم الله تعالى في أمثال هذه البلايا الهينة لا يكاد يراعيه في عظائم المداحض. والمتبادر على ما قيل: إن هذا العذاب الأليم في الآخرة، وقيل: هو في الدنيا.
Bazıları imtihanı, ihramlının gelecekte avlanacak hayvana güç yetirmesiyle tefsir etmiş ve şöyle demiştir: Bununla avların onların etrafını sarması murad edilmemiştir; zira o geçmiştir. Bilirsin ki bu mananın murad edilmesi kabul dairesinde değildir; güvenilir olan bizim işaret ettiğimizdir. Yani, avların çokluğunun ve onlardan kaçmamasının, ilmin fiilen korkan kimseyle taallukuna veya itaatkar olanın isyankar olandan ayrılmasına vesile olan bir imtihan olduğunu beyan etmemizden sonra her kim ava el uzatırsa, { فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onun için can yakıcı bir azap vardır”; çünkü bu durumda el uzatmak ve haddi aşmak katıksız bir inat, Allah Teâlâ'nın tedbirine aldırış etmemek, O'nun itaatinden çıkmak, O'nun korku ve haşyetinden tamamen sıyrılmaktır. Bu gibi hafif imtihanlarda nefsine hakim olamayan ve Allah Teâlâ'nın hükmünü gözetmeyen kimse, ayakların kayacağı büyük musibetlerde onu neredeyse hiç gözetmez. Denildiğine göre ilk akla gelen, bu can yakıcı azabın ahirette olmasıdır; dünyada olduğu da söylenmiştir.
فقد أخرج ابن أبي حاتم من طريق قيس بن سعد عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: هو أن يوسع ظهره وبطنه جلدا ويسلب ثيابه وكان الأمر كذلك في الجاهلية أيضا، وقيل: المراد بذلك عذاب الدارين وإليه ذهب شيخ الإسلام. ومناسبة الآية لما قبلها على ما ذكره الأجهوري أنه سبحانه لما أمرهم أن لا يحرموا الطيبات. وأخرج من ذلك الخمر والميسر وجعلهما حرامين، وإنما أخرج بعد من الطيبات ما يحرم في حال دون حال وهو الصيد، ثم إنه عز اسمه شرع في بيان ما يتدارك به الاعتداء من الأحكام إثر بيان ما يلحقه من العذاب فقال عز من قائل:
Nitekim İbn Ebî Hâtim'in Kays b. Sa'd yoluyla İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «O, sırtına ve karnına bolca kırbaç vurulması ve elbiselerinin soyulmasıdır; bu durum Câhiliye döneminde de böyleydi.» Bununla her iki yurdun azabının murad edildiği de söylenmiştir ki Şeyhülislâm bu görüşe meyletmiştir. Üchûrî'nin belirttiğine göre bu ayetin öncekiyle münasebeti şudur: Allah Subhânehu onlara temiz şeyleri haram kılmamalarını emretmiş, içki ve kumarı bundan hariç tutarak ikisini haram kılmıştır; bundan sonra ise temiz şeylerden ancak bir hâlde haram olup diğer hâlde haram olmayan bir şeyi, yani avı hariç tutmuştur. Sonra aziz olan ismi, haddi aşmaya terettüp eden azabı beyan etmesinin hemen ardından, bu haddi aşmayı telafi edecek hükümleri beyan etmeye başlayarak şöyle buyurmuştur:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ والتصريح بالنهي مع كونه معلوما لا سيما من قوله تعالى:
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin.” Bilindiği halde nehyin açıkça belirtilmesi, bilhassa Allah Teâlâ'nın:
غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [المائدة: ١] لتأكيد الحرمة وترتيب ما يعقبه عليه، واللام في الصَّيْدَ للعهد حسبما سلف، وإطلاقه على غير المأكول شائع، وإلى التعميم ذهبت الإمامية، وأنشدوا لعلي كرم الله تعالى وجهه:
{ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avı helal saymamak üzere” [el-Mâide: 1] buyruğundan [sonra açıkça belirtilmesi], haramlığı tekit etmek ve peşinden gelen hükümleri ona bağlamak içindir. { الصَّيْدَ } kelimesindeki elif-lâm daha önce geçtiği üzere ahid içindir; onun eti yenmeyen hayvanlar için kullanılması da yaygındır. İmamiyye genellemeye gitmiş ve Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in şu beytini inşad etmişlerdir:
صيد الملوك ثعالب وأرانب ... وإذا ركبت فصيدي الأبطال
«Hükümdarların avı tilkiler ve tavşanlardır / Ben ata bindiğimde ise avım kahramanlardır.»
وخصه الشافعية بالمأكول قالوا: لأنه الغالب فيه عرفا، وأيد ذلك بما
Şâfiîler ise onu eti yenen hayvanlara tahsis etmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü örfte onda galip olan budur. Bu [görüş], [...] ile teyit edilmiştir:
رواه الشيخان «خمس يقتلن في الحل والحرم الحدأة والغراب والعقرب والفأرة والكلب العقور» .
Şeyhayn'ın rivayet ettiği şu hadisle: «Beş hayvan vardır ki Hıll bölgesinde de Harem bölgesinde de öldürülür: Çaylak, karga, akrep, fare ve saldırgan köpek.»
وفي رواية لمسلم والحية بدل العقرب، وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة البحث. والحرم جمع حرام كردح جمع رداح والحرام والمحرم بمعنى والمراد به من أحرم بحج أو عمرة وإن كان في الحل وفي حكمه من كان في الحرم وإن كان حلالا، وقيل: المراد به من كان في الحرم وإن لم يكن محرما بنسك وفي حكمه المحرم وإن كان في الحل، وقال أبو علي الجبائي: الآية تدل على تحريم قتل الصيد على المحرم بنسك أينما كان وعلى من في الحرم كيفما كان معا، وقال علي بن عيسى: لا تدل إلا على تحريم ذلك على الأول خاصة، ولعل الحق مع علي لا مع أبيه، وذكر القتل دون الذبح ونحوه للإيذان بأن الصيد وإن ذبح في حكم الميتة، وإلى ذلك ذهب الإمام الأعظم. وأحمد. ومالك رضي الله تعالى عنهم، وهو القول الجديد للشافعي رضي الله تعالى عنه، وفي القديم لا يكون في حكم الميتة ويحل أكله للغير ويحرم على المحرم وَمَنْ قَتَلَهُ كائنا مِنْكُمْ حال كونه مُتَعَمِّداً أي ذاكرا لإحرامه عالما بحرمة قتل ما يقتله ومثله من قتله خطأ للسنة.
Müslim'in bir rivayetinde ise akrep yerine yılan zikredilmiştir. İnşâallahu teâlâ bu konunun devamı gelecektir. { حُرُمٌ } kelimesi, 'radâh'ın çoğulunun 'rüduh' olması gibi 'harâm'ın çoğuludur. Harâm ile muhrim (ihramlı) aynı anlamdadır. Bununla murad, Hıll bölgesinde olsa bile hac veya umre için ihrama giren kimsedir; ihramsız (helal) olsa bile Harem bölgesinde bulunan kimse de onun hükmündedir. Şöyle de denilmiştir: Bununla murad, bir menâsik için ihrama girmemiş olsa bile Harem bölgesinde bulunan kimsedir; Hıll bölgesinde olsa bile ihramlı kimse de onun hükmündedir. Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: Ayet, nerede olursa olsun menâsik için ihrama giren kimseye de nasıl olursa olsun Harem bölgesinde bulunan kimseye de avı öldürmenin haram olduğuna beraberce delalet eder. Ali b. Îsâ ise şöyle demiştir: Sadece birincisine bunun haram olduğuna delalet eder. Muhtemelen hak olan, babasıyla değil Ali ile beraber olandır. Kesme (zebh) ve benzeri yerine 'öldürme (katl)' lafzının zikredilmesi, av boğazlansa dahi leş hükmünde olduğunu bildirmek içindir. İmam-ı Âzam, Ahmed ve Mâlik radıyallâhu teâlâ anhüm bu görüşe gitmişlerdir; Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın yeni (cedîd) kavli de budur. Eski (kadîm) kavlinde ise leş hükmünde olmaz, başkasına yenmesi helal, ihramlıya ise haram olur. { وَمَنْ قَتَلَهُ } “Kim onu öldürürse”, { مِنْكُمْ } “içinizden”, { مُتَعَمِّداً } “kasten”; yani ihramını hatırlayarak ve öldürdüğü şeyi öldürmenin haram olduğunu bilerek. Sünnet gereğince onu hataen öldüren kimse de bunun gibidir.
فقد أخرج ابن جرير عن الزهري قال: نزل القرآن بالعمد وجرت السنة في الخطأ. وأخرج الشافعي وابن المنذر
Nitekim İbn Cerîr'in Zührî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kur'an kasıt hakkında inmiş, sünnet ise hata hakkında cari olmuştur.» Şâfiî ve İbnü'l-Münzir de [...] rivayet etmiştir:
عن عمرو بن دينار قال: رأيت الناس أجمعين يغرمون في الخطأ، وقال بعضهم: التقييد به بالعمد لأنه الأصل والخطأ ملحق به قياسا. واعترض بأن القياس في الكفارات مختلف فيه، والحنفية لا تراه، وقيل: التقييد به لأنه المورد،
Amr b. Dînâr'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «İnsanların hepsini hata halinde ceza öderken gördüm.» Bazıları şöyle demiştir: Kasıtla kayıtlanması onun asıl olmasındandır, hata ise kıyas yoluyla ona ilhak edilmiştir. Ancak kefaretlerde kıyasın ihtilaflı olduğu ve Hanefîlerin bunu kabul etmediği gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kasıtla kayıtlanması nüzul sebebi (mevrid) olmasındandır;
فقد روي أنه عن لهم حمار وحشي فحمل عليه أبو اليسر فطعنه برمحه فقتله فقيل له: قتلته وأنت محرم فأتى رسول الله ﷺ فسأله عن ذلك فأنزل الله تعالى الآية.
Nitekim rivayet edildiğine göre karşılarına bir yaban eşeği çıkmış, Ebü'l-Yeser de onun üzerine hücum edip mızrağıyla vurarak onu öldürmüştür. Kendisine: «Sen ihramlıyken onu öldürdün» denilmiş, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu sormuş ve bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirmiştir.
واعترض بأن الخبر على تقدير ثبوته إنما يدل على أن القتل من أبي اليسر كان عن قصد وهو غير العمد بالمعنى السابق إذ قد أخذ فيه العلم بالتحريم، وفعل أبي اليسر خال عن ذلك بشهادة الخبر إذ يدل أيضا على أن حرمة قتل المحرم الصيد علمت بعد نزول الآية. وأجيب بأنا لا نسلم أن أبا اليسر لم يكن عالما بالحرمة إذ ذاك.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu rivayet, sabit olduğu takdirde, ancak Ebü'l-Yeser'in öldürmesinin bir kasıttan kaynaklandığına delalet eder; bu ise geçen anlamdaki kasten (amd) öldürmeden farklıdır, çünkü onda haramlığın bilinmesi şart koşulmuştur. Ebü'l-Yeser'in fiili ise rivayetin şehadetiyle bundan uzaktır; zira ihramlının avı öldürmesinin haramlığının ayetin nüzulünden sonra öğrenildiğine de delalet etmektedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz Ebü'l-Yeser'in o sırada haramlığı bilmediğini kabul etmiyoruz.
فقد روي عن جابر بن عبد الله وابن عباس رضي الله تعالى عنهم أن الصيد كان حراما في الجاهلية حيث كانوا يضربون من قتل صيدا ضربا شديدا والمعلوم من الآية كون ذلك من شرعنا، وقيل: إن العلم بالحرمة جاء من قوله تعالى: غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ ولعله أولى. وعن داود أنه لا شيء في الخطأ أخذا بظاهر الآية. وروى ابن المنذر ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وابن جبير وطاوس وأخرج أبو الشيخ عن ابن سيرين قال: من قتله ناسيا لإحرامه فعليه الجزاء ومن قتله متعمدا لقتله غير ناس لإحرامه فذاك إلى الله تعالى إن شاء عذبه وإن شاء غفر له. وأخرج ابن جرير عن الحسن. ومجاهد نحو ذلك، ومَنْ يجوز أن تكون شرطية وهو الظاهر ويجوز أن تكون موصولة، والفاء في قوله تعالى: فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ جزائية على الأول وزائدة لشبه المبتدأ بالشرط على الثاني. وفَجَزاءٌ بالرفع والتنوين مبتدأ ومِثْلُ مرفوع على أنه صفته والخبر محذوف أي فعليه، وجوز أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي فواجبه أو فالواجب عليه جزاء مماثل لما قتله.
Nitekim Câbir b. Abdullah ve İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edildiğine göre Câhiliye döneminde de av haramdı; öyle ki av öldüren kimseyi şiddetle döverlerdi. Ayetten anlaşılan ise bunun bizim şeriatımızdan olmasıdır. Haramlığa dair bilginin Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ } “avı helal saymamak üzere” buyruğundan geldiği de söylenmiştir ki bu görüş muhtemelen daha evladır. Dâvûd [ez-Zâhirî]'den, ayetin zahiri esas alınarak hata halinde hiçbir şeyin gerekmeyeceği nakledilmiştir. İbnü'l-Münzir bunu İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ, İbn Cübeyr ve Tâvûs'tan rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh'in İbn Sîrîn'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kim ihramlı olduğunu unutarak onu öldürürse ona ceza gerekir; kim de ihramlı olduğunu unutmayıp onu kasten öldürürse onun durumu Allah Teâlâ'ya kalmıştır, dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar.» İbn Cerîr, Hasan[-ı Basrî] ve Mücâhid'den de buna benzer bir rivayette bulunmuştur. { مَنْ } lafzının şartiyye olması caizdir ki zahir olan da budur; mevsûle olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın: { فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ } “öldürdüğünün bir benzeri ceza vardır” buyruğundaki 'fâ (فـ)' harfi, birinci ihtimale göre ceza fâ'sıdır; ikinci ihtimale göre ise mübtedanın şarta benzemesinden ötürü zâidedir. { فَجَزاءٌ } lafzı merfû ve tenvinli olarak mübtedadır; { مِثْلُ } ise onun sıfatı olarak merfûdur, haber ise mahzuftur, yani «onun üzerine gerekir». Mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür; yani «onun vacibi veya ona vacip olan şey, öldürdüğüne denk bir cezadır».
وجوز أبو البقاء أن يكون مِثْلُ بدلا والزجاج أن يكون جزاء مبتدأ ومِثْلُ خبره إذ التقدير جزاء ذلك الفعل أو المقتول مماثل لما قتله وبهذا قرأ الكوفيون ويعقوب، وقرأ باقي السبعة برفع «جزاء» مضافا إلى «مثل» .
Ebu'l-Bekâ { مِثْلُ } lafzının bedel olmasını, Zeccâc ise { جَزاءٌ } lafzının mübteda, { مِثْلُ } lafzının ise onun haberi olmasını caiz görmüştür; zira takdir 'bu fiilin veya öldürülenin cezası, öldürdüğü şeye denktir' şeklindedir. Kûfeliler ve Ya'kûb bu şekilde okumuşlardır. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise «cezâü» kelimesini «misli» kelimesine muzaf olarak merfû okumuşlardır.
واستشكل ذلك الواحدي بل قال: ينبغي أن لا يجوز لأن الجزاء الواجب للمقتول لا لمثله. ولا يخفى أن هذا طعن في المنقول المتواتر عن النبي ﷺ وذلك غاية في الشناعة، وما ذكر مجاب عنه، أما أولا فبأن جزاء كما قيل مصدر مضاف لمفعوله الثاني أي فعليه أن يجزي مثل ما قتل ومفعوله الأول محذوف والتقدير فعليه أن يجزي المقتول من الصيد مثله ثم حذف المفعول الأول لدلالة الكلام عليه وأضيف المصدر إلى الثاني، وقد يقال لا حاجة إلى ارتكاب هذه المئونة بأن يجعل مصدرا مضافا إلى مفعوله من غير تقدير مفعول آخر على أن معنى أن يجزىء مثل أن يعطي المثل جزاء، وأما ثانيا فبأن تجعل الإضافة بيانية أي جزاء هو مثل ما قتل، وأما ثالثا فبأن يكون مِثْلُ مقحما كما في قولهم: مثلك لا يفعل كذا.
Vâhidî bunu müşkil görmüş, hatta şöyle demiştir: Bunun caiz olmaması gerekir; çünkü vacip olan ceza öldürülenin kendisi içindir, benzeri için değildir. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevatir olarak nakledilene bir ta'n olduğu ve bunun da son derece çirkin olduğu gizli değildir. Zikredilen bu hususa şu şekilde cevap verilmiştir: Birincisi, denildiği gibi «cezâü» ikinci mefulüne muzaf bir masdardır; yani 'öldürdüğünün benzerini ceza olarak ödemesi gerekir'. Birinci mefulü ise mahzuftur ve takdiri şöyledir: 'Avdan öldürülen şeye onun benzerini ceza olarak ödemesi gerekir'. Sonra kelamın delaletinden ötürü birinci meful hazfedilmiş ve masdar ikinci mefule muzaf kılınmıştır. Başka bir meful takdir etmeksizin mefulüne muzaf bir masdar kılınarak bu külfete girmeye gerek olmadığı da söylenebilir; zira benzerini karşılamanın manası, ceza olarak benzerini vermektir. İkincisi; izafetin beyaniyye kılınmasıdır, yani 'öldürdüğünün benzeri olan bir ceza'. Üçüncüsü ise; «senin gibisi bunu yapmaz» sözlerinde olduğu gibi { مِثْلُ } lafzının zâid (pekiştirme amaçlı) olmasıdır.
واعترض هذا بأنه يفوت عليه اشتراط المماثلة بين الجزاء والمقتول وكون جزائه المحكوم به ما يقاومه ويعادله وهو يقتضي المماثلة مما لا يكاد يسلم انفهامه من هذه الجملة كما لا يخفى.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu takdirde ceza ile öldürülen arasındaki denklik şartı ve hükmedilen cezasının onu karşılayan ve ona denk olan bir şey olması şartı ortadan kalkar; oysa bu, denkliği gerektirir ki gizli kalmayacağı üzere bunun bu cümleden anlaşılmaması neredeyse mümkün değildir.
وقرأ محمد بن مقاتل بتنوين جزاء ونصبه ونصب مِثْلُ أي فليجز جزاء أو فعليه أن يجزي جزاء مثل ما قتل، وقرأ السلمي برفع جزاء منونا ونصب مِثْلُ أما رفع جزاء فظاهر وأما نصب مثل فبجزاء أو بفعل محذوف دل جزاء عليه أي يخرج أو يؤدي مثل. وقرأ عبد الله «فجزاؤه» برفع جزاء مضافا إلى الضمير ورفع مثل على الابتداء والخبرية. والمراد عند الإمام الأعظم وأبي يوسف المثل باعتبار القيمة يقوم الصيد من حيث أنه صيد لا من حيث ما زاد عليه بالصنع في المكان الذي أصابه المحرم فيه أو في أقرب الأماكن إليه مما يباع فيه ويشري
Muhammed b. Mukâtil, «cezâen» lafzını tenvin ve nasb ile, «misle» lafzını da nasb ile okumuştur; yani 'bir ceza ödesin' yahut 'öldürdüğünün benzeri bir ceza ödemesi gerekir'. es-Sülemî ise «cezâün» lafzını merfû ve tenvinli, «misle» lafzını ise mensûb okumuştur. «Cezâün» lafzının ref'i açıktır; «misle» lafzının nasbı ise ya «cezâün» ile yahut «cezâün» lafzının delalet ettiği mahzuf bir fiille gerçekleşmiştir, yani 'benzerini çıkarır veya öder'. Abdullah [İbn Mes'ûd] ise zamire muzaf olarak «cezâü» lafzının ref'i ve mübteda-haber olmak üzere «mislü» lafzının ref'i ile «fe-cezâühû mislü mâ katele» şeklinde okumuştur. İmam-ı Âzam ve Ebû Yûsuf'a göre murad, kıymet itibarıyla denkliğidir; ihramlının ona isabet ettiği yerde yahut oraya en yakın alım satım yapılan yerlerde, üzerinde sanatla meydana gelen fazlalık bakımından değil, sırf bir av olması bakımından avın kıymeti takdir edilir.
وكذا يعتبر الزمان الذي أصابه فيه لاختلاف القيم باختلاف الأمكنة والأزمنة فإن بلغت قيمته قيمة هدى يخير الجاني بين أن يشتري بها ما قيمته قيمة الصيد فيهديه إلى الحرم وبين أن يشتري بها طعاما فيعطي كل مسكين نصف صاع من بر أو صاعا من غيره، ولا يجوز أن يطعم مسكينا أقل من نصف صاع ولا يمنع أن يعطيه أكثر ولو كان كل الطعام غير أنه إن فعل أجزأ عن إطعام مسكين نصف صاع وعليه أن يكمل بحسابه ويقع الباقي تطوعا وبين أن يصوم عن طعام كل مسكين يوما فإن فضل ما لا يبلغ طعام مسكين تصدق به أو صام عنه يوما كاملا لأن الصوم أقل من يوم لم يعهد في الشرع وإن لم تبلغ قيمته قيمة هدي فإن بلغت ما يشتري به طعام مسكين يخير بين الإطعام والصوم وإن لم تبلغ إلا ما يشتري به مدا من الحنطة مثلا يخير بين أن يطعم ذلك المقدار وبين أن يصوم يوما كاملا لما قلنا فيكون قوله تعالى:
Aynı şekilde [avlanan hayvana] isabet ettiği zaman da dikkate alınır; çünkü mekânların ve zamanların değişmesiyle kıymetler de değişir. Eğer [avlanan hayvanın] kıymeti bir hedy kurbanının kıymetine ulaşırsa, suç işleyen kişi [şu seçenekler arasında] muhayyer bırakılır: Ya bu kıymetle değeri o avın değerine denk olan bir hayvan satın alıp onu Harem’e hediye eder (kurban olarak gönderir); ya bu kıymetle yiyecek satın alıp her bir yoksula buğdaydan yarım sa' veya buğday dışındakilerden bir sa' verir. Bir yoksula yarım sa'dan daha az yedirmesi caiz değildir; yiyeceğin tamamı olsa bile ona daha fazlasını vermesi engellenmez, ne var ki bunu yaparsa [bu fazlalık] bir yoksul için yarım sa' yerine geçer, onun hesabına göre tamamlaması gerekir ve geri kalanı nafile olur; ya da her bir yoksulun yiyeceği karşılığında bir gün oruç tutar. Şayet bir yoksulun yiyeceğine ulaşmayan bir miktar artarsa, onu sadaka olarak verir yahut onun yerine tam bir gün oruç tutar; çünkü şeriatta bir günden az oruç bilinmemektedir. Şayet kıymeti bir hedy kurbanının kıymetine ulaşmaz da bir yoksulun yiyeceğinin satın alınabileceği miktara ulaşırsa, yedirmekle oruç tutmak arasında muhayyer bırakılır. Şayet ancak mesela bir müdd buğday satın alınabilecek bir miktara ulaşırsa, söylediğimiz gerekçeden ötürü o miktarı yedirmekle tam bir gün oruç tutmak arasında muhayyer bırakılır. Dolayısıyla Yüce [Allah]’ın şu kavli:
مِنَ النَّعَمِ تفسيرا للهدي المشتري بالقيمة على أحد وجوه التخيير فإن من فعل ذلك يصدق عليه أنه جزى بمثل ما قتل من النعم. ونظر فيه صاحب التقريب لأن قراءة رفع «جزاء ومثل» تقتضي أن يكون الجزاء مماثلا من النعم للصيد فإن كان الجزاء القيمة فليس مماثلا له منها بل الجزاء قيمة يشتري بها مماثل. وأجاب في الكشف بأن ما يشتري بالجزاء جزاء أيضا فإن طعام المساكين جزاء بالإجماع وهو مشترى بالقيمة. والحاصل أنه يصدق عليه أنه جزاء وأنه اشترى بالجزاء ولا تنافي بينهما، وادعى صاحب الهداية أن مِنَ النَّعَمِ بيان لما قتل وأن معنى الآية فجزاء هو قيمة ما قتل من النعم بجعل المثل بمعنى القيمة وحمل النعم على النعم الوحشي لأن الجزاء إنما يجب بقتله لا بقتل الحيوان الأهلي، وقد ثبت كما قال أبو عبيدة. والأصمعي أن النعم كما تطلق على الأهلي في اللغة تطلق على الوحشي، وكان كلام أبي البقاء حيث قال: يجوز أن يكون مِنَ النَّعَمِ حالا من الضمير في قَتَلَ لأن المقتول يكون من النعم مبنيا على هذا، وهو مع بعد إرادته من النظم الكريم خلاف المتبادر في نفسه، فإن المشهور أن النعم في اللغة الإبل والبقر والغنم دون ما ذكر، وقد نص على ذلك الزجاج وذكر أنه إذا أفردت الإبل قيل لها نعم أيضا وإن أفردت البقر والغنم لا تسمى نعما.
{ مِنَ النَّعَمِ } muhayyerlik şekillerinden biri üzere kıymetle satın alınan hedy kurbanının bir tefsiri olur. Çünkü bunu yapan kimse hakkında 'öldürdüğünün benzerini en’âm türünden ceza olarak ödedi' ifadesi doğru olur. et-Takrîb sahibi bunda bir problem görmüştür; zira «cezâün» ve «mislü» kelimelerinin merfû okunması, cezanın en’âmdan olup av hayvanına denk olmasını gerektirir. Eğer ceza kıymet ise, en’âmdan ona denk bir şey olmaz; bilakis ceza, kendisiyle benzeri satın alınan bir kıymet olur. el-Keşşâf sahibi [buna] şöyle cevap vermiştir: Ceza ile satın alınan şey de cezadır; nitekim yoksulların yiyeceği icma ile cezadır, halbuki o da kıymetle satın alınmaktadır. Hâsılı, onun hem bir ceza olduğu hem de ceza karşılığında satın alındığı doğrulanır ve ikisi arasında bir çelişki yoktur. el-Hidâye sahibi ise { مِنَ النَّعَمِ } ifadesinin öldürülen şeyin beyanı olduğunu ve ayetin manasının, 'misl' kelimesi kıymet manasına alınarak ve en’âm da yabanî en’âma hamledilerek 'en’âmdan öldürdüğü şeyin kıymeti olan bir ceza' demek olduğunu ileri sürmüştür. Çünkü ceza evcil hayvanın öldürülmesiyle değil, ancak onun (yabanî olanın) öldürülmesiyle vacip olur. Nitekim Ebû Ubeyde ve el-Asmaî’nin dediği gibi dilde en’âm kelimesinin evcil hayvana ıtlak olunduğu gibi yabanî hayvana da ıtlak olunduğu sabittir. Ebu’l-Bekâ’nın: '{ مِنَ النَّعَمِ } ifadesinin { قَتَلَ } fiilindeki zamirden hâl olması caizdir, çünkü öldürülen şey en’âmdandır' sözü de buna dayanmaktaydı. Bu görüş, yüce nazımdan kastedilmesinin uzaklığıyla birlikte, bizzat kendisinde ilk akla gelen anlama da aykırıdır; zira dilde en’âmın zikredilenler değil, deve, sığır ve koyun olduğu meşhurdur. ez-Zeccâc bunu açıkça belirtmiş ve develer tek başına anıldığında onlara en’âm da denildiğini, ancak sığır ve koyun tek başına anıldığında en’âm olarak isimlendirilmediğini zikretmiştir.
وقال محمد ونسب إلى الشافعي. ومالك. والإمامية أيضا: المراد بالمثل والنظير في المنظر فيما له نظير في ذلك لا في القيمة ففي الظبي شاة. وفي الضبع شاة. وفي الأرنب عناق. وفي اليربوع جفرة. وفي النعامة بدنة، وفي حمار الوحش بقرة لأن الله تعالى أوجب مثل المقتول مقيدا بالنعم فمن اعتبر القيمة فقد خالف النص لأنها ليست بنعم ولأن الصحابة كعلي كرم الله تعالى وجه وعمر وعبد الله بن مسعود وغيرهم رضي الله تعالى عنهم أجمعين أوجبوا في النعامة بدنة، وفي حمار الوحش بقرة إلى غير ذلك،
Muhammed [eş-Şeybânî] -ki bu görüş Şâfiî, Mâlik ve İmâmiyye’ye de nisbet edilmiştir- şöyle demiştir: Misl (benzer) ile kastedilen, kıymette değil, bu hususta benzeri olan şeylerde görünüşteki benzer ve emsaldir. Buna göre ceylanda bir koyun, sırtlanda bir koyun, tavşanda bir dişi oğlak, çöl sıçanında bir dişi keçi yavrusu, devekuşunda bir deve ve yaban eşeğinde bir sığır gerekir. Çünkü Yüce Allah öldürülenin benzerini en’âm ile kayıtlı olarak vacip kılmıştır; dolayısıyla kıymeti esas alan kimse nassa muhalefet etmiş olur, çünkü kıymet en’âm değildir. Ayrıca Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Ömer, Abdullah b. Mes'ûd ve diğer sahabeler radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn devekuşunda bir deve, yaban eşeğinde bir sığır ve benzerlerini vacip kılmışlardır.
وجاء عن النبي ﷺ كما رواه أبو داود «الضبع صيد وفيه شاة»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği üzere şöyle nakledilmiştir: «Sırtlan bir avdır ve onda bir koyun [cezası] vardır.»
وما ليس له نظير من حيث الخلقة مثل العصفور، والحمام تجب فيه القيمة عند محمد كما هو عند الإمام الأعظم وصاحبه، وعن الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه يعتبر المماثلة من حيث الصفات فأوجب في الحمام شاة لمشابهة بينهما من حيث إن كل واحد منهما يعب ويهدر. وروي ذلك عن ابن عباس وابن عمر ومقاتل رضي الله تعالى عنهم، وأخرج ابن أبي شيبة عن عطاء قال: أول من فدى طير الحرم بشاة عثمان رضي الله تعالى عنه، ولأبي حنيفة وأبي يوسف رضي الله تعالى عنهما أن الله تعالى أطلق المثل والمثل المطلق هو المثل صورة ومعنى وهو المشارك في النوع وهو غير مراد هنا بالإجماع فبقي أن يراد المثل معنى وهو القيمة وهذا لأن المعهود في الشرع في إطلاق لفظ المثل أن يراد المشارك في النوع أو القيمة فقد قال تعالى في ضمان العدوان: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [البقرة: ١٩٤] والمراد الأعم منها أعني المماثل في النوع إذا كان المتلف مثليا والقيمة إذا كان قيميا بناء على أنه مشترك معنوي، والحيوانات من القيميات شرعا إهدارا للماثلة الكائنة في تمام الصورة فيها تغليبا للاختلاف
Serçe ve güvercin gibi hilkat bakımından benzeri olmayan şeylerde ise, İmam-ı Âzam ve arkadaşına (Ebû Yûsuf) göre olduğu gibi Muhammed'e göre de kıymet vacip olur. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'tan ise nitelikler bakımından benzerliği dikkate aldığı rivayet edilmiştir; bu sebeple güvercinde, her ikisinin de su içerken başını kaldırmadan içmesi ve ses çıkarması bakımından aralarındaki benzerlikten ötürü bir koyun vacip görmüştür. Bu görüş İbn Abbâs, İbn Ömer ve Mukâtil'den radıyallâhu teâlâ anhüm de rivayet edilmiştir. İbn Ebî Şeybe, Atâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Harem kuşuna karşılık bir koyunu fidye verenlerin ilki Osman radıyallâhu teâlâ anh'tır.' Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın delili ise şudur: Yüce Allah misl lafzını mutlak olarak zikretmiştir; mutlak misl ise suret ve mana bakımından misl olandır, yani türde ortak olandır. Bu ise icma ile burada kastedilmemiştir; geriye manen misl olanın, yani kıymetin kastedilmesi kalmıştır. Bunun sebebi, şeriatta misl lafzının mutlak kullanımında türde ortak olanın veya kıymetin kastedilmesinin bilinmesidir. Nitekim Yüce [Allah] haksız saldırının tazmininde şöyle buyurmuştur: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa, siz de ona misliyle saldırın.” [Bakara: 194]. Burada kastedilen, misl kelimesinin manevî müşterek olmasına dayanılarak, ikisinden daha genel olanıdır; yani telef edilen şey mislî bir mal ise türdeki benzeri, kıyemî bir mal ise kıymetidir. Hayvanlar ise, bir türün fertleri arasındaki bâtınî (niteliksel) farklılığın baskın kılınması sebebiyle, suretin tamamındaki benzerliğin geçersiz sayılması suretiyle şer'an kıyemî mallardandır.
الباطني في أبناء نوع واحد فما ظنك إذا انتفى المشاركة في النوع أيضا فلم يبق إلا مشاكلة في بعض الصورة كطول العنق والرجلين في النعامة مع البدنة ونحو ذلك في غيره فإذا حكم الشرع بانتفاء اعتبار المماثلة مع المشاكلة في تمام الصورة ولم يضمن المتلف بما شاركه في تمام نوعه بل بالمثل المعنوي فعند عدمها وكون المشاكلة في بعض الهيئة انتفاء الاعتبار أظهر إلا أن لا يمكن وذلك بأن يكون للفظ محمل يمكن سواه فالواجب إذا عهد المراد بلفظ في الشرع وتردد فيه في موضع يصح حمله على ذلك المعهود وغيره أن يحمل على المعهود وما نحن فيه كذلك فوجب المصير إليه وأن يحمل ما جاء عن النبي ﷺ وعن صحابته الكرام رضي الله تعالى عنهم من الحكم بالنظير على أنه كان باعتبار التقدير بالقيمة إلا أن الناس إذ ذاك لما كانوا أرباب مواش كان الأداء عليهم منها أيسر لا على معنى أنه لا يجزىء غير ذلك، وحديث التقييد بالنعم قد علمت الجواب عنه، وذكر مولانا شيخ الإسلام أن الموجب الأصلي للجناية والجزاء المماثل للمقتول إنما هو قيمته لكن لا باعتبار أن الجاني يعمد إليها فيصرفها إلى المصارف ابتداء بل باعتبار أن يجعلها معيارا فيقدر بها إحدى الخصال الثلاث فيقيمها مقامها فقوله تعالى: مِثْلُ ما قَتَلَ وصف لازم للجزاء غير مفارق عنه بحال. وأما قوله سبحانه مِنَ النَّعَمِ فوصف له معتبر في ثاني الحال بناء على وصفه الأول الذي هو المعيار له ولما بعده من الطعام والصيام فحقهما أن يعطفا على الوصف المفارق لا على الوصف اللازم فضلا عن العطف على الموصوف كما سيأتي إن شاء الله تعالى. ومما يرشد إلى أن المراد بالمثل هو القيمة قوله ﷿:
Aynı türün fertlerinde durum böyleyken, türdeki ortaklık da ortadan kalktığında ve devekuşu ile deve arasında boyun ve bacakların uzunluğu gibi sadece bazı suret benzerliklerinden ve başkalarında da bunun benzerinden başka bir şey kalmadığında durumun nasıl olacağını sen düşün! Şeriat, suretin tamamındaki benzerlikle birlikte türdeşliği dikkate almayı hükümsüz kılıp telef edilen şeyi türünün tamamında ortak olduğu bir şeyle değil de manevî misliyle (kıymetiyle) tazmin ettirmişse; türdeşliğin bulunmadığı ve benzerliğin sadece bazı şekillerde olduğu durumlarda dikkate almayı hükümsüz kılmak daha açıktır. Ancak bunun imkânsız olması, yani lafzın bundan başka bir manaya hamledilmesinin mümkün olmaması durumu müstesnadır. O halde vacip olan şudur: Bir lafızla şeriatta kastedilen mana bilindiğinde ve o bilinen manaya ve başkasına hamledilmesi caiz olan bir yerde tereddüt edildiğinde, bilinen manaya hamledilmelidir. Bizim konumuz da böyledir; binaenaleyh buna başvurmak ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile O'nun kerim ashabından radıyallâhu teâlâ anhüm emsal ile hükmetmeye dair nakledilenlerin kıymetle takdir esasına dayandığına hamledilmesi vacip olmuştur. Ne var ki o dönemde insanlar hayvan sürüleri sahipleri olduklarından onlar için bu hayvanlardan ödeme yapmak daha kolaydı; yoksa bundan başkası kâfi gelmez manasında değildi. En’âm ile kayıtlanması hadisesine gelince, ona verilen cevabı zaten öğrenmiştin. Mevlânâ Şeyhu’l-İslâm, cinayetin asıl gerektirdiği ve öldürülene denk olan cezanın ancak onun kıymeti olduğunu; fakat suç işleyenin doğrudan kıymete yönelip onu başlangıçta harcama yerlerine sarf etmesi bakımından değil, onu bir ölçü kılıp onunla üç seçenekten birini takdir ederek onu onun yerine koyması bakımından böyle olduğunu zikretmiştir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın { مِثْلُ ما قَتَلَ } kavli, ceza için hiçbir halükârda ondan ayrılmayan zorunlu bir vasıftır. Yüce [Allah]'ın { مِنَ النَّعَمِ } kavli ise, onun ve ondan sonra gelen yiyecek ve oruç için bir ölçü olan birinci vasfına binaen, ikinci durumda dikkate alınan bir vasıftır. Dolayısıyla bu ikisinin, mevsufa atfedilmek şöyle dursun, zorunlu vasfa değil, ayrılabilir vasfa atfedilmesi gerekir; nitekim inşâallahu teâlâ gelecektir. Misl ile kastedilenin kıymet olduğuna işaret eden delillerden biri de Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın şu kavlidir:
يَحْكُمُ بِهِ أي بمثل ما قتل ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أي حكمان عدلان من المسلمين لأن التقويم هو الذي يحتاج إلى النظر والاجتهاد دون المماثلة في الصورة التي يستوفي في معرفتها كل أحد من الناس. وهذا ظاهر الورود على ظاهر قول محمد.
{ يَحْكُمُ بِهِ } yani öldürdüğünün benzerine hükmeder, { ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } yani Müslümanlardan adil iki hakem [hükmeder]. Çünkü insanların her birinin bilmede eşit olduğu suretteki benzerlik değil, ancak kıymet takdiri inceleme ve ictihada ihtiyaç duyar. Bu [itiraz], Muhammed'in [eş-Şeybânî] sözünün zahirine açıkça yönelmektedir.
وقد يقال: إن هذه الجملة مرشدة إلى ما قلنا أيضا على رأي من يجعل مدار المماثلة بين الصيد والنعم المشاكلة والمضاهاة في بعض الأوصاف والهيآت مع تحقق التباين بينهما في بقية الأحوال فإن ذلك مما لا يهتدي إليه من أساطين أئمة الاجتهاد وصناديد أهل الهداية والرشاد إلا المؤيدون بالقوة القدسية. ألا يرى أن الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه ومن أسلفنا ذكره أوجبوا في قتل الحمامة شاة بناء على ما أثبت بينهما من المماثلة في العب والهدير مع أن النسبة بينهما من سائر الحيثيات كما بين الضب والنون بل السمك والسماك فكيف يفوض معرفة هذه الدقائق العويصة إلى رأي عدلين من آحاد الناس على أن الحكم بهذا المعنى إنما يتعلق بالأنواع لا بالأشخاص فبعد ما عين بمقابلة كل نوع من أنواع الصيد نوع من أنواع النعم يتم الحكم ولا يبقى عند وقوع خصوصيات الحوادث حاجة إلى حكم أصلا.
Şöyle de denebilir: Bu cümle, av hayvanı ile en’âm arasındaki benzerliğin mihverini, diğer hallerde aralarında tam bir farklılık bulunmakla birlikte bazı vasıf ve şekillerdeki benzerlik ve denklik kılan kimsenin görüşüne göre de bizim söylediğimize işaret etmektedir. Zira bu öyle bir husustur ki ictihad imamlarının önderleri ile hidayet ve reşad ehlinin büyüklerinden ancak kudsî kuvvetle desteklenenler ona yol bulabilir. Görmez misin ki İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ve daha önce zikrettiğimiz kimseler, su içerken başı kaldırmama ve ses çıkarma hususunda aralarında sabit gördükleri benzerliğe dayanarak bir güvercinin öldürülmesinde bir koyun vacip kılmışlardır; oysa diğer bütün yönlerden aralarındaki nisbet, keler ile balık arasındaki, hatta balık ile Semek [yıldızı] arasındaki nisbet gibidir. Hal böyleyken bu girift incelikleri bilmek sıradan insanlardan iki adil kişinin reyine nasıl havale edilebilir? Kaldı ki bu manadaki hüküm şahıslarla değil, ancak türlerle ilgilidir; dolayısıyla av türlerinden her bir türün karşısına en’âm türlerinden bir tür tayin edildikten sonra hüküm tamamlanır ve özel olaylar meydana geldiğinde artık bir hakeme asla ihtiyaç kalmaz.
وقرأ محمد بن جعفر «ذو عدل»
Muhammed b. Ca'fer ise «zû adlin» şeklinde okumuştur.
وخرجها ابن جني على إرادة الإمام، وقيل: إن «ذو» تستعمل استعمال من للتقليل والتكثير، وليس المراد بها هنا الوحدة بل التعدد ويراد منه اثنان لأنه أقل مراتبه، وفي الهداية قالوا: والعدل الواحد يكفي والمثنى أولى لأنه أحوط وأبعد من الغلط، وعلى هذا لا حاجة إلى حمل «ذو» على المتعدد ولا على الإمام بل المراد منها الواحد إماما كان أو غيره، ومن اشترط الاثنين حمل العدد في الآية على القراءة المتواترة على الأولوية، والجملة صفة لجزاء أو حال من الضمير المستتر في خبره المقدر، وقيل: حال منه لتخصيصه بالصفة، وجوز ابن الهمام على قراءة رفع جزاء وإضافته أن تكون صفة لمثل كما أن تكون صفة لجزاء لأن مثلا لا تتعرف بالإضافة فجاز وصفها ووصف ما أضيف إليها بالجملة.
İbn Cinnî bunu devlet başkanının kastedilmesine hamletmiştir. Denildi ki: «Zû» lafzı, azlık ve çokluk için olan «men» gibi kullanılır; burada kastedilen teklik değil çokluktur ve onun en alt mertebesi olduğu için iki kastedilmiştir. el-Hidâye'de şöyle demişlerdir: Âlimler, 'Tek bir adil kişi kâfidir, iki kişi olması ise daha evladır; çünkü daha ihtiyatlıdır ve hatadan daha uzaktır' dediler. Buna göre «zû» lafzını ne çoğula ne de devlet başkanına hamletmeye gerek vardır; bilakis ondan kastedilen, ister devlet başkanı ister başkası olsun, tek kişidir. İki kişiyi şart koşanlar ise, mütevatir kıraatteki ayette geçen sayıyı evleviyete hamletmişlerdir. Bu cümle, «cezâün» kelimesinin sıfatıdır yahut mukadder olan haberindeki müstetir zamirden hâldir. Sıfatla tahsis edildiği için ondan hâl olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Hümâm, «cezâü» kelimesinin ref'i ve izafeti kıraatine göre, bu cümlenin «cezâü» kelimesinin sıfatı olabileceği gibi «mislü» kelimesinin de sıfatı olmasını caiz görmüştür; çünkü «misl» lafzı izafetle marifeleşmez, dolayısıyla onun sıfatlanması da kendisine muzaf olanın cümle ile sıfatlanması da caiz olmuştur.
وقوله تعالى: هَدْياً حال مقدرة من الضمير في بِهِ كما قال الفارسي أو من جزاء بناء على أنه
Yüce Allah'ın: { هَدْياً } kavli ise Fârisî'nin dediği gibi { بِهِ } ifadesindeki zamirden mukadder bir hâldir; yahut haber olması esasına dayanılarak «cezâün» kelimesinden
خبر أو منه على تقدير كونه مبتدأ في رأي أو بدل من مِثْلُ فيمن نصبه أو من محله فيمن جره أو نصب على المصدر أي يهديه هديا والجملة صفة أخرى لجزاء بالِغَ الْكَعْبَةِ صفة لهديا لأن إضافته لفظية أَوْ كَفَّارَةٌ عطف على محل من النعم على أنه خبر مبتدأ محذوف والجملة صفة لجزاء على ما اختاره شيخ الإسلام. وقوله تعالى: طَعامُ مَساكِينَ عطف بيان لكفارة عند من يراه كالفارسي في النكرات أو بدل منه أو خبر مبتدأ محذوف أي هي طعام مساكين.
hâldir ya da bir görüşe göre mübteda olduğu takdirde yine ondan hâldir; yahut onu nasb ile okuyanlara göre { مِثْلُ } lafzından bedeldir ya da onu cer ile okuyanlara göre onun mahallinden bedeldir veya masdar olarak mensûbdur, yani 'onu hedy olarak gönderir/kurban eder' demektir. Cümle ise «cezâün» kelimesinin diğer bir sıfatıdır. { بالِغَ الْكَعْبَةِ } ifadesi «hedyen» kelimesinin sıfatıdır, çünkü onun izafeti lafzîdir. { أَوْ كَفَّارَةٌ } ifadesi, Şeyhu’l-İslâm'ın tercih ettiği üzere, mahzuf bir mübtedanın haberi olması esasıyla «min en-ne'ami» ifadesinin mahalline matuftur ve bu cümle «cezâün» kelimesinin sıfatıdır. Yüce Allah'ın: { طَعامُ مَساكِينَ } kavli ise, Fârisî gibi nekirelerde bunu kabul eden kimseye göre «keffâretün» kelimesinin atf-ı beyanıdır yahut ondan bedeldir ya da mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o, yoksulların yiyeceğidir' demektir.
وقوله سبحانه: أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً عطف على طَعامُ وذلك إشارة إليه وصِياماً تمييز.
Yüce [Allah]’ın: { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } kavli { طَعامُ } kelimesine matuftur, { ذلِكَ } ona işarettir ve { صِياماً } ise temyizdir.
وخلاصة الآية كأنه قيل: فعليه جزاء أو فالواجب جزاء مماثل للمقتول هو من النعم أو طعام مساكين أو صيام بعددهم فحينئذ تكون المماثلة وصفا لازما للجزاء يقدر به الهدي والطعام والصيام. أما الأولان فبلا واسطة، وأما الثالث فبواسطة الثاني فيختار الجاني كلا منها بدلا عن الآخرين، وكون الاختيار للجاني هو ما ذهب إليه أبو حنيفة وأبو يوسف رضي الله تعالى عنهما فعندهما إذا ظهر قيمة الصيد بحكم الحكمين وهي تبلغ هديا فله الخيار في أن يجعله هديا أو طعاما أو صوما لأن التخيير شرع رفقا بمن عليه فيكون الخيار إليه ليرتفق بما يختار كما في كفارة اليمين. وقال محمد- وحكاه أصحابنا عن الشافعي رضي الله تعالى عنه أيضا-: إن الخيار إلى الحكمين في تعيين أحد الأشياء فإن حكما بالهدي يجب النظير على ما مر وإن حكما بالطعام أو الصيام فعلى ما قاله الإمام وصاحبه من اعتبار القيمة من حيث المعنى.
Ayetin özeti sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Ona bir ceza gerekir' yahut 'Vacip olan, öldürülene denk bir cezadır ki o da en’âmdandır yahut yoksulların yiyeceğidir yahut onların sayısınca oruçtur.' Bu durumda benzerlik cezanın zorunlu bir vasfı olur; hedy, yiyecek ve oruç onunla takdir edilir. İlk ikisi vasıtasız olarak, üçüncüsü ise ikincisi vasıtasıyla takdir edilir; suç işleyen kimse bunlardan her birini diğerlerinin yerine seçenek olarak seçer. Seçimin suç işleyene ait olması, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'un radıyallâhu teâlâ anhümâ gittiği görüştür. Onlara göre iki hakemin hükmüyle avın kıymeti ortaya çıkıp bu kıymet bir hedye ulaştığında, onu hedy, yiyecek veya oruç kılmakta serbesttir. Çünkü muhayyerlik yükümlü olan kimseye kolaylık olsun diye meşru kılınmıştır; dolayısıyla yemin kefaretinde olduğu gibi dilediğiyle kolaylık sağlasın diye seçim ona aittir. Muhammed -ki bunu arkadaşlarımız Şâfiî'den radıyallâhu teâlâ anh de nakletmişlerdir- ise şöyle demiştir: Bu şeylerden birini tayin etme hususunda muhayyerlik iki hakeme aittir. Şayet hedy ile hükmederlerse daha önce geçtiği üzere emsali gerekir; şayet yiyecek veya oruç ile hükmederlerse İmam ve arkadaşının (Ebû Yûsuf) mana bakımından kıymeti dikkate alma konusundaki söyledikleri geçerli olur.
واستدل كما قيل على ذلك بالآية، ووجهه أنه ذكر الهدى منصوبا على أنه تفسير للضمير المبهم العائد على مِثْلُ في قوله تعالى: يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ سواء كان حالا منه كما قدمنا أو تمييزا على ما قيل فيثبت أن المثل إنما يصير هديا باختيارهما وحكمهما أو هو مفعول لحكم الحاكم على أن يكون بدلا عن الضمير محمولا على محله كما في قوله تعالى: قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً [الأنعام: ١٦١] وفي ذلك تنصيص على أن التعيين إلى الحكمين. ثم لما ثبت ذلك في الهدي ثبت في الطعام والصيام لعدم القائل بالفصل لأنه سبحانه عطفهما عليه بكلمة أو وهي عند غير الشعبي. والسدي. وابن عباس رضي الله تعالى عنهم في رواية للتخيير فيكون الخيار إليهما وأجاب عن ذلك غير واحد من أصحابنا بأن الاستدلال إنما يصح لو كان كفارة معطوفة على هديا وليس كذلك لاختلاف إعرابهما وإنما هي معطوفة على قوله تعالى: فَجَزاءٌ بدليل أنه مرفوع وكذا قوله: أَوْ عَدْلُ إلخ فلم يكن في الآية دلالة على اختيار للحكمين في الطعام والصيام وإذا لم يثبت الخيار فيهما للحكمين لم يثبت في الهدي لعدم القائل بالفصل وإنما يرجع إليهما في تقديم المتلف لا غير، ثم الاختيار بعد ذلك إلى من عليه رفقا به على أن في توجيه الاستدلال على ما قاله أكمل الدين في العناية إشكالا لأن ذكر الطعام والصيام بكلمة أو لا يفيد المطلوب إلا إذا كان كفارة منصوبا على ما هو قراءة عيسى بن عمر النحوي وهي شاذة، والشافعي لا يرى الاستدلال بالقراءة الشاذة لا من حيث إنها كتاب ولا من حيث إنها خبر كما عرف في الأصول.
Denildiği gibi buna ayetle istidlal edilmiştir; bunun izahı şudur: Yüce Allah'ın { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ } kavlindeki { مِثْلُ } lafzına dönen mübhem zamirin tefsiri olarak 'hedyen' lafzı mensûb olarak zikredilmiştir; ister daha önce belirttiğimiz gibi ondan hâl olsun ister denildiği gibi temyiz olsun. Böylece mislin ancak o ikisinin seçimi ve hükmüyle hedy olacağı sabit olur; yahut Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni doğru yola, dosdoğru dine iletti.” [En'âm: 161] kavlinde olduğu gibi mahalline hamledilerek zamirden bedel olmak üzere hâkimin hükmünün mefulüdür. Bunda tayin etmenin iki hakeme ait olduğuna dair açık nass bulunmaktadır. Sonra bu durum hedyde sabit olunca, arayı ayıran (kail-i bi'l-fasl) kimse bulunmadığı için yiyecek ve oruçta da sabit olmuştur; çünkü Yüce [Allah] o ikisini 'ev' (yahut) edatıyla ona atfetmiştir. Bu edat, bir rivayette İbn Abbâs, eş-Şa'bî ve es-Süddî'nin radıyallâhu teâlâ anhüm dışındakilere göre muhayyerlik içindir, dolayısıyla seçim o ikisine ait olur. Arkadaşlarımızdan pek çoğu buna şöyle cevap vermiştir: İstidlal ancak 'keffâretün' lafzı 'hedyen' lafzına matuf olsaydı sahih olurdu; oysa iraplarının farklı olmasından ötürü öyle değildir. O ancak merfû olmasının delaletiyle Yüce Allah'ın { فَجَزاءٌ } kavline matuftur; keza { أَوْ عَدْلُ } vb. kavli de böyledir. Dolayısıyla ayette yiyecek ve oruç hususunda iki hakemin seçimine dair bir delalet yoktur. Bu ikisinde hakemler için muhayyerlik sabit olmayınca, arayı ayıran kimse bulunmadığı için hedyde de sabit olmaz; ancak telef edilenin kıymetini takdir etmek için o ikisine başvurulur, başka değil. Bundan sonra ise seçim, kendisine kolaylık olsun diye yükümlü olan kimseye aittir. Kaldı ki Ekmelüddîn'in el-İnâye'de belirttiği üzere istidlalin bu izahında bir müşkillik vardır; zira yiyecek ve orucun 'ev' edatıyla zikredilmesi, ancak Nahivci Îsâ b. Ömer'in şaz olan kıraatinde olduğu gibi 'keffâreten' lafzının mensûb olması durumunda istenen neticeyi verir. Şâfiî ise usulde bilindiği üzere ne kitap olması ne de haber olması bakımından şaz kıraatle istidlali caiz görmez.
واعترض مولانا شيخ الإسلام على عطف كَفَّارَةٌ على جزاء وقد ذهب إليه أجلة المفسرين والفقهاء بأنه لا يبقى حينئذ في النظم الكريم ما يقدر به الطعام والصيام، والالتجاء إلى القياس على الهدي تعسف لا يخفى وقد علمت ما اختاره. والآية عليه أيضا لا تصلح دليلا على مدعي الخصم كما هو ظاهر على أن الظاهر منها كما قاله ابن الهمام أن الاختيار لمن عليه فإن مرجع ضمير المحذوف من الخبر أو متعلق المبتدأ إليه بناء على أن التقدير من الضأن أو الثني من غيره عند أبي حنيفة لأن مطلق اسم الهدي ينصرف إليه كما في هدي المتعة والقران. واعترض عليه بأن اسم الهدي قد ينصرف إلى غيره كما إذا قال: إذا فعلت كذا فثوبي هذا هدي فليكن في محل النزاع كذلك. وأجيب بأن
Mevlânâ Şeyhu’l-İslâm, müfessirlerin ve fakihlerin büyüklerinin gittiği { كَفَّارَةٌ } lafzının «cezâün» kelimesine atfedilmesi görüşüne şöyle itiraz etmiştir: Bu takdirde yüce nazımda yiyecek ve orucun kendisiyle takdir edileceği bir şey kalmaz; hedy üzerine kıyasa sığınmak ise gizli kalmayacak bir zorlamadır. Onun neyi tercih ettiğini ise zaten öğrenmiştin. Ayet onun [tercihine] göre de açık olduğu üzere hasmın iddiasına delil olmaya elverişli değildir. Kaldı ki İbnü'l-Hümâm'ın belirttiği üzere ayetten zahir olan, seçimin yükümlüye ait olduğudur; zira Ebû Hanîfe'ye göre takdirin koyundan [ceza] veya koyun dışındakilerden iki yaşına basmış [hayvan] olması esasına binaen haberden mahzuf olan zamirin yahut mübtedanın müteallakının mercii ona aittir. Çünkü hedy isminin mutlağı, temettü ve kıran hedyinde olduğu gibi buna sarf edilir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Hedy ismi, kişinin 'Şunu yaparsam şu elbisem hedy olsun' demesinde olduğu gibi başkasına da sarf edilebilir; öyleyse ihtilaflı yerde de böyle olsun. Buna şöyle cevap verilmiştir:
الكلام في مطلق الهدي وما ذكر ليس كذلك لأن الإشارة إلى الثوب قيدته، وعند محمد يجزىء صغار النعم لأن الصحابة كما تقدم أوجبوا عناقا وجفرة فدل على جواز ذلك في باب الهدي، وعن أبي يوسف روايتان رواية كقول الإمام، وأخرى كقول محمد وهي التي في المبسوط. والأسرار. وغيرهما، وعند أبي حنيفة يجوز الصغار على وجه الإطعام فيجوز أن يكون حكم الصحابة رضي الله تعالى عنهم كان على هذا الاعتبار فمجرد فعلهم حينئذ لا ينافي ما ذهب إليه الإمام فلا ينتهض حجة عليه.
Söz mutlak hedy hakkındadır; zikredilen ise öyle değildir, çünkü elbiseye işaret edilmesi onu kayıtlamıştır. Muhammed'e göre en’âmın küçükleri de kâfi gelir; zira sahabe daha önce geçtiği üzere dişi oğlak ve dişi keçi yavrusunu vacip kılmışlardır, bu da hedy babında bunun caiz olduğuna delalet etmiştir. Ebû Yûsuf'tan iki rivayet vardır: Biri İmam'ın görüşü gibi, diğeri ise Muhammed'in görüşü gibidir ki el-Mebsût, el-Esrâr ve diğerlerinde yer alan da budur. Ebû Hanîfe'ye göre ise küçük hayvanlar yedirme yoluyla caiz olur; dolayısıyla sahabenin radıyallâhu teâlâ anhüm hükmünün bu mülahaza üzerine olması muhtemeldir. Binaenaleyh onların sırf bu fiili İmam'ın gittiği görüşle çelişmez ve onun aleyhine kesin bir delil teşkil etmez.
وإذا اختار الهدي وبلغ ما يضحي به فلا يذبح إلا بالحرم وهو المراد بقوله تعالى: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ إلا أن ذكر الكعبة للتعظيم. ولو ذبحه في الحل لا يجزيه عن الهدي بل عن الإطعام فيشترط أن يعطي كل مسكين قيمة نصف صاع حنطة أو صاع من غيرها، ويجوز أن يتصدق بالشاة الواقعة هديا على مسكين واحد كما في هدي المتعة. ولا يتصدق بشيء من الجزاء على من لا تقبل شهادته له، ويجوز على أهل الذمة والمسلم أحب. ولو أكل من الجزاء غرم قيمة ما أكل، ولا يشترط في الإطعام أن يكون في الحرم.
Hedyi seçtiğinde ve bu kurban edilecek olgunluğa ulaştığında ancak Harem'de kesilir; Yüce Allah'ın: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } kavliyle murad edilen de budur, ancak Kâbe tazim amacıyla zikredilmiştir. Şayet onu Hil bölgesinde keserse hedy yerine geçmez, bilakis yedirme yerine geçer; dolayısıyla her bir yoksula yarım sa' buğday veya buğday dışındakilerden bir sa' kıymetini vermesi şart koşulur. Hedy olan koyunu, temettü hedyinde olduğu gibi tek bir yoksula sadaka olarak vermesi caizdir. Cezadan hiçbir şey, [suçlu lehine] şahitliği kabul edilmeyen kimseye sadaka olarak verilmez; zimmîlere verilmesi caizdir, Müslümana verilmesi ise daha sevimlidir. Şayet cezadan yerse yediği miktarın kıymetini tazmin eder. Yedirmenin Harem'de olması şart değildir.
ونقلوا عن الشافعي أنه يشترط ذلك اعتبارا له بالهدي والجامع التوسعة على سكان الحرم، ونحن نقول: الهدي قربة غير معقولة فيختص بمكان أو زمان أما الصدقة فقربة معقولة في كل زمان ومكان كالصوم فإنه يجوز في غير الحرم بالإجماع فإن ذبح في الكوفة مثلا أجزأه عن الطعام إذا تصدق باللحم، وفيه وفاء بقيمة الطعام لأن الإراقة لا تنوب عنه، ولو سرق هذا المذبوح أو ضاع قبل التصدق به بقي الواجب عليه كما كان. وهذا بخلاف ما لو كان الذبح في الحرم حيث يخرج عن العهدة. وإن سرق المذبوح أو ضاع قبل التصدق به وإذا وقع الاختيار على الطعام يقوم المتلف بالقيمة ثم يشتري بالقيمة طعام ويتصدق به على ما أشرنا إليه أولا. وفي الهداية يقوم المتلف بالطعام عندنا لأنه المضمون فتعتبر قيمته.
Şâfiî'den, Harem ehline genişlik sağlama ortak illetine dayanarak hedye kıyasla bunu şart koştuğunu nakletmişlerdir. Biz ise şöyle deriz: Hedy akılla idrak edilemeyen bir ibadettir; bu sebeple bir mekâna veya zamana tahsis edilir. Sadaka ise oruç gibi her zaman ve mekânda akılla idrak edilebilen bir ibadettir; nitekim oruç icma ile Harem dışında da caizdir. Şayet mesela Kûfe'de keser de etini sadaka olarak verirse, yiyecek yerine geçer ve bunda yiyeceğin kıymeti karşılanmış olur; çünkü kan akıtmak onun (yiyeceğin) yerine geçmez. Şayet bu kesilen hayvan sadaka olarak verilmeden önce çalınır veya kaybolursa, vacip olan [borç] eskisi gibi onun üzerinde kalır. Bu durum, kesim Harem'de yapıldığında kesilen hayvan sadaka olarak verilmeden önce çalınsa veya kaybolsa bile sorumluluktan kurtulmuş olmasının aksinedir. Seçim yiyecek üzerine yapıldığında, telef edilen şey kıymetle takdir edilir, sonra o kıymetle yiyecek satın alınır ve başta işaret ettiğimiz üzere sadaka olarak verilir. el-Hidâye'de şöyle denilmektedir: Bize göre telef edilen şey yiyecekle takdir edilir; çünkü tazmin edilecek olan odur, dolayısıyla onun kıymeti dikkate alınır.
ونقل حميد الدين الضرير عن محمد أنه يقوم النظير لأنه الواجب عينا إذا كان للمقتول نظير، وأنت تعلم أنه لو سلّم أن النظير هو الواجب عينا عند اختيار الهدي لم يلزم منه وجوب تقديمه عند اختيار خصلة أخرى فكيف وهو ممنوع، وإن اختار الصيام فعلى ما في الهداية يقوم المقتول طعاما ثم يصوم عن طعام كل مسكين يوما على ما مر لأن تقدير الصيام بالمقتول غير ممكن إذ لا قيمة للصيام فقدرناه بالطعام، والتقدير على هذا الوجه معهود في الشرع كما في الفدية. وتمام البحث في الفروع. والكفارة والطعام في الآية على ما يشعر به كلام بعض المفسرين بالمعنى المصدري ولو أبقيا على الظاهر لصح هذا، وما ذكرنا من عطف «كفارة» إنما هو على قراءة جزاء بالرفع. وعلى سائر القراءات يكون خبر مبتدأ محذوف والجملة معطوفة على جملة مِنَ النَّعَمِ.
Humeydüddîn ed-Darîr, Muhammed'den öldürülenin bir emsali varsa bizzat vacip olan o olduğu için emsalinin takdir edileceğini nakletmiştir. Sen bilirsin ki hedy seçildiğinde emsalinin bizzat vacip olduğu kabul edilse bile, bundan başka bir seçenek seçildiğinde onun takdir edilmesinin vacip olması gerekmez; nerede kaldı ki bu zaten kabul edilmemektedir. Şayet orucu seçerse, el-Hidâye'de olduğu üzere öldürülen şey yiyecek olarak takdir edilir, sonra daha önce geçtiği üzere her yoksulun yiyeceği karşılığında bir gün oruç tutar. Çünkü orucun öldürülen şeyle takdir edilmesi mümkün değildir; zira orucun bir kıymeti yoktur, bu yüzden onu yiyecekle takdir ettik. Bu şekildeki takdir ise fidyede olduğu gibi şeriatta bilinmektedir. İncelemenin tamamı furû [fıkıh] kitaplarındadır. Ayetteki kefaret ve yiyecek kelimeleri, bazı müfessirlerin sözünün hissettirdiğine göre masdar manasındadır; zahirleri üzere bırakılsalar bile bu sahih olur. «Keffâretün» lafzının atfı hakkında zikrettiğimiz husus ancak «cezâün» kelimesinin ref ile okunması kıraatine göredir. Diğer kıraatlerde ise mahzuf bir mübtedanın haberi olur ve cümle { مِنَ النَّعَمِ } cümlesine matuf olur.
وذكر الشهاب أنه يجوز في «كفارة» على قراءة جزاء بالنصب أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي الواجب عليه كفارة وأن يقدر هناك فعل أي أن يجزىء جزاء فيكون «أو كفارة» عطفا على أن يجزىء وهو مبتدأ مقدم عليه خبره.
eş-Şihâb, «cezâen» lafzının nasb kıraatine göre «keffâretün» lafzında, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasının caiz olduğunu, yani 'ona vacip olan bir kefarettir' demek olduğunu ve orada bir fiilin takdir edilebileceğini, yani 'ceza ödemesi' demek olup «ev keffâretün» ifadesinin haberi kendisinden önce gelmiş bir mübteda olan 'en yecziye' fiiline matuf olacağını zikretmiştir.
وقرىء أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ على الإضافة لتبيين نوع الكفارة بناء على أنها بمعنى المكفر به وهي عامة تشمل الطعام وغيره، وكذا الطعام يكون كفارة وغيرها فبين المتضايفين عموم وخصوص من وجه كخاتم جديد. وقال أبو حيان: إن الطعام ليس جنسا للكفارة إلا بتجوز بعيد جدا فالإضافة إنما هي إضافة الملابسة وليس بشيء.
Kefaretin türünü beyan etmek üzere izafetle «ev keffâretü ta'âmi mesâkîne» şeklinde de okunmuştur; bu, onun kendisiyle kefaret ödenen şey manasında olması esasına dayanır ve yiyeceği de başkasını da kapsayan genel bir ifadedir. Aynı şekilde yiyecek de kefaret ve başkası olabilir; dolayısıyla muzaf ile muzafun ileyh arasında, 'yeni bir yüzük' ifadesinde olduğu gibi min vechin umum-husus ilişkisi vardır. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Yiyecek, ancak çok uzak bir mecazla kefaretin bir cinsi olabilir; binaenaleyh bu izafet ancak mülâbese (ilişki) izafetidir. Fakat bu [görüş] bir değer taşımaz.
وقرأ الأعرج «أو كفارة طعام مسكين» على أن التبيين يحصل بالواحد الدال على الجنس. وقرىء «أو عدل» بكسر العين، والفرق بينهما إن عدل الشيء كما قال الفراء ما عادله من غير جنسه كالصوم والإطعام وعدله ما عدل به
el-A'rec, beyanın cinse delalet eden tekil ile hâsıl olması esasına dayanarak «ev keffâretü ta'âmi miskîn» şeklinde okumuştur. Ayn harfinin kesresiyle «ev ıdlu» şeklinde de okunmuştur. İkisi arasındaki fark şudur: Ferrâ'nın dediği gibi bir şeyin 'adli (fetha ile), oruç ve yedirme gibi onun cinsinden olmayıp ona denk gelen şeydir; 'ıdli (kesre ile) ise miktarda ona denk tutulan şeydir;
في المقدار كأن المفتوح تسمية بالمصدر والمكسور بمعنى المفعول، وقال البصريون: العدل والعدل كلاهما بمعنى المثل سواء كان من الجنس أو من غيره. وقال الراغب: العدل والعدل متقاربان لكنه بالفتح فيما يدرك بالبصيرة كالأحكام وبالكسر فيما يدرك بالحواس كالعديل فالعدل بالفتح هو التقسيط على سواء. وعلى هذا
sanki fethalı olan masdar ile isimlendirme, kesreli olan ise meful manasındadır. Basralılar ise şöyle demişlerdir: Adl ve ıdl kelimelerinin her ikisi de ister kendi cinsinden olsun ister başka cinsten olsun misl (denk/benzer) manasındadır. er-Râgıb şöyle demiştir: Adl ve ıdl birbirine yakındır; ancak fetha ile olan hükümler gibi basiretle idrak edilen şeylerde, kesre ile olan ise denk (yükün bir tarafı) gibi duyularla idrak edilen şeylerde kullanılır. Fetha ile adl, eşit şekilde paylaştırmaktır. Buna binaen
روي بالعدل قامت السماوات
«Gökler adaletle ayakta durmuştur» rivayet edilmiştir ki
تنبيها على أنه لو كان ركن من الأركان الأربعة في العالم زائدا على الآخر أو ناقصا عنه على خلاف مقتضى الحكمة لم يكن العالم منتظما.
bu, âlemdeki dört unsurdan bir rüknün hikmetin gereğine aykırı olarak diğerinden fazla veya eksik olması halinde âlemin nizam bulamayacağına dikkat çekmek içindir.
لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ متعلق بالاستقرار الذي تعلق به المقدر، وقيل: بجزاء، وقيل: بصيام أو بطعام، وقيل:
{ لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } “yaptığının vebalini tatsın diye” ifadesi, takdir edilen şeyin taalluk ettiği istikrara (hükme) müteallıktır. «Cezâün» kelimesine müteallık olduğu da söylenmiştir; oruç veya yiyecek kelimelerine müteallık olduğu da söylenmiştir; keza
بفعل مقدر وهو جوزي أو شرعنا ذلك ونحوه، والوبال في الأصل الثقل ومنه الوابل للمطر الكثير والوبيل للطعام الثقيل الذي لا يسرع هضمه والمرعى الوخيم ولخشبة القصار وضمير «أمره» إما لله تعالى أو لمن قتل الصيد أي ليذوق ثقل فعله وسوء عاقبة هتك حرمة ما هو فيه أو الثقل الشديد على مخالفة أمر الله تعالى القوي، وعلى هذا لا بد من تقدير مضاف كما أشرنا إليه لأن أمر الله تعالى لا وبال فيه وإنما الوبال في مخالفته.
'cezalandırıldı' veya 'bunu ve benzerini meşru kıldık' şeklinde mukadder bir fiile müteallık olduğu da söylenmiştir. Vebal asılda ağırlıktır; şiddetli ve bol yağmura 'vâbil', sindirimi çabuk olmayan ağır yemeğe, zararlı/tehlikeli otlağa ve çırpıcı tokmağına 'vebîl' denilmesi bundandır. «Emrihî» lafzındaki zamir ya Yüce Allah'a ya da avı öldüren kimseye aittir; yani fiilinin ağırlığını ve içinde bulunduğu şeyin hürmetini çiğnemenin kötü akıbetini yahut Yüce Allah'ın mutlak emrine muhalefet etmenin şiddetli ağırlığını tatsın diyedir. Buna göre işaret ettiğimiz gibi bir muzaf takdir etmek gerekir; çünkü Allah Teâlâ'nın emrinde bir vebal yoktur, vebal ancak O'nun emrine muhalefet etmektedir.
عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ لكم من الصيد وأنتم محرمون فلم يجعل فيه إثما ولم يوجب فيه جزاء أو لم يؤاخذكم على ما كان منكم في الجاهلية من ذلك مع أنه ذنب عظيم أيضا حيث كنتم على شريعة إسماعيل ﵇ والصيد محرم فيها، وقد مر رواية التحريم جاهلية والمؤاخذة على قتل الصيد بالضرب الوجيع وَمَنْ عادَ إلى مثل ذلك فقتل الصيد متعمدا وهو محرم فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ أي فهو ينتقم الله تعالى منه لأن الجزاء إذا وقع مضارعا مثبتا لم تدخله الفاء ما لم يقدر المبتدأ على المشهور، وكذا المنفي بلا، وجوز السمين أن تكون من موصولة ودخلت الفاء لشبه المبتدأ بالشرط وهي زائدة والجملة بعدها خبر ولا حاجة حينئذ إلى إضمار المبتدأ. والمراد بالانتقام التعذيب في الآخرة، وأما الكفارة فعن عطاء. وإبراهيم. وابن جبير. والحسن. والجمهور أنها واجبة على العائد فيتكرر الجزاء عندهم بتكرر القتل.
{ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ } “Allah geçmiştekileri affetmiştir”, yani ihramlı iken sizden geçmişte vaki olan avlanmayı affetmiş, onda bir günah kılmamış ve onda bir ceza vacip kılmamıştır; yahut -İsmail aleyhisselâm'ın şeriatı üzere bulunduğunuz ve onda av haram kılındığı için bu da büyük bir günah olmakla birlikte- cahiliye döneminde sizden sadır olan bu fiilden ötürü sizi hesaba çekmemiştir. Cahiliyedeki haramlık ve avı öldürmekten ötürü can yakıcı dayakla cezalandırılma rivayeti daha önce geçmişti. { وَمَنْ عادَ } “Kim de tekrar dönerse”, yani ihramlı iken kasten av öldürerek bunun benzerine dönerse, { فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Allah ondan intikam alır”, yani 'o kimseden Yüce Allah intikam alır'; çünkü meşhur olan görüşe göre ceza cümlesi olumlu muzari fiil olarak geldiğinde, mübteda takdir edilmedikçe başına 'fâ' girmez; 'lâ' ile nefyedilen de böyledir. es-Semîn, 'men'in mevsul olmasını, mübtedanın şarta benzemesinden ötürü 'fâ'nın dahil olup zâid olmasını ve sonrasındaki cümlenin haber olmasını caiz görmüştür; bu durumda mübtedayı gizlemeye gerek kalmaz. İntikamdan kasıt ahiretteki azaptır. Kefarete gelince; Atâ, İbrâhim, İbn Cübeyr, el-Hasan ve cumhurdan nakledildiğine göre tekrar dönen kimseye vaciptir; dolayısıyla onlara göre öldürmenin tekrarlanmasıyla ceza da tekrarlanır.
وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وشريح أنه إن عاد لم يحكم عليه بكفارة حتى أنهم كانوا يسألون المستفتي هل أصبت شيئا قبله؟ فإن قال: نعم لم يحكم عليه وإن قال لا حكم عليه تعلقا بظاهر الآية.
İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Şüreyh'ten ise şöyle rivayet edilmiştir: Şayet tekrar dönerse ona kefaret hükmü verilmez; hatta fetva soran kimseye: 'Bundan önce bir ava isabet ettin mi?' diye sorarlardı. Şayet 'Evet' derse aleyhine [kefaretle] hükmetmezler, 'Hayır' derse ayetin zahirine tutunarak aleyhine hükmederlerdi.
وأنت تعلم أن وعيد العائد لا ينافي وجوب الجزاء عليه وإنما لم يصرح به لعلمه فيما مضى، وقيل: معنى الآية ومن عاد بعد التحريم إلى ما كان قبله وليس بالبعيد، وأما حمل الانتقام على الانتقام في الدنيا بالكفارة وإن كان محتملا لكنه خلاف الظاهر. وكذا كون المراد ينتقم منه إذا لم يكفر. وقد اختلفوا فيما إذا اضطر محرم إلى أكل الميتة أو الصيد فقال زفر: يأكل الميتة لا الصيد لتعدد جهات حرمته عليه، وقال أبو حنيفة وأبو يوسف: يتناول الصيد ويؤدي الجزاء لأن حرمة الميتة أغلظ ألا ترى أن حرمة الصيد ترتفع بالخروج من الإحرام فهي مؤقتة بخلاف حرمة الميتة فعليه أن يقصد أخف الحرمتين دون أغلظهما. والصيد وإن كان محظور الإحرام لكن عند الضرورة يرتفع الحظر فيقتله ويأكل منه ويؤدي الجزاء كما في المبسوط.
Sen bilirsin ki tekrar dönene yönelik bu tehdit, ona cezanın vacip olmasına aykırı değildir; geçmişte bilinmesinden ötürü burada açıkça zikredilmemiştir. Ayetin manasının 'Kim haram kılınıştan sonra daha önce olduğuna dönerse' şeklinde olduğu da söylenmiştir ki bu da uzak değildir. İntikamı dünyada kefaretle intikam almaya hamletmek ihtimal dahilinde olsa da zahire aykırıdır. Kastedilenin 'kefaret ödemediği takdirde ondan intikam alınır' şeklinde olması da böyledir. İhramlı bir kimse leş veya av eti yemek zorunda kaldığında ihtilaf etmişlerdir: Züfer, 'Üzerindeki haramlık cihetlerinin çokluğundan ötürü avı değil, leşi yer' demiştir. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf ise şöyle demişlerdir: 'Avı yer ve cezasını öder; çünkü leşin haramlığı daha ağırdır. Görmez misin ki avın haramlığı ihramdan çıkmakla kalkar, yani geçicidir; leşin haramlığı ise böyle değildir. Dolayısıyla daha ağır olana değil, iki haramlıktan daha hafif olanına yönelmelidir. Av, ihramın yasaklarından olsa bile zaruret anında yasaklık kalkar; binaenaleyh el-Mebsût'ta olduğu gibi onu öldürür, ondan yer ve cezasını öder.'
وفي الخانية المحرم إذا اضطر إلى ميتة وصيد فالميتة أولى في قول أبي حنيفة. ومحمد.
el-Hâniyye'de şöyle denilmektedir: 'İhramlı kimse leş ve av [eti yemek] zorunda kaldığında, Ebû Hanîfe ve Muhammed'in kavlinde leş daha evladır.
وقال أبو يوسف. والحسن: يذبح الصيد. ولو كان الصيد مذبوحا فالصيد أولى عند الكل. ولو وجد لحم صيد ولحم آدمي كان لحم الصيد أولى ولو وجد صيدا وكلبا فالكلب أولى لأن في الصيد ارتكاب محظورين.
Ebû Yûsuf ve el-Hasan ise: Avı boğazlar, dediler. Şayet av boğazlanmış ise hepsine göre av daha evladır. Şayet av eti ve insan eti bulursa av eti daha evladır; şayet bir av ve bir köpek bulursa köpek daha evladır, çünkü avda iki yasağı işlemek vardır.
وعن محمد الصيد أولى من لحم الخنزير انتهى. وفي هذا خلاف ما ذكر في المبسوط وَاللَّهُ عَزِيزٌ غالب
Muhammed'den nakledildiğine göre av, domuz etinden daha evladır.' [Hâniyye alıntısı] bitti. Bunda el-Mebsût'ta zikredilene aykırılık vardır. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak galiptir”, yani galiptir,
لا يغالب ذُو انْتِقامٍ شديد فينتقم ممن يتعدى حدوده ويخالف أوامره ويصر على معاصيه أُحِلَّ لَكُمْ أيها المحرمون صَيْدُ الْبَحْرِ أي ما يصاد في الماء بحرا كان أو نهرا أو غديرا وهو ما يكون توالده ومثواه في الماء مأكولا كان أو غيره كما في البدائع. وفي مناسك الكرماني الذي رخص من صيد البحر المحرم هو السمك خاصة وأما نحو طيره فلا رخصة فيه له والأول هو الأصح وَطَعامُهُ أي ما يطعم من صيده. وهو عطف على «صيد» من عطف الخاص على العام. والمعنى أحل لكم التعرض لجميع ما يصاد في المياه والانتفاع به وأكل ما يؤكل منه وهو السمك عندنا. وعند ابن أبي ليلى الصيد والطعام على معناهما المصدري وقدر مضافا في صيد البحر وجعل ضمير «طعامه» راجعا إليه لا إلى البحر أي أحل لكم صيد حيوان البحر وأن تطعموه وتأكلوه فيحل عنده أكل جميع حيوانات البحر من حيث أنها حيواناته، وقيل: المراد بصيد البحر ما صيد ثم مات وبطعامه ما قذفه البحر ميتا، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وابن عمر. وقتادة.
mağlup edilemez; { ذُو انْتِقامٍ } “intikam sahibidir”, yani azabı şiddetlidir; sınırlarını aşan, emirlerine muhalefet eden ve günahlarında ısrar eden kimselerden intikam alır. { أُحِلَّ لَكُمْ } “Size helal kılındı” ey ihramlılar! { صَيْدُ الْبَحْرِ } “deniz avı”, yani el-Bedâi'de olduğu üzere eti yensin veya yenmesin, ister deniz ister nehir veya göl olsun suda avlanan, üremesi ve barınması suda olan şeylerdir. el-Kirmânî'nin Menâsik'inde ise şöyle denilmektedir: İhramlıya deniz avından ruhsat verilen sadece balıktır; onun kuşu gibisine gelince onda ruhsat yoktur. Birincisi daha sahihtir. { وَطَعامُهُ } “ve onun yiyeceği”, yani avından yenilen şeylerdir. Bu, 'sayd' kelimesine hasın ama atfı kabilinden bir atıftır. Mana şudur: Sularda avlanan her şeye el uzatmanız, ondan faydalanmanız ve bize göre balık olan, ondan yenilen şeyleri yemeniz size helal kılındı. İbn Ebî Leylâ'ya göre av ve yiyecek masdar manalarındadır; 'saydü'l-bahr' tamlamasında bir muzaf takdir etmiş ve 'ta'âmuhû' lafzındaki zamiri denize değil ona döndürmüştür; yani 'deniz hayvanını avlamanız ve onu yedirip yemeniz size helal kılındı' demektir. Binaenaleyh ona göre sırf deniz hayvanı olması hasebiyle bütün deniz hayvanlarını yemek helaldir. Denildi ki: Deniz avından maksat avlanıp sonra ölen, yiyeceğinden maksat ise denizin ölü olarak dışarı attığıdır. Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ, İbn Ömer ve Katâde'den rivayet edilmiştir.
وقيل: المراد بالأول الطري وبالثاني المملوح. وسمي طعاما لأنه يدخر ليطعم فصار كالمقتات به من الأغذية وروي ذلك عن ابن المسيب وابن جرير ومجاهد وهو إحدى الروايتين عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وفيه بعد.
Birincisiyle tazesi, ikincisiyle tuzlanmışı kastedildiği de söylenmiştir. Yemek için biriktirildiğinden ötürü ona 'taâm' denilmiştir ve böylece gıdalardan azık edinilen şeyler gibi olmuştur. Bu görüş İbnü'l-Müseyyeb, İbn Cerîr ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir; bu aynı zamanda İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ gelen iki rivayetten biridir, ancak bunda bir uzaklık vardır.
وأبعد منه كون المراد بطعامه ما ينبت بمائة من الزروع والثمار. وقرىء «وطعمه» مَتاعاً لَكُمْ نصب على أنه مفعول له لأحل أي تمتيعا. وجعله في الكشاف مختصا بالطعام كما أن «نافلة» في باب الحال من قوله تعالى: وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً [الأنبياء: ٧٢] مختص بيعقوب ﵇، والذي حمله على ذلك كما قال الشهاب مذهبه وهو مذهب إمامنا الأعظم رضي الله تعالى عنه من أن صيد البحر ينقسم إلى ما يؤكل وإلى ما لا يؤكل وأن طعامه هو المأكول منه إلا أنه أورد عليه أنه يؤدي إلى أن الفعل الواحد المسند إلى فاعلين متعاطفين يكون المفعول له المذكور بعدهما لأحدهما دون الآخر كقام زيد وعمرو إجلالا لك على أن الإجلال مختص بقيام أحدهما وفيه إلباس.
Ondan daha uzak olanı ise, onun yiyeceği ile suyunun sulamasıyla yetişen ekin ve meyvelerin kastedilmesidir. «Ve ta'muhû» şeklinde de okunmuştur. { مَتاعاً لَكُمْ } “size bir faydalanma olmak üzere” ifadesi, 'uhılle' fiilinin mefulü lehi olarak, yani 'faydalandırmak için' anlamında mansubdur. el-Keşşâf sahibi, Yüce Allah'ın: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً } “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir bağış olarak Yakub'u lütfettik” [Enbiyâ: 72] kavlindeki hâl babından olan 'nâfileten' lafzının Yakub'a aleyhisselâm tahsis edilmesi gibi bunu da yiyeceğe tahsis etmiştir. eş-Şihâb'ın dediği gibi onu buna sevk eden şey, kendi mezhebidir; o da İmam-ı Âzam'ımızın radıyallâhu teâlâ anh deniz avının eti yenen ve yenmeyen kısımlara ayrıldığı ve onun yiyeceğinin de eti yenen kısmı olduğu şeklindeki mezhebidir. Ne var ki buna şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Bu durum, birbirine atfedilmiş iki faile isnat edilen tek bir fiilin ardından zikredilen mefulü lehin, 'Zeyd ve Amr sana saygıdan ötürü ayağa kalktı' sözünde saygının sadece birinin kalkmasına has olması gibi, diğerine değil de ikisinden birine ait olmasına yol açar ki bunda kapalılık vardır.
وأما الحال في الآية المذكورة فليست نظيرة لهذا لأن فيه قرينة عقلية ظاهرة لأن النافلة ولد الولد فلا تعلق لها بإسحاق لأنه ولد صلب لإبراهيم ﵉. وعلى غير مذهب الإمام لا اختصاص للمفعول له بأحدهما وهو ظاهر جلي.
Zikredilen ayetteki hâl ise buna emsal değildir; zira onda açık bir aklî karine vardır, çünkü nâfile torundur; binaenaleyh İshak ile bir ilgisi yoktur, çünkü o İbrahim'in aleyhimesselâm öz oğludur. İmam'ın mezhebi dışındakilere göre ise mefulü lehin ikisinden birine tahsisi yoktur; bu durum açık ve nettir.
وقيل: نصب على أنه مصدر مؤكد لفعل مقدر أي متعكم به متاعا، وقيل: مؤكد لمعنى «أحل» فإنه في قوة متعكم به تمتيعا كقوله كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النساء: ٢٤] وقيل وليس بشيء: إنه حال مقدرة من طعام أي مستمتعا به للمقيمين منكم يأكلونه طريا وَلِلسَّيَّارَةِ منكم يتزودونه قديدا وهو مؤنث سيار باعتبار الجماعة كما قال الراغب.
Denildi ki: Mukadder bir fiilin tekit edici masdarı olarak mensûbdur, yani 'sizi onunla faydalandırdıkça faydalandırdı' demektir. 'Uhılle' fiilinin manasını tekit edici olduğu da söylenmiştir; zira o, Yüce [Allah]’ın: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize bir yazısı olarak” [Nisâ: 24] kavlinde olduğu gibi 'sizi onunla tastamam faydalandırdı' kuvvetindedir. Bir değer taşımayan bir görüşe göre ise: 'Taâm' kelimesinden mukadder bir hâldir; yani sizden mukim olanların taze olarak yemesi için bir faydalanma ve { وَلِلسَّيَّارَةِ } “ve yolcular için” yani sizden yolcu olanların kurutulmuş et olarak azık edinmesi için [bir faydalanma olarak helal kılındı]. Râgıb'ın dediği gibi 'seyyâretün', cemaat dikkate alınarak 'seyyâr' kelimesinin müennesidir.
وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ وهو ما توالده ومثواه في البر مما هو ممتنع لتوحشه الكائن في أصل الخلقة فيدخل الظبي المستأنس ويخرج البعير والشاة المتوحشان لعروض الوصف لهما، وكون زكاة الظبي المستأنس بالذبح والأهلي المتوحش بالعقر لا ينافيه لأن الذكاة بالذبح والعقر دائران مع الإمكان وعدمه لا مع الصيدية وعدمها.
{ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ } “Kara avı ise size haram kılındı”. O da asıl yaratılışındaki yabanilikten ötürü kaçıp korunabilen, karada üreyen ve barınan hayvanlardır. Böylece evcilleşmiş ceylan [bu yasağa] dahil olur; sonradan arız olan bir nitelikten ötürü yabanileşen deve ve koyun ise [bu yasaktan] çıkar. Evcilleşmiş ceylanın tezkiyesinin (kesiminin) boğazlama ile, yabanileşmiş evcil hayvanın ise yaralama ile olması buna aykırı değildir; zira boğazlama ve yaralama ile tezkiye, av olup olmama etrafında değil, güç yetirip yetirememe etrafında döner.
واستثنى رسول الله ﷺ خمسا.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beş hayvanı istisna kılmıştır.
ففي الصحيحين عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ خمس من الدواب. ليس على المحرم في قتلهن جناح العقرب والفأرة والكلب العقور والغراب والحدأة»
Nitekim Sahîhayn'da İbn Ömer'den radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Hayvanlardan beş tanesi vardır ki ihramlı kimseye onları öldürmesinde hiçbir günah yoktur: Akrep, fare, yırtıcı/saldırgan köpek, karga ve çaylak.»
وقد تقدم ما في رواية لمسلم وجاء تسميتهن فواسق، وفي فتح القدير ويستثنى من صيد البر بعضه كالذئب والغراب والحدأة وأما باقي الفواسق فليست بصيود. وأما باقي السباع فالمنصوص عليه في ظاهر الرواية عدم الاستثناء وأنه يجب بقتلها الجزاء ولا يجاوز شاة إن ابتدأها المحرم وإن ابتدأته فلا شيء عليه وذلك كالأسد، والفهد، والنمر، والصقر، والبازي، وأما صاحب البدائع فيقسم البري إلى مأكول وغيره، والثاني إلى ما يبتدىء بالأذى غالبا كالأسد.
Müslim'in bir rivayetinde geçen husus daha önce zikredilmişti ve bunların 'fâsıklar' (zararlılar) olarak isimlendirildiği nakledilmiştir. Fethu’l-Kadîr'de şöyle denilmektedir: Kara avından kurt, karga ve çaylak gibi bir kısmı istisna edilir; diğer fâsıklara (zararlılara) gelince onlar av değildir. Geri kalan yırtıcı hayvanlara gelince, zâhirü'r-rivâyede nass ile belirtilen husus, onların istisna edilmediği, öldürülmeleriyle cezanın vacip olduğu ve şayet ihramlı onlara önce saldırırsa bir koyunu geçmeyeceği, şayet onlar önce saldırırsa ihramlıya hiçbir şeyin gerekmeyeceğidir; bu da arslan, çita, pars, doğan ve atmaca gibidir. el-Bedâi' sahibi ise kara hayvanını eti yenen ve yenmeyen diye ikiye; ikincisini de arslan,
والذئب. والنمر وإلى ما ليس كذلك كالضبع، والفهد. والثعلب فلا يحل قتل الأول والأخير إلا أن يصول ويحل قتل
kurt ve pars gibi çoğunlukla eziyet vermeye ilk başlayanlar ile sırtlan, çita ve tilki gibi böyle olmayanlar şeklinde ikiye ayırır. Buna göre birincisini ve sonuncusunu -saldırmadıkça- öldürmek helal olmaz; saldırmasa bile
الثاني ولا شيء فيه وإن لم يصل، وجعل ورود النص في الفواسق ورودا فيها دلالة ولم يحك خلافا لكن في الخانية، وعن أبي يوسف الأسد بمنزلة الذئب. وفي ظاهر الرواية السباع كلها صيد إلا الكلب والذئب ولعل استثناء الذئب لذكره في المستثنيات على ما أخرجه أبو شيبة. والدارقطني. والطحاوي.
ikincisini öldürmek helaldir ve bunda hiçbir ceza yoktur. Fâsıklar (zararlılar) hakkında nassın vârid olmasını, delalet yoluyla onlar hakkında da vârid saymış ve bir ihtilaf nakletmemiştir. Ancak el-Hâniyye'de Ebû Yûsuf'tan arslanın kurt mesabesinde olduğu nakledilmiştir. Zâhirü'r-rivâyede ise köpek ve kurt hariç bütün yırtıcı hayvanlar avdır. Kurdun istisna edilmesi, belki de Ebû Şeybe, ed-Dârekutnî ve et-Tahâvî'nin tahric ettiği üzere istisna edilenler arasında zikredilmesinden ötürüdür.
وقيل: لأنه المراد بالكلب العقور في الخبر السابق، وقيل: وأما الكلب فقد جاء استثناؤه في الحديث إلا أنه وصف منه بالعقورية ولعل الإمام إنما يعتبر الجنس.
Önceki hadiste geçen 'el-kelbü'l-akûr' (saldırgan köpek) ile kastedilenin o olduğu da söylenmiştir. Denildi ki: Köpeğe gelince, hadiste onun istisnası gelmiştir; ancak o saldırganlık vasfıyla nitelenmiştir, belki de İmam sadece cinsi dikkate almaktadır.
ونظر فيه بأنه يفضي إلى إبطال الوصف المنصوص عليه. وأجيب بأنه ليس للقيد بل لإظهار نوع إذائه فإن ذلك طبع فيه، وقال سعدي جلبي: لو صح هذا النظر يلزم اعتبار مفهوم الصفة بل سائر المفاهيم وهو خلاف ما في أصولنا، وأما كون السباع كلها صيدا إلا ما استثني ففيه خلاف للشافعي رضي الله تعالى عنه أيضا فعنده هي داخلة في الفواسق المستثنيات قياسا أو ملحقة بها دلالة أو لأن الكلب العقور يتناولها لغة.
Buna, nass ile belirlenmiş vasfı iptal etmeye yol açacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. [Buna] şöyle cevap verilmiştir: Bu kayıtlamak için değil, onun eziyetinin türünü ortaya koymak içindir; zira bu onun tabiatında vardır. Sa'dî Çelebi şöyle demiştir: Bu itiraz sahih olsaydı, sıfat mefhumunun hatta diğer bütün mefhumların [delil olarak] dikkate alınması gerekirdi ki bu usulümüzdeki kurallara aykırıdır. İstisna edilenler hariç yırtıcı hayvanların tamamının av olmasına gelince, bunda Şâfiî'nin de radıyallâhu teâlâ anh muhalefeti vardır; zira ona göre bunlar kıyas yoluyla istisna edilen fâsıklara (zararlılara) dahildir yahut delalet yoluyla onlara mülhaktır ya da saldırgan köpek lafzı lügat bakımından onları kapsamaktadır.
وأجاب بعض الأصحاب بأن القياس على الفواسق ممتنع لما فيه من إبطال العدد وكذلك الإلحاق بها دلالة لأن الفواسق مما تعدو علينا للقرب منا والسبع ليس كذلك لبعده عنا فلا يكون في معنى الفواسق ليلحق بها، واسم الكلب وإن تناوله لغة لم يتناوله عرفا والعرف أقوى وأرجح في هذا الموضع كما في الإيمان لبنائه على الاحتياط، وفيه بحث طويل الذيل فتأمل.
Bazı arkadaşlarımız buna şöyle cevap vermişlerdir: Fâsıklara (zararlılara) kıyas yapmak, sayıyı iptal etmeyi içerdiğinden ötürü imkânsızdır; delalet yoluyla onlara ilhak etmek de böyledir; zira fâsıklar bize yakın oldukları için bize saldırırlar, yırtıcı hayvan ise bize uzak olduğu için böyle değildir, binaenaleyh onlara ilhak edilecek şekilde fâsıkların manasında olmaz. Köpek ismi lügat bakımından onu kapsasa bile örfen kapsamaz; ihtiyat üzerine bina edildiğinden ötürü yeminlerde olduğu gibi bu makamda da örf daha kuvvetli ve daha racihtir. Bunda uzun uzadıya bir tahlil vardır, tefekkür et!
وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «حرم عليكم صيد» ببناء حرم للفاعل ونصب صيد أي وحرم الله عليكم صيد البر ما دُمْتُمْ حُرُماً أي محرمين.
İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ, «harrame» fiilini fâil için bina ederek (etken) ve «sayde» kelimesini de nasb ile «ve harrame aleyküm sayda» şeklinde okumuştur; yani 'Allah size kara avını haram kıldı' demektir. { ما دُمْتُمْ حُرُماً } “ihramlı bulunduğunuz sürece”, yani ihramda olduğunuz müddetçe.
وقرىء «دمتم» بكسر الدال كخفتم من دام يدام وذلك لغة فيها. وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «حرما» بفتحتين أي ذوي حرم بمعنى إحرام أو على المبالغة،
Dâl harfinin kesresiyle «dımtüm» şeklinde de okunmuştur; nitekim 'dâme-yedâmü' fiilinden 'hıftüm' gibi olup bu dilde bir lehçedir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ iki fetha ile «haramen» şeklinde okumuştur; yani 'ihram sahibi kimseler' manasında veya mübalağa ifade etmek üzeredir.