أخرجه أبو الشيخ. وابن مردويه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ «ما خلا يهودي بمسلم إلا هم بقتله» وفي لفظ «إلا حدث نفسه بقتله»
Bunu Ebü’ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir Yahudi bir Müslümanla baş başa kalmaya görsün, mutlaka onu öldürmeyi aklından geçirir.» Bir lafızda da «...mutlaka içinden onu öldürmeyi geçirir» şeklindedir.
وقيل: المراد بهم يهود المدينة وفيه بعد.
Onlardan maksadın Medine Yahudileri olduğu da söylenmiştir; ancak bunda bir uzaklık vardır.
وكما اختلف في عموم اليهود اختلف في عموم الذين أشركوا، والمراد من الناس كما قال أبو حيان الكفار أي لتجدن أشد الكفار عداوة هؤلاء ووصفهم سبحانه بذلك لشدة شكيمتهم وتضاعف كفرهم وانهماكهم في اتباع الهوى وقربهم إلى التقليد وبعدهم عن التحقيق وتمرنهم على التمرد والاستعصاء على الأنبياء ﵈ والاجتراء على تكذيبهم ومناصبتهم. وقد قيل: إن من مذهب اليهود أنه يجب عليهم إيصال الشر إلى من يخالفهم في الدين بأي طريق كان، وفي تقديم اليهود على المشركين إشعار بتقدمهم عليهم في العداوة كما أن في تقديمهم عليهم في قوله تعالى كان، وفي تقديم اليهود على المشركين إشعار بتقدمهم عليهم في العداوة كما أن في تقديمهم عليهم في قوله تعالى وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا [البقرة: ٩٦] إيذانا بتقدمهم عليهم في الحرص.
Yahudilerin umumiliği hususunda ihtilaf edildiği gibi, şirk koşanların umumiliği hususunda da ihtilaf edilmiştir. Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere insanlardan maksat kâfirlerdir; yani kâfirler içerisinde düşmanlığı en şiddetli olanların bunlar olduğunu bulacaksın demektir. Allah Sübhânehu onları bu şekilde nitelemiştir; çünkü onların dik kafalılıkları pek şiddetlidir, küfürleri katmerlidir, hevalarına uymaya dalmışlardır, taklide yakın ve tahkikten uzaktırlar, peygamberlere aleyhimüsselâm karşı başkaldırmaya ve isyana alışkındırlar, onları yalanlamaya ve onlara düşmanlık beslemeye cüretkârdırlar. Yahudilerin mezhebinde, hangi yolla olursa olsun dinde kendilerine muhalefet eden kimseye kötülük ulaştırmanın kendilerine vacip olduğu dahi söylenmiştir. Yahudilerin müşriklerden öne geçirilmesinde, düşmanlıkta onlardan daha ileri olduklarına dair bir işaret vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “Onları insanların ve şirk koşanların yaşamaya en düşkünü olarak bulursun” [Bakara 96] kavl-i şerifinde de onların öne geçirilmesi hırsta müşriklerden daha ileri olduklarını bildirmektedir.
وقيل: التقديم لكون الكلام في تعديد قبائحهم، ولعل التعبير بالذين أشركوا دون المشركين مع أنه أخصر للمبالغة في الذم. وقيل: ليكون على نمط لِلَّذِينَ آمَنُوا والتعبير به دون المؤمنين لأنه أظهر في علية ما في حيز الصلة، وأعيد الموصول مع صلته في قوله تعالى: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا روما لزيادة التوضيح والبيان، والتعبير بقوله ﷾: الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى دون النصارى إشعارا بقرب مودتهم حيث يدعون أنهم أنصار الله تعالى وأوداء أهل الحق وإن لم يظهروا اعتقاد حقية الإسلام.
Öne almanın, sözün onların çirkinliklerini sayıp dökme makamında olmasından ötürü olduğu da söylenmiştir. Daha veciz olmasına rağmen «el-müşrikîn» yerine { الَّذِينَ أَشْرَكُوا } [şirk koşanlar] ifadesinin tercih edilmesi, belki de yermede mübalağa içindir. «Lil-lezîne âmenû» [iman edenler] üslubuna uygun düşmesi için olduğu da söylenmiştir. «El-mü'minîn» yerine bu ifadenin seçilmesi ise sıla dahilindeki özelliğin illet oluşunu daha açık göstermesidir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا } “Ve iman edenlere sevgice en yakın olanlarını da bulacaksın” kavl-i şerifinde açıklık ve beyanı artırmak amacıyla mevsul sılasıyla birlikte tekrar zikredilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın «en-Nasârâ» (Hristiyanlar) yerine: { الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “'Biz Hristiyanlarız' diyenler” buyurması, İslam'ın hak olduğuna inandıklarını açığa vurmasalar bile, kendilerinin Allah Teâlâ'nın yardımcıları ve hak ehlinin dostları olduklarını iddia etmeleri sebebiyle onların sevgideki yakınlıklarına dikkat çekmek içindir.
وقال ابن المنير: لم يقل سبحانه النصارى كما قال جل شأنه اليهود تعريضا بصلابة الأولين في الكفر والامتناع عن الانقياد لأن اليهود لما قيل لهم: ادخلوا الأرض المقدسة قالوا: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا [المائدة: ٢٤] والنصارى لما قيل لهم من أنصاري إلى الله؟ قالوا: نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ [آل عمران: ٥٢، الصف: ١٤] وكذلك أيضا ورد في أول السورة في قوله ﷿ وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ [المائدة: ١٤] لكن ذكر هاهنا تنبيها على انقيادهم وأنهم لم يكافحوا الأمر بالرد مكافحة اليهود. وذكر هناك تنبيها على أنهم لم يثبتوا على الميثاق والله تعالى أعلم بأسرار كلامه والعدول كما قال شيخ الإسلام عن جعل ما فيه التفاوت بين الفريقين شيئا واحدا قد تفاوتا فيه بالشدة والضعف أو بالقرب والبعد بأن يقال آخرا: ولتجدن أضعفهم مودة إلخ، أو بأن يقال أولا: لتجدن أبعد الناس مودة للإيذان بكمال تباين ما بين الفريقين من التفاوت ببيان أن أحدهما في أقصى مراتب أحد النقيضين والآخر في أقرب مراتب النقيض الآخر والكام في مفعولي لَتَجِدَنَّ وتعلق اللام كالذي سبق، والمراد من النصارى على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه: وابن جبير، وعطاء، والسدي النجاشي، وأصحابه.
İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: Cenâb-ı Hak, celle şânühû «el-Yehûde» (Yahudiler) dediği gibi «en-Nasârâ» dememiştir; bu, öncekilerin küfürdeki katılığını ve boyun eğmekten kaçınmalarını ima etmek içindir. Zira Yahudilere: «Kutsal topraklara girin» denildiğinde: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } “Sen ve Rabbin gidin, savaşın!” [Mâide 24] demişlerdir; Hristiyanlara: «Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?» denildiğinde ise: { نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımcıları biziz” [Âl-i İmrân 52, Saff 14] demişlerdir. Aynı şekilde surenin başında da Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “'Biz Hristiyanlarız' diyenlerden de kesin söz almıştık; ama onlar kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı unuttular” [Mâide 14] kavlinde bu şekilde vârit olmuştur. Fakat burada boyun eğmelerine ve emri Yahudiler gibi açıktan açığa reddetmediklerine dikkat çekmek üzere zikredilmiştir. Orada ise misakta sebat etmediklerini bildirmek için zikredilmiştir. Allah Teâlâ kelamının sırlarını en iyi bilendir. Şeyhülislam'ın belirttiği üzere, iki fırka arasındaki farkın bulunduğu noktanın tek bir şey kılınıp onda şiddet ve zayıflık yahut yakınlık ve uzaklık yönüyle farklılaştıklarının belirtilmesinden —yani sonda «onları sevgice en zayıf olanlar bulacaksın...» yahut başta «insanların sevgice en uzak olanlarını bulacaksın» denilmesinden— sarf-ı nazar edilmesi, iki fırka arasındaki farklılığın tam bir tezat oluşturduğunu bildirmek içindir; zira birinin iki zıttan birinin en uç mertebesinde, diğerinin ise öbür zıddın en yakın mertebesinde olduğu beyan edilmektedir. { لَتَجِدَنَّ } fiilinin iki mefulü ve lâm harfinin taalluku hakkındaki söz daha önce geçtiği gibidir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh, İbn Cübeyr, Atâ ve Süddî'den rivayet edildiğine göre Hristiyanlardan maksat, Necâşî ve ashabıdır.
وعن مجاهد أنهم الذين جاؤوا مع جعفر رضي الله تعالى عنه مسلمين وهم سبعون رجلا اثنان وستون من الحبشة وثمانية من أهل الشام وهم بحيرى الراهب، وأبرهة، وإدريس، وأشرف، وتمام، وقثم، ودريد، وأيمن، والظاهر العموم على طرز ما تقدم ذلِكَ أي كونهم أقرب مودة للذين آمنوا بِأَنَّ مِنْهُمْ أي بسبب أن منهم قِسِّيسِينَ وهم علماء النصارى وعبادهم ورؤساؤهم. والقسيس صيغة مبالغة من تقسس الشيء إذا تتبعه بالليل سموا به لمبالغتهم في تتبع العلم قاله الراغب، وقيل: القس مثلث الفاء تتبع الشيء وطلبه ومنه سمي عالم النصارى قسا بالفتح وقسيسا لتتبعه العلم. وقيل: قص الأثر وقسه بمعنى. وقال قطرب: القس والقسيس العالم بلغة الروم وقد تكلمت به العرب وأجروه مجرى سائر كلماتهم وقالوا في المصدر قسوسة (١) وقسيسة وفي الجمع قسوس وقسيسون وقساوسة كمهالبة، وكان الأصل قساسسة إلا أنه كثرت السينات فأبدلوا إحداهن واوا. وفي مجمع البيان نقلا عن بعضهم أن النصارى ضيعت الإنجيل وأدخلوا فيه ما ليس منه وبقي من علمائهم واحدا على الحق والاستقامة يقال له قسيسا فمن كان على هديه ودينه فهو قسيس وَرُهْباناً جمع راهب كراكب وركبان وفارس وفرسان ومصدره الرهبة والرهبانية، وقيل: إنه يطلق على الواحد والجمع، وأنشد فيه قول من قال:
Mücâhid'den nakledildiğine göre onlar, Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh ile birlikte Müslüman olarak gelenlerdir; bunlar yetmiş kişi olup altmış ikisi Habeşistan'dan, sekizi ise Şam ehlindendir ki onlar: Râhip Bahîrâ, Ebrehe, İdrîs, Eşref, Temmâm, Kusem, Dureyd ve Eymen'dir. Zahir olan ise daha önce geçtiği tarz üzere umumiliktir. { ذلِكَ } yani iman edenlere sevgice en yakın olmaları { بِأَنَّ مِنْهُمْ } zira içlerinde bulunması sebebiyledir { قِسِّيسِينَ } “keşişler”; onlar Hristiyanların âlimleri, âbidleri ve reisleridir. Râgıb'ın belirttiğine göre kıssîs, bir şeyi geceleyin araştırıp takip etmek manasındaki «takassuse'ş-şey'» kökünden mübalağa sıygasıdır; ilmi araştırmada mübalağa gösterdikleri için bu adı almışlardır. Bir görüşe göre ilk harfi üç harekeyle okunan el-Kass (القَسّ / القِسّ / القُسّ), bir şeyi araştırmak ve talep etmektir; ilmi araştırmasından dolayı Hristiyan âlimine fetha ile kass ve kıssîs denilmiştir. Bir görüşe göre «kassa'l-esere» ve «kassehû» (izin peşinden gitmek) aynı anlamdadır. Kutrub şöyle der: el-Kass ve el-kıssîs, Rumca'da âlim demektir; Araplar bunu konuşmuş ve diğer kelimeleri gibi kullanmışlardır; masdarında «kusûseten» (١) ve «kassîseten», çoğulunda ise «küsûs», «kıssîsûn» ve Mehâlibe vezninde «kasâvise» demişlerdir. Aslı «kasâsise» idi, ancak sîn harfleri çoğalınca birini vâv'a dönüştürdüler. Mecma‘u'l-Beyân'da bazılarından nakledildiğine göre Hristiyanlar İncil'i zayi etmişler ve içine ondan olmayan şeyleri sokmuşlardır; âlimlerinden sadece bir kişi hak ve istikamet üzere kalmıştır ki ona Kıssîs denilirdi. Artık kim onun hidayeti ve dini üzere olursa o kıssîstir. { وَرُهْباناً } “ve rahipler”; râkib-rükbân, fâris-fürsân gibi «râhib» kelimesinin çoğuludur, masdarı ise «rehbet» ve «ruhbâniyyet»tir. Tekile de çoğula da ıtlak edildiği söylenmiş ve bu hususta şu şairin sözü inşad edilmiştir:
لو عاينت (٢) رهبان دير في قلل ... لأقبل الرهبان يعدو ونزل
Şayet tepelerdeki manastırın rahibini görseydin (٢)... / O rahip koşarak gelir ve [aşağı] inerdi.
وجمع الرهبان واحدا كما في القاموس رهابين ورهابنة ورهبانون، والترهب التعبد في صومعة، وأصله من الرهبة المخافة، وأطلق الفيروزابادي. والجوهري التعبد ولم يقيداه بالصومعة،
Kāmûs'ta geçtiği üzere «ruhbân» tekil kabul edildiğinde çoğulu: rehâbîn, rehâbine ve ruhbânûndur. «Terahhub», manastırda ibadete çekilmektir; aslı korku manasındaki er-rehbe (الرهبة) kelimesindendir. Fîrûzâbâdî ve Cevherî bunu manastırla sınırlandırmaksızın mutlak olarak ibadet etmek şeklinde zikretmişlerdir.
وفي الحديث «لا رهبانية في الإسلام»
Hadiste de: «İslam'da ruhbanlık yoktur» buyrulmuştur.
والمراد بها كما قال الراغب الغلو في تحمل التعبد في فرط الخوف. وفي النهاية هي من رهبنة النصارى وأصلها من الرهبة الخوف كانوا يترهبون بالتخلي من أشغال الدنيا وترك ملاذها والزهد فيها والعزلة عن أهلها وتعمد مشاقها حتى أن منهم من كان يخصي نفسه ويضع السلسلة في عنقه وغير ذلك من أنواع التعذيب فنفاها النبي ﷺ عن الإسلام ونهى المسلمين عنها، وهي منسوبة إلى الرهبنة بزيادة الألف والرهبنة فعلنة أو فعللة على تقدير أصالة النون وزيادتها، والتنكير في رُهْباناً لإفادة الكثرة ولا بد من اعتبارها في القسيسين أيضا إذ هي التي تدل على مودة جنس النصارى للمؤمنين فإن اتصاف أفراد كثيرة لجنس بخصلة مظنة لاتصاف الجنس بها وإلا فمن اليهود أيضا قوم مهتدون لكنهم لما لم يكونوا في الكثرة كالذين من النصارى لم يتعد حكمهم إلى جنس اليهود.
Râgıb'ın belirttiğine göre bundan maksat, aşırı korku sebebiyle ibadete katlanmada aşırıya kaçmaktır. en-Nihâye'de ise şöyle denmektedir: Bu, Hristiyanların ruhbanlığından gelir; aslı korku demek olan «rehbet»tendir. Onlar dünya meşgalelerinden sıyrılarak, lezzetlerini terk ederek, ona karşı zahit davranıp ehlinden uzlete çekilerek ve meşakkatlerini kasıtlı olarak yüklenerek ruhbanlık yaparlardı; hatta içlerinden kendisini hadım eden, boynuna zincir takan ve başka türlü eziyet çeşitlerine başvuranlar vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu İslam'dan nefyetmiş ve Müslümanları bundan nehyetmiştir. Bu kelime, elif ziyadesiyle «rehbane»ye nispet edilmiştir; nûn harfinin asıl veya zait kabul edilmesine göre «rehbene», fa‘lene veya fa‘lele veznindedir. { رُهْباناً } kelimesindeki tenvin çokluk ifade etmek içindir; aynı durumun keşişler için de dikkate alınması gerekir. Zira Hristiyan cinsinin müminlere yönelik sevgisine delalet eden husus budur; çünkü bir cinse ait çok sayıda ferdin bir özellikle vasıflanması, o cinsin de onunla vasıflanmasının zann-ı galibidir. Aksi takdirde Yahudiler içinde de hidayete ermiş bir topluluk vardır; fakat onlar Hristiyanlardan olanlar kadar çokluk teşkil etmedikleri için hükümleri Yahudi cinsine sirayet etmemiştir.
وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ عطف على أن منهم أي وبأنهم لا يستكبرون عن اتباع الحق والانقياد له إذا فهموه أو أنهم يتواضعون ولا يتكبرون كاليهود، وهذه الخصلة على ما قيل شاملة لجميع أفراد الجنس فسببيتها لأقربيتهم مودة للمؤمنين واضحة. وفي الآية دليل على أن التواضع والإقبال على العلم والعمل والإعراض عن الشهوات محمودة أينما كان وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ عطف على لا يَسْتَكْبِرُونَ وإِذا في موضع نصب بتري، وجملة تَفِيضُ في موضع الحال والرؤية بصرية أي ذلك بسبب أنهم لا يستكبرون وأنهم إذا سمعوا القرآن رأيت أعينهم فائضة من الدمع، وجوز السمين وغيره الاستئناف، وأيّا ما كان فهو بيان لرقة قلوبهم وشدة خشيتهم ومسارعتهم إلى قبول الحق وعدم إبائهم إياه. والظاهر عود ضمير سَمِعُوا للذين قالوا إنا نصارى.
{ وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ } “ve onların büyüklük taslamamalarıdır”; «enne minhum» ifadesine matuftur; yani onların hakkı anladıklarında ona uymaktan ve boyun eğmekten büyüklenmemeleri yahut Yahudiler gibi kibirlenmeyip tevazu göstermeleridir. Söylendiğine göre bu haslet, cinsin bütün fertlerini kapsar; dolayısıyla onların müminlere sevgice en yakın olmalarına sebep teşkil etmesi açıktır. Ayette, tevazu göstermenin, ilim ve amele yönelmenin ve şehvetlerden yüz çevirmenin nerede olursa olsun övgüye değer olduğuna delil vardır. { وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } “Resûl'e indirileni duydukları zaman, gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün”; «lâ yestekbirûn» ifadesine matuftur, «izâ» ise «terâ» fiili ile nasb mahallindedir; «tefîdu» cümlesi hal makamındadır ve görme gözle görmektir. Yani bu durum; onların kibirlenmemeleri ve Kur'an'ı işittiklerinde gözlerinin yaştan dolup taştığını görmen sebebiyledir. Semîn ve başkaları cümlenin müstakil (istînâf) olmasını da caiz görmüşlerdir. Her ne olursa olsun bu, onların kalplerinin inceliğini, korkularının şiddetini, hakkı kabule koşmalarını ve ondan kaçınmadıklarını beyandır. Zahir olan, { سَمِعُوا } fiilindeki zamirin «'Biz Hristiyanlarız' diyenlere» dönmesidir.
وقد تقدم أن الظاهر فيه العموم، وقيل: يتعين هنا إرادة البعض، وهو من جار من الحبشة إلى النبي ﷺ لأن كل
Daha önce zâhir olanın genellik ifade ettiği geçmişti; [bununla birlikte] burada bazılarının kastedilmesinin zorunlu olduğu ve bunun da Habeşistan'dan Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen kimseler olduğu da söylenmiştir; çünkü bütün
النصارى ليسوا كذلك، والفيض انصباب عن امتلاء، ووضع هنا موضع الامتلاء بإقامة المسبب مقام السبب أي تمتلىء من الدمع أو قصد المبالغة فجعلت أعينهم بأنفسها تفيض من أجل الدمع قاله في الكشاف. وأراد على ما في الكشف أن الدمع على الأول هو الماء المخصوص وعلى الثاني الحدث، وهو على الأول مبدأ مادي وعلى الثاني سببي. وفي الانتصاف أن هذه العبارة أبلغ العبارات وهي ثلاث مراتب فالأولى فاض دمع عينه وهذا هو الأصل والثانية محولة من هذه وهي فاضت عينه دمعا فإنه قد حول فيها الفعل إلى العين مجازا ومبالغة ثم نبه على الأصل والحقيقة بنصب ما كان فاعلا على التمييز، والثالثة ما في النظم الكريم وفيها التحويل المذكور إلا أنها أبلغ من الثانية باطراح التنبيه على الأصل وعدم نصب التمييز وإبرازه في صورة التعليل، وجوز الزمخشري أن تكون- من- هذه هي الداخلة على التمييز وهو مردود وإن كان الكوفيون ذهبوا إلى جواز تعريف التمييز وأنه لا يشترط تنكيره كما هو مذهب الجمهور لأن التمييز المنقول عن الفاعل يمتنع دخول من عليه وإن كانت مقدرة معه فلا يجوز تفقا زيد من شحم فليفهم مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ مِنَ الأولى لابتداء الغاية متعلقة بمحذوف وقع حالا من الدَّمْعِ أي حال كونه ناشئا من معرفة الحق. وجوز أن تكون تعليلية متعلقة بتفيض أي أن فيض دمعهم بسبب عرفانهم.
Hristiyanlar böyle değildir. «Feyz» (taşmak), doluluktan ötürü dökülüp akmaktır; burada müsebbebin sebep yerine ikame edilmesiyle doluluk yerine konulmuştur; yani yaştan dolar yahut mübalağa kastedilerek gözlerinin bizzat kendisi gözyaşından ötürü taştı kılınmıştır; bunu Keşşâf sahibi söylemiştir. el-Keşf'te belirtildiğine göre müellif, birinciye göre gözyaşının bilinen su olduğunu, ikinciye göre ise bir olay (hades) olduğunu kastetmiştir; bu da birinciye göre maddî bir ilke, ikinciye göre ise sebebî bir ilkedir. el-İntisâf'ta ise bu ifadenin en beliğ ifadelerden olduğu ve üç mertebeden ibaret bulunduğu zikredilmiştir: Birincisi asıl olan «gözünün yaşı taştı» ifadesidir; ikincisi bundan dönüştürülmüş olan «gözü yaşça taştı» ifadesidir ki burada fiil mecaz ve mübalağa yoluyla göze dönüştürülmüş, ardından fail olan kelime temyiz olarak nasbedilerek asla ve hakikate dikkat çekilmiştir; üçüncüsü ise bu yüce nazımda yer alandır; bunda da zikredilen dönüşüm vardır, ancak asla dikkat çekmenin terk edilmesi, temyizin nasbedilmeyip illet suretinde ortaya konulması sebebiyle ikincisinden daha beliğdir. Zemahşerî buradaki { مِنْ } harfinin temyize dahil olan harf olmasını da caiz görmüştür; fakat bu reddedilmiştir. Her ne kadar Kûfeliler cumhurun mezhebinin aksine temyizin marife olmasının caiz olduğuna ve nekire olmasının şart koşulmadığına meyletmiş olsalar da, failden nakledilen temyizin başına —her ne kadar onunla takdir edilse de— «min» harfinin gelmesi imkânsızdır; bu yüzden «tefakkae Zeydün min şahmin» denilmesi caiz değildir, iyi anlaşılsın! { مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ } “haktan tanıdıkları şeyden ötürü”; birinci { مِنْ } harfi ibtidâ-i gaye içindir ve { الدَّمْعِ } kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani hakkı tanımaktan neşet etmiş bir halde demektir. İllet bildirip «tefîdu» fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani gözyaşlarının taşması hakkı tanımaları sebebiyledir.
وجوز على تقدير كونها للابتداء أن تتعلق بذلك أيضا لكن لا يجوز على تقدير اتحاد متعلق مِنَ هذه ومن في مِنَ الدَّمْعِ القول باتحاد معناهما فإنه لا يتعلق حرفا جر بمعنى بعامل واحد، ومِنَ الثانية للتبعيض متعلقة بعرفوا على معنى أنهم عرفوا بعض الحق فأبكاهم فكيف لو عرفوه كله وقرؤوا القرآن وأحاطوا بالسنة، أو لبيان ما بناء على أنها موصولة، ونص أبو البقاء على أنها متعلقة بمحذوف وقع حالا من العائد المحذوف ولم يذكر الاحتمال الأول. وقرىء «ترى أعينهم» على صيغة المبني للمفعول يَقُولُونَ استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية حالهم عند سماع القرآن كأنه قيل: ماذا يقولون؟ فأجيب يقولون: رَبَّنا آمَنَّا بما أنزل أو بمن أنزل عليه أو بهما.
İbtidâ için olması takdirinde yine buna taalluk etmesi caiz görülmüştür; ancak bu «min» harfinin müteallakı ile { مِنَ الدَّمْعِ } lafzındaki «min» harfinin müteallakının bir olması takdirinde anlamlarının da bir olduğunu söylemek caiz değildir; zira aynı manadaki iki harf-i cer tek bir âmile taalluk edemez. İkinci { مِنْ } harfi ise teb'îz (kısmilik) içindir ve «arafe» fiiline taalluk eder; yani hakkın bir kısmını tanıdılar da bu onları ağlattı; ya tamamını tanısalar, Kur'an'ı okusalar ve sünneti kuşatsalardı nasıl olurdu! Yahut «mâ»nın mevsul olmasına binaen onu beyan içindir. Ebü'l-Bekā, onun mahzuf olan ait zamirinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk ettiğini açıkça belirtmiş ve birinci ihtimali zikretmemiştir. «Türâ a'yünühüm» şeklinde meçhul sıygasıyla da okunmuştur. { يَقُولُونَ } Kur'an'ı dinledikleri andaki hallerinin hikaye edilmesinden doğan bir soruya dayalı müstakil bir cümledir (istînâf); sanki: «Ne diyorlar?» denilmiş de: Şöyle diyorlar diye cevap verilmiştir: { رَبَّنا آمَنَّا } “Rabbimiz! İman ettik”; indirilene yahut kendisine indirilen zata veya her ikisine de [iman ettik].
وقال أبو البقاء: إنه حال من الضمير في عَرَفُوا، وقال السمين: يجوز الأمران. وكونه حالا من الضمير المجرور في أَعْيُنَهُمْ لما أن المضاف جزؤه كما في قوله تعالى: وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً [الحجر: ٤٧] .
Ebü'l-Bekā, bunun { عَرَفُوا } fiilindeki zamirden hal olduğunu söylemiştir. Semîn ise her iki durumun da caiz olduğunu belirtmiştir. Muzâf onun bir cüzü olduğu için, Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً } “Göğüslerindeki kini söküp attık; kardeşler olarak...” [Hicr 47] kavl-i şerifinde olduğu gibi, { أَعْيُنَهُمْ } lafzındaki mecrur zamirden hal olması da caizdir.
فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أي اجعلنا عندك مع محمد ﷺ وأمته الذين يشهدون يوم القيامة على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أو مع الذين يشهدون بحقية نبيك ﷺ وكتابك كما نقل عن الجبائي وروي ما بمعناه عن الحسن وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ جعله جماعة ومنهم شيخ الإسلام كلاما مستأنفا تحقيقا لإيمانهم وتقريرا له بإنكار سبب انتفائه ونفيه بالكلية على أن لا نُؤْمِنُ حال من الضمير في لَنا والعامل ما فيه من معنى الاستقرار أي أي شيء حصل لنا غير مؤمنين والإنكار متوجه إلى السبب والمسبب جميعا كما في قوله تعالى: وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي [يس: ٢٢] ونظائره لا إلى السبب فقط مع تحقيق المسبب كما في قوله تعالى فَما لَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ [الانشقاق: ٢٠] وأمثاله، وقيل: هو معطوف على الجملة الأولى مندرج معها في حيز القول أي يقولون ربنا آمنا إلخ. ويقولون ما لنا لا نؤمن إلخ، وقيل: هو عطف على جملة محذوفة والتقدير ما لكم لا تؤمنون بالله وما لنا لا نؤمن نحن بالله إلخ. وقال بعضهم: إنه جواب سائل قال: لم آمنتم؟ واختاره الزجاج.
{ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “Artık bizi şahitlerle beraber yaz”; yani İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre bizi Senin katında kıyamet günü şahitlik edecek olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetiyle beraber kıl yahut Cübbâî'den nakledilip Hasan'dan da benzeri rivayet edildiği üzere Peygamberinin sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kitabının hak olduğuna şahitlik edenlerle beraber kıl. { وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ } “Bize haktan gelen şeye ve Allah'a niçin inanmayalım ki?”; Şeyhülislam'ın da aralarında bulunduğu bir cemaat, { لا نُؤْمِنُ } ifadesinin { لَنا } lafzındaki zamirden hal olması ve âmilin onda bulunan istikrar manası olması üzere —yani inanmayanlar olarak bizim neyimiz var ki takdirinde— yokluğunun sebebini inkâr ederek ve onu tamamen nefyederek imanlarını tahkik ve takrir etmek maksadıyla söylenmiş müstakil bir söz (istînâf) kılmışlardır. İnkâr, Allah Teâlâ'nın: { وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } “Beni yaratana ne diye kulluk etmeyeyim?” [Yâsîn 22] ve benzeri ayetlerinde olduğu gibi hem sebebe hem müsebbebe yöneliktir; yoksa { فَما لَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?” [İnşikāk 20] ve emsali ayetlerdeki gibi müsebbebin gerçekleşmesiyle birlikte yalnızca sebebe yönelik değildir. Bunun, ilk cümleye matuf olup onunla birlikte kavil dairesine dahil olduğu da söylenmiştir; yani «Rabbimiz iman ettik... derler ve bize ne oluyor da iman etmeyelim... derler» takdirindedir. Mahzuf bir cümleye matuf olduğu da söylenmiştir; takdiri: «Size ne oluyor da Allah'a inanmıyorsunuz, bize ne oluyor da biz Allah'a inanmayalım...» şeklindedir. Bazıları ise bunun: «Niçin iman ettiniz?» diyen bir soranın cevabı olduğunu söylemiş ve Zeccâc da bunu tercih etmiştir.
واعترض بأن علماء العربية صرحوا بأن الجملة المستأنفة الواقعة جواب سؤال مقدر لا تقترن بالواو وذكر علماء المعاني أنه لا بد فيها من الفصل إذ الجواب لا يعطف على السؤال، وأجيب بأن الواو زائدة وقد نقل الأخفش أنها تزاد في الجمل المستأنفة، ولا يخفى أنه لا بد لذلك من ثبت، والحال المذكورة على ما نص عليه الشهاب لازمة لا يتم
Buna, Arap dili âlimlerinin mukadder bir sorunun cevabı olarak gelen müstakil cümlenin (istînâf) vâv ile bitişmeyeceğini açıkça belirttikleri ve meânî âlimlerinin de cevap soruya atfedilemeyeceği için onda mutlaka fasl olması gerektiğini zikrettikleri söylenerek itiraz edilmiştir. Buna vâv'ın zait olduğu ve Ahfeş'in onun müstakil cümlelerde zait olarak geleceğini naklettiği şeklinde cevap verilmiştir; ancak bunun için sağlam bir delil gerektiği gizli değildir. Şihâb'ın açıkça belirttiği üzere mezkûr hal lâzımedir,
المعنى بدونها قال: ولذا لا يصح اقترانها بالواو في مالنا وما بالنا لا نفعل كذا لأنها خبر في المعنى وهي المستفهم عنها.
onsuz mana tamam olmaz. O şöyle demiştir: «Bundan dolayı 'mâ lenâ' ve 'mâ bâlünâ lâ nef'alü kezâ' (bize ne oluyor da şöyle yapmıyoruz) ifadelerinde vâv ile bitişmesi sahih olmaz; çünkü mana bakımından haberdir ve hakkında soru sorulandır.»
وأنت تعلم أن الاستفهام في نحو هذا التركيب في الغالب غير حقيقي وإنّما هو للإنكار ويختلف المراد منه على ما أشرنا إليه، ومعنى الإيمان بالله تعالى الإيمان بوحدانيته سبحانه على الوجه الذي جاءت به الشريعة المحمدية فإن القوم لم يكونوا موحدين كذلك، وقيل: بكتابه ورسوله ﷺ فإن الإيمان بهما إيمان به سبحانه والظاهر هو الأول، والإيمان بالكتاب والرسول ﷺ يفهمه العطف فإن الموصول المعطوف على الاسم الجليل يشمل ذلك قطعا. ومِنَ الْحَقِّ على ما ذكره أبو البقاء حال من ضمير الفاعل، وجوز أن تكون من لا بتاء الغاية أي وبما جاءنا من عند الله وأن يكون الموصول مبتدأ ومِنَ الْحَقِّ خبره والجملة في موضع الحال أيضا، ولا يخفى ما في الوجهين من البعد، وقوله تعالى: وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ حال أخرى عند الجماعة من الضمير المتقدم بتقدير مبتدأ لأن المضارع المثبت لا يقترن بالواو والعامل فيها هو العامل في الأولى مقيد بها فيتعدد معنى كما قيل نحو ذلك في قوله تعالى: كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ [البقرة: ٢٥] أي أي شيء حصل لنا غير مؤمنين ونحن نطمع في صحبة الصالحين. وهي حال مترادفة ولزوم الأولى لا يخرجها عن الترادف أو حال من الضمير في لا نُؤْمِنُ على معنى أنهم أنكروا على أنفسهم عدم إيمانهم مع أنهم يطمعون في صحبة المؤمنين، وجوز فيه أن يكون معطوفا على نؤمن أو على لا نُؤْمِنُ على معنى وما لنا نجمع بين ترك الإيمان والطمع في صحبة الصالحين أو على معنى ما لنا لا نجمع بين الإيمان والطمع المذكور بالدخول في الإسلام لأن الكافر ما ينبغي له أن يطمع في تلك الصحبة، وموضع المنسبك من أن وما بعدها إما نصب أو جر على الخلاف بين الخليل وسيبويه، والمراد في أن يدخلنا، واختار غير واحد من المعربين أن- نا- مفعول أول ليدخل والمفعول الثاني محذوف أي الجنة، قيل: ولولا إرادة ذلك لقال سبحانه في القوم بدل مع القوم فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا أي بسبب قولهم أو بالذي قالوه عن اعتقاد فإن القول إذا لم يقيد بالخلو عن الاعتقاد يكون المراد به المقارن له كما إذا قيل هذا قول فلان لأن القول إنما يصدر عن صاحبه لإفادة الاعتقاد.
Sen bilirsin ki bu tür terkiplerdeki istifham çoğunlukla hakiki olmayıp inkâr içindir ve işaret ettiğimiz üzere bundan kastedilen mana farklılık gösterir. Allah Teâlâ'ya imanın manası; Muhammedî şeriatın getirdiği veçhile O Sübhânehu'nun birliğine inanmaktır; zira o kavim bu şekilde muvahhid değildi. Kitabına ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem [iman etmektir] de denilmiştir; zira ikisine iman O Sübhânehu'ya imandır. Zahir olan birincisidir. Kitaba ve Resûle sallallâhu aleyhi ve sellem iman ise atıftan anlaşılmaktadır; zira Lafza-i Celâl'e matuf olan mevsul bunu kesinlikle kapsamaktadır. Ebü'l-Bekā'nın zikrettiğine göre { مِنَ الْحَقِّ } fail zamirinden haldir. «Min» harfinin ibtidâ-i gaye için olması —yani «ve Allah katından bize gelene» takdirinde— ve mevsulün mübteda, { مِنَ الْحَقِّ } ifadesinin haberi olup cümlenin yine hal mevkiinde bulunması da caiz görülmüştür; bu iki vecihteki uzaklık ise gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ } “ve Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla beraber girdirmesini umup dururken” kavl-i şerifi cemaate göre mukadder bir mübteda ile önceki zamirden başka bir haldir; zira müspet muzari fiil [hal olduğunda] vâv ile bitişmez. Bundaki âmil, onunla kayıtlanmış olarak ilkindeki âmildir; böylece Allah Teâlâ'nın: { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ } “Kendilerine oradan bir meyve rızık olarak verildikçe...” [Bakara 25] kavl-i şerifinde benzeri söylendiği gibi mana bakımından taaddüt eder; yani salihlerin beraberliğini umarken inanmayanlar olarak bize ne oluyor demektir. Bu mütetâbık (müterâdif) bir haldir ve ilkinin lâzıme olması onu teradüften çıkarmaz. Yahut müminlerin beraberliğini umdukları halde iman etmeyişlerini kendi nefislerine karşı inkâr etmeleri manasında { لا نُؤْمِنُ } lafzındaki zamirden haldir. İmanı terk etmekle salihlerin beraberliğini ummayı bir araya getirmek bize yakışmaz manasında «nü'minü» veya «lâ nü'minü» fiiline matuf olması yahut İslam'a girmek suretiyle iman ile mezkûr ummayı bir araya getirmemek bize yakışmaz manasında olması da caiz görülmüştür; zira kâfire o beraberliği ummak yakışmaz. «En» ve sılasından meydana gelen müevvel masdarın mahalli Halîl ile Sîbeveyh arasındaki ihtilafa göre ya nasb ya cerdir; murat «fî en yüdhilenâ» (bizi girdirmesine) şeklindedir. İrab âlimlerinden pek çoğu «nâ» zamirinin «yüdhile» fiilinin birinci mefulü, ikinci mefulün ise mahzuf —yani cennete— olduğunu tercih etmiştir. Şayet bu kastedilmeseydi Cenâb-ı Hak «maa'l-kavm» yerine «fi'l-kavm» buyururdu denilmiştir. { فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا } “Söylediklerinden ötürü Allah onları mükâfatlandırdı”; yani sözleri sebebiyle yahut bir inançtan kaynaklanarak söyledikleri şey karşılığında [onları mükâfatlandırdı]. Zira söz, inançtan soyutlanmakla kayıtlanmadığı takdirde, «bu falanın sözüdür» denildiğinde olduğu gibi inançla beraber olan söz kastedilir; çünkü söz, sahibinden ancak inancı ifade etmek üzere sadır olur.
وقيل: إن القول هنا مجاز عن الرأي والاعتقاد والمذهب كما يقال: هذا قول الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه مثلا أي هذا مذهبه واعتقاده. وذهب كثير من المفسرين إلى أن المراد بهذا القول قولهم: «وما لنا لا نؤمن» إلخ.
Burada kavil (söz) lafzının, mesela «Bu İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'ın kavlidir» denilip mezhebi ve inancı kastedildiği gibi re'y, itikat ve mezhepten mecaz olduğu da söylenmiştir. Müfessirlerin birçoğu ise bu sözden maksadın onların: «Bize ne oluyor da inanmayalım...» şeklindeki sözleri olduğu görüşüne varmıştır.
واستظهر أبو حيان أنه عنى به قولهم: «ربنا آمنا» وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنه. وعطاء أن المراد به «فاكتبنا مع الشاهدين» وقولهم «ونطمع أن يدخلنا ربنا» إلخ، قال الطبرسي: فالقول على هذا بمعنى المسألة وفيه نظر، والإثابة المجازاة، وفي البحر أنها أبلغ من الإعطاء لأنها ما تكون عن عمل بخلاف الإعطاء فإنه لا يلزم فيه ذلك. وقرأ الحسن «فآتاهم الله» جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أبد الآبدين وهو حال مقدرة وَذلِكَ المذكور من الأمر الجليل الشأن جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ أي جزاؤهم، وأقيم الظاهر مقام ضميرهم مدحا لهم وتشريفا بهذا الوصف الكريم، ويحتمل أن يراد الجنس ويندرجون فيه اندراجا أوليا أي جزاء الذين اعتادوا الإحسان في الأمور وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ عطف التكذيب بآيات الله تعالى على الكفر مع أنه ضرب منه لما أن القصد إلى بيان حال المكذبين وذكرهم بمقابلة المصدقين بها ليقترن الوعيد بالوعد وبضدها تتبين الأشياء.
Ebû Hayyân, bununla onların «Rabbimiz iman ettik» sözünün kastedildiğini kuvvetli görmüştür. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh ve Atâ'dan nakledildiğine göre ise bundan maksat: «Artık bizi şahitlerle beraber yaz» ve «Rabbimizin bizi girdirmesini umup dururken...» sözleridir. Tabersî şöyle der: Bu takdirde kavil, istemek (mes'ele) manasındadır; fakat bunda nazar vardır. «İsâbe», karşılık vermek (mücâzât) demektir; el-Bahr'da bunun «i'tâ»dan (vermek) daha beliğ olduğu belirtilmiştir; çünkü bu bir amelin karşılığı olarak gerçekleşir, i'tâda ise bu gerekmez. Hasan bu kısmı «Fe-âtâhümullāh» şeklinde okumuştur. { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها } “altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler”; ebediyen kalacaklardır ve bu takdirî bir haldir. { وَذلِكَ } şanı yüce olan bu zikredilen mükâfat { جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ } “güzel davrananların mükâfatıdır”; yani onların mükâfatıdır. Onları övmek ve bu şerefli vasıfla taltif etmek amacıyla zamirlerinin yerine zahir isim getirilmiştir. Cinsin kastedilip onların da öncelikle buna dahil olmaları muhtemeldir; yani işlerde ihsanı adet edinenlerin mükâfatıdır. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennemliklerdir”; küfrün bir çeşidi olmasına rağmen Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamanın küfre atfedilmesi, yalanlayanların halini beyan etmek ve tehdidin vaat ile bir arada bulunması için onları tasdik edenlerin karşısında zikretmek kastına matuftur; nitekim şeyler zıtlarıyla belirginleşir.
هذا «ومن باب الإشارة في بعض ما تقدم من الآيات» يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ. ذهب كثير من ساداتنا الصوفية إلى أن هذا أمر منه عز شأنه أن يبلغ رسوله ﷺ ما أنزله إليه
Bu husus tamamlandıktan sonra «Geçen bazı ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince»: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } [Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun]. Tasavvuf büyüklerimizden pek çoğu, bunun azze şânühû tarafından Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine indirdiği şeyleri tebliğ etmesine yönelik bir emir olduğu,
مما يتعلق بأحكام العبودية ولم يأمره ﷻ بأن يعرف الناس أسرار ما بينه وبينه فإن ذرة من أسراره سبحانه لا تتحملها السماوات والأرض، وهذه الأسرار هي المشار إليها بقوله تعالى: فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى
kulluk ahkâmına taalluk eden şeyleri tebliğ etmesini emrettiği, yoksa insanlara Kendisi ile onun arasındaki sırları bildirmesini celle celâlühû emretmediği görüşüne varmışlardır; zira O Sübhânehu'nun sırlarından bir zerreyi dahi gökler ve yer kaldıramaz. Bu sırlar, Allah Teâlâ'nın: { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى }
[النجم:
[Necm
١٠] . ولهذا قال سبحانه ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ولم يقل ما خصصناك به أو ما تعرفنا به إليك.
10] “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” kavl-i şerifinde işaret edilen sırlardır. Bundan dolayı O Sübhânehu «sana has kıldığımızı» yahut «sana Kendimizi tanıttığımız şeyi» dememiş, { ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } [sana indirileni] buyurmuştur.
وقال بعضهم وهو المنصور: إن الموصول عام ويندرج فيه الوحي والإلهامات والمنامات والمشاهدات وسائر المواهب، والرسول ﷺ مأمور بتبليغ كل ذلك إلا أن مراتب التبليغ مختلفة حسب اختلاف الاستعدادات فتبليغ بالعبارة وتبليغ بالإشارة وتبليغ بالهمة وتبليغ بالجذبة إلى غير ذلك «فسبحان من أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها «والله يعصمك من الناس» بما أودع فيك من أسرار الألوهية فلا يقدرون أن يوصلوا إليك ما يقطعك عن الله تعالى، وقريب من ذلك ما قيل: يعصمك منهم أن يكون لك بهم اشتغال، وقيل: يعصمك من أن ترى لنفسك فيهم شيئا بل ترى الكل منه سبحانه وبه قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ يعتد به حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ فتعطوا الظاهر حقه وتعملوا بالشريعة على الوجه الأكمل مع توحيد الأفعال وَالْإِنْجِيلَ فتعطوا الباطن حقه وتعملوا بالطريقة على الوجه الأتم مع توحيد الصفات «وما أنزل إليكم» فتعطوا الحقيقة حقها وتشاهدوا الكثرة في عين الوحدة والوحدة في عين الكثرة ولا تحجبكم الكثرة عن الوحدة ولا الوحدة عن الكثرة «وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا» لجهلهم به وقلة استعدادهم لمعرفة أسراره.
Bazıları ise —ki tercih edilen de budur— şöyle demiştir: İsm-i mevsul umumidir; vahiy, ilhamlar, rüyalar, müşahedeler ve diğer mevhibelerin tümü buna dahildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bütün bunları tebliğ etmekle memurdur; ancak istidatların farklılığına göre tebliğin mertebeleri de farklıdır: Kimi ibare ile tebliğ, kimi işaret ile tebliğ, kimi himmet ile tebliğ, kimi de cezbe ile tebliğdir vesaire. Gökten su indirip de vadilerin kendi miktarınca akmasını sağlayan Allah ne yücedir! «Ve Allah seni insanlardan koruyacaktır»; sende emanet bıraktığı uluhiyet sırları sayesinde koruyacaktır; artık onlar seni Allah Teâlâ'dan koparacak bir şeyi sana ulaştırmaya güç yetiremezler. «Seni onlarla meşgul olmaktan korur» sözü de buna yakındır. «Onlar arasında nefsine bir pay görmekten seni korur; bilakis her şeyi O Sübhânehu'dan ve O'nunla görürsün» de denilmiştir. { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Siz hiçbir şey üzerinde değilsiniz'”; itibar edilecek hiçbir şey üzerinde değilsiniz { حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ } “Tevrat'ı ikame edinceye kadar”; yani zâhire hakkını verip fiillerin tevhidi ile birlikte şeriatı en mükemmel şekilde uygulayıncaya kadar { وَالْإِنْجِيلَ } “ve İncil'i”; bâtına hakkını verip sıfatların tevhidi ile birlikte tarikatı en tam veçhile uygulayıncaya kadar «ve size indirileni»; hakikate hakkını verip çokluğu birliğin bizzat kendisinde, birliği de çokluğun bizzat kendisinde müşahede edinceye, çokluk sizi birlikten ve birlik de sizi çokluktan perdelemeyinceye kadar [hiçbir şey üzerinde değilsiniz]. «Ve Rabbinden sana indirilen, onların birçoğunun azgınlık ve küfrünü kesinlikle artıracaktır»; onu bilmediklerinden ve sırlarını kavramaktaki istidatlarının azlığından ötürüdür.
وعن بعض السادة قدس الله تعالى أسرارهم أن القرآن المنزل على النبي المرسل ﷺ ذو صفتين: صفة قهر وصفة لطف فمن تجلى له القرآن بصفة اللطف يزيد نور بصيرته بلطائف حكمته وحقائق أسراره ودقائق بيانه ويزيد ذلك نور إيمانه وتوحيده ويعرف بذلك ظاهر الخطاب وباطنه، ومن يتجلى له بصفة القهر تزيد ظلمة طغيانه وينسد عليه باب عرفانه بحيث لا يدرك سر الخطاب فتكثر عليه الشكوك والأوهام، وإلى ذلك الإشارة بقوله تعالى هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] وقوله سبحانه يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ [البقرة: ٢٦] وشبه بعضهم ذلك بنور الشمس فإنه ينتفع به من ينتفع ويتضرر به الخفاش ونحوه.
Bazı büyük zatlardan —Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın— nakledildiğine göre, gönderilen Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen Kur'an iki sıfat sahibidir: Kahır sıfatı ve lütuf sıfatı. Kur'an kime lütuf sıfatıyla tecelli ederse, onun hikmetinin incelikleri, sırlarının hakikatleri ve beyanının dakiklikleriyle basiretinin nuru artar; bu da onun iman ve tevhid nurunu ziyadeleştirir ve bu sayede hitabın zahirini ve bâtınını bilir. Kime de kahır sıfatıyla tecelli ederse, azgınlığının karanlığı artar ve irfan kapısı yüzüne kapanır; öyle ki hitabın sırrını kavrayamaz, şüpheleri ve vehimleri çoğalır. Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” [Bakara 2] kavl-i şerifi ve O Sübhânehu'nun: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “Onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir; onunla ancak yoldan çıkmışları saptırır” [Bakara 26] kavl-i şerifi buna işarettir. Bazıları bunu güneşin nuruna benzetmiştir; zira ondan faydalanan faydalanırken, yarasa ve benzerleri ise zarar görür.
ومن ذلك كتب كثير من الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم فإنه قد هدى بها أرباب القلوب الصافية وضل بها الكثير حتى تركوا الصلاة واتبعوا الشهوات وعطلوا الشرائع واستحلوا المحرمات وزعموا والعياذ بالله تعالى أن ذلك هو الذي يقتضيه القول بوحدة الوجود التي هي معتقد القوم نفعنا الله تعالى بفتوحاتهم، وقد نقل لي عن بعض من أضله الله تعالى بالاشتغال بكتب القوم ممن لم يقف على حقيقة الحال أنه لا فرق بين أن يدخل الرجل أصبعه في فمه وبين أن يدخل ذكره في فرج محرم لأن الكل واحد، وكذا لا فرق بين أن يتزوج أجنبية وبين أن يتزوج أمه أو بنته أو أخته وهذا كفر صريح عافانا الله تعالى والمسلمين منه، ومنشأ ذلك النظر في كتب القوم من دون فهم لمرادهم وما درى هذا المسكين أن مراعاة المراتب أمر واجب عندهم وإن ترك ذلك زندقة وأنهم قد صرحوا بأن الشريعة مظهر أعظم لأنها مظهر اسم الله تعالى الظاهر وأنه لا يمكن لأحد أن يصل إلى الله تعالى بإهمالها، فقد جاء عن غير واحد من العارفين إن الطرق إلى الله تعالى مسدودة إلا على من اقتفى أثر الرسول ﷺ وإذا رأيتم الرجل يطير في الهواء وقد أخل بحكم واحد من الشريعة فقولوا: إنه زنديق ولله در من قال خطابا للحضرة المحمدية:
Tasavvuf ehlinin —Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın— birçok kitabı da böyledir; Cenâb-ı Hak onlarla saf kalplileri hidayete erdirmiş, nicesini de saptırmıştır; öyle ki namazı terk etmişler, şehvetlerine uymuşlar, şeriatleri askıya almışlar, haramları helal saymışlar ve —Allah Teâlâ'ya sığınırız— bu taifenin —Allah Teâlâ fütuhatlarıyla bizi faydalandırsın— inancı olan vahdet-i vücud anlayışının bunu gerektirdiğini iddia etmişlerdir. Hakikate vâkıf olamayıp da bu taifenin kitaplarıyla meşgul olmak sebebiyle Allah Teâlâ'nın saptırdığı bazı kimselerden bana nakledildiğine göre; kişinin parmağını ağzına sokması ile cinsel organını bir mahreminin fercine sokması arasında hiçbir fark yoktur, çünkü hepsi birdir; aynı şekilde yabancı bir kadınla evlenmesi ile annesi, kızı veya kız kardeşiyle evlenmesi arasında da fark yoktur demiştir. Bu açık bir küfürdür; Allah Teâlâ bizi ve Müslümanları bundan muhafaza buyursun. Bunun kaynağı, o taifenin kitaplarına muratlarını anlamaksızın bakmaktır. O zavallı bilmemiştir ki mertebelerin gözetilmesi onların nezdinde vacip bir husustur, bunu terk etmek ise zındıklıktır. Nitekim onlar, şeriatın en büyük mazhar olduğunu, zira Allah Teâlâ'nın ez-Zâhir isminin mazharı bulunduğunu ve onu ihmal ederek hiç kimsenin Allah Teâlâ'ya ulaşamayacağını açıkça beyan etmişlerdir. Âriflerden pek çok kimseden nakledildiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in izini takip eden kimse müstesna, Allah Teâlâ'ya giden yollar kapalıdır; bir adamı havada uçarken görseniz bile şeriattan tek bir hükmü ihlal etmişse onun hakkında: 'O bir zındıktır' deyiniz.» Hazret-i Muhammedî'ye hitaben şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
وأنت باب الله أي امرئ ... أتاه من غيرك لا يدخل
Sen Allah'ın kapısısın; hangi kişi / Sana uğramadan O'na gelse asla içeri giremez.
ولَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الإيمان الحقيقي الْيَهُودَ وذلك لقوة المباينة لأنهم محجوبون عن توحيد الصفات وتوحيد الذات ولم يكن لهم إلا توحيد الأفعال وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا
{ وَلَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا } hakiki bir imanla iman edenlere insanların düşmanca en şiddetlisi olarak { الْيَهُودَ } “Yahudileri” bulacaksın; bu da zıtlığın şiddetinden dolayıdır, çünkü onlar sıfatların tevhidinden ve zâtın tevhidinden perdelenmişlerdir ve ellerinde yalnızca fiillerin tevhidi vardır; { وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا }
كذلك بل هم أشد مباينة منهم
da böyledir; hatta onlar müminlere göre
للمؤمنين وأقوى لأنهم محجوبون مطلقا، وإنما قدم اليهود عليهم لأن البحث فيهم، وهذا خلاف ما عليه أهل العبارة وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى لأنهم برزوا من حجاب الصفات ولم يبق لهم إلا حجاب الذات، وإلى هذا الإشارة بقوله ﷾ ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ حيث مدحوا بالعلم والعمل وعدم الاستكبار، وذلك يقتضي أنهم وصلوا إلى توحيد الأفعال والصفات وأنهم ما رأوا نفوسهم موصوفة بصفة العلم والعمل ولا نسبوا عملهم وعلمهم إليها بل إلى الله تعالى وإلا لاستكبروا وأظهروا العجب وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ من أنواع التوحيد التي من جملتها توحيد الذات تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مما عرفوا بالدليل وبواسطة الرياضة مِنَ الْحَقِّ الذي أنزل إلى الرسول ﷺ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا بذلك فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ المعاينين لذلك وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ جمعا وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ تفصيلا وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ الذين استقاموا بالبقاء بعد الفناء «فأثابهم الله بما قالوا جنات تجري من تحتها الأنهار» من التجليات الثلاث مع علومها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ المشاهدين للوحدة في عين الكثرة بالاستقامة في الله ﷿ «والذين كفروا» أي حجبوا عن الذات «وكذبوا بآياتنا» الدالة على التوحيد «أولئك أصحاب الجحيم» لحرمانهم الكلي واحتجابهم بنفوسهم وصفاتها والله تعالى الموفق.
onlardan daha şiddetli bir zıtlık içindedir ve daha kuvvetlidir; zira onlar mutlak olarak perdelenmişlerdir. Yahudilerin onlardan öne geçirilmesi ise sözün onlar hakkında olmasındandır. Bu durum zâhir (ibare) ehlinin görüşünün aksinedir. { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “İman edenlere sevgice en yakın olanlarını da: 'Biz Hristiyanlarız' diyenler bulacaksın”; zira onlar sıfatlar perdesinden sıyrılmışlar ve geriye sadece zât perdesi kalmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ } “Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır” kavl-i şerifi buna işarettir; zira ilim, amel ve kibirlenmemekle övülmüşlerdir. Bu da onların fiillerin ve sıfatların tevhidini elde ettiklerini, nefislerini ilim ve amel sıfatıyla muttasıf görmediklerini, ilim ve amellerini nefislerine değil Allah Teâlâ'ya nispet ettiklerini gerektirir; aksi halde kibirlenir ve ucub sergilerlerdi. { وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ } zâtın tevhidinin de dahil olduğu tevhid çeşitlerinden Resûl'e indirileni işittiklerinde { تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } delille ve riyazet vasıtasıyla tanıdıkları şey sebebiyle gözlerinin yaştan dolup taştığını görürsün { مِنَ الْحَقِّ } Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen haktan ötürüdür { يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا } buna inandık derler { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } bunu bizzat müşahede edenlerle beraber bizi yaz [derler] { وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ } cem makamında Allah'a { وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ } tafsil makamında bize gelen hakka niçin inanmayalım { وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ } fenâdan sonraki bekā ile istikamet bulan salih kimselerle beraber Rabbimizin bizi girdirmesini umup dururken [derler]. «Söylediklerinden ötürü Allah onları mükâfatlandırdı; altından ırmaklar akan cennetler...» ilimleriyle birlikte üç tecelliden ibarettir; { وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ } Allah azze ve celle'de istikamet üzere olarak çokluğun bizzat kendisinde birliği müşahede edenlerin mükâfatıdır. «İnkâr edenler ise» yani zâttan perdelenenler «ve tevhidi gösteren ayetlerimizi yalanlayanlar, işte onlar cehennemliklerdir»; zira küllî bir mahrumiyet içindedirler ve nefisleri ile nefislerinin sıfatlarıyla perdelenmişlerdir. Başarıya ulaştıran Allah Teâlâ'dır.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ أي لذائذ ذلك وما تميل إليه القلوب منه كأنه لما تضمن ما سلف من مدح النصارى على الرهبانية ترغيب المؤمنين في كسر النفس ورفض الشهوات عقب سبحانه ذلك بالنهي عن الإفراط في هذا الباب أي لا تمنعوها أنفسكم كمنع التحريم، وقيل: لا تلتزموا تحريمها بنحو يمين، وقيل: لا تقولوا حرمناها على أنفسنا مبالغة منكم في العزم على تركها تزهدا منكم، وكون المعنى لا تحرموها على غيركم بالفتوى والحكم مما لا يلتفت إليه.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın”; yani onun lezzetlilerini ve kalplerin meyledeceği şeylerini [haram kılmayın]. Sanki daha önce Hristiyanların ruhbanlık sebebiyle övülmesinin müminleri nefsi kırmaya ve şehvetleri terk etmeye teşviki tazammun etmesi üzerine Cenâb-ı Hak, bunun peşinden bu hususta aşırılığa kaçmayı nehyetmiştir; yani haram kılmanın engellemesi gibi onları kendinize yasaklamayın. Yemin ve benzeri şeylerle onların haramlığını kendi üzerinize bağlamayın da denilmiştir. Züht gayesiyle onları terk etme azminde mübalağa göstererek: «Onları kendimize haram kıldık» demeyin denildiği de nakledilmiştir. Anlamın «fetva ve hüküm yoluyla onları başkasına haram kılmayın» şeklinde olması ise iltifat edilmeyecek bir görüştür.
فقد روي أن رسول الله ﷺ جلس يوما فذكر الناس ووصف القيامة فرق الناس وبكوا واجتمع عشرة من الصحابة رضي الله تعالى عنهم في بيت عثمان بن مظعون الجمحي وهم علي كرم الله تعالى وجهه، وأبو بكر رضي الله تعالى عنه وعبد الله بن مسعود، وأبو ذر الغفاري، وسالم مولى أبي حذيفة، وعبد الله بن عمر والمقداد بن الأسود وسلمان الفارسي ومعقل بن مقرن، وصاحب البيت واتفقوا على أن يصوموا النهار ويقوموا الليل ولا يناموا على الفرش ولا يأكلوا اللحم ولا الودك ولا يقربوا النساء والطيب ويلبسوا المسوح ويرفضوا الدنيا ويسيحوا في الأرض وهم بعضهم أن يجب مذاكيره. فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فأتى دار عثمان فلم يصادفه فقال لامرأته أم حكيم: أحق ما بلغني عن زوجك وأصحابه؟ فكرهت أن تنكر إذ سألها رسول الله ﷺ وكرهت أن تبدي على زوجها فقالت: يا رسول الله إن كان أخبرك عثمان فقد صدقك وانصرف رسول الله ﷺ فلما دخل عثمان فأخبرته بذلك أتى رسول الله ﷺ هو وأصحابه فقال ﵊ لهم: انبئت أنكم اتفقتم على كذا وكذا قال: نعم يا رسول الله وما أردنا إلا الخير فقال رسول الله ﷺ: إني لم أؤمر بذلك ثم قال ﵊: «إن لأنفسكم عليكم حقا فصوموا وأفطروا وقوموا وناموا فإني أقوم وأنام وأصوم وأفطر وآكل اللحم والدسم وآتي النساء فمن رغب عن سنتي فليس مني» ثم جمع الناس وخطبهم فقال: «ما بال أقوام حرموا النساء والطعام والطيب والنوم وشهوات الدنيا أما أني لست آمركم أن تكونوا قسيسين ورهبانا فإنه ليس في ديني ترك اللحم والنساء ولا اتخاذ الصوامع وإن سياحة أمتي الصوم ورهبانيتهم الجهاد اعبدوا الله تعالى ولا تشركوا به شيئا وحجوا واعتمروا وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وصوموا رمضان واستقيموا يستقم لكم فإنما هلك من قبلكم بالتشديد شددوا على أنفسهم فشدد الله تعالى عليهم فأولئك بقاياهم في الديار والصوامع» فأنزل الله تعالى هذه الآية.
Nitekim rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün oturup insanlara vaaz etti ve kıyameti tasvir etti; bunun üzerine insanların kalbi inceldi ve ağladılar. Sahâbeden radıyallâhu teâlâ anhüm on kişi Osman b. Maz'ûn el-Cümehî'nin evinde toplandı; bunlar: Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh, Abdullah b. Mes'ûd, Ebû Zerr el-Gıfârî, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Abdullah b. Ömer, Mikdâd b. el-Esved, Selmân-ı Fârisî, Ma'kıl b. Mukarrin ve ev sahibi idi. Gündüzleri oruç tutup geceleri ibadete kalkmaya, yataklar üzerinde uyumamaya, et ve yağ yememeye, kadınlara ve güzel kokuya yaklaşmamaya, kıldan elbiseler giyip dünyayı terk etmeye ve yeryüzünde seyahat etmeye ittifak ettiler; hatta bazısı erkeklik organını kesmeyi düşündü. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı. Osman'ın evine geldi ama onu bulamadı; hanımı Ümmü Hakîm'e: «Kocan ve arkadaşları hakkında bana ulaşanlar doğru mu?» buyurdu. Kadın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sorduğu için inkâr etmeyi kerih gördü, kocası aleyhine açık vermeyi de istemedi ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Şayet Osman sana haber verdiyse doğru söylemiştir» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oradan ayrıldı. Osman eve girip hanımı durumu kendisine haber verince, o ve arkadaşları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. Aleyhisselâm onlara: «Şöyle şöyle hususlarda anlaştığınız bana bildirildi» buyurdu. «Evet, ey Allah'ın Resûlü; biz sadece hayır istedik» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben bununla emrolunmadım» buyurdu ve ardından aleyhisselâm şöyle ekledi: «Şüphesiz nefislerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır; binaenaleyh oruç tutun ve iftar edin, gece ibadete kalkın ve uyuyun. Zira ben hem gece kalkarım hem uyurum, hem oruç tutarım hem iftar ederim, et ve yağlı yemekler yerim, kadınlarla da beraber olurum. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Sonra insanları toplayıp onlara bir hutbe irat etti ve şöyle buyurdu: «Birtakım kimselere ne oluyor ki kadınları, yemeği, güzel kokuyu, uykuyu ve dünya şehvetlerini kendilerine haram kılıyorlar! Dikkat edin, ben size keşişler ve rahipler olmanızı emretmiyorum; zira benim dinimde eti ve kadınları terk etmek, manastırlara çekilmek yoktur. Ümmetimin seyahati oruçtur, ruhbanlıkları ise cihaddır. Allah Teâlâ'ya ibadet edip O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; haccedin, umre yapın, namazı kılın, zekâtı verin, Ramazan orucunu tutun ve dosdoğru olun ki size de istikamet verilsin. Sizden öncekiler ancak zorlaştırmakla helak oldular; kendilerine zorlaştırdılar, Allah Teâlâ da onlara zorlaştırdı. İşte onların kalıntıları yurtlarda ve manastırlardadır.» Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وروي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أن الآية نزلت في عليّ كرم الله تعالى وجهه، وبلال، وعثمان بن مظعون فأما علي كرم الله تعالى وجهه فإنه حلف أن لا ينام بالليل أبدا إلا ما شاء الله تعالى، وأمّا بلال فحلف أن لا يفطر بالنهار أبدا. وأما عثمان فإنه حلف أن لا ينكح أبدا.
Ebû Abdullah radıyallâhu teâlâ anh'tan nakledildiğine göre ayet Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Bilâl ve Osman b. Maz'ûn hakkında inmiştir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Allah Teâlâ'nın dilediği müstesna geceleri asla uyumamaya yemin etmişti; Bilâl ise gündüzleri asla iftar etmemeye (sürekli oruç tutmaya) yemin etmişti. Osman'a gelince, o da kadınlarla asla evlenmemeye yemin etmişti.
وروي أيضا غير ذلك ولم نقف على رواية فيها ما يدل على أن هذا التحريم كان على الغير بالفتوى والحكم كما ذهب إليه هذا القائل. ومع هذا يبعده ما يأتي بعد من الأمر بالأكل. لا ينافي هذا النهي أن الله تعالى مدح النصارى بالرهبانية فرب ممدوح بالنسبة إلى قوم مذموم بالنسبة إلى آخرين.
Bundan başka rivayetler de nakledilmiştir; fakat bu görüş sahibinin iddia ettiği gibi bu haram kılmanın fetva ve hüküm yoluyla başkasına yönelik olduğunu gösteren hiçbir rivayete rastlamadık. Bununla birlikte, bundan sonra gelen yeme emri de bu ihtimali uzaklaştırmaktadır. Bu nehiy, Allah Teâlâ'nın Hristiyanları ruhbanlıkla övmüş olmasıyla çelişmez; zira bir kavme nispetle övülen bir şey, başka bir kavme nispetle yerilmiş olabilir.
وقوله تعالى: وَلا تَعْتَدُوا تأكيد للنهي السابق أي لا تتعدوا حدود ما أحل سبحانه لكم إلى ما حرم جل شأنه عليكم أو نهي عن تحليل الحرام بعد النهي عن تحريم الحلال فيكون تأسيسا. ويحتمل أن يكون نهيا عن الإسراف في الحلال، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنه، ومجاهد، وقتادة أن المراد لا تجبوا أنفسكم ولا يخفى أن الجب فرد من أفراد الاعتداء وتجاوز الحدود والحمل على الأعم أعم فائدة.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَعْتَدُوا } “ve haddi aşmayın” kavl-i şerifi önceki nehyin tekit edilmesidir; yani O Sübhânehu'nun size helal kıldığı şeylerin sınırlarını aşıp celle şânühû'nun size haram kıldığı şeylere geçmeyin demektir. Yahut helali haram kılmaktan nehyedildikten sonra haramı helal kılmaktan nehiy olup yeni bir hüküm getirmiş (te'sis) olur. Helal olan şeyde israftan nehiy olması da muhtemeldir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh, Mücâhid ve Katâde'den muradın «kendinizi hadım etmeyin» olduğu rivayet edilmiştir; hadım etmenin haddi aşmanın ve sınırları çiğnemenin bir ferdi olduğu ve lafzı daha genel anlama hamletmenin fayda bakımından daha kapsamlı bulunduğu gizli değildir.
وقوله ﷾: إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ في موضع التعليل لما قبله. وقد تقدمت الإشارة إلى أن نفي محبة الله سبحانه لشيء مستلزم لبغضه له لعدم الواسطة في حقه تعالى.
Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” kavl-i şerifi kendisinden öncekini gerekçelendirme makamındadır. Allah Teâlâ hakkında bir vasıta bulunmadığı için, Allah Sübhânehu'nun bir şeyi sevmemesinin O'nun o şeye buğzetmesini gerektirdiğine daha önce işaret edilmişti.
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً أي كلوا ما أحل لكم وطاب مما رزقكم الله تعالى. فحلالا مفعول به لكلوا ومِمَّا رَزَقَكُمُ إما حال منه وقد كان في الأصل صفة له إلا أن صفة النكرة إذا قدمت صارت حالا أو متعلق بكلوا ومن ابتدائية. ويحتمل أن يكون في موضع المفعول لكلوا على معنى أنه صفة مفعول له قائمة مقامه أي شيئا مما رزقكم أو بجعله نفسه مفعولا بتأويل بعض إلا أن في هذا تكلفا. وحَلالًا حال من الموصول أو من عائدة المحذوف أو صفة لمصدر محذوف أي أكلا حلالا. وعلى الوجوه كلها الآية دليل لنا في شمول الرزق للحلال والحرام إذ لو لم يقع الرزق على الحرام لم يكن لذكر الحلال فائدة سوى التأكيد وهو خلاف الظاهر في مثل ذلك وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ استدعاء إلى التقوى وامتثال الوصية بوجه حسن. والآية ظاهرة في أن أكل اللذائذ لا ينافي التقوى، وقد أكل ﷺ ثريد اللحم ومدحه وكان يحب الحلوى. وقد فصلت الأخبار ما كان يأكله ﵊ وأواني الكتب ملأى من ذلك.
{ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً } “Allah'ın sizi rızıklandırdığı şeylerden helal ve temiz olarak yiyin”; yani Allah Teâlâ'nın sizi rızıklandırdığı şeylerden size helal ve hoş olanları yiyin. «Halâlen» kelimesi «külû» fiilinin mefulü bihidir; { مِمَّا رَزَقَكُمُ } ise ya ondan haldir —ki aslında onun sıfatı idi, ancak nekirenin sıfatı öne geçtiğinde hal olur— yahut «külû» fiiline taalluk etmektedir ve «min» ibtidâ içindir. Onun yerine kaim olan mefulün sıfatı olması manasında «külû» fiilinin mefulü mevkiinde bulunması da muhtemeldir; yani «size rızık verdiklerinden bir şey yiyin» takdirindedir; yahut «bazı» teviliyle bizzat kendisinin meful kılınmasıdır, ancak bunda bir tekellüf vardır. { حَلالًا } lafzı ise mevsulden yahut onun mahzuf ait zamirinden haldir veya mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani «helal bir yiyişle yiyin» takdirindedir. Bütün vecihlere göre bu ayet, rızkın hem helali hem haramı kapsadığına dair lehimize bir delildir; zira rızık haramı kapsamasaydı helalin zikredilmesinin tekit dışında bir faydası olmazdı, bu gibi yerlerde ise [tekite hamletmek] zahirin hilafınadır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Ve kendisine iman ettiğiniz Allah'a karşı takvalı olun”; takvaya ve tavsiyeye güzel bir şekilde uymaya davettir. Ayet, lezzetli şeyleri yemenin takva ile çelişmediğini açıkça göstermektedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem et tiritini yemiş, onu övmüş ve tatlıyı severdi. Haberler aleyhisselâm'ın neler yediğini tafsilatıyla açıklamıştır ve kitap kapları bunlarla doludur.
وروي أن الحسن كان يأكل الفالوذج فدخل عليه فرقد السنجي فقال: يا فرقد ما تقول في هذا؟ فقال: لا آكله ولا أحب أكله فأقبل الحسن على غيره كالمتعجب وقال: لعاب النحل بلعاب البرمع سمن البقر هل يعيبه مسلم،
Rivayet edildiğine göre Hasan [el-Basrî] fâlûzec (tatlı) yiyordu; yanına Ferkad es-Sencî girdi. Hasan: «Ey Ferkad! Bu tatlı hakkında ne dersin?» dedi. Ferkad: «Ben onu yemem ve yemesini de sevmem» deyince, Hasan şaşırmış gibi bir başkasına yönelerek: «Arı salgısı, buğday özü ve sığır yağı... Bir Müslüman bunu ayıplar mı hiç?!» dedi.
وذكر الطبرسي أن فيها دلالة على النهي عن الترهب وترك النكاح.
Tabersî, onda manastıra çekilmenin (ruhbanlığın) ve evlenmeyi terk etmenin yasaklandığına dair delalet bulunduğunu zikretmiştir.
وقد جاء في غير ما خبر أنه ﷺ قال: «إن الله تعالى لم يبعثني بالرهبانية»
Birçok haberde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şüphesiz Allah Teâlâ beni ruhbanlıkla göndermedi» buyurduğu vârit olmuştur.
وقال ﵊ في خبر طويل: «شراركم عزابكم وأراذل موتاكم عزابكم»
Aleyhisselâm uzun bir haberde şöyle buyurmuştur: «En şerlileriniz bekârlarınızdır; ölülerinizin en rezilleri de bekârlarınızdır.»
وعن أنس قال: «كان رسول الله ﷺ يأمرنا بالباءة وينهانا عن التبتل نهيا شديدا» .
Enes'ten nakledildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize evlenmeyi emreder ve bekâr kalmaktan (dünyadan el etek çekmekten) bizi şiddetle nehyederdi.»
وعن أبي نجيح قال: لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ اللغو في اليمين الساقط الذي لا يتعلق به حكم وهو عندنا أن يحلف على أمر مضى يظنه كذلك فإن علمه على خلافه فاليمين غموس، وروي ذلك عن مجاهد.
Ebû Necîh'ten nakledildiğine göre o şöyle demiştir: { لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ } [Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (boş sözden) dolayı sorumlu tutmaz]; yemindeki lağv, hüküm taalluk etmeyen hükümsüz yemindir. Bizim nezdimizde bu, kişinin geçmişte olmuş bir iş üzerine öyle olduğunu zannederek yemin etmesidir; şayet onun aksini bildiği halde yemin ederse bu yemin-i gamûstur (daldıran yemin). Bu görüş Mücâhid'den de rivayet edilmiştir.
وعند الشافعي رحمه الله تعالى
Şâfiî'ye —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— göre ise
ما يسبق إليه اللسان من غير نية اليمين وهو المروي عن أبي جعفر.
yemin kastı olmaksızın dilin kendiliğinden söylediği sözdür ki Ebû Ca'fer'den rivayet edilen de budur.
وأبي عبد الله. وعائشة رضي الله تعالى عنهم، والأدلة على المذهبين مبسوطة في الفروع والأصول وقد تقدم شطر من الكلام على ذلك، وفِي أَيْمانِكُمْ إما متعلق باللغو فإنه يقال لغا في يمينه لغوا وإما بمحذوف وقع حالا منه أي كائنا أو واقعا في أيمانكم وجوز أن يكون متعلقا بيؤاخذكم، وقيل عليه: إنه لا يظهر ربطه بالمؤاخذة إلا أن يجعل في للعلة كما في
Ebû Abdullah ve Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhüm rivayet edilen de budur. Her iki mezhebin delilleri fürû ve usul kitaplarında genişçe açıklanmıştır ve buna dair sözün bir kısmı daha önce geçmişti. { فِي أَيْمانِكُمْ } ifadesi ya «el-lağv» kelimesine taalluk eder —zira «yemininde lağv etti» denilir— yahut ondan hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani yeminlerinizde bulunan veya vuku bulan demektir. «Yüâhidizüküm» fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Buna karşı ise şu söylenmiştir: «Fî» harfi,
«إن امرأة دخلت النار في هرة» وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ أي بتعقيدكم الأيمان وتوثيقها بالقصد والنية فما مصدرية، وقيل: إنها موصولة والعائد محذوف أي بما عقدتم الإيمان عليه. ورجح الأول بأن الكلام في مقابلة اللغو وبأنه خال عن مؤنة التقدير، وقال بعضهم: إن ذلك التقدير في غير محله لأن شرط حذف العائد المجرور أن يكون مجرورا بمثل ما جر به الموصول لفظا ومعنى ومتعلقا وما هنا ليس كذلك فليتدبر والمعنى ولكن يؤاخذكم بنكث ما عقدتم أو لكن يؤاخذكم بما عقدتموها إذا حنثتم وحذف ذلك للعلم به، والمراد بالمؤاخذة المؤاخذة في الدنيا وهي الإثم والكفارة فلا إشكال في تقدير الظرف، وتعقيد الأيمان شامل للغموس عند الشافعية وفيه كفارة عندهم وأما عندنا فلا كفارة ولا حنث.
«Bir kadın bir kedi sebebiyle cehenneme girdi» hadisinde olduğu gibi illet için kılınmadıkça muaheze ile irtibatı zahir olmaz. { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } “fakat sımsıkı bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar”; yani kasıt ve niyetle yeminleri düğümleyip pekiştirmenizden ötürü [sorumlu tutar]; dolayısıyla «mâ» masdariyyedir. Mevsul olup ait zamirinin mahzuf olduğu da söylenmiştir; yani «üzerine yeminleri bağladığınız şeyden dolayı» takdirindedir. Birincisi, sözün lağvın karşılığında olması ve takdir külfetinden uzak bulunması sebebiyle tercih edilmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu takdir yerinde değildir; zira mecrur ait zamirinin hazfedilmesinin şartı, lafız, mana ve müteallak bakımından mevsulün cer edildiği harfin aynısıyla cer edilmiş olmasıdır; buradaki ise öyle değildir, iyi düşünülsün! Mana ise: «Fakat bağladığınız yeminleri bozmanızdan dolayı sizi sorumlu tutar» yahut «yeminlerinizi bozduğunuz takdirde onları bağlamış olmanız sebebiyle sizi sorumlu tutar» şeklindedir; bu durum bilindiği için hazfedilmiştir. Muahezeden maksat dünyadaki muahezedir ki o da günah ve kefarettir; dolayısıyla zarfın takdir edilmesinde bir müşkil yoktur. Şâfiîlere göre yeminlerin düğümlenmesi gamûs yeminini de kapsar ve onlara göre onda kefaret gerekir; bize göre ise ne kefaret ne de hıns (yemin bozma) söz konusudur.
وقرأ حمزة. والكسائي. وابن عياش عن عاصم «عقدتم» بالتخفيف، وابن عامر برواية ابن ذكوان «عاقدتم» والمفاعلة فيها لأصل الفعل وكذا قراءة التشديد لأن القراءات يفسر بعضها بعضا، وقيل: إن ذلك فيها للمبالغة باعتبار أن العقد باللسان والقلب لا أن ذلك للتكرار اللساني كما توهم. والآية كما أخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نزلت حين نهى القوم عما صنعوا فقالوا: يا رسول الله كيف نصنع بأيماننا التي حلفنا عليها؟
Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle İbn Ayyâş «akadtüm» şeklinde şeddesiz okumuşlardır; İbn Âmir ise İbn Zekvân rivayetiyle «âkadtüm» şeklinde okumuştur. Buradaki müfâale babı fiilin aslı içindir; şeddeli okuyuş da böyledir, zira kıraatler birbirini tefsir eder. Bundaki [şeddenin veya müfâalenin], zannedildiği gibi dille tekrar etmek anlamında değil, düğümlemenin hem dil hem kalple olması itibarıyla mübalağa için olduğu da söylenmiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği üzere bu ayet, topluluk yaptıkları şeylerden nehyedildikleri vakit: «Ey Allah'ın Resûlü! Üzerine yemin ettiğimiz yeminlerimizi ne yapacağız?» dediklerinde inmiştir.
وروي عن ابن زيد أنها نزلت في عبد الله بن رواحة كان عنده ضيف فأخرت زوجته عشاءه فحلف لا يأكل من الطعام وحلفت المرأة لا تأكل إن لم يأكل وحلف الضيف لا يأكل إن لم يأكلا فأكل عبد الله بن رواحة وأكلا معه فأخبر النبي ﷺ بذلك فقال ﵊ له: أحسنت ونزلت.
İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre bu ayet Abdullah b. Revâha hakkında inmiştir: Yanında bir misafir vardı, hanımı akşam yemeğini geciktirdi. Bunun üzerine o, bu yemekten yemeyeceğine yemin etti; hanımı da o yemezse yemeyeceğine yemin etti; misafir de ikisi yemezse yemeyeceğine yemin etti. Sonunda Abdullah b. Revâha yedi, onlar da onunla beraber yediler. Durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verilince o aleyhisselâm ona: «İyi yapmışsın» dedi ve ayet indi.
فَكَفَّارَتُهُ الضمير عائد إما على الحنث المفهوم من السياق أو على العقد الذي في ضمن الفعل بتقدير مضاف أي فكفارة نكثه أو على ما الموصولة بذلك التقدير، وأما عوده على الأيمان لأنه مفرد كالأنعام عند سيبويه أو مؤول بمفرد فكما ترى، والمراد بالكفارة المعنى المصدري وهي الفعلة التي من شأنها أن تكفر الخطيئة وتسترها، والمراد بالستر المحو لأن الممحو لا يرى كالمستور وبهذا وجه تأنيثها، وذكر عصام الدين أن فعالا يستوي فيه المذكر والمؤنث إلا أن ما يستوي فيه ذلك كفعيل إذا حذف موصوفة يؤنث للمؤنث كمررت بقتيلة بني فلان ولا يقال بقتيل للالتباس، وذكر أن التاء يحتمل أن تكون للنقل وأن تكون للمبالغة انتهى.
{ فَكَفَّارَتُهُ } "Bunun kefareti"; zamir ya bağlamdan anlaşılan hınse (yemini bozmaya) yahut fiilin zımnında bulunan akde -muzâf takdiriyle, yani «yemini bozmanın kefareti» anlamında- ya da bu takdirle mevsul olan «mâ»ya döner. Sîbeveyh'e göre «el-en'âm» gibi müfred olduğu için yahut müfrede tevil edildiği için «el-eymân»a dönmesine gelince, durum gördüğün gibidir. Kefaretten maksat masdari manadır; o da günahı örtüp gizleme özelliğine sahip olan fiildir. Örtmekten maksat ise silip yok etmektir; çünkü silinen şey örtülen şey gibi görünmez; müennes kılınması da bu şekilde açıklanmıştır. İsâmüddin, «fiâl» vezninde müzekker ile müennesin eşit olduğunu, ancak «faîl» gibi bu eşitliğin bulunduğu kelimelerde mevsuf hazfedildiğinde müennes için müennes kılındığını -mesela «filanoğullarının öldürülen kadınına uğradım» anlamında «merartü bi-katîleti Benî Fülân» denilip iltibas olmasın diye «bi-katîl» denilmemesi gibi- zikretmiş ve [kefaretteki] tâ harfinin nakil için de mübalağa için de olabileceğini belirtmiştir.
ويدل على أنها بالمعنى المصدري الإخبار عنها بقوله تعالى: إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ واستدل الشافعية بظاهر الآية على جواز التكفير بالمال قبل الحنث سواء كان الحنث معصية أم لا، وتقييد ذلك كما فعل الرافعي بما إذا لم يكن معصية غير معول عليه عندهم، ووجه الاستدلال بذلك على ما ذكر أنه سبحانه جعل الكفارة عقب اليمين من غير ذكر الحنث وقال عز شأنه: ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وقيدوا ذلك بالمال ليخرج التكفير بالصوم فأنه لا يكون إلا بعد الحنث عندهم لأنه عند العجز عن غيره والعجز لا يتحقق بدون حنث، وقد قاسوا ذلك أيضا على تقديم الزكاة على الحول، واستدلوا أيضا بما
Onun masdari manada olduğuna, Yüce Allah'ın: { إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ } “on yoksulu yedirmektir” buyruğuyla haber verilmesi delalet eder. Şâfiîler ayetin zahirinden hareketle, yemin bozmak masiyet olsun veya olmasın, bozulmadan önce malla kefaret vermenin caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Râfiî'nin yaptığı gibi bunu masiyet olmama şartına bağlamak onlara göre itibar edilen bir görüş değildir. Zikredilen bu hususa delil getirme yönü şudur: Yüce Allah hınsı (bozmayı) zikretmeksizin kefareti yeminin hemen peşinden kılmış ve şanı yüce olan şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ } “Yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefareti işte budur”. Bunu malla kayıtlamışlardır ki oruçla kefaret hariç kalsın; zira onlara göre oruç ancak yemin bozulduktan sonra olur, çünkü o başkasından aciz kalındığında devreye girer ve acziyet de yemin bozulmadan tahakkuk etmez. Bunu ayrıca zekatın senesi dolmadan önce verilmesine de kıyas etmişlerdir. Yine şu hadisle de delil getirmişlerdir:
أخرجه مسلم عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ من حلف على يمين ورأى غيرها خيرا منها فليكفر عن يمينه وليأت الذي هو خير» .
Müslim'in Ebû Hureyre radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, yemininden dolayı kefaret versin ve daha hayırlı olanı yapsın' buyurdu.»
ونحن نقول: إن الآية تضمنت إيجاب الكفارة عند الحنث وهي غير واجبة قبله فثبت أن المراد بما عقدتم الأيمان وحنثتم فيها، وقد اتفقوا على أن معنى قوله سبحانه: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [البقرة: ١٨٤] فأفطر فعدة من أيام أخر فكذا هذا. والحديث الذي استدلوا به لا يصلح للاستدلال لأنه بعد تسليم دلالة الفاء الجزائية على التعقيب من غير تراخ يقال: إن الواقع في حيزها مجموع التكفير والإيتاء ولا دلالة على الترتيب بينهما ألا ترى أن قوله تعالى: إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ
Biz ise deriz ki: Ayet, yemini bozma anında kefaretin vacip oluşunu içermektedir; oysa bundan önce vacip değildir. Dolayısıyla muradın «yeminleri bağladığınız ve onları bozduğunuz zaman» olduğu sabit olmuştur. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Sizden kim hasta yahut yolculukta olursa, [tutamadığı günler sayısınca] diğer günlerden kaza etsin” [el-Bakara: 184] buyruğunun manasının «ve oruç açarsa diğer günlerden kaza etsin» olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; işte bu da böyledir. Delil getirdikleri hadis ise delil olmaya elverişli değildir; zira cezaî fâ'nın gecikmeksizin peş peşeliğe delalet ettiği kabul edilse bile, onun alanında vuku bulan şeyin kefaret vermek ile [hayırlı olanı] yapmanın bütünü olduğu söylenir ve ikisi arasında tertibe delalet yoktur. Görmez misin ki Yüce Allah'ın: { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ } “Cuma günü namaza çağrıldığında hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın”
[الجمعة: ٩] لا يقتضي تقديم السعي على ترك البيع بالاتفاق، وأيضا
[el-Cuma: 9] buyruğu, ittifakla koşmanın alışverişi bırakmanın önüne geçirilmesini gerektirmez. Ayrıca
جاء في رواية «فليأت الذي هو خير ثم ليكفر عن يمينه» .
bir rivayette «Daha hayırlı olanı yapsın, sonra yemininden dolayı kefaret versin» şeklinde gelmiştir.
ونقل بعضهم عن الشافعية أنهم يجمعون بين الروايتين بأن إحداهما لبيان الجواز والأخرى لبيان الوجوب، وقال عصام الدين: إن تقديم الكفارة تارة وتأخيرها أخرى يدل على أن التقديم والتأخير سيان اه.
Bazıları Şâfiîlerden, iki rivayeti birinin cevazı, diğerinin ise vücubu beyan ettiği şeklinde cemettiklerini nakletmiştir. İsâmüddin ise: «Kefaretin bazen önce bazen sonra zikredilmesi, önce veya sonra olmasının eşit olduğuna delalet eder» demiştir.
وأنت تعلم أن الشافعية كالحنفية في أنهم يقدرون في الآية ما أشرنا إليه قبل في تفسيرها إلا أن ذلك عندهم قيد للوجوب وإلا فالاستدلال بالآية في غاية الخفاء كما لا يخفى فتدبر. وإِطْعامُ مصدر مضاف لمفعوله وهو مقدر بحرف وفعل مبني للفاعل وفاعل المصدر يحذف كثيرا، ولا ضرورة تدعو إلى تقدير الفعل مبنيا للمفعول لأنه مع كونه خلاف الأصل في تقديره خلاف ذكره السمين فالتقدير هنا فكفارته أن يطعم الحانث أو الحالف عشرة مساكين مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أي من أقصده في النوع أو المقدار، وهو عند الشافعية مد لكل مسكين وعندنا نصف صاع من بر أو صاع من شعير.
Bilirsin ki Şâfiîler de tefsirinde daha önce işaret ettiğimiz şeyi ayette takdir etme hususunda Hanefîler gibidir; ancak bu onlara göre vücubun kaydıdır, aksi halde gizli olmadığı üzere ayetle istidlal son derece kapalı kalır; iyi düşün! { إِطْعامُ } kelimesi mefulüne muzâf bir masdardır ve harf ile fâil için mebni fiil takdirindedir; masdârın fâili çokça hazfedilir. Fiili meful için mebni (meçhul) takdir etmeyi gerektiren bir zaruret de yoktur; zira bu durum aslolanın hilafına olmakla birlikte takdirinde es-Semîn'in zikrettiği ihtilaf da vardır. O halde buradaki takdir: «Bunun kefareti, yeminini bozanın veya yemin edenin on yoksulu yedirmesidir» şeklindedir. { مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden”; yani nevi veya miktar bakımından en dengelisinden [yedirmektir]. Bu miktar Şâfiîlere göre her yoksul için bir müddür; bize göre ise buğdaydan yarım sâ' veya arpadan bir sâ'dır.
وأخرج ابن حميد وغيره عن ابن عمر أن الأوسط الخبز والتمر والخبز والزيت والخبز والسمن، والأفضل نحو الخبز واللحم. وعن ابن سيرين قال: كانوا يقولون الأفضل الخبز واللحم والأوسط الخبز والسمن والأخس الخبز والتمر. ومحل الجار والمجرور النصب لأنه صفة مفعول ثان للإطعام لأنه ينصب مفعولين وأولهما هنا ما أضيف إليه، والتقدير طعاما أو قوتا كائنا من أوسط، وقيل: إنه صفة مصدر محذوف أي إطعاما كائنا من ذلك وجوز أن يكون محله الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي طعامهم من أوسط أو على أنه صفة لإطعام أو على أنه بدل من إطعام.
İbn Humeyd ve başkaları İbn Ömer'den en orta hallisinin ekmek ve hurma, ekmek ve zeytinyağı, ekmek ve sadeyağ olduğunu; en faziletlisinin ise ekmek ve et gibi şeyler olduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Sîrîn'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «En faziletlisinin ekmek ve et, orta hallisinin ekmek ve sadeyağ, en düşüğünün ise ekmek ve hurma olduğunu söylerlerdi.» Car-mecrurun mahalli nasptır; çünkü o, «it'âm» kelimesinin ikinci mefulünün sıfatıdır; zira bu kelime iki meful alır ve buradaki birinci meful kendisine muzâf olunan kelimedir. Takdir ise «orta hallisinden olan bir yemek veya azık» şeklindedir. Hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olduğu, yani «bundan olan bir yedirişle» takdirinde bulunduğu da söylenmiştir. Mahzûf bir mübtedanın haberi olarak -yani «onların yemeği orta hallisindendir» takdiriyle- yahut «it'âm» kelimesinin sıfatı veya «it'âm»dan bedel olarak mahallinin ref olması da caiz görülmüştür.
واعترض هذا بأن أقسام البدل لا تتصور هنا. وأجيب بأنه بدل اشتمال بتقدير موصوف وذلك على مذهب ابن الحاجب. وصاحب اللباب. ومتابعيهما ظاهر لأنهم يكتفون بملابسة بين البدل والمبدل منه بغير الجزئية والكلية، وأما على مذهب الجمهور فلأنهم يشترطون اشتمال التابع على المتبوع لا كاشتمال الظرف على المظروف بل من حيث كونه دالا عليه إجمالا ومتقاضيا له بوجه ما بحيث تبقى النفس عند ذكر الأول متشوقة إلى ذكر الثاني فيجاء بالثاني ملخصا لما أجمله الأول ومبينا له، ويعدون من هذا القبيل قولهم: نظرت إلى القمر فلكه كما صرح به ركن الدين في شرح اللباب. ولا يخفى أن إطعام عشرة مساكين دال على الطعام إجمالا ومتقاض له بوجه. واختار بعض المحققين أنه بدل كل من كل بتقدير إطعام من أوسط نحو أعجبني قرى الأضياف قراهم من أحسن ما وجد، وما إما مصدرية وإما موصولة اسمية والعائد محذوف أي من أوسط الذي تطعمونه.
Buna, bedelin kısımlarının burada tasavvur edilemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Cevap olarak denilmiştir ki: Bu, mevsuf takdiriyle bir iştimal bedelidir; bu durum İbnü'l-Hâcib, el-Lübâb sahibi ve onların tâbilerinin mezhebine göre açıktır; çünkü onlar bedel ile mübdelün minh arasında cüz'iyyet ve külliyyet dışındaki bir irtibatı yeterli görürler. Cumhûrun mezhebine göre ise, onlar tâbi olanın metbû olanı kapsamasını şart koşarlar; ancak bu zarfın mazrûfu kapsaması gibi değil, ona icmâlen delalet etmesi ve bir yönüyle onu gerektirmesi açısındandır; öyle ki birincisi zikredildiğinde nefis ikincisinin zikredilmesine iştiyak duyar, böylece birincisinin icmâl ettiğini özetlemek ve açıklamak üzere ikincisi getirilir. Rükneddîn'in Şerhu'l-Lübâb'da açıkça belirttiği gibi, «Ay'a, yani feleğine baktım» sözlerini bu kabil sayarlar. Gizli değildir ki on yoksulun yedirilmesi, yemeğe icmâlen delalet eder ve bir yönüyle onu gerektirir. Bazı muhakkikler ise, tıpkı «Misafirlerin ağırlanması, yani bulduklarının en güzeliyle ağırlanmaları hoşuma gitti» sözünde olduğu gibi, «orta hallisinden bir yedirme» takdiriyle bunun küllden kül bedeli (bedel-i kül) olduğunu tercih etmişlerdir. «Mâ» ya masdariyyedir ya da ismi mevsuldür ve ait zamiri hazfedilmiştir; yani «kendisini yedirdiğinizin orta hallisinden» takdirindedir.
وجوز أبو البقاء تقديره مجرورا بمن أي تطعمون منه، ونظر فيه السمين بأن من شرط العائد المحذوف المجرور بالحرف أن يكون مجرورا بمثل ما جرا به الموصول لفظا ومعنى ومتعلقا والحرفان هنا وإن اتفقا من وجه إلا أن المتعلق مختلف لأن من الثانية متعلقة بتطعمون والأولى ليست متعلقة بذلك. ثم قال: فإن قلت الموصول غير مجرور بمن وإنما هو مجرور بالإضافة. فالجواب أن المضاف إلى الموصول كالموصول في ذلك اه. وقد قدمنا آنفا نحو هذا النظر، وأجاب بعضهم عن ذلك بأن الحذف تدريجي ولا يخفى أن فيه تطويلا للمسافة. والأهلون جمع أهل على خلاف القياس كأرض وأرضون إذ شرط هذا الجمع أن يكون علما أو صفة وأهل اسم جامد، قيل: والذي سوغه أنه استعمل كثيرا بمعنى مستحق فأشبه الصفة.
Ebû'l-Bekâ, [ait zamirinin] «min» ile mecrur takdir edilmesini caiz görmüştür; yani «ondan yedirirsiniz» takdirindedir. es-Semîn ise buna şu itirazı getirmiştir: Harfle mecrur olan mahzûf ait zamirinin şartı, mevsulün lafız, mana ve müteallak bakımından kendisiyle cer edildiği harfin aynısıyla cer edilmiş olmasıdır. Buradaki iki harf bir yönden uyuşsa bile müteallakları farklıdır; çünkü ikinci «min» «tut'imûne» fiiline taalluk etmektedir, birinci «min» ise ona taalluk etmemektedir. Sonra şöyle demiştir: Eğer «Mevsul 'min' ile mecrur değildir, bilakis izafetle mecrurdur» dersen, cevap şudur: Bu hususta mevsule muzâf olan şey mevsul gibidir. Biz az önce bu itirazın benzerini zikretmiştik. Bazıları ise buna hazfin tedrici olduğu şeklinde cevap vermiştir; ancak gizli değildir ki bunda mesafeyi uzatma vardır. «Ehlûne», «ard» ve «ardûne» kelimelerinde olduğu gibi kıyasa aykırı olarak «ehl» kelimesinin çoğuludur; zira bu çoğulun şartı özel isim veya sıfat olmasıdır, «ehl» ise câmid bir isimdir. Bunu caiz kılan şeyin, «müstahak/layık» manasında çokça kullanılıp sıfata benzemesi olduğu söylenmiştir.
وروي عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه أنه قرأ «أهاليكم»
Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan «ehâlîküm» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir;
بسكون الياء على لغة من يسكنها في الحالات الثلاث كالألف وهو أيضا جمع أهل على خلاف القياس كليال في جمع ليلة.
bu okuyuş, elif gibi her üç durumda da yâ'yı sakin kılanların lügatine göre yâ'nın sükûnuyladır. Bu da «leyle»nin çoğulundaki «leyâlî» gibi kıyasa aykırı olarak «ehl» kelimesinin çoğuludur.
وقال ابن جني: وأحدهما ليلاة وأهلاة وهو محتمل كما قيل لأن يكون مراده أن لهما مفردا مقدرا هو ما ذكر ولأن يكون مراده أن لهما مفردا محققا مسموعا من العرب هو ذاك، وقيل: إن أهالي جمع أهلون وليس بشيء أَوْ
İbn Cinnî şöyle demiştir: «Bunların tekilleri 'leylât' ve 'ehlât'tır.» Denildiği gibi, muradının bu ikisi için zikredilen şekilde takdîrî bir tekil bulunması olması da, muradının bu ikisi için Araplardan işitilmiş muhakkak bir tekil bulunması olması da muhtemeldir. «Ehâlî» kelimesinin «ehlûne»nin çoğulu olduğu da söylenmiştir ki bu bir şey değildir. { أَوْ } “yahut”
كِسْوَتُهُمْ
{ كِسْوَتُهُمْ } “onları giydirmektir”
عطف كما قال أبو البقاء على إطعام واستظهره غير واحد، واختار الزمخشري أنه عطفت على محل مِنْ أَوْسَطِ ووجهه فيما نسب إليه بأن مِنْ أَوْسَطِ بدل من الإطعام والبدل هو المقصود ولذلك كان المبدل منه في حكم المنحي فكأنه قيل: فكفارته من أوسط ما تطعمون. ووجه صاحب التقريب عدوله عن الظاهر بأن الكسوة اسم لنحو الثوب لا مصدرا، فقد قال الراغب: الكساء والكسوة اللباس فلا يليق عطفه على المصدر السابق مع أن كليهما فيما يتعلق بالمساكين، وبأنه يؤدي إلى ترك ذكر كيفية الكسوة وهو كونها أوسط، ثم قال: ويمكن أن يجاب عن الأول بأن الكسوة إما مصدر كما يشعر به كلام الزجاج أو يضمر مصدر كالإلباس، وعن الثاني بأن يقدر أو كسوتهم من أوسط ما تكسون وحذف ذلك لقرينة ذكره في المعطوف عليه أو بان تترك على إطلاقها إما بإرادة إطلاقها أو بإحالة بيانها على الغير، وأيضا العطف على محل مِنْ أَوْسَطِ لا يفيد هذا المقصود وهو تقدير الأوسط في الكسوة فالإلزام مشترك ويؤدي إلى صحة إقامته مقام المعطوف عليه وهو غير سديد اه.
Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi «it'âm» kelimesine matuftur ve pek çok âlim bunu zahir görmüştür. Zemahşerî ise bunun { مِنْ أَوْسَطِ } ifadesinin mahalline matuf olduğunu tercih etmiştir. Ona nispet edilen bu görüşün gerekçesi şudur: { مِنْ أَوْسَطِ } ifadesi «el-it'âm»dan bedeldir ve bedel asıl maksattır; bu yüzden mübdelün minh bir kenara bırakılmış hükmündedir; dolayısıyla sanki «onun kefareti yedirdiğinizin orta hallisindendir» denilmiş gibidir. et-Takrîb sahibi onun zahirden sapmasının gerekçesini şöyle açıklamıştır: Kisve masdar değil, elbise gibi bir şeyin ismidir; nitekim Râgıb: «Kisâ ve kisve elbisedir» demiştir. Dolayısıyla her ikisi de yoksullarla ilgili olmasına rağmen bunun önceki masdara atfedilmesi uygun düşmez; ayrıca bu durum kisvenin vasfının, yani orta halli oluşunun zikredilmemesine yol açar. Sonra şöyle demiştir: Birinciye cevap olarak kisvenin Zeccâc'ın sözünün hissettirdiği gibi masdar olduğu yahut «ilbâs» (giydirme) gibi bir masdarın gizlendiği söylenebilir; ikinciye cevap olarak ise «yahut giydirdiğinizin orta hallisinden onları giydirmenizdir» şeklinde takdir edilip matufta zikredilmesinin karinesiyle bunun hazfedildiği yahut kisvenin ya mutlak bırakılmak istendiği için ya da beyanının başkasına havale edilmesi sebebiyle mutlaklığı üzere bırakıldığı söylenebilir. Ayrıca { مِنْ أَوْسَطِ } mahalline atfetmek kisvede orta halliyi takdir etmek şeklindeki bu maksadı temin etmez; dolayısıyla itiraz her iki görüş için de geçerlidir ve onun matufun aleyh yerine geçmesinin sahih olmasına yol açar ki bu da isabetli değildir.
واعترض بعض المحققين على ما نسب إلى الزمخشري أيضا بأن العطف على البدل يستدعي كون المعطوف بدلا أيضا وإبدال الكسوة من إِطْعامُ لا يكون إلا غلطا لعدم المناسبة بينهما أصلا وبدل الغلط لا يقع في الفصيح فضلا عن أفصح الأفصح. ومنع عدم الوقوع مما لا يلتفت إليه، وجعل غير واحد هذا العطف من باب. علفتها تبنا وماء باردا. كأنه قيل إطعام هو أوسط ما تطعمون أو إلباس هو كسوتهم على معنى إطعام هو إطعام الأوسط وإلباس هو إلباس الكسوة وفيه إبهام وتفسير في الموضعين.
Bazı muhakkikler Zemahşerî'ye nispet edilen bu görüşe şu şekilde de itiraz etmişlerdir: Bedele atfetmek, matufun da bedel olmasını gerektirir; kisvenin { إِطْعامُ } kelimesinden bedel kılınması ise aralarında asla münasebet bulunmaması sebebiyle ancak galat (hata) bedeli olabilir; oysa galat bedeli fasih kelamda bile vaki olmaz, nerede kaldı ki en fasihin de fasihinde olsun! Vaki olmadığını reddetmek ise iltifat edilmeyecek bir tutumdur. Pek çok âlim bu atfı «Ona saman ve soğuk su yedirdim» kabilinden saymıştır; sanki «yedirdiğinizin en orta hallisi olan bir yedirme yahut onların kisvesi olan bir giydirme» denilmiş gibidir ki bunun manası «orta halliyi yedirme olan bir yedirme ve elbiseyi giydirme olan bir giydirme» demektir; bunda ise her iki yerde de kapalılık ve açıklama vardır.
واعترض بأن العطف على هذا يكون على المبدل منه لا البدل، وأجيب بأن المراد أنه بالنظر إلى ظاهر اللفظ عطف على البدل وهو كما ترى، واعترض الشهاب على دعوى أن الداعي الزمخشري عن العدول إلى الظاهر إلى اختيار العطف على محل مِنْ أَوْسَطِ تحصيل التناسب بين نوعي الكفارة المتعلقة بالمساكين بأنه كيف يتأتى ذلك وقد جعل العطف على «من أوسط» على تقدير بدليته وهو على ذلك التقدير صفة إطعام مقدر انتهى.
Buna, bu takdirde atfın bedele değil mübdelün minhe olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Cevap olarak denilmiştir ki: Murad, lafzın zahirine bakıldığında bedele matuf olmasıdır; bu ise gördüğün gibidir. Şihâb, Zemahşerî'yi zahirden yüz çevirip { مِنْ أَوْسَطِ } mahalline atfetmeyi tercih etmeye sevk eden sebebin yoksullarla ilgili iki kefaret türü arasında tenasüp sağlamak olduğu iddiasına şöyle itiraz etmiştir: «min evsat» üzerine atıf onun bedel oluşu takdiriyle yapılmışken ve o bu takdirde mukadder bir «it'âm»ın sıfatı iken bu nasıl mümkün olabilir?
وقد علمت أن هذا رأي لبعضهم. وبالجملة فيما ذهب إليه الزمخشري دغدغة حتى قال العلم العراقي: إنه غلط والصواب العطف على «إطعام» ، وقال الحلبي: ما ذكره الزمخشري إنما يتمشى على وجه وهو أن يكون مِنْ أَوْسَطِ خبر لمبتدأ محذوف يدل عليه ما قبله تقديره طعامهم من أوسط فالكلام تام على هذا عند قوله سبحانه:
Bunun bazılarına ait bir görüş olduğunu öğrenmiş oldun. Hasılı kelam, Zemahşerî'nin gittiği görüşte bir pürüz vardır; hatta Alem el-Irâkî onun hata olduğunu, doğrusunun «it'âm»a atfetmek olduğunu söylemiştir. el-Halebî ise şöyle demiştir: Zemahşerî'nin zikrettiği görüş ancak bir vecihle tutarlı olur; o da { مِنْ أَوْسَطِ } ifadesinin öncesinin delalet ettiği mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır ki takdiri «onların yemeği orta hallisindendir» şeklindedir. Buna göre Yüce Allah'ın:
عَشَرَةِ مَساكِينَ ثم ابتدأ أخبارا آخر بأن الطعام يكون أوسط كذا. وأما إذا قلنا إن مِنْ أَوْسَطِ هو المفعول الثاني فيستحيل عطف كِسْوَتُهُمْ عليه لتخالفهما إعرابا انتهى. ثم المراد بالكسوة ما يستر عامة البدن على ما روي عن الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه. وأبي يوسف فلا يجزي عندهما السراويل لأن لابسه يسمى عريانا في العرف لكن ما لا يجزئه عن الكسوة يجزئه عن الإطعام باعتبار القيمة، وفي اشتراط النية حينئذ روايتان. وظاهر الرواية الإجزاء نوى أو لم ينو. وروي أيضا أنه إن أعطى السراويل المرأة لا يجوز وإن أعطى الرجل يجوز لأن المعتبر رد العرى بقدر ما تجوز به الصلاة وذلك ما به يحصل ستر العورة والزائد تفضل للتجمل أو نحوه فلا يجب في الكسوة كالأدام في الطعام والمروي عن محمد أن ما تجوز فيه الصلاة يجزىء مطلقا. والصحيح المعول عليه عندنا هو الأول، ويشترط أن يكون ذلك ما يصلح فيه الصلاة يجزىء مطلقا. والصحيح المعول عليه عندنا هو الأول، ويشترط أن يكون ذلك مما يصلح للأوساط وينتفع به فوق ثلاثة أشهر، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كانت العباءة تجزىء يومئذ، وعن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه يجزىء قميص أو رداء أو كساء، وعن الحسن أنهما ثوبان أبيضان.
{ عَشَرَةِ مَساكِينَ } “on yoksulu” buyruğunda söz tamamlanmış olur, sonra yemeğin şöyle orta halli olacağına dair başka bir habere başlanmıştır. Eğer { مِنْ أَوْسَطِ } ifadesinin ikinci meful olduğunu söylersek, irap bakımından farklılıkları sebebiyle { كِسْوَتُهُمْ } kelimesinin ona atfedilmesi imkansız olur. Sonra, İmam-ı Azam radıyallâhu teâlâ anh ve Ebû Yûsuf'tan rivayet edildiğine göre kisveden maksat bedenin ekserisini örten şeydir; dolayısıyla onlara göre şalvar/pantolon yeterli olmaz; çünkü onu giyen kimse örfte çıplak sayılır; ancak kisve yerine geçmeyen şey, kıymet itibarıyla yedirme yerine geçer. Bu durumda niyetin şart koşulup koşulmaması hususunda iki rivayet vardır; zâhirü'r-rivâye niyet etsin veya etmesin yeterli olmasıdır. Yine rivayet edilmiştir ki: Eğer şalvarı kadına verirse caiz olmaz, erkeğe verirse caiz olur; zira muteber olan, namazın caiz olacağı miktarda çıplaklığı gidermektir, bu da avretin örtülmesinin gerçekleştiği şeydir; fazlası ise süslenme ve benzeri için bir lütuftur, dolayısıyla yemekteki katık gibi kisvede vacip değildir. Muhammed'den rivayet edilen görüşe göre ise namazın caiz olduğu her şey mutlak olarak yeterlidir. Bize göre itibar edilen sahih görüş birincisidir; bunun orta halli kimselere uygun ve üç aydan fazla faydalanılabilir cinsten olması şart koşulur. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan: «O günlerde abâye kafi geliyordu» dediği rivayet edilmiştir. İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan bir gömlek, bir rida veya bir abânın kafi geleceği; Hasan'dan ise iki beyaz elbise olduğu rivayet edilmiştir.
وروى الإمامية عن الصادق رضي الله تعالى عنه أنها ثوبان لكل مسكين ويجزىء ثوب واحد عند الضرورة
İmâmiyye, es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan onun her yoksul için iki elbise olduğunu ve zaruret halinde tek bir elbisenin de kafi geleceğini rivayet etmiştir.
واشترط
Şart koşmuştur;
أصحابنا في المسكين أن يكون مراهقا فما فوقه فلا يجزىء غير المراهق على ما ذكره الحصكفي نقلا عن البدائع في كفارة الظهار، وسيأتي إن شاء الله تعالى في آية كفارة الظهار أن المراد من الإطعام التمكين من الطعم وتحقيق الكلام في ذلك على أتم وجه. وقرىء «أو كسوتهم» بضم الكاف وهو لغة كقدوة في قدوة وأسوة في أسوة. وقرأ سعيد بن المسيب واليماني «أو كاسوتهم» بكاف الجر الداخلة على أسوة وهي كما قال الراغب الحال التي يكون الإنسان عليها في اتباع غيره إن حسنا وإن قبيحا. والهمزة كما قال غير واحد: بدل من واو لأنه من المواساة. والجار والمجرور خبر مبتدأ محذوف والتقدير أو طعامهم كأسوة أهليكم، وقال السعد: الكاف زائدة أي أو طعامهم أسوة أهليكم، وقيل:
ashabımız yoksulun bülûğa yaklaşmış (mürâhik) veya daha büyük olmasını şart koşmuşlardır; dolayısıyla Haskefî'nin zıhâr kefaretinde el-Bedâi'den naklen zikrettiğine göre bülûğa yaklaşmamış olan kafi gelmez. İnşâallâhu teâlâ zıhâr kefareti ayetinde yedirmekten maksadın yemeğe imkan tanımak (temkîn) olduğu ve buna dair sözün en mükemmel şekilde tahkiki gelecektir. «Ev küsveytühüm» şeklinde kâf'ın zammesiyle de okunmuştur ki bu «kıdve»de «kudve» ve «isve»de «üsve» gibi bir lügattir. Saîd b. el-Müseyyeb ve el-Yemânî ise, «üsve» kelimesinin başına cer kâf'ı dahil ederek «ev ke-isvetihim» şeklinde okumuşlardır; bu da Râgıb'ın dediği gibi iyi olsun kötü olsun bir kimsenin başkasına uymada içinde bulunduğu haldir. Hemze ise birçok âlimin belirttiği gibi vâv'dan bedeldir; çünkü «müvâsât»tandır. Car-mecrur mahzûf bir mübtedanın haberidir ve takdiri «yahut onların yemeği ailenizin dengi gibidir» şeklindedir. es-Sa'd ise: «Kâf zaiddir; yani 'yahut onların yemeği ailenizin dengidir' demektir» demiştir. Şöyle de denilmiştir:
الأولى أن يكون التقدير طعام كاسوتهم على الوصف فهو عطف أيضا على مِنْ أَوْسَطِ وعلى هذه القراءة يكون التخيير بين الإطعام والتحرير في قوله تعالى: أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فقط وتكون الكسوة ثابتة بالسنة. وزعم أبو حيان أن الآية تنفي الكسوة وليس بشيء، وقال أبو البقاء: المعنى مثل أسوة أهليكم في الكسوة فلا تكون الآية عارية عن الكسوة وفيه نظر إذ ليس في الكلام ما يدل على ذلك التقدير.
Evlâ olan, sıfat üzere «onların dengi gibi olan bir yemek» şeklinde takdir edilmesidir; bu durumda o da { مِنْ أَوْسَطِ } üzerine matuftur. Bu kıraate göre muhayyerlik, Yüce Allah'ın: { أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “yahut bir köle azat etmektir” buyruğunda sadece yedirme ile azat etme arasında olur ve kisve sünnetle sabit olmuş olur. Ebû Hayyân ayetin kisveyi nefyettiğini iddia etmiştir ki bu bir şey değildir. Ebû'l-Bekâ ise: «Mana, kisvede ailenizin dengi gibi demektir; dolayısıyla ayet kisveden hali kalmaz» demiştir; bunda ise itiraz vardır, zira kelamda bu takdire delalet eden bir şey yoktur.
والمراد بتحرير رقبة إعتاق إنسان كيف ما كان. وشرط الشافعي عليه الرحمة فيه الإيمان حملا للمطلق هنا على المقيد في كفارة القتل. وعندنا لا يحمل لاختلاف السبب. واستدل بعض الشافعية على ذلك بأن الكفارة حق الله تعالى وحق الله سبحانه لا يجوز صرفه إلى عدو الله عز اسمه كالزكاة. ونحن نقول: المنصوص عليه تحرير رقبة وقد تحقق. والقصد بالإعتاق أن يتمكن المعتق من الطاعة بخلوصه عن خدمة المولى ثم مقارفته المعصية وبقاؤه على الكفر يحال به إلى سوء اختياره. واعترض بأن لقائل أن يقول: نعم مقارفته المعصية يحال به إلى ما ذكر لكن لم لا يكون تصور ذلك منه مانعا عن الصرف إليه كما في الزكاة. وأجيب بأن القياس جواز صرف الزكاة إليه أيضا لأن فيه مواساة عبيد الله تعالى أيضا لكن
Bir boynu hürriyete kavuşturmaktan (tahrîru rakabe) maksat, nasıl olursa olsun bir insanı azat etmektir. Şâfiî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- buradaki mutlak lafzı katil kefaretindeki mukayyed lafza hamlederek bunda mümin olma şartını koşmuştur. Bize göre ise sebep farklılığı sebebiyle hamledilmez. Bazı Şâfiîler buna şöyle delil getirmişlerdir: Kefaret Allah Teâlâ'nın hakkıdır; zekatta olduğu gibi Allah Subhânehu'nun hakkının da O'nun düşmanına sarf edilmesi caiz değildir. Biz ise deriz ki: Nass ile belirtilen şey bir köle azat etmektir ve bu da gerçekleşmiştir. Azat etmekten maksat, azat edilen kimsenin efendisine hizmetten kurtulup itaate güç yetirebilmesidir; sonra onun günah işlemesi ve küfür üzere kalması ise kendi kötü tercihine havale edilir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Birisi çıkıp diyebilir ki: Evet, günah işlemesi zikredilene havale edilir, fakat zekatta olduğu gibi bu durumun ondan tasavvur edilmesi ona sarf edilmeye neden engel olmasın? Cevap olarak denilmiştir ki: Kıyas, zekatın da ona sarf edilmesinin cevazıdır; zira bunda da Allah Teâlâ'nın kullarına yardım vardır, fakat
قوله ﷺ: «خذها من أغنيائهم وردها إلى فقرائهم»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Onu zenginlerinden al ve fakirlerine ver» buyruğu
أخرجهم عن المصرف.
onları sarf yerinden çıkarmıştır.
وقد ذكر بعض أصحابنا ضابطا لما يجوز إعتاقه في الكفارة وما لا يجوز فقال: متى أعتق رقبة كاملة الرق في ملكه مقرونا بنية الكفارة وجنس ما يبتغي من المنافع فيها قائم بلا بدل جاز وإن لم يكن كذلك فإنه لا يجوز وهل يجوز عتق الأصم أم لا؟ قولان. وفي الهداية، ويجوز الأصم والقياس أن لا يجوز وهو رواية النوادر لأن الفائت جنس المنفعة إلا أنا استحسنا الجواز لأن أصل المنفعة باق فإنه إذا صيح عليه يسمع حتى لو كان بحال لا يسمع أصلا بأن ولد أصم وهو الأخرس لا يجزئه انتهى.
Ashabımızdan bazıları kefarette azat edilmesi caiz olan ve olmayan şeyler için bir kural zikrederek şöyle demiştir: Mülkiyetinde tam köle olan bir şahsı, kefaret niyetiyle birlikte ve onda aranan menfaat cinsi bedelsiz olarak mevcut haldeyken azat ettiğinde caiz olur; böyle olmadığı takdirde caiz olmaz. Sağırın azat edilmesinin caiz olup olmadığı hususunda iki görüş vardır. el-Hidâye'de şöyle denir: Sağır caizdir; kıyasa göre ise caiz olmaması gerekir ki bu Nevâdir rivayetidir, çünkü menfaat cinsi yok olmuştur; ancak biz cevazı istihsan ettik, zira menfaatin aslı bakidir; nitekim ona bağırıldığında işitir. Hatta sağır doğup hiç işitmeyecek halde dilsiz olursa kafi gelmez.
ومعنى أو إيجاب إحدى الخصال الثلاث مطلقا وتخيير المكلف في التعيين ونسب إلى بعض المعتزلة أن الواجب الجمع ويسقط واحدا. وقيل الواجب متعين عند الله تعالى وهو ما يفعله المكلف فيختلف بالنسبة إلى المكلفين. وقيل: إن الواجب واحد معين لا يختلف لكن يسقط به وبالآخر. وتفاوتها قدرا وثوابا لا ينافي التخيير المفوض تفاوته إلى الهمم وقصد زيادة الثواب فإن الكسوة أعظم من الإطعام والتحرير أعظم منهما. وبدأ سبحانه بالإطعام تسهيلا على العباد. وذكر غير واحد من أصحابنا أن المكلف لو أدى الكل جملة أو مرتبا ولم ينو إلا بعد تمامها وقع عنها واحد هو أعلاها قيمة ولو ترك الكل عوقب بواحد هو أدناها قيمة لسقوط الفرض بالأدنى. وتحقيق ذلك في الأصول فَمَنْ لَمْ يَجِدْ أي شيئا من الأمور المذكورة فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ أي فكفارته ذلك. ويشترط الولاء عندنا ويبطل بالحيض بخلاف كفارة الفطر. وإلى اشتراط الولاء ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ومجاهد وقتادة والنخعي.
«Ev» (yahut) edatının manası, bu üç hasletten birini mutlak olarak vacip kılmak ve tayin hususunda mükellefi muhayyer bırakmaktır. Bazı Mutezile'ye, vacip olanın hepsini birden yapmak olduğu ve birini yapmanın diğerlerini düşürdüğü nispet edilmiştir. Kimine göre vacip Allah Teâlâ katında muayyendir ve o da mükellefin işlediği şeydir; dolayısıyla mükelleflere göre farklılık gösterir. Kimine göre ise vacip muayyen bir tanedir, farklılaşmaz fakat hem onunla hem diğeriyle sakıt olur. Bunların miktar ve sevap bakımından farklı olması, bu farklılığı gayretlere ve daha fazla sevap kastına bırakan muhayyerliğe aykırı değildir; nitekim giydirmek yedirmekten daha büyüktür, azat etmek ise ikisinden de büyüktür. Yüce Allah kullara kolaylık olsun diye yedirmekle başlamıştır. Ashabımızdan birçoğu, mükellef hepsini birden veya sırayla ödese ve ancak tamamlandıktan sonra niyet etse, kefaret yerine kıymeti en yüksek olanın geçeceğini; şayet hepsini terk ederse farz en düşük olanla sakıt olduğu için kıymeti en düşük olanla cezalandırılacağını zikretmiştir. Bunun tahkiki usul ilmindedir. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim de [bunları] bulamazsa”; yani zikredilen şeylerden hiçbirini bulamazsa, { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ } “üç gün oruç tutmalıdır”; yani bunun kefareti budur. Bize göre [günlerin] peş peşe olması şarttır ve hayızla bozulur; ramazan orucunu bozma kefaretinin aksine. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ, Mücâhid, Katâde ve en-Nehaî peş peşe olma şartına gitmişlerdir.
وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: لما نزلت آية الكفارات قال حذيفة: يا رسول الله
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kefaret ayeti indiğinde Huzeyfe: «Ey Allah'ın Resûlü!
نحن بالخيار فقال ﷺ: «أنت بالخيار إن شئت أعتقت وإن شئت كسوت وإن شئت أطعمت فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام متتابعات» .
Biz serbest miyiz?» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen serbestsin; dilersen azat edersin, dilersen giydirirsin, dilersen yedirirsin. Kim de bulamazsa peş peşe üç gün oruç tutsun» buyurdu.
وأخرج ابن أبي شيبة، وابن حميد، وابن جرير، وابن أبي داود في المصاحف، وابن المنذر، والحاكم وصححه، والبيهقي عن أبي بن كعب أنه كان يقرأ «فصيام ثلاثة أيام متتابعات» . وأخرج غالب هؤلاء عن ابن مسعود أنه كان يقرأ أيضا كذلك، وقال سفيان: نظرت في مصحف الربيع فرأيت فيه «فمن لم يجد من ذلك شيئا فصيام ثلاثة أيام متتابعات» وبمجموع ذلك يثبت اشتراط التتابع على أتم وجه، وجوز الشافعي رحمه الله تعالى التفريق ولا يرى الشواذ حجة، ولعل غير ذلك لم يثبت عنده واعتبر عدم الوجدان والعجز عما ذكر عندنا وقت الأداء حتى لو وهب ماله وسلمه ثم صام ثم رجع بهبته أجزأه الصوم كما في المجتبى، ونسب إلى الشافعي رضي الله تعالى عنه اعتبار العجز عند الحنث. ويشترط استمرار العجز إلى الفراغ من الصوم فلو صام المعسر يومين ثم قبل فراغه ولو بساعة أيسر ولو بموت. مورثه موسرا لا يجوز له الصوم ويستأنف بالمال. ولو صام ناسيا له لم يجز على الصحيح، واختلف في الواجد فأخرج أبو الشيخ عن قتادة قال: إذا كان عنده خمسون درهما فهو ممن يجد ويجب عليه الإطعام وإن كان عنده أقل فهو ممن لا يجد ويصوم.
İbn Ebî Şeybe, İbn Humeyd, İbn Cerîr, el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd, İbnü'l-Münzir, tashih ederek Hâkim ve Beyhakî'nin Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiklerine göre o, «fe-sıyâmu selâseti eyyâmin mütetâbiâtin» (peş peşe üç gün oruç) şeklinde okurdu. Bunların ekserisi İbn Mes'ûd'dan da onun bu şekilde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Süfyân: «er-Rebî'in mushafına baktım ve onda 'Kim bundan bir şey bulamazsa peş peşe üç gün oruç tutsun' ibaresini gördüm» demiştir. Bunların bütünüyle peş peşe olma şartı en mükemmel şekilde sabit olur. Şâfiî -rahmetullâhi teâlâ aleyh- ise ayrı ayrı tutmayı caiz görmüştür ve şâzz kıraatleri hüccet saymaz; muhtemelen bundan başkası da ona göre sabit olmamıştır. Bize göre zikredilen şeyleri bulamama ve onlardan aciz olma durumu eda vaktinde muteberdir; hatta bir kimse malını hibe edip teslim etse, sonra oruç tutsa ve ardından hibesinden dönse, el-Müctebâ'da belirtildiği gibi orucu ona yeterli olur. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'a ise acziyetin yemin bozulduğu anda muteber olduğu görüşü nispet edilmiştir. Acziyetin orucun bitimine kadar devam etmesi şarttır; dolayısıyla darda olan kimse iki gün oruç tutsa, sonra tamamlamadan bir saat önce bile olsa -kendisine miras bırakan zengin birinin ölümüyle dahi olsa- zenginleşse, orucu caiz olmaz ve malla yeniden başlar. Onu unutarak oruç tutsa sahih görüşe göre caiz olmaz. [Mala] güç yetiren (vâcid) hususunda ihtilaf edilmiştir: Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yanında elli dirhemi varsa o bulabilenlerdendir ve yedirmesi vaciptir; şayet bundan azı varsa bulamayanlardandır ve oruç tutar.»
وأخرج عن النخعي قال: إذا كان عنده عشرون درهما فعليه أن يطعم في الكفارة، ونقل أبو حيان عن الشافعي.
en-Nehaî'den rivayet edildiğine göre o: «Yanında yirmi dirhemi varsa kefarette yedirmesi gerekir» demiştir. Ebû Hayyân ise Şâfiî,
وأحمد. ومالك أن من عنده فضل عن قوته وقوت من تلزمه نفقته يومه وليلته وعن كسوته بقدر ما يطعم أو يكسو فهو واجد، وعن الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه إذا لم يكن عنده نصاب فهو غير واجد.
Ahmed ve Mâlik'ten nakletmiştir ki: Kimin yanında bir günlük ve bir gecelik kendi nafakasından, nafakasını temin etmekle yükümlü olduğu kimselerin nafakasından ve kisvesinden fazla olarak yedirecek veya giydirecek miktarda fazlalık bulunursa o güç yetirendir. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'tan ise: «Yanında nisap miktarı yoksa güç yetiren değildir» dediği rivayet edilmiştir.
ذلِكَ أي الذي مضى ذكره كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ أي وحنثتم وقد مر تفصيل ذلك. وإِذا على ما قال السمين لمجرد الظرفية وليس فيها معنى الشرط، وجوز أن تكون شرطية ويكون جوابها محذوفا عند البصريين، والتقدير إذا حلفتم وحنثتم فذلك كفارة أيمانكم. ويدل على ذلك ما تقدم أو هو ما تقدم عند الكوفيين والخلاف بين الفريقين مشهور وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ أي راعوها لكي تؤدوا الكفارة عنها إذا حنثتم أو احفظوا أنفسكم من الحنث فيها وإن لم يكن الحنث معصية أو لا تبذلوها وأقلوا منها كما يشعر به قوله تعالى: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ [البقرة: ٢٢٤] وعليه قول الشاعر:
{ ذلِكَ } “İşte bu”; yani zikri geçen şeyler, { كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ } “yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefaretidir”; yani [yemin edip] bozduğunuzda; bunun tafsilatı daha önce geçmişti. es-Semîn'in dediğine göre { إِذا }, sırf zarfiyet içindir ve onda şart manası yoktur. Şartiyye olması ve Basralılara göre cevabının mahzuf olması da caiz görülmüştür; takdiri «yemin edip bozduğunuz zaman yeminlerinizin kefareti işte budur» şeklindedir; buna önceki kısım delalet eder yahut Kûfelilere göre bizzat önceki kısımdır ve iki fırka arasındaki ihtilaf meşhurdur. { وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ } “Yeminlerinizi koruyun”; yani bozduğunuzda kefaretlerini eda etmek için onları gözetin yahut hıns masiyet olmasa bile onlarda yemin bozmaktan kendinizi koruyun ya da onları bolca harcamayın ve Yüce Allah'ın: { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } “Allah'ı yeminlerinize engel kılmayın” [el-Bakara: 224] buyruğunun hissettirdiği gibi yeminleri azaltın. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
قليل الألايا حافظ ليمينه ... إذا بدرت منه الألية برت
Yeminleri azdır, yeminini korur ... Kendisinden bir yemin sâdır olduğunda yerine getirir
أو احفظوها ولا تنسوا كيف حلفتم تهاونا بها وصحح الشهاب الأول. واعترض الثاني بأنه لا معنى له لأنه غير منهي عن الحنث إذا لم يكن الفعل معصية،
Yahut onları koruyun da onları hafife alarak nasıl yemin ettiğinizi unutmayın. Şihâb birinci manayı tashih etmiştir. İkincisine ise şu gerekçeyle itiraz edilmiştir: Bunun manası yoktur; çünkü fiil masiyet olmadığında yemini bozmaktan nehyedilmiş değildir,
وقد قال ﷺ «فليأت الذي هو خير وليكفر»
nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Daha hayırlı olanı yapsın ve kefaret versin» buyurmuştur.
وقال سبحانه. فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ [التحريم: ٢] فثبت أن الحنث غير منهي عنه إذا لم يكن معصية فلا يجوز أن يكون احْفَظُوا أَيْمانَكُمْ نهيا عن الحنث، والثالث بأنه ساقط واه لأنه كيف يكون الأمر بحفظ اليمين نهيا عن اليمين وهل هو إلا كقولك: احفظ المال بمعنى لا تكسبه، وأما البيت فلا شاهد فيه لأن معنى حافظ ليمينه أنه مراع لها بأداء الكفارة ولو كان معناه ما ذكر لكان مكررا مع ما قبله أعني قليل الألايا-. واعترض الرابع بأنه بعيد فتدير كَذلِكَ أي ذلك البيان البديع يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ أعلام شريعته وأحكامه لا بيانا أدنى منه، وتقديم لَكُمْ على المفعول الصريح لما مر مرارا.
Yüce Allah da: { فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ } “Allah sizin için yeminlerinizi çözmeyi meşru kıldı” [et-Tahrîm: 2] buyurmuştur. Böylece masiyet olmadığı takdirde yemini bozmanın yasaklanmadığı sabit olmuştur; dolayısıyla { احْفَظُوا أَيْمانَكُمْ } ifadesinin yemin bozmaktan nehiy olması caiz değildir. Üçüncüsüne ise bunun tutarsız ve zayıf olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira yemini koruma emri nasıl yeminden nehiy olabilir? Bu ancak «malı kazanma» manasında «malı koru» demen gibi bir şeydir. Beyte gelince, onda şahitlik edecek bir yön yoktur; çünkü «yeminini korur» ifadesinin manası, kefareti eda etmek suretiyle onu gözetir demektir; şayet manası zikredilen şey olsaydı, kendisinden önceki -yani «yeminleri azdır»- kısmı ile mükerrer olurdu. Dördüncüsüne de uzak olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; iyi düşün! { كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani bu eşsiz açıklama ile { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ } “Allah size ayetlerini açıklıyor”; bundan daha aşağı bir açıklama ile değil, şeriatının ve hükümlerinin nişanelerini açıklıyor. { لَكُمْ } ifadesinin sarih mefulün önüne geçirilmesi defalarca geçen sebeptendir.
لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ نعمة التعليم أو نعمة الواجب شكرها يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وهو المسكر المتخذ من عصير العنب أو كل ما يخامر العقل ويغطيه من الأشربة.
{ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz”; talim nimetine yahut şükredilmesi vacip olan nimete [şükredersiniz]. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ } “Ey iman edenler! İçki ancak”; o da üzüm suyundan elde edilen sarhoş edici içkidir yahut içeceklerden aklı örtüp bürüyen her şeydir.
وروي هذا عن ابن عباس ﵄ وَالْمَيْسِرُ وهو القمار وعدوا منه اللعب بالجوز والكعاب
Bu [ikinci tanım] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir. { وَالْمَيْسِرُ } “kumar”; o da kumardır ve ceviz ile aşık kemikleriyle oynamayı da bundan saymışlardır.
والْأَنْصابُ وهي الأصنام المنصوبة للعبادة، وفرق بعضهم بين الأنصاب والأصنام بأن الأنصاب حجارة لم تصور كانوا ينصبونها للعبادة ويذبحون عندها، والأصنام ما صور وعبد من دون الله ﷿ وَالْأَزْلامُ وهي القداح وقد تقدم الكلام في ذلك على أتم وجه رِجْسٌ أي قذر تعاف عنه العقول، وعن الزجاج الرجس كل ما استقذر من عمل قبيح. وأصل معناه الصوت الشديد ولذا يقال للغمام رجاس لرعده والرجز بمعناه عند بعضهم.
{ وَالْأَنْصابُ } “dikili taşlar”; bunlar ibadet için dikilen putlardır. Bazıları ensâb ile esnâm (putlar) arasını şöyle ayırmıştır: Ensâb, ibadet için diktikleri ve yanlarında kurban kestikleri şekilsiz taşlardır; esnâm ise şekil verilip Allah azze ve celle'den başka tapınılan şeylerdir. { وَالْأَزْلامُ } “ve fal okları”; bunlar oklardır ve buna dair söz daha önce en mükemmel şekilde geçmişti. { رِجْسٌ } “birer pisliktir”; yani akılların iğrendiği bir murdarlıktır. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre rics, çirkin fiillerden iğrenç sayılan her şeydir. Asıl manası şiddetli sestir; bu sebeple gürlemesinden ötürü buluta «reccâs» denir; «ricz» de bazılarına göre bunun manasındadır.
وفرق ابن دريد بين الرجس والرجز والركس فجعل الرجس الشر والرجز العذاب والركس العذرة والنتن، وأفراد الرجس مع أنه خبر عن متعدد لأنه مصدر يستوي فيه القليل والكثير، ومثل ذلك قوله تعالى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التوبة: ٢٨] وقيل: لأنه خبر عن الخمر وخبر المعطوفات محذوف ثقة بالمذكور.
İbn Düreyd ise rics, ricz ve reks arasını ayırarak ricsi şer, riczi azap, reksi ise dışkı ve kokuşmuşluk kılmıştır. Birden fazla şeyden haber vermesine rağmen «rics» kelimesinin tekil getirilmesi, azı ve çoğu eşit olan bir masdar olmasındandır. Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } “Müşrikler ancak bir pisliktir” [et-Tevbe: 28] buyruğu da böyledir. Bir görüşe göre ise «el-hamr» kelimesinin haberi olduğu ve zikredilene güvenilerek matufların haberinin hazfedildiği söylenmiştir.
وقيل: لأن في الكلام مضافا إلى تلك الأشياء وهو خبر عنه أي إنما شأن هذه الأشياء أو تعاطيها رجس. وقوله سبحانه: مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ في موضع الرفع على أنه صفة رِجْسٌ أي كائن من عمله لأنه مسبب من تزيينه وتسويله، وقيل: إن من للابتداء أي ناشىء من عمله. وعلى التقديرين لا ضير في جعل ذلك من العمل وإن كان ما ذكر من الأعيان. ودعوى أنه إذا قدر المضاف لم يحتج إلى ملاحظة علاقة السببية ولا إلى القول بأن من ابتدائية لا يخلو عن نظر فَاجْتَنِبُوهُ أي الرجس أو جميع ما مر بتأويل ما مر أو التعاطي المقدر أو الشيطان لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي راجين فلا حكم أو لكي تفلحوا بالاجتناب عنه. وقد مر الكلام في ذلك، ولقد أكد سبحانه تحريم الخمر والميسر في هذه الآية بفنون التأكيد حيث صدرت الجملة بإنما وقرنا بالأصنام والأزلام وسميا رجسا من عمل الشيطان تنبيها على غاية قبحهما وأمر بالاجتناب عن عينهما بناء على بعض الوجوه وجعله سببا يرجى منه الفلاح فيكون ارتكابهما خيبة. ثم قرر ذلك ببيان ما فيهما من المفاسد الدنيوية والدينية فقال سبحانه: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ أي بسبب تعاطيهما لأن السكران يقدم على كثير من القبائح التي توجب ذلك ولا يبالي وإذا صحا ندم على ما فعل، والرجل قد يقامر حتى لا يبقى له شيء وتنتهي به المقامرة إلى أن يقامر بولده وأهله فيؤدي به ذلك إلى أن يصير أعدى الأعداء لمن قمره وغلبه وهذه إشارة إلى مفاسدهما الدنيوية. وقوله تعالى:
Bir görüşe göre de sözde bu şeylere muzâf olan bir kelime vardır ve haber onun haberidir; yani «bu şeylerin durumu veya bunları kullanmak ancak bir pisliktir» takdirindedir. Yüce Allah'ın: { مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } “şeytan işi” buyruğu, { رِجْسٌ } kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir; yani onun süslemesinden ve kışkırtmasından kaynaklandığı için onun amelinden olan demektir. «Min» harfinin ibtidâiye olduğu, yani «onun amelinden doğan» manasında bulunduğu da söylenmiştir. Her iki takdire göre de, zikredilenler somut varlıklar (a'yân) olsa bile bunların amelden kılınmasında bir sakınca yoktur. Muzâf takdir edildiğinde sebebiyet alakasına dikkat etmeye ve «min» harfinin ibtidâiye olduğunu söylemeye gerek kalmayacağı iddiası ise itirazdan uzak değildir. { فَاجْتَنِبُوهُ } “artık bundan kaçının”; yani pislikten yahut geçenlerin teviliyle geçenlerin hepsinden ya da mukadder kullanımdan veya şeytandan [kaçının]. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa erersiniz”; yani kurtuluşu ümit ederek yahut ondan kaçınmak suretiyle kurtuluşa eresiniz diye. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. Şüphesiz Yüce Allah bu ayette içki ve kumarın haram kılınışını pek çok tekit çeşidiyle pekiştirmiştir: Cümle «innemâ» ile başlatılmış, ikisi putlar ve fal oklarıyla birlikte anılmış, son derece çirkin olduklarına dikkat çekmek üzere şeytan işi bir pislik olarak isimlendirilmiş, bazı vecihlere göre bizzat kendilerinden kaçınmak emredilmiş ve bu durum kurtuluşun ümit edildiği bir sebep kılınmıştır; binaenaleyh ikisini irtikap etmek bir hüsrandır. Sonra Yüce Allah bunu, ikisinde bulunan dünyevi ve dini fesatları açıklayarak teyit etmiş ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Şeytan içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak ister”; yani ikisini kullanmanız sebebiyle; çünkü sarhoş kimse buna yol açacak pek çok çirkinliğe pervasızca cüret eder, ayıldığında ise yaptığına pişman olur. Kişi bazen hiçbir şeyi kalmayıncaya kadar kumar oynar ve kumar onu evladını ve ailesini kumara sürmeye kadar götürür; bu da onu kendisine kumar oynayıp galebe çalana en büyük düşman haline getirir. Bu, ikisinin dünyevi fesatlarına bir işarettir. Yüce Allah'ın:
وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ إشارة إلى مفاسدهما الدينية. ووجه صد الشيطان لهم بذلك عما ذكر أن الخمر لغلبة السرور بها والطرب على النفوس والاستغراق في الملاذ الجسمانية تلهي عن ذكر الله تعالى وعن الصلاة.
{ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ } “ve sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak [ister]” buyruğu ise ikisinin dini fesatlarına işarettir. Şeytanın bunları kullanarak onları zikredilen şeylerden alıkoymasının yönü şudur: İçki, nefsani sevinç ve çoşkunun baskın gelmesi ve cismani lezzetlere dalma sebebiyle Allah Teâlâ'yı anmaktan ve namazdan alıkoyar.
وأن الميسر إن كان اللاعب به غالبا انشرحت نفسه ومنعه حب الغلب والقهر والكسب عما ذكر وإن كان مغلوبا حصل له من الانقباض والقهر ما يحثه على الاحتيال لأن يصير غالبا فلا يكاد يخطر بقلبه غير ذلك. وقد شاهدنا كثيرا ممن يلعب بالشطرنج يجري بينهم من اللجاج والحلف الكاذب والغفلة عن الله تعالى ما ينفر منه الفيل وتكبو له الفرس ويصوح من سمومه الرخ بل يتساقط ريشه ويحار لشناعته بيذق الفهم ويضطرب رزين العقل ويموت شاه القلب وتسود رقعة الأعمال، وتخصيص الخمر والميسر بإعادة الذكر وشرح ما فيهما من الوبال للتنبيه على أن المقصود بيان حالهما وذكر الأنصاب والأزلام للدلالة على أنهما مثلهما في الحرمة والشرارة كما يشعر بذلك ما جاء عن النبي ﷺ والسلف الصالح من الأخبار الصادحة بمزيد ذمهما والحط على مرتكبهما.
Kumara gelince; oynayan kimse galip gelirse nefsi ferahlar, galebe çalma, üstün gelme ve kazanma sevgisi onu zikredilen şeylerden alıkoyar; şayet mağlup olursa onda galip gelmek için hileye sevk eden bir sıkıntı ve kahır meydana gelir ve kalbinden bundan başkası neredeyse geçmez. Satranç oynayanların çoğunda aralarında inatlaşma, yalan yere yemin ve Allah Teâlâ'dan gafletten öyle durumlar meydana geldiğini müşahede etmişizdir ki bundan fil ürker, at tökezler, zehirli rüzgarından kale (ruh) kurur, hatta tüyleri dökülür; çirkinliğinden anlayış piyonu şaşırır, aklın vakarı sarsılır, kalbin şahı ölür ve amellerin tahtası kararır. İçki ve kumarın zikrinin tekrarlanarak tahsis edilmesi ve ikisindeki vebalin açıklanması, maksadın bu ikisinin durumunu beyan etmek olduğuna dikkat çekmek içindir; putların ve fal oklarının zikredilmesi ise bu ikisinin haramlık ve kötülükte onlar gibi olduğuna delalet etmek içindir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve Selef-i Sâlihîn'den bu ikisini alabildiğine yeren ve bunları irtikap edenleri aşağılayan açık haberler de bunu hissettirmektedir.
وخص الصلاة من الذكر بالأفراد بالذكر مع أن الذي يصد عنه يصد عنها لأنه من أركانها تعظيما لها كما في ذكر الخاص بعد العام وإشعارا بأن الصاد عنها كالصاد عن الإيمان لما أنها عماده والفارق بينه وبين الكفر إذ التصديق القلبي لا يطلع عليه وهي أعظم شعائره المشاهدة في كل وقت ولذا طلبت فيها الجماعة ليشاهدوا الإيمان ويشهدوا به، ففي الكلام إشارة إلى أن مراد اللعين ومنتهى آماله من تزيين تعاطي شرب الخمر واللعب بالميسر الإيقاع في الكفر
Zikirden alıkoyan şey namazdan da alıkoyduğu halde -çünkü zikir onun rükünlerindendir- namazı zikirden ayırıp müstakil olarak zikretmek, âm'dan sonra hâs'sın zikrinde olduğu gibi onu yüceltmek içindir; ayrıca namazdan alıkoyanın imandan alıkoyan gibi olduğunu hissettirmek içindir; zira o imanın direği ve iman ile küfür arasındaki farktır; çünkü kalpteki tasdike muttali olunamaz, namaz ise her vakit müşahede edilen en büyük şiarıdır; bu sebeple imanı müşahede etsinler ve ona şahitlik etsinler diye onda cemaat talep edilmiştir. Kelamda, mel'unun içki içmeyi ve kumar oynamayı süslemesindeki muradının ve nihai emelinin küfre düşürmek olduğuna bir işaret vardır;
الموجب للخلود معه في النار وبئس القرار. ثم إنه سبحانه أعاد الحث على الانتهاء بصيغة الاستفهام الإنكاري مع الجملة الاسمية مرتبا على ما تقدم من أصناف الصوارف فقال جل شأنه: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ إيذانا بأن الأمر في الردع والمنع قد بلغ الغاية وأن الأعذار قد انقطعت بالكلية حتى أن العاقل إذا خلي ونفسه بعد ذلك لا ينبغي أن يتوقف في الانتهاء. ووجه تلك التأكيدات أن القوم رضي الله تعالى عنهم كما قيل كانوا مترددين في التحريم بعد نزول آية البقرة ولذا قال عمر رضي الله تعالى عنه: «اللهم بين لنا في ذلك بيانا شافيا» فنزلت هذه الآية، ولما سمع عمر رضي الله تعالى عنه فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ قال: «انتهينا يا رب» ، وأخرج عبد بن حميد عن عطاء قال: أول ما نزل في تحريم الخمر يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [البقرة: ٢١٩] الآية، فقال بعض الناس: نشربها لمنافعها التي فيها، وقال آخرون: لا خير في شيء فيه إثم ثم نزل يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النساء: ٤٣] الآية فقال بعض الناس: نشربها ونجلس في بيوتنا، وقال آخرون لا خير في شيء يحول بيننا وبين الصلاة مع المسلمين فنزلت: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ الآية فانتهوا.
bu da onunla beraber ateşte ebedi kalmayı gerektirir; ne kötü bir karargâhtır! Sonra Yüce Allah, geçen vazgeçirici unsurların çeşitlerine bina ederek isim cümlesiyle beraber istifhâm-ı inkârî sîgasıyla vazgeçme teşvikini yinelemiş ve şanı yüce olan şöyle buyurmuştur: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?”; bu, caydırma ve menetme hususunda emrin son noktaya ulaştığını, mazeretlerin tamamen tükendiğini, öyle ki bundan sonra akıllı kimse kendi haline bırakılsa vazgeçmekte asla tereddüt etmemesi gerektiğini bildirmek içindir. Bu tekitlerin yönü şudur: Denildiğine göre topluluk radıyallâhu teâlâ anhüm Bakara ayeti indikten sonra haramlık hususunda tereddütte kalmışlardı; bu yüzden Ömer radıyallâhu teâlâ anh: «Allah'ım! Bu konuda bize şifa veren açık bir beyanda bulun» demiş, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } buyruğunu işitince: «Vazgeçtik ya Rabbi!» demiştir. Abd b. Humeyd'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İçkinin haram kılınması hakkında ilk inen ayet: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” [el-Bakara: 219] ayetidir. Bunun üzerine insanların bir kısmı: «Ondaki faydaları için onu içeriz» demiş, diğerleri ise: «İçinde günah olan şeyde hayır yoktur» demiştir. Sonra: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın” [en-Nisâ: 43] ayeti indi. Bunun üzerine insanların bir kısmı: «İçeriz ve evlerimizde otururuz» demiş, diğerleri ise: «Bizimle Müslümanlarla beraber namaz kılmak arasına giren şeyde hayır yoktur» demiştir. Sonunda: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } “Ey iman edenler! İçki, kumar... ancak birer pisliktir” ayeti indi ve vazgeçtiler.
وأخرج عن قتادة قال: ذكر لنا أن هذه الآية لما نزلت قال رسول الله ﷺ: «إن الله سبحانه قد حرم الخمر فمن كان عنده شيء فلا يطعمه ولا تبيعوها»
Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize nakledildi ki bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah Subhânehu içkiyi haram kıldı; kimin yanında ondan bir şey varsa onu ne içirsin ne de onu satın» buyurmuştur.