بقوله: ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم،
«Ben müminlere kendi nefislerinden daha evlâ değil miyim?» sözüyle [başlamıştır].
وثانيهما
İkincisi ise,
قوله ﵊ على ما في بعض الروايات: اللهم وال من والاه وعاد من عاداه،
bazı rivayetlerde yer aldığı üzere aleyhisselâm'ın: «Allahım! Ona dost olana dost ol, ona düşman olana düşman ol» buyurmasıdır.
فإنه لو كان المراد من المولى المتصرف في الأمور أو الأولى بالتصرف لقال ﵊: اللهم وال من كان في تصرفه وعاد من لم يكن كذلك، فحيث ذكر ﷺ المحبة والعداوة فقد نبه على أن المقصود إيجاب محبته كرم الله تعالى وجهه والتحذير عن عداوته وبغضه لا التصرف وعدمه، ولو كان المراد الخلافة لصرح ﷺ بها.
Çünkü şayet mevlâdan maksat işleri çekip çeviren (tasarruf eden) veya tasarrufa en layık olan kimse olsaydı, aleyhisselâm: «Allahım! Onun tasarrufu altında bulunana dost ol, böyle olmayana da düşman ol» derdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sevgiyi ve düşmanlığı zikrettiğine göre, maksadın Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'i sevmenin vacip olduğunu bildirmek ve ona düşmanlık edip buğzetmekten sakındırmak olduğuna dikkat çekmiştir; tasarruf edip etmemeye değil. Şayet maksat hilafet olsaydı, sallallâhu aleyhi ve sellem bunu açıkça ifade ederdi.
ويدل لذلك ما رواه أبو نعيم عن الحسن المثنى بن الحسن السبط رضي الله تعالى عنهما أنهم سألوه عن هذا الخبر، هل هو نص على خلافة الأمير كرم الله تعالى وجهه؟ فقال: لو كان النبي ﷺ أراد خلافته لقال: أيها الناس هذا ولي أمري والقائم عليكم بعدي فاسمعوا وأطيعوا، ثم قال الحسن: أقسم بالله سبحانه أن الله تعالى ورسوله ﷺ لو آثر عليا لأجل هذا الأمر- ولم يقدم علي كرم الله تعالى وجهه عليه- لكان أعظم الناس خطأ، وأيضا ربما يستدل على أن المراد بالولاية المحبة بأنه لم يقع التقييد بلفظ بعدي، والظاهر حينئذ اجتماع الولايتين في زمان واحد، ولا يتصور
Buna, Ebû Nuaym'ın el-Hasen el-Müsenna b. el-Hasen es-Sıbt radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği şu husus delalet eder: İnsanlar ona bu haberi, Emîr kerremallâhu teâlâ vecheh'in hilafetine açık bir nass olup olmadığını sormuşlar; o da şöyle demiştir: «Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hilafetini murat etseydi şöyle derdi: Ey insanlar! Bu, benim işimin velisi ve benden sonra sizin başınızda duracak kişidir; onu dinleyin ve itaat edin.» Sonra el-Hasen şöyle dedi: «Sübhân olan Allah'a yemin ederim ki, eğer Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem bu iş için Ali'yi seçmiş olsaydı ve Ali kerremallâhu teâlâ vecheh de bu işin başına geçmeseydi, insanların hatası en büyük olanı olurdu.» Ayrıca velayetten maksadın sevgi olduğuna, rivayette «benden sonra» lafzıyla bir kayıt bulunmamasıyla da delil getirilebilir. Zira bu durumda iki velayetin aynı zamanda bir arada bulunması zahirdir. [Oysa]
الاجتماع على تقدير أن يكون المراد أولوية التصرف بخلاف ما إذا كان المراد المحبة، وتمسك الشيعة في إثبات أن المراد بالمولى الأولى بالتصرف باللفظ الواقع في صدر الخبر على إحدى الروايات، وهو
maksadın tasarruf önceliği olduğu takdirde bu birliktelik düşünülemez; maksadın sevgi olması durumu ise bunun aksinedir. Şia, mevlâdan maksadın tasarrufa en layık kişi olduğunu ispat hususunda, rivayetlerden birine göre haberin başında yer alan lafza tutunmuştur ki o da,
قوله ﷺ: ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم،
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ben müminlere kendi nefislerinden daha evlâ değil miyim?» kavlidir.
ونحن نقول: المراد من هذا أيضا الأولى بالمحبة يعني ألست أولى: بالمؤمنين من أنفسهم بالمحبة، بل قد يقال: الأولى هاهنا مشتق من الولاية بمعنى المحبة، والمعنى ألست أحب إلى المؤمنين من أنفسهم؟
Biz de deriz ki: Bundan maksat da sevgiye en layık olandır; yani «Ben müminlere sevgide kendi nefislerinden daha layık değil miyim?» demektir. Hatta şöyle de denilebilir: Buradaki «evlâ», sevgi manasındaki velayetten türemiştir ve anlam: «Ben müminlere kendi nefislerinden daha sevgili değil miyim?» demektir.
ليحصل تلاؤم أجزاء الكلام ويحسن الانتظام، ويكون حاصل المعنى هكذا: يا معشر المؤمنين إنكم تحبوني أكثر من أنفسكم، فمن يحبني يحب عليا اللهم أحب من أحبه وعاد من عاداه، ويرشد إلى أنه ليس المراد بالأولى- في تلك الجملة- الأولى بالتصرف أنها مأخوذة من قوله تعالى: النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ [الأحزاب: ٦] وهو مسوق لنفي نسب الأدعياء ممن يتبنونهم، وبيانه أن زيد بن حارثة لا ينبغي أن يقال: إنه ابن محمد ﷺ لأن نسبة النبي ﷺ إلى جميع المؤمنين كالأب الشفيق بل أزيد، وأزواجه عليه والسلام أمهاتهم، والأقرباء في النسب أحق وأولى من غيرهم، وإن كانت الشفقة والتعظيم للأجانب أزيد لكن مدار النسب على القرابة وهي مفقودة في الأدعياء لا على الشفقة والتعظيم، وهذا ما «في كتاب الله» تعالى أي في حكمه، ولا دخل لمعنى الأولى بالتصرف في المقصود أصلا، فالمراد فيما نحن فيه هو المعنى الذي أريد في المأخوذ منه، ولو فرضنا كون الأولى في صدر الخبر بمعنى الأولى بالتصرف فيحتمل أن يكون ذلك لتنبيه المخاطبين بذلك الخطاب ليتوجهوا إلى سماع كلامه ﷺ كمال التوجه ويلتفتوا إليه غاية الالتفات، فيقرر ما فيه من الإرشاد أتم تقرر، وذلك كما يقول الرجل لأبنائه في مقام الوعظ والنصيحة: ألست أباكم؟ وإذا اعترفوا بذلك يأمرهم بما قصده منهم ليقبلوا بحكم الأبوة والبنوة ويعملوا على طبقهما، فقوله ﵊ في هذا المقام: ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟ مثل «ألست رسول الله تعالى إليكم؟» أو لست نبيكم، ولا يمكن إجراء مثل ذلك فيما بعده تحصيلا للمناسبة، ومن الشيعة من أورد دليلا على نفي معنى المحبة، وهو أن محبة الأمير كرم الله تعالى وجهه أمر ثابت في ضمن آية وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التوبة: ٧١] فلو أفاد هذا الحديث ذلك المعنى أيضا كان لغوا ولا يخفى فساده، ومنشؤه أن المستدل لم يفهم أن إيجاب محبة أحد في ضمن العموم شيء، وإيجاب محبته بالخصوص شيء آخر، والفرق بينهما مثل الشمس ظاهر، ومما يزيد ذلك ظهورا أنه لو آمن شخص بجميع أنبياء الله تعالى، ورسله عليهم الصلاة والسلام، ولم يتعرض لنبينا محمد ﷺ بخصوصه بالذكر لم يكن إيمانه معتبرا، وأيضا لو فرضنا اتحاد مضمون الآية والخبر لا يلزم اللغو، بل غاية ما يلزم التقرير والتأكيد، وذلك وظيفة النبي ﷺ، فقد كان ﵊ كثيرا ما يؤكد مضامين القرآن ويقررها، بل القرآن نفسه قد تكررت فيه المضامين لذلك، ولم يقل أحد إن ذلك من اللغو- والعياذ بالله تعالى- وأيضا التنصيص على إمامة الأمير كرم الله تعالى وجهه تكرر مرارا عند الشيعة، فيلزم على تقدير صحة ذلك القول اللغوي، ويجل كلام الشارع عنه، ثم إن ما أشار إليه الحميري في قصيدته التي أسرف فيها من أن الصحابة رضي الله تعالى عنهم بهذه الهيئة الاجتماعية جاؤوا النبي ﷺ وطلبوا منه تعيين الإمام بعده مما لم يذكره المؤرخون وأهل السير من الفريقين فيما أعلم، بل هو محض زور وبهتان نعوذ بالله تعالى منه.
Böylece sözün parçaları arasında uyum sağlanır ve intizam güzelleşir; netice mana da şöyle olur: «Ey müminler topluluğu! Siz beni kendinizden daha çok seversiniz; öyleyse beni seven Ali'yi de sevsin. Allahım! Onu seveni sev, ona düşman olana düşman ol.» Bu cümledeki «evlâ» lafzından maksadın «tasarrufa en layık olan» olmadığına, bu ifadenin Teâlâ'nın: { النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evladır. Onun eşleri de onların analarıdır. Akraba olanlar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha önceliklidirler” [el-Ahzâb: 6] kavlinden alınmış olması delalet eder. Bu ayet, evlatlıkların nesebini onları evlat edinenlerden nefyetmek için sevk edilmiştir. Açıklaması şudur: Zeyd b. Hârise hakkında «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in oğludur» denilmemelidir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün müminlere nisbeti şefkatli bir baba gibidir, hatta daha fazladır; onun eşleri de müminlerin anneleridir. Nesepteki akrabalar ise başkalarından daha hak sahibi ve önceliklidir; yabancılara gösterilen şefkat ve tazim daha fazla olsa bile nesebin dayanağı akrabalıktır ki bu da evlatlıklarda yoktur; yoksa şefkat ve tazime dayalı değildir. Bu, «Allah'ın Kitabı'nda» yani O'nun hükmündedir. Burada kastedilen manayla tasarrufa en layık olma manasının hiçbir ilgisi yoktur. Dolayısıyla üzerinde konuştuğumuz meselede kastedilen, lafzın alındığı yerdeki kastedilen mananın aynısıdır. Haberin başındaki «evlâ» lafzının tasarrufa en layık olma manasında olduğunu varsaysak bile, bunun muhatapları uyararak sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü tam bir yönelişle dinlemelerini ve ona son derece dikkat kesilmelerini sağlamak için olması muhtemeldir; ta ki içinde barındırdığı irşadı en mükemmel şekilde perçinlesin. Bu, bir adamın vaaz ve nasihat makamında çocuklarına «Ben sizin babanız değil miyim?» demesi gibidir; onlar bunu itiraf ettiklerinde, babalık ve evlatlık gereği kabul edip buna göre amel etmeleri için kendilerinden istediği şeyi onlara emreder. Dolayısıyla bu makamda aleyhisselâm'ın: «Ben müminlere kendi nefislerinden daha evlâ değil miyim?» sözü, «Ben Allah Teâlâ'nın size gönderdiği elçisi değil miyim?» veya «Sizin peygamberiniz değil miyim?» sözü gibidir; uygunluğu sağlamak adına bunun benzerini sonraki ifadede uygulamak mümkün değildir. Şia'dan bazıları sevgi manasını nefyetmek için şöyle bir delil getirmiştir: Emîr kerremallâhu teâlâ vecheh'in sevilmesi, { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler” [et-Tevbe: 71] ayetinin kapsamında zaten sabit bir durumdur. Şayet bu hadis de aynı manayı ifade etseydi lağiv (boş) olurdu. Bu istidlalin bozukluğu gizli değildir. Bunun kaynağı, delil getiren kişinin bir kimsenin sevilmesini genel hüküm içinde vacip kılmanın ayrı bir şey, onu bizzat sevmeyi vacip kılmanın ise bambaşka bir şey olduğunu anlamamış olmasıdır. İkisi arasındaki fark güneş gibi açıktır. Bunu daha da açık kılan husus şudur: Şayet bir kimse Allah Teâlâ'nın bütün peygamberlerine ve resullerine aleyhimüssalâtü vesselâm iman etse de Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i bizzat zikredip ona inanmasa imanı geçerli olmaz. Ayrıca ayet ile hadisin içeriğinin aynı olduğunu varsaysak bile lağiv gerekmez; bilakis en fazla teyit ve pekiştirme gerekir ki bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in görevidir. Zira aleyhisselâm Kur'an'ın içeriklerini çokça pekiştirir ve teyit ederdi; hatta Kur'an'ın kendisinde bile bu amaçla içerikler tekrarlanmıştır ve hiç kimse -Allah Teâlâ'ya sığınırız- bunun lağiv olduğunu söylememiştir. Yine Emîr kerremallâhu teâlâ vecheh'in imametine açık nass getirilmesi Şia nezdinde defalarca tekrarlanmıştır; dolayısıyla onların bu sözünün doğruluğu kabul edilirse [kendi kabullerine göre de] lağiv olması gerekir; oysa Şâri'in kelamı bundan yücedir. Bundan başka el-Hımyerî'nin haddi aştığı kasidesinde işaret ettiği üzere; sahâbenin radıyallâhu teâlâ anhüm bu şekilde topluca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kendisinden sonraki imamı tayin etmesini talep ettikleri iddiası, bildiğim kadarıyla iki fırkanın tarihçilerinin ve siyer âlimlerinin zikretmediği bir şeydir; bilakis bu, tamamen uydurma ve iftiradır; Allah Teâlâ'ya sığınırız.
ومن وقف على تلك القصيدة الشنيعة بأسرها وما يرويه الشيعة فيها، وكان له أدنى خبرة رأى العجب العجاب وتحقق أن قعاقع القوم كصرير باب أو كطنين ذباب، ثم إن الأخبار الواردة من طريق أهل السنة الدالة على أن هذه الآية نزلت في علي كرم الله تعالى وجهه- على تقدير صحتها وكونها بمرتبة يستدل بها- ليس فيها أكثر من الدلالة
O çirkin kasidenin tamamına ve Şia'nın onda rivayet ettiklerine vâkıf olan ve azıcık vukufiyeti bulunan kimse, şaşılacak acayiplikler görür ve bu topluluğun kuru gürültülerinin bir kapı gıcırtısı veya bir sinek vızıltısı gibi olduğunu anlar. Sonra, Ehl-i Sünnet tarikiyle gelen ve bu ayetin Ali kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında indiğine delalet eden haberler -sahih oldukları ve delil getirilecek mertebede bulundukları farz edilse bile- onda delalet bakımından bundan daha fazlası yoktur:
على فضله كرم الله تعالى وجهه وأنه ولي المؤمنين بالمعنى الذي قررناه، ونحن لا ننكر ذلك وملعون من ينكره، وكذا ما أخرجه ابن مردويه عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه ليس فيه أكثر من ذلك، والتنصيص عليه كرم الله تعالى وجهه بالذكر لما قدمنا، وقال بعض أصحابنا على سبيل التنزل: إن الآية على خبر ابن مسعود وكذا خبر الغدير- على الرواية المشهورة- على تقدير دلالتهما على أن المراد الأولى بالتصرف لا بد أن يقيدا بما يدل على ذلك في المآل، وحينئذ فمرحبا بالوفاق لأن أهل السنة قائلون بذلك حين إمامته، ووجهه تخصيص الأمير كرم الله تعالى وجهه حينئذ بالذكر ما علمه ﵊ بالوحي من وقوع الفساد والبغي في زمن خلافته، وإنكار بعض الناس لإمامته الحقة، وكون ذلك بعد الوفاة من غير فصل مما لا دليل عليه، والخبر المصدر- بكأني قد دعيت فأجبت- ليس نصا في المقصود كما لا يخفى، ومما يبعد دعوى الشيعة من أن الآية نزلت في خصوص خلافة علي كرّم الله تعالى وجهه، وأن الموصول فيها خاص قوله تعالى: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ فإن الناس فيه وإن كان عاما إلا أن المراد بهم الكفار، ويهديك إليه إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ فإنه في موضع التعليل لعصمته ﵊، وفيه إقامة الظاهر مقام المضمر أي لأن الله تعالى لا يهديهم إلى أمنيتهم فيك، ومتى كان المراد بهم الكفار بعد إرادة الخلافة، بل لو قيل: لم تصح لم يبعد لأن التخوف الذي تزعمه الشيعة منه ﷺ وحاشاه في تبليغ أمر الخلافة- إنما هو من الصحابة رضي الله تعالى عنهم، حيث إن فيهم- معاذ الله تعالى- من يطمع فيها لنفسه، ومتى رأى حرمانه منها لم يبعد منه قصد الإضرار برسول الله ﷺ، والتزام القول- والعياذ بالله ﷿ بكفر من عرضوا بنسبة الطمع في الخلافة إليه مما يلزمه محاذير كلية أهونها تفسيق الأمير كرم الله تعالى وجهه وهو هو، أو نسبة الجبن إليه- وهو أسد الله تعالى الغالب- أو الحكم عليه بالتقية- وهو الذي لا تأخذه في الله تعالى لومة لائم ولا يخشى إلا الله سبحانه- أو نسبة فعل الرسول الله ﷺ، بل الأمر الإلهي إلى العبث والكل كما ترى، لا يقال: إن عندنا أمرين يدلان على أن المراد بالموصول الخلافة، أحدهما أنه ﷺ كان مأمورا بأبلغ عبارة بتبليغ الأحكام الشرعية التي يؤمر بها حيث قال سبحانه مخاطبا له ﵊: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ [الحجر: ٩٤] فلو لم يكن المراد هنا فرد هو أهم الأفراد وأعظمها شأنا- وليس ذلك إلا الخلافة إذ بها ينتظم أمر الدين والدنيا- لخلا الكلام عن الفائدة، وثانيهما
Onun kerremallâhu teâlâ vecheh faziletine ve açıkladığımız mana üzere müminlerin velisi olduğuna [delalet eder]. Biz bunu inkâr etmiyoruz; bunu inkâr eden de lanetlenmiştir. İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan tahric ettiği rivayette de bundan fazlası yoktur; daha önce belirttiğimiz üzere Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in isminin açıkça zikredilmesi de bu kabildendir. Bazı ashabımız tenzül yoluyla şöyle demiştir: Ayet, İbn Mes'ûd'un rivayetine göre ve meşhur rivayete göre Gadîr haberi de, tasarrufa en layık olmayı murat ettiğine delalet ettikleri takdirde, netice itibarıyla buna delalet eden bir kayıtla mukayyet olmalıdır. Bu durumda ittifaka merhaba denilir; zira Ehl-i Sünnet de onun imameti esnasında buna kaildir. O vakit Emîr kerremallâhu teâlâ vecheh'in zikredilmesinin gerekçesi, aleyhisselâm'ın hilafeti döneminde fitne ve isyanın vuku bulacağını, bazı insanların onun hak imametini inkâr edeceğini vahiy yoluyla bilmesidir. Bunun vefattan hemen sonra fasılasız olacağına dair ise hiçbir delil yoktur. Başında «Sanki çağrıldım da icabet ettim» ifadesi bulunan haber de, gizli olmadığı üzere bu maksatta kesin bir nass değildir. Şia'nın ayetin bizzat Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in hilafeti hakkında indiği ve ayetteki mevsulün özel olduğu iddiasını uzak kılan hususlardan biri de Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” kavlidir. Zira buradaki «insanlar» kelimesi her ne kadar genel olsa da onlardan maksat kâfirlerdir; { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” kavli de seni buna iletir; çünkü bu cümle onun aleyhisselâm korunmasının gerekçesi makamındadır. Burada zamir yerine zahir isim getirilmiştir; yani «Çünkü Allah Teâlâ, onların senin hakkındaki kötü emellerine ulaşmalarına fırsat vermez» demektir. İnsanlardan maksat kâfirler olduğuna göre hilafetin kastedilmesi uzaklaşır; hatta «sahih değildir» denilse uzak sayılmaz. Çünkü Şia'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında hilafet emrini tebliğ hususunda iddia ettiği korku -ki o bundan münezzehtir- sahâbeden radıyallâhu teâlâ anhüm kaynaklanmaktadır; zira onların iddiasına göre -Allah Teâlâ'ya sığınırız- onların içinde hilafeti kendisi için arzulayan kimseler vardır ve bu kişi kendisinin bundan mahrum bırakıldığını gördüğünde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zarar vermeyi kastetmesi uzak bir ihtimal değildir. Hilafete göz diktikleri ima edilen kimselerin -Azîz ve Celîl olan Allah'a sığınırız- küfrüne hükmetmeyi iltizam etmek ise birtakım küllî sakıncaları gerektirir ki bunların en hafifi: O yüce makamdaki Emîr kerremallâhu teâlâ vecheh'i fâsıklıkla nitelemek, Allah'ın galip aslanı olan zata korkaklık nisbet etmek, Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmeyen ve yalnızca Sübhân olan Allah'tan korkan bu zata takiyye isnat etmek yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilini, hatta ilahî emri abese nisbet etmektir; bunların hepsi de gördüğün gibi [batıldır]. Şöyle denilemez: «Elimizde mevsulden muradın hilafet olduğuna delalet eden iki husus vardır. Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, emrolunduğu şer‘î hükümleri tebliğ etmekle en beliğ ifadelerle emrolunmuştu; nitekim Sübhânehu ona hitaben: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Sana emrolunanı açıkça söyle ve müşriklerden yüz çevir” [el-Hicr: 94] buyurmuştur. Eğer burada kastedilen, fertlerin en mühimi ve şanı en yücesi olan bir fert olmasaydı -ki bu da ancak din ve dünya işlerinin kendisiyle intizama girdiği hilafettir- kelam faydadan yoksun kalırdı. İkincisi ise:
أن ابن إسحاق ذكر في سيرته أن رسول الله ﷺ خطب الناس في حجة الوداع خطبته التي بين فيها ما بين، فحمد الله تعالى وأثنى عليه، ثم قال: «أيها الناس اسمعوا قولي فإني لا أدري لعلي لا ألقاكم بعد عامي هذا بهذا الموقف أبدا، أيها الناس إن دماءكم وأموالكم عليكم حرام إلى أن تلقوا ربكم كحرمة يومكم هذا وكحرمة شهركم هذا، وإنكم ستلقون ربكم فيسألنكم عن أعمالكم، وقد بلغت، ثم أوصى ﷺ بالنساء، ثم قال ﵊:
İbn İshâk'ın siyerinde zikrettiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda insanlara açıklayacağını açıkladığı hutbesini irat etmiş, Allah Teâlâ'ya hamd ü senâda bulunduktan sonra şöyle buyurmuştur: «Ey insanlar! Sözümü iyi dinleyin, çünkü bilmiyorum, belki de bu senemden sonra bu durduğum yerde sizinle bir daha asla buluşamam. Ey insanlar! Rabbinize kavuşuncaya kadar kanlarınız ve mallarınız, tıpkı bu gününüzün haramlığı ve bu ayınızın haramlığı gibi birbirinize haramdır. Muhakkak ki siz Rabbinize kavuşacaksınız ve O size amellerinizi soracaktır. Tebliğ ettim mi?» Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlar hakkında vasiyette bulundu, ardından aleyhisselâm şöyle buyurdu:
فاعقلوا قولي فإني قد بلغت، وقد تركت فيكم ما إن اعتصمتم به فلن تضلوا أبدا كتاب الله تعالى وسنة نبيه ﷺ إلى أن قال: بأبي هو وأمي ﷺ اللهم هل بلغت؟ قال ابن إسحاق: فذكر لي أن الناس قالوا: اللهم نعم، فقال رسول الله ﷺ: اللهم اشهد»
«Sözümü iyi kavrayın, zira ben tebliğ ettim. Size sımsıkı sarıldığınız takdirde asla sapıtmayacağınız şeyi bıraktım: Allah Teâlâ'nın Kitabı ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünneti.» -anam babam ona feda olsun sallallâhu aleyhi ve sellem- nihayet şöyle buyurdu: «Allahım! Tebliğ ettim mi?» İbn İshâk dedi ki: Bana anlatıldığına göre insanlar: «Allah için evet» dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım! Şahit ol» buyurdu.»
انتهى.
[İbn İshâk'ın nakli] bitti.
فإن هذه الرواية ظاهرة في أن الخطبة كانت يوم عرفة يوم الحج الأكبر- كما في رواية يحيى بن عباد بن عبد الله بن الزبير- ويوم الغدير كان اليوم الثامن عشر من ذي الحجة بعد أن فرغ ﷺ من شأن المناسك وتوجه إلى المدينة المنوّرة، وحينئذ يكون المأمور بتبليغه أمرا آخر غير ما بلغه ﷺ قبل، وشهد الناس على تبليغه، وأشهد الله تعالى على ذلك، وليس هذا إلا الخلافة الكبرى والإمامة العظمى، فكأنه سبحانه يقول: يا أيها الرسول بلغ كون علي كرم الله تعالى وجهه خليفتك وقائما مقامك بعدك وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وإن قال لك الناس حين قلت: اللهم هل
Zira bu rivayet -Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'in rivayetinde olduğu gibi- hutbenin Hacc-ı Ekber günü olan Arefe gününde irat edildiğinde açıktır. Gadîr günü ise Zilhicce'nin on sekizinci günüydü; sallallâhu aleyhi ve sellem menâsik işlerini bitirip Medîne-i Münevvere'ye yöneldikten sonra gerçekleşmişti. Bu durumda tebliğ edilmesi emredilen husus, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in daha önce tebliğ ettiği, insanların tebliğine şahitlik ettiği ve Allah Teâlâ'yı da buna şahit tuttuğu şeyden başka bir emir olur; bu da ancak Hilâfet-i Kübrâ ve İmâmet-i Uzmâ'dır. Sanki Sübhânehu şöyle buyurmaktadır: «Ey Resûl! Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in senin halifen ve senden sonra senin yerine kâim olduğunu tebliğ et. { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun”; sen: “Allahım! Tebliğ ettim mi?” dediğinde insanlar sana: “Allah için
بلغت؟ اللهم نعم، لأنا نقول: إن الشرطية في الأمر الأول- بعد غمض العين عما فيه- ممنوعة لجواز أن يراد بالموصول في الآيتين الأحكام الشرعية المتعلقة بمصالح العباد في معاشهم ومعادهم، ولا يلزم الخلو عن الفائدة إذ كم آية تكررت في القرآن، وأمر ونهي ذكر مرارا للتأكيد والتقرير، على أن بعضهم ذكر أن فائدة الأمر هنا إزالة توهم أن النبي ﷺ ترك ويترك تبليغ شيء من الوحي تقية، ويرد على الأمر الثاني أمران: الأول أن كون يوم الغدير بعد يوم عرفة مسلم، لكن لا نسلم أن الآية نزلت فيه ليكون المأمور بتبليغه أمرا آخر، بل الذي يقتضيه ظاهر الخطبة
evet” demiş olsalar bile!»» [Böyle bir itiraz öne sürülemez.] Çünkü biz deriz ki: Birinci husustaki şart önermesi -içindeki sakıncalar bir yana- kabul edilmez; zira her iki ayetteki mevsul ile kulların dünya ve ahiret maslahatlarına taalluk eden şer‘î hükümlerin kastedilmiş olması caizdir. Bu durumda ifadenin faydadan hali kalması da gerekmez; çünkü tekit ve takrir amacıyla Kur'an'da nice ayet tekrarlanmış, nice emir ve nehiy defalarca zikredilmiştir. Kaldı ki bazıları buradaki emrin faydasının, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in takiyye sebebiyle vahiyden herhangi bir şeyi tebliğ etmeyi terk ettiği ve terk edeceği vehmini ortadan kaldırmak olduğunu belirtmişlerdir. İkinci hususa gelince buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Gadîr gününün Arefe gününden sonra olduğu kabulümüzdür; fakat tebliğ edilmesi emredilen şeyin başka bir emir olması için ayetin o günde indiğini kabul etmeyiz. Bilakis hutbenin zahiri
وقول النبي ﷺ فيها- اللهم هل بلغت-
ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in oradaki «Allahım! Tebliğ ettim mi?» sözü,
أن الآية نزلت قبل يومي الغدير وعرفة، وما ورد في غير ما أثر- من أن سورة المائدة نزلت بين مكة والمدينة في حجة الوداع لا يصلح دليلا للبعدية ولا للقبلية إذ ليس فيه ذكر الإياب ولا الذهاب، وظاهر حاله ﷺ في تلك الحجة- من إراءة المناسك ووضع الربا ودماء الجاهلية، وغير ذلك مما يطول ذكره، وقد ذكره أهل السير- يرشد إلى أن النزول كان في الذهاب، والثاني أنا لو سلمنا كون النزول يوم الغدير، فلا نسلم أن المأمور بتبليغه أمر آخر لكنا لا نسلم أنه ليس إلا الخلافة، وكم قد بلغ ﷺ بعد ذلك غير ذلك من الآيات المنزلة عليه ﵊، والذي يفهم من بعض الروايات أن هذه الآية قبل حجة الوداع،
ayetin Gadîr ve Arefe günlerinden önce indiğini iktiza etmektedir. Birden fazla eserde yer alan «Mâide sûresinin Veda Haccı'nda Mekke ile Medine arasında indiği» rivayeti ise ne sonralığa ne de önceliğe delil olmaya elverişlidir; zira onda dönüş veya gidiş zikredilmemiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o hacdaki hâlinin zahiri -menâsiki göstermesi, faizi ve Câhiliye kan davalarını kaldırması gibi siyer ehlinin zikrettiği ve sayılması uzun sürecek diğer hususlar- inişin gidiş esnasında olduğuna işaret etmektedir. İkincisi: Nüzulün Gadîr günü olduğunu kabul etsek bile, tebliğ edilmesi emredilen şeyin başka bir emir olduğunu kabul etmeyiz; ancak bunun yalnızca hilafet olduğunu da kabul etmeyiz. Zira sallallâhu aleyhi ve sellem bundan sonra da kendisine indirilen daha nice ayetleri tebliğ etmiştir. Bazı rivayetlerden anlaşılan ise bu ayetin Veda Haccı'ndan önce olduğudur.
فقد أخرج ابن مردويه والضياء في مختاره عن ابن عباس قال: سئل رسول الله ﷺ أي آية أنزلت من السماء أشد عليك؟ فقال: «كنت بمنى أيام موسم واجتمع مشركو العرب وأفناء الناس في الموسم فأنزل علي جبريل ﵇ فقال: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ الآية، قال: فقمت عند العقبة فناديت: يا أيها الناس من ينصرني على أن أبلغ رسالات ربي ولكم الجنة، أيها الناس قولوا: لا إله إلا الله وأنا رسول الله إليكم تفلحوا وتنجحوا ولكم الجنة، قال ﵊: فما بقي رجل ولا امرأة ولا أمة ولا صبي إلا يرمون علي بالتراب والحجارة، ويقولون: كذاب صابىء، فعرض علي عارض فقال: يا محمد إن كنت رسول الله فقد آن لك أن تدعو عليهم كما دعا نوح على قومه بالهلاك، فقال النبي ﷺ: اللهم اهد قومي فإنهم لا يعلمون وانصرني عليهم أن يجيبوني إلى طاعتك، فجاء العباس عمه فأنقذه منهم وطردهم عنه» .
Nitekim İbn Merdûye ve el-Muhtâre adlı eserinde ed-Dıyâ, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Gökten sana indirilen hangi ayet en ağır geldi?» diye soruldu. Buyurdu ki: «Hac mevsimi günlerinde Minâ'daydım. Arap müşrikleri ve hac mevsimindeki muhtelif insan toplulukları toplanmıştı. Cibrîl aleyhisselâm bana inip: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” ayetini getirdi. Akabe'nin yanında ayağa kalkıp seslendim: “Ey insanlar! Rabbimin mesajlarını tebliğ etmem hususunda bana kim yardım eder de karşılığında ona cennet verilir? Ey insanlar! ‘Lâ ilâhe illallâh ve ben Allah'ın size gönderdiği elçisiyim’ deyin ki kurtuluşa ve başarıya eresiniz, cennet de sizin olsun.”» Aleyhisselâm buyurdu ki: «Bunun üzerine üzerime toprak ve taş atmayan, “Yalancı, sapkın!” demeyen hiçbir erkek, kadın, câriye ve çocuk kalmadı. Karşıma birisi çıkıp: “Ey Muhammed! Eğer sen Allah'ın elçisiysen, Nûh'un kavmine helak için dua ettiği gibi senin de onlara beddua etme vaktin geldi” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: “Allahım! Kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar; Sana itaat etmeleri için beni onlara karşı muzaffer kıl” buyurdu. Derken amcası el-Abbâs gelip onu onların elinden kurtardı ve onları uzaklaştırdı.»
قال الأعمش: فبذلك تفتخر بنو العباس، ويقولون: فيهم نزلت إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ [القصص: ٥٦] هوى النبي ﷺ أبا طالب، وشاء الله تعالى عباس بن عبد المطلب، وأصرح من هذا ما
el-A‘meş dedi ki: Abbâsoğulları bununla iftihar eder ve { إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” [el-Kasas: 56] ayetinin kendileri hakkında indiğini söylerler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Tâlib'i arzu etmişti; Allah Teâlâ ise Abbâs b. Abdilmuttalib'i diledi. Bundan daha açığı ise,
أخرجه أبو الشيخ وأبو نعيم في الدلائل وابن مردويه وابن عساكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «كان النبي ﷺ يحرس وكان يرسل معه عمه أبو طالب كل يوم رجالا من بني هاشم يحرسونه حتى نزلت وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ فأراد عمه أن يرسل معه من يحرسه، فقال: يا عم إن الله ﷿ قد عصمني»
Ebû'ş-Şeyh'in, Delâil'de Ebû Nuaym'ın, İbn Merdûye'nin ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan tahric ettiği şu rivayettir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem korunurdu. Amcası Ebû Tâlib her gün Hâşimoğullarından onu koruyacak adamlar gönderirdi; ta ki: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayeti inene kadar. Bunun üzerine amcası onu koruyacak birini göndermek isteyince: “Ey amca! Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah beni korumuştur” buyurdu.»
فإن أبا طالب مات قبل الهجرة، وحجة الوداع بعدها بكثير، والظاهر اتصال الآية، وعن بعضهم أن الآية نزلت ليلا بناء على ما
Zira Ebû Tâlib hicretten önce vefat etmiştir; Veda Haccı ise hicretten çok sonradır. Zahir olan ise ayetin [bütünlüğünün] bitişik olmasıdır. Bazılarından rivayet edildiğine göre ayet,
أخرج عبد بن حميد والترمذي والبيهقي وغيرهم عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: كان النبي ﷺ يحرس حتى نزلت وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ أخرج رأسه من القبة فقال: «أيها الناس انصرفوا فقد عصمني الله تعالى»
Abd b. Humeyd, Tirmizî, Beyhakî ve diğerlerinin Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan tahric ettiği şu rivayete dayanılarak gece inmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayeti inene kadar korunurdu. [Ayet inince] başını çadırdan çıkarıp: “Ey insanlar! Dağılın, muhakkak ki Allah Teâlâ beni korumuştur” buyurdu.»
ولا يخفى أنه ليس بنص في المقصود، والذي أميل إليه جمعا بين الأخبار أن هذه الآية مما تكرر نزوله، والله تعالى أعلم، والمراد بالعصمة من الناس حفظ روحه ﵊ من القتل والإهلاك، فلا يرد أنه ﷺ شج وجهه الشريف وكسرت رباعيته يوم أحد، ومنهم من ذهب إلى العموم وادعى أن الآية إنما نزلت بعد أحد، واستشكل الأمران بأن اليهود سموه ﵊ حتى
Gizli değildir ki bu rivayet kastedilen hususta açık bir nass değildir. Rivayetleri cem etmek amacıyla benim meylettiğim görüş şudur: Bu ayet nüzulü tekrarlanan ayetlerdendir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. «İnsanlardan korunma»dan maksat, onun aleyhisselâm canının öldürülmekten ve helak edilmekten muhafaza edilmesidir. Dolayısıyla Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mübarek yüzünün yaralanması ve ön dişinin kırılması buna bir itiraz teşkil etmez. Bazıları ise korumanın umumi olduğu görüşüne gitmiş ve ayetin ancak Uhud'dan sonra indiğini iddia etmiştir. Her iki duruma da Yahudilerin onu aleyhisselâm zehirlemesi sebebiyle itiraz edilmiş,
قال: «لا زالت أكلة خيبر تعاودني
hatta şöyle buyurmuştur: «Hayber'de yediğim yemeğin [zehrinin] acısını hâlâ hissedip duruyorum;
وهذا أوان قطعت أبهري وأجيب بأنه ﷾ ضمن له العصمة من القتل ونحوه بسبب تبليغ الوحي، وأما ما فعل به ﷺ وبالأنبياء عليهم الصلاة والسلام فللذب عن الأموال والبلاد والأنفس، ولا يخفى بعده.
işte bu, şah damarımın koptuğu andır.» Buna şöyle cevap verilmiştir: Azîz ve Celîl olan Allah, vahyi tebliğ etmesi sebebiyle öldürülmekten ve benzeri şeylerden korunmayı ona garanti etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm yapılanlar ise malları, beldeleri ve canları müdafaa uğrunadır. Bu cevabın uzaklığı ise gizli değildir.
وقال الراغب: عصمة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام حفظهم بما خصوا به من صفاء الجوهر، ثم بما أولاهم من الأخلاق والفضائل، ثم بالنصرة وتثبيت أقدامهم، ثم بإنزال السكينة عليهم وبحفظ قلوبهم وبالتوفيق، وقيل: المراد بالعصمة الحفظ من صدور الذنب، والمعنى بلغ والله تعالى يمنحك الحفظ من صدور الذنب من بين الناس، أي يعصمك بسبب ذلك دونهم، ولا يخفى أن هذا توجيه لم يصدر إلا ممن لم يعصمه الله تعالى من الخطأ، ومثله ما نقل عن علي بن عيسى في قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ
Râgıb şöyle demiştir: Peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm ismeti; öncelikle kendilerine has kılınan cevher saflığıyla, sonra kendilerine bahşedilen ahlak ve faziletlerle, ardından yardım ve ayaklarının sabit kılınmasıyla, daha sonra üzerlerine sekînet indirilmesiyle, kalplerinin korunmasıyla ve muvaffakiyetle muhafaza edilmeleridir. Bir görüşe göre: İsmetten maksat günah işlemekten korunmaktır; anlamı ise: «Tebliğ et; Allah Teâlâ insanlar arasından sana günah işlemekten korunmayı bahşedecektir; yani onlar olmaksızın bu sebeple seni koruyacaktır» demektir. Gizli değildir ki bu tevcih, ancak Allah Teâlâ'nın hatadan korumadığı kimseden sâdır olmuştur. Bunun benzeri, Ali b. Îsâ'dan Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” kavli hakkında nakledilen şu sözdür:
حيث قال: لا يهديهم بالمعونة والتوفيق والألطاف إلى الكفر بل إنما يهديهم إلى الإيمان، وزعم أن الذي دعاه إلى هذا التفسير أن الله تعالى هدى الكفار إلى الإيمان بأن دلهم عليه ورغبهم فيه وحذرهم من خلافه، وأنت قد علمت المراد بالآية على أن في كلامه ما لا يخفى من النظر، وقال الجبائي: المراد لا يهديهم إلى الجنة والثواب، وفيه غفلة عن كون الجملة في موضع التعليل، وزعم بعضهم أن المراد أن عليك البلاغ لا الهداية، فمن قضيت عليه بالكفر والوفاة عليه لا يهتدي أبدا- وهو كما ترى- فليفهم جميع ما ذكرناه في هذه الآية وليحفظ فإني لا أظن أنك تجده في كتاب.
O şöyle demiştir: «Onları küfre doğru yardım, tevfik ve lütuflarla hidayete erdirmez; bilakis onları ancak imana hidayet eder.» Kendisini bu tefsire sevk eden şeyin, Allah Teâlâ'nın kâfirleri imana delalet ederek, onları imana teşvik edip zıddından sakındırarak hidayet etmesi olduğunu iddia etmiştir. Sen ise ayetten kastedilen manayı zaten öğrendin; kaldı ki onun sözünde eleştiriye açık yönlerin bulunduğu gizli değildir. Cübbâî ise şöyle demiştir: «Maksat, onları cennete ve sevaba iletmez demektir.» Bunda ise cümlenin gerekçe makamında olduğundan gaflet edilmiştir. Bazıları ise maksadın: «Sana düşen ancak tebliğdir, hidayet değildir; küfrüne ve küfür üzere vefat edeceğine hükmettiğim kimse asla hidayete ermez» şeklinde olduğunu iddia etmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Bu ayette zikrettiğimiz her şey iyi anlaşılsın ve ezberlensin; zira bunu başka bir kitapta bulabileceğini zannetmiyorum.
وقرأ نافع وابن عامر وأبو بكر عن عاصم «رسالاته» على الجمع، وإيراد الآية في تضاعيف الآية الواردة في أهل الكتاب لما أن الكل قوارع يسوء الكفار سماعها ويشق على الرسول ﷺ مشافهتهم بها، وخصوصا ما يتلوها من النص الناعي عليهم كمال ضلالهم، ولذلك أعيد الأمر فقال سبحانه: قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ، والمراد بهم اليهود والنصارى- كما قال بعض المفسرين- وقال آخرون: المراد بهم اليهود،
Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, çoğul olarak «risâlâtihî» (elçiliklerini) şeklinde okumuşlardır. Bu ayetin Ehl-i Kitap hakkında gelen ayetlerin arasına yerleştirilmesi, hepsinin kâfirlerin işitmesinden hoşlanmayacağı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara bizzat hitap etmesinin ağır geleceği sarsıcı hitaplar olmasındandır; bilhassa ardından gelen ve onların tam bir sapıklık içinde olduklarını ilan eden nass sebebiyle böyledir. Bu yüzden emir tekrarlanmış ve Sübhânehu: { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ } “De ki: Ey Kitap ehli!” buyurmuştur. Bazı müfessirlerin dediği gibi onlardan maksat Yahudiler ve Hıristiyanlardır; diğerleri ise onlardan maksadın Yahudiler olduğunu söylemiştir.
فقد أخرج ابن إسحاق وابن جرير وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه قال: جاء رافع بن حارثة وسلام بن مشكم ومالك بن الصيف ورافع بن حريملة «فقالوا: يا محمد ألست تزعم أنك على ملة إبراهيم ودينه وتؤمن بما عندنا من التوراة وتشهد أنها من الله تعالى حق؟ فقال النبي ﷺ:
Nitekim İbn İshâk, İbn Cerîr ve diğerleri İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle tahric etmiştir: Râfi‘ b. Hârise, Sellâm b. Miskem, Mâlik b. es-Sayf ve Râfi‘ b. Hureymele geldiler ve «şöyle dediler: Ey Muhammed! Sen İbrahim'in milletinden ve dininden olduğunu, yanımızdaki Tevrat'a inandığını ve onun Allah Teâlâ katından hak olduğuna şahitlik ettiğini iddia etmiyor musun? Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:
بلى ولكنكم أحدثتم وجحدتم ما فيها مما أخذ عليكم من الميثاق وكتمتم منها ما أمرتم أن تبينوه للناس فبرئت من إحداثكم. قالوا: فإنا نأخذ بما في أيدينا فإنا على الهدى والحق ولا نؤمن بك ولا نتبعك» فأنزل الله تعالى فيهم قال يا أهل الكتاب
Evet, fakat siz [dinde] bidatler çıkardınız, Tevrat'ta sizden alınan misakı inkâr ettiniz ve insanlara açıklamakla emrolunduğunuz şeyleri gizlediniz. Ben sizin bu bidatlerinizden uzağım. Onlar dediler ki: Biz elimizdekine tutunuyoruz; şüphesiz biz hidayet ve hak üzerindeyiz; sana iman etmiyoruz ve sana uymuyoruz.» Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında: { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ } “De ki: Ey Kitap ehli!” [ayetini] indirdi.
لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ أي دين يعتد به ويليق بأن يسمى شيئا لظهور بطلانه ووضوح فساده، وفي هذا التعبير ما لا يخفى من التحقير، ومن أمثالهم أقل من لا شيء حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ أي تراعوهما وتحافظوا على ما فيهما من الأمور التي من جملتها دلائل رسالة النبي ﷺ وشواهد نبوته، فإن إقامتهما وتوفية حقوقهما إنما تكون بذلك لا بالعمل بجميع ما فيهما منسوخا كان أو غيره، فإن مراعاة المنسوخ تعطيل لهما وردّ لشهادتهما وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ أي القرآن المجيد، وإقامته بالإيمان به، وقدمت إقامة الكتابين على إقامته- مع أنها المقصودة بالذات- رعاية لحق الشهادة واستنزالا لهم عن رتبة الشقاق.
{ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ } “Siz hiçbir şey (temel) üzerinde değilsiniz” yani bâtıllığının açıklığı ve bozukluğunun netliği sebebiyle itibar edilecek ve «bir şey» olarak isimlendirilmeye layık olacak hiçbir din üzerinde değilsiniz. Bu ifadede gizli olmayan bir tahkir vardır; Arapların darb-ı mesellerinden biri de «hiçbir şeyden daha az» sözüdür. { حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulayıncaya kadar” yani bu iki kitaba riayet edip, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçiliğinin delilleri ve peygamberliğinin şahitleri de dahil olmak üzere içlerindeki hususları muhafaza edinceye kadar. Zira bu iki kitabı ikame etmek ve haklarını tastamam vermek ancak bununla olur; mensuh olsun veya olmasın içlerindeki her şeyle amel etmekle olmaz. Çünkü mensuh olan bir hükme riayet etmek o iki kitabı hükümsüz kılmak ve şahitliklerini reddetmektir. { وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “ve Rabbinizden size indirileni” yani Kur'ân-ı Mecîd'i [uygulayıncaya kadar]; onun ikame edilmesi ise ona iman etmekle olur. İki kitabın ikame edilmesinin Kur'an'ın ikamesinden önce zikredilmesi -oysa asıl kastedilen Kur'an'ın ikamesi olduğu halde- şahitliğin hakkını gözetmek ve onları inat mertebesinden aşağı çekmek içindir.
وقيل: المراد بالموصول كتب أنبياء بني إسرائيل عليهم الصلاة والسلام، وقيل: الكتب الإلهية، فإنها كلها ناطقة بوجوب الإيمان بمن ادعى النبوة وأظهر المعجزة ووجوب طاعة من بعث إليهم له، وقد مر تمام الكلام على مثل هذا النظم الكريم وكذا على قوله تعالى:
Bir görüşe göre: Mevsul ile İsrâiloğulları peygamberlerinin aleyhimüssalâtü vesselâm kitapları kastedilmiştir. Diğer bir görüşe göre ise: İlahî kitaplar kastedilmiştir; zira hepsi de peygamberlik iddia edip mucize gösteren kimseye imanın vacip olduğunu ve kendisine gönderildiği kimselerin ona itaatinin farz olduğunu haykırmaktadır. Bu yüce nazmın benzeri ve Teâlâ'nın şu kavli hakkında sözün tamamı geçmişti:
وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً والجملة مستأنفة- كما قال شيخ الإسلام مبينة لشدة شكيمتهم وغلوهم في المكابرة والعناد وعدم إفادة التبليغ نفعا، وتصديرها بالقسم لتأكيد مضمونها وتحقيقه ونسبة الإنزال إلى رسول الله ﷺ مع نسبته فيما مر إليهم- للإنباء عن انسلاخهم عن تلك النسبة، وإذا أريد بالموصول النعم التي أعطيها ﷺ فأمر النسبة ظاهر جدا.
{ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır”. Bu cümle müsteneftir (yeni bir başlangıçtır); Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi onların inadının şiddetini, dik kafalılık ve düşmanlıkta aşırıya gittiklerini ve tebliğin fayda vermediğini beyan etmektedir. Cümlenin yeminle başlatılması içeriğini teyit ve tahkik etmek içindir. Geçen ayette indirilme onlara nisbet edilmişken burada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nisbet edilmesi, onların bu nisbetten sıyrılıp çıktıklarını bildirmek içindir. Şayet mevsul ile sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilen nimetler kastedilmişse nisbet meselesi son derece açıktır.
فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ أي لا تأسف ولا تحزن عليهم لزيادة طغيانهم وكفرهم، فإن غائلة ذلك موصولة بهم وتبعته عائدة إليهم، وفي المؤمنين غنى لك عنهم، ووضع المظهر موضع المضمر للتسجيل عليهم بالرسوخ في الكفر، وقيل: المراد لا تحزن على هلاكهم وعذابهم، ووضع الظاهر موضع الضمير للتنبيه على العلة الموجبة لعدم الأسى، ولا يخلو عن بعد إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا كلام مستأنف مسوق للترغيب في الإيمان والعمل الصالح.
{ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Artık o kâfirler topluluğu için üzülme” yani onların azgınlıklarının ve küfürlerinin artmasına eseflenip kederlenme. Çünkü bunun felaketi kendilerine ulaşacak ve vebali onlara dönecektir; müminler ise seni onlara muhtaç kılmayacak bir zenginliktir. Zamir yerine açık ismin konulması, onların küfürde kökleştiklerini tescil etmek içindir. Bir görüşe göre: Maksat, onların helakine ve azaplarına üzülme demektir; zamir yerine açık ismin konulması üzülmemeyi gerektiren illete dikkat çekmek içindir; ancak bu uzak bir ihtimalden uzak değildir. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler” [ifadesi] imana ve salih amele teşvik etmek için sevk edilmiş müststnef bir kelamdır.
وقد تقدم في آية البقرة الاختلاف في المراد- من الذين آمنوا- والمروي عن الثوري أنهم الذين آمنوا بألسنتهم- وهم المنافقون- وهو الذي اختاره الزجاج، واختار القاضي أن المراد بهم المتدينون بدين محمد ﷺ مخلصين كانوا أو منافقين، وقيل: غير ذلك وَالَّذِينَ هادُوا أي دخلوا في اليهودية وَالصَّابِئُونَ، وهم كما قال حسن جلبي وغيره: قوم خرجوا عن دين اليهود والنصارى وعبدوا الملائكة وقد تقدم الكلام على ذلك، وفي حسن المحاضرة في أخبار مصر القاهرة للجلال السيوطي ما لفظه: ذكر أئمة التاريخ أن آدم ﵊ أوصى لابنه شيث- وكان فيه وفي بنيه النبوة والدين- وأنزل عليه تسع وعشرون صحيفة وأنه جاء إلى أرض مصر، وكانت تدعى بايلون فنزلها هو وأولاد أخيه، فسكن شيث فوق الجبل، وسكن أولاد قابيل أسفل الوادي، واستخلف شيث ابنه أنوش واستخلف أنوش ابنه قونان، واستخلف قونان ابنه مهلائيل، واستخلف مهلائيل ابنه يرد، ودفع الوصية إليه وعلمه جميع العلوم وأخبره بما يحدث في العالم، ونظر في النجوم وفي الكتاب الذي أنزل على آدم ﵊، وولد ليرد أخنوخ- وهو إدريس ﵊ ويقال له: هرمس، وكان الملك في ذلك الوقت محويل بن أخنوخ بن قابيل، وتنبأ إدريس ﵊ وهو ابن أربعين سنة، وأراد به الملك سوءا فعصمه الله تعالى وأنزل عليه ثلاثين صحيفة، ودفع إليه أبوه وصية جده والعلوم التي عنده وكان قد ولد بمصر وخرج منها، وطاف الأرض كلها ورجع فدعا الخلق إلى الله تعالى فأجابوه حتى عمت ملته الأرض، وكانت ملته الصابئة، وهي توحيد الله تعالى والطهارة والصوم، وغير ذلك من رسوم التعبدات، وكان في رحلته إلى المشرق قد أطاعه جميع ملوكها، وابتنى مائة وأربعين مدينة أصغرها الرها، ثم عاد إلى مصر وأطاعه ملكها وآمن به- إلى آخر ما قاله- ونقله عن التيفاشي، ويفهم منه قول في الصابئة غير الأقوال المتقدمة وفي شذرات الذهب لعبد الحي بن أحمد بن العماد الحنبلي في ترجمة أبي إسحاق الصابئي ما نصه:
Bakara sûresindeki ayette «iman edenler»den neyin kastedildiği konusundaki ihtilaf geçmişti. Sevrî'den rivayet edildiğine göre bunlar dilleriyle iman edenler, yani münafıklardır; Zeccâc'ın tercih ettiği görüş de budur. Kâdî ise bunlardan maksadın, ister ihlaslı ister münafık olsunlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinine bağlananlar olduğunu tercih etmiştir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür. { وَالَّذِينَ هادُوا } “ve Yahudiler” yani Yahudiliğe girenler; { وَالصَّابِئُونَ } “Sâbiîler” ise Hasan Çelebi ve diğerlerinin belirttiği gibi: Yahudi ve Hıristiyan dininden çıkıp meleklere tapan bir topluluktur. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. Celâleddîn es-Suyûtî'nin Hüsnü'l-Muhâdara fî Ahbâri Mısra ve'l-Kāhire adlı eserinde aynen şu ifadeler yer almaktadır: «Tarih imamları, Âdem aleyhisselâm'ın oğlu Şît'e vasiyette bulunduğunu -peygamberlik ve din onda ve oğullarındaydı-, ona yirmi dokuz sayfa indirildiğini, Şît'in Mısır topraklarına geldiğini, o vakit oraya Bâbilûn denildiğini, kendisi ve kardeşinin oğullarıyla buraya yerleştiğini zikretmişlerdir. Şît dağın üzerinde, Kabil'in çocukları ise vadinin aşağısında oturdular. Şît, oğlu Enûş'u halife kıldı; Enûş, oğlu Kaynan'ı halife kıldı; Kaynan, oğlu Mehlâîl'i halife kıldı; Mehlâîl, oğlu Yerd'i halife kıldı; vasiyeti ona teslim edip bütün ilimleri ona öğretti, âlemde meydana gelecek hadiseleri ona bildirdi. O da yıldızlara ve Âdem aleyhisselâm'a indirilen kitaba baktı. Yerd'in Uhnûh adında bir oğlu doğdu ki o İdrîs aleyhisselâm'dır ve ona Hermes denilir. O dönemde hükümdar, Kabil oğlu Uhnûh'un oğlu Mehvîl idi. İdrîs aleyhisselâm kırk yaşındayken peygamber oldu. Hükümdar ona kötülük yapmak istedi fakat Allah Teâlâ onu korudu ve üzerine otuz sayfa indirdi. Babası da dedesinin vasiyetini ve yanındaki ilimleri ona teslim etti. İdrîs Mısır'da doğmuş ve oradan çıkmıştı; bütün yeryüzünü dolaşıp geri döndü, insanları Allah Teâlâ'ya davet etti, onlar da icabet ettiler ve dini bütün yeryüzünü kapladı. Onun dini Sâbiîlik idi; bu da Allah Teâlâ'nın birliği, temizlik, oruç ve diğer ibadet merasimleriydi. Doğuya yaptığı yolculukta oranın bütün kralları ona itaat etmişti; en küçüğü Urfa olmak üzere yüz kırk şehir inşa etti. Sonra Mısır'a döndü, kralı da ona itaat edip iman etti...» -sözünün sonuna kadar; bunu et-Tîfâşî'den nakletmiştir-. Buradan Sâbiîler hakkında daha önce geçen görüşlerden başka bir görüş anlaşılmaktadır. Abdülhay b. Ahmed b. el-İmâd el-Hanbelî'nin Şezerâtü'z-Zeheb adlı eserinde Ebû İshak es-Sâbî'nin biyografisinde aynen şu ifadeler yer alır:
والصابئي بهمز آخره، قيل: نسبة إلى صابئي بن متوشلخ بن إدريس ﵊، وكان على الحنيفية الأولى، وقيل: الصابئي بن ماوي، وكان في عصر الخليل ﵊، وقيل: الصابئ عند العرب من خرج عن دين قومه انتهى وَالنَّصارى جمع نصران، وقد مر تفصيله، ورفع الصَّابِئُونَ على الابتداء وخبره محذوف لدلالة خبر- إن- عليه، والنية فيه التأخير عما في خبر إِنَّ والتقدير إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى حكمهم كيت وكيت وَالصَّابِئُونَ كذلك بناء على أن المحذوف في إن زيدا، وعمرو قائم خبر الثاني لا الأول كما هو مذهب بعض النحاة، واستدل عليه بقول: صابئ بن الحارث البرجمي:
«Sonu hemzeli olarak es-Sâbiî; bir görüşe göre İdrîs aleyhisselâm'ın oğlu Metûşelah'ın oğlu Sâbiî'ye nisbettir ve kendisi ilk Hanîf dini üzereydi. Bir görüşe göre Mâvî'nin oğlu Sâbiî'ye nisbettir ve Halîl aleyhisselâm devrinde yaşamıştır. Bir diğer görüşe göre ise Araplar nezdinde Sâbiî, kavminin dininden çıkan kimsedir.» [el-İmâd'ın sözü] bitti. { وَالنَّصارى } “ve Hıristiyanlar” [kelimesi] nasrân kelimesinin çoğuludur; tafsilatı daha önce geçmişti. { الصَّابِئُونَ } kelimesinin merfû oluşu mübteda olmasındandır; haberi ise «inne»nin haberinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Buradaki niyet, { إِنَّ } lafzının haberinde olandan sonraya bırakılmasıdır (tehir). Takdiri şöyledir: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى } «Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Hıristiyanların hükmü şöyledir ve şöyledir; { وَالصَّابِئُونَ } Sâbiîler de böyledir.» Bu durum, bazı nahivcilerin mezhebi olduğu üzere «İnne Zeyden ve Amrun kâimün» cümlesinde hazfedilenin birinci [ismin] değil, ikinci [ismin] haberi olduğu esasına dayanır. Buna Sâbi‘ b. el-Hâris el-Bürcümî'nin şu sözü delil getirilmiştir:
فمن يك أمسى بالمدينة رحله ... فإني، وقيار بها لغريب
«Kimin biniti akşamı Medine'de geçirmişse geçirsin... Ben ve Kıyar orada şüphesiz yabancıyız.»
فإن قوله: «لغريب» خبر إن، ولذا دخلت عليه اللام لأنها تدخل على خبر «إن» لا على خبر المبتدأ إلا شذوذا، وقيل: إن «غريب» فيه خبر عن الاسمين جميعا لأن فعيلا يستوي فيه الواحد وغيره نحو وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ [التحريم: ٤] ، ورده الخلخالي بأنه لم يرد للاثنين، وإن ورد للجمع، وأجاب عنه ابن هشام بأنهم قالوا في قوله تعالى:
Burada «le-garîbün» kelimesi «inne»nin haberidir; bu yüzden başına lam gelmiştir. Çünkü lam, şaz durumlar hariç mübtedanın haberine değil «inne»nin haberine dahil olur. Bir görüşe göre buradaki «garîb» her iki ismin birden haberidir; zira fa‘îl vezninde tekil ve çoğul eşittir; Teâlâ'nın: { وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } “Bundan sonra melekler de ona yardımcıdır” [et-Tahrîm: 4] kavlinde olduğu gibi. el-Halkālî ise bu kelimenin çoğul için gelse de tesniye (ikil) için gelmediğini belirterek bunu reddetmiştir. İbn Hişâm ise buna şöyle cevap vermiştir: Âlimler Teâlâ'nın şu kavlinde:
عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ [ق: ١٧] : إن المراد قعيدان، وهذا يدل على إطلاقه على الاثنين أيضا، فالصواب
{ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ } “Sağında ve solunda oturmuş [iki melek vardır]” [Kâf: 17] maksadın «iki oturan (ka‘îdân)» olduğunu söylemişlerdir. Bu da kelimenin tesniye için de kullanıldığına delalet eder. Doğru olan,
منع هذا الوجه بأنه يلزم عليه توارد عاملين على معمول واحد، ومثله لا يصح على الأصح خلافا للكوفيين، وبقول بشر بن أبي حازم:
Kûfelilerin aksine en sahih görüşe göre iki amilin tek bir mamul üzerinde toplanmasının gerekmesi ve bunun caiz olmaması sebebiyle bu vechin menedilmesidir. Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözüyle de [istidlal edilmiştir]:
إذا جزت نواصي آل بدر ... فأدوها وأسرى في الوثاق
«Badr ailesinin perçemlerini kestiğinde... Diyetlerini ödediler, esirler ise bağlar içindeydi.
وإلا فاعلموا أنا وأنتم ... بغاة ما بقينا في شقاق
Aksi takdirde bilin ki biz ve siz... Ayrılıkta kaldığımız müddetçe azgınlarız.»
فإن قوله: «بغاة ما بقينا» خبر إن ولو كان خبر- أنتم- لقال: ما بقيتم، وبغاة- جمع باغ بمعنى طالب، وقيل: إنه جمع باغي من البغي والتعدي- وأنتم بغاة- جملة معترضة لأنه لا يقول في قومه إنهم بغاة. وما بقينا في شقاق- خبر إن، وحينئذ لا يصلح البيت شاهدا لما ذكر لأن ضمير المتكلم مع الغير في محله، وإنما وسطت الجملة هنا بين إن وخبرها مع اعتبار نية التأخير ليسلم الكلام عن الفصل بين الاسم والخبر، وليعلم أن الخبر ماذا دلالة- كما قيل- على أن الصابئين- مع ظهور ضلالهم وزيغهم عن الأديان كلها حيث قبلت توبتهم- إن صح منهم الإيمان والعمل الصالح فغيرهم أولى بذلك، ومن هنا قيل: إن الجملة كاعتراض دل به على ما ذكر، وإنما لم تجعل اعتراضا حقيقة لأنها معطوفة على جملة إِنَّ الَّذِينَ وخبرها، وأورد عليه ما قاله ابن هشام: من أن فيه تقديم الجملة المعطوفة على بعض الجملة المعطوفة عليها، وإنما يتقدم المعطوف على المعطوف عليه في الشعر، فكذا ينبغي أن يكون تقديمه على بعض المعطوف عليه بل هو أولى منه بالمنع، وأما ما أجاب به عنه بأن الواو واو الاستئناف التي تدخل على الجمل المعترضة، كقوله تعالى: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ [البقرة: ٢٤] إلخ، وهذه الجملة معترضة لا معطوفة، فلا يتمشى فيما نحن فيه لأنه يفوت نكتة التقديم من تأخير التي أشير إليها لأنها إذا كانت معترضة لا تكون مقدمة من تأخير، وبعض المحققين صرف الخبر المذكور إلى قوله تعالى: وَالصَّابِئُونَ وجعل خبر إن محذوفا، وهو القول الآخر للنحاة في مثل هذا التركيب، وهو موافق للاستعمال أيضا كما في قوله:
Buradaki «bugātün mâ bekīnâ» ifadesi «inne»nin haberidir; şayet «entüm»ün haberi olsaydı «mâ bekîtüm» derdi. «Bugāt», talep eden manasında «bâgin»in çoğuludur; haddi aşmak anlamındaki bağyden türeyen «bâgī»nin çoğulu olduğu da söylenmiştir. «Ve entüm bugātün» ara cümledir; zira şair kendi kavmi hakkında onların azgın olduklarını söylemez. «Mâ bekīnâ fî şikākın» ise «inne»nin haberidir. Bu durumda beyit zikredilen hususa şahit olmaya elverişli değildir; çünkü mütekellim maalgayr zamiri yerindedir. Sözün isim ile haber arasına fasıla girmesinden kurtulması ve haberin ne olduğunun bilinmesi için buradaki cümle tehiri niyet edilerek «inne» ile haberi arasına yerleştirilmiştir. Denildiği gibi bunun delaleti şudur: Sâbiîler -sapıklıklarının ve bütün dinlerden ayrılışlarının açıklığına rağmen- kendilerinden tövbe kabul edilip iman ve salih amel onlardan sahih olabiliyorsa, diğerleri buna daha evladır. Buradan hareketle cümlenin, zikredilen hususa delalet eden bir itiraz (ara cümle) gibi olduğu söylenmiştir. Ancak hakikatte itiraz kılınmamıştır; zira { إِنَّ الَّذِينَ } cümlesi ve haberine matuftur. Buna İbn Hişâm'ın şu itirazı getirilmiştir: Bunda matuf olan cümlenin, matufun aleyh olan cümlenin bir kısmından önceye geçirilmesi vardır; oysa matuf ancak şiirde matufun aleyhten önceye geçer. Dolayısıyla matufun aleyhin bir kısmından önceye geçirilmesi de böyle olmalıdır, hatta menedilmeye daha layıktır. Buna karşı; vav harfinin Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ } “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o halde ateşten sakının” [el-Bakara: 24] kavlinde olduğu gibi ara cümlelerin başına gelen istînâfiyye vavı olduğu ve bu cümlenin matuf değil ara cümle olduğu şeklinde verilen cevap, üzerinde konuştuğumuz meselede yürümez. Zira bu, işaret edilen tehir edilmişken öne geçirilme nüktesini bozar; çünkü ara cümle olduğu takdirde tehir edilmişken öne geçirilmiş olmaz. Bazı muhakkikler zikredilen haberi Teâlâ'nın: { وَالصَّابِئُونَ } kavline yönlendirmiş ve «inne»nin haberini mahzuf kabul etmiştir ki bu da bu tür terkiplerde nahivcilerin diğer görüşüdür ve şairin şu sözünde olduğu gibi kullanıma da uygundur:
نحن بما عندنا وأنت بما ... عندك راض والرأي مختلف
«Biz kendi yanımızdakinden, sen de kendi... Yanındakinden razısın; oysa görüşler farklıdır.»
فإن قوله- راض- خبر- أنت- وخبر- نحن- محذوف، ورجح بأن الإلحاق بالأقرب أقرب، وبأنه خال عما يلزم على التوجيه الأول، نعم غاية ما يرد عليه أن الأكثر الحذف من الثاني لدلالة الأول، وعكسه قليل لكنه جائز، وعورض بأن الكلام فيما نحن فيه مسوق لبيان حال أهل الكتاب، فصرف الخبر إليهم أولى، وفي توسيط بيان حال الصابئين ما علمت من التأكيد، وأيضا في صرف الخبر إلى الثاني فصل للنصارى عن اليهود وتفرقة بين أهل الكتاب لأنه حينئذ عطف على قوله سبحانه: وَالصَّابِئُونَ قطعا، نعم لو صح أن المنافقين واليهود أوغل المعدودين في الضلال، والصابئين والنصارى أسهل حسن تعاطفهما وجعل المذكور خبرا عنهما، وترك كلمة التحقيق المذكورة في الأولين دليلا على هذا المعنى، وقيل: إن الصَّابِئُونَ عطف على محل إِنَّ واسمها، وقد أجازه بعضهم مطلقا، وبعضهم منعه مطلقا، وفصل آخرون فقالوا: يمتنع قبل مضي الخبر ويجوز بعده.
Zira buradaki «râdın» kelimesi «ente»nin haberidir; «nahnü»nün haberi ise mahzuftur. Bu görüş, en yakına bağlamanın daha uygun olması ve birinci tevcihte gereken sakıncalardan beri bulunması sebebiyle tercih edilmiştir. Evet, buna karşı ileri sürülebilecek en fazla şey; yaygın olanın birincinin delaletinden ötürü ikinciden hazfetmek olduğudur; tersi ise azdır fakat caizdir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Üzerinde konuştuğumuz kelam Ehl-i Kitab'ın durumunu beyan etmek için sevk edilmiştir; dolayısıyla haberi onlara yönlendirmek daha evladır. Sâbiîlerin durumunun beyanının araya sokulmasında ise bildiğin tekit manası vardır. Ayrıca haberin ikinciye yönlendirilmesinde Hıristiyanları Yahudilerden ayırmak ve Kitap ehlinin arasını bölmek vardır; zira bu durumda kesinlikle Sübhânehu'nun: { وَالصَّابِئُونَ } kavline matuf olur. Evet, münafıkların ve Yahudilerin sayılanlar içinde sapıklıkta en ileri gittikleri, Sâbiîlerin ve Hıristiyanların ise daha hafif durumda oldukları sahih kabul edilirse; bu ikisinin birbirine atfedilmesi, zikredilenin her ikisinin haberi kılınması ve ilk ikisinde zikredilen tahkik edatının bu manaya delalet etmesi için terk edilmesi güzel olurdu. Bir görüşe göre { الصَّابِئُونَ } kelimesi { إِنَّ } ve isminin mahalline matuftur. Bazıları bunu mutlak olarak caiz görmüş, bazıları mutlak olarak menetmiş, diğerleri ise tafsilat yaparak haber geçmeden önce caiz olmaz, haberden sonra caiz olur demişlerdir.
وذهب الفراء إلى أنه إن خفي إعراب الاسم جاز لزوال الكراهة اللفظية نحو: إنك وزيد ذاهبان، وإلا امتنع، والمانع عند الجمهور لزوم توارد عاملين، وهما إِنَّ والابتداء أو المبتدأ على معمول واحد وهو الخبر، ولهذا ضعفوا هذا القول في الآي وبنوا على مذهب الكوفيين، وكون خبر المعطوف فيها محذوفا- وحينئذ لا يلزم التوارد- ليس بشيء لأن الجملة حينئذ تكون معطوفة على الجملة، ولم يكن ذلك من العطف على المحل في شيء، ومن قال: إن خبر إِنَّ مرفوع بما كان مرفوعا به قبل دخولها لم يلزم عليه حديث التوارد.
Ferrâ ise ismin irabı gizli kaldığında, lafızdaki kerahiyet ortadan kalktığı için «İnneke ve Zeydün zâhibâni» örneğinde olduğu gibi caiz olacağı, aksi takdirde caiz olmayacağı görüşüne gitmiştir. Cumhura göre engelleyici husus; «inne» ile ibtidanın veya mübtedanın tek bir mamul olan haber üzerinde iki amil olarak toplanmasının gerekmesidir. Bu sebeple ayetteki bu görüşü zayıf görmüşler ve Kûfelilerin mezhebine dayanmışlardır. Ayetteki matufun haberinin mahzuf olması ve dolayısıyla amillerin toplanmasının gerekmemesi iddiası ise bir şey değildir; çünkü cümle bu durumda cümlenin üzerine matuf olur ve bunun mahalle atıfla hiçbir ilgisi kalmaz. «İnne»nin haberinin, onun dahil olmasından önce ne ile merfû ise onunla merfû olduğunu söyleyen kimseye göre ise amillerin toplanması meselesi gerekmez.
ونقل عن الكسائي إن العطف على الضمير في هادُوا وخطأه الزجاج بأنه لا يعطف على الضمير المرفوع
Kisâî'den, atfın { هادُوا } fiilindeki zamire yapıldığı nakledilmiştir; Zeccâc ise araya bir fasıla girmeksizin muttasıl merfû zamire atıf yapılamayacağını söyleyerek
المتصل من غير فصل، وبأنه لو عطف على الفاعل لكان التقدير- وهاد الصابئون- فيقتضي أنهم هود- وليس كذلك- ولعل الكسائي يرى صحة العطف من غير فاصل فلا يرد عليه الاعتراض الأول، وقيل: إِنَّ بمعنى نعم الجوابية ولا عمل لها حينئذ، فما بعدها مرفوع المحل على الابتداء والمرفوع معطوف عليه، وضعفه أبو حيان بأن ثبوت إِنَّ بمعنى نعم فيه خلاف بين النحويين.
ve fail üzerine atfedilseydi takdirin «ve hâde's-Sâbiûne» şeklinde olması gerekeceğini, bunun da onların Yahudi olmalarını iktiza edeceğini -oysa durumun böyle olmadığını- belirterek onu hatalı bulmuştur. Kisâî belki de fasıla olmaksızın atfı sahih görmektedir; bu durumda birinci itiraz ona yöneltilemez. Bir görüşe göre: «İnne», cevap bildiren «ne‘am» (evet) manasındadır ve bu durumda hiçbir ameli yoktur; dolayısıyla kendisinden sonraki lafız ibtida üzere merfû mahallindedir ve merfû olan da ona matuftur. Ebû Hayyân bunu, «inne»nin «ne‘am» manasında sabit olmasının nahivciler arasında ihtilaflı olduğunu belirterek zayıf saymıştır.
وعلى تقدير ثبوته فيحتاج إلى شيء يتقدمها تكون تصديقا له ولا يجيء أول الكلام، والجواب بأن ثمة سؤالا مقدرا بعيد ركيك، وقيل: إن- الصابئين- عطف على الصلة بحذف الصدر أي الذين هم الصابئون، ولا يخفى بعده، وإن عدّ أحسن الوجوه، وقيل: إنه منصوب بفتحة مقدرة على الواو والعطف حينئذ مما لا خفاء فيه، واعترض بأن لغة- بلحارث وغيرهم- الذين جعلوا المثنى دائما بالألف نحو- رأيت الزيدان. ومررت بالزيدان- وأعربوه بحركات مقدرة، إنما هي في المثنى خاصة، ولم ينقل نحو ذلك عنهم في الجمع خلافا لما تقتضيه عبارة أبي البقاء، والمسألة مما لا يجري فيها القياس فلا ينبغي تخريج القرآن العظيم على ذلك، وقرأ أبي وكذا ابن كثير «والصابئين» وهو الظاهر «والصابيون» بقلب الهمزة ياء على خلاف القياس «والصابون» بحذفها من صبا بإبدال الهمزة ألفا فهو كرامون من رمى، وقرأ عبد الله «يا أيها الذين آمنوا والذين هادوا والصابئون» وقوله ﷾: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً إما في محل رفع على أنه مبتدأ خبره قوله تعالى: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ
Sabit olduğu kabul edilse bile, kendisini tasdik edeceği bir şeyin önceden geçmiş olmasına ihtiyaç duyar ve kelamın başında gelmez. Orada takdiri bir soru bulunduğu şeklindeki cevap ise uzak ve tutarsızdır. Bir görüşe göre: «es-Sâbiîne» kelimesi, baş kısmı hazfedilerek sıla cümlesine matuftur; yani «ellezîne hümü's-Sâbiûne» takdirindedir. En güzel vecihlerden sayılsa bile bunun uzaklığı gizli değildir. Bir görüşe göre ise vav harfi üzerinde mukadder bir fetha ile mansuptur; bu takdirde atıf gizlilikten uzaktır. Buna da; tesniyeyi daima elif ile kılan -«Raeytü'z-Zeydâni» ve «Merartü bi'z-Zeydâni» gibi- ve onu mukadder harekelelerle irap eden Benû'l-Hâris ve diğerlerinin lügatinin Ebü'l-Bekā'nın ifadesinin iktiza ettiğinin aksine yalnızca tesniyeye has olduğu ve çoğulda onlardan böyle bir şeyin nakledilmediği söylenerek itiraz edilmiştir. Bu mesele kıyasın işlemeyeceği hususlardandır; dolayısıyla Kur'ân-ı Azîm'i buna göre tevil etmemek gerekir. Übeyy ve aynı şekilde İbn Kesîr zahir olan kıraat üzere «ve's-Sâbiîne» şeklinde; kıyasa aykırı olarak hemzenin yâ harfine çevrilmesiyle «ve's-Sâbiyûne» şeklinde; hemzenin elif harfine çevrilmesi suretiyle «sebâ»dan türetilip hemzenin hazfedilmesiyle -tıpkı «ramâ»dan gelen «râmûn» gibi- «ve's-Sâbûne» şeklinde okumuşlardır. Abdullah ise «Yâ eyyühe'llezîne âmenû vellezîne hâdû ve's-Sâbiûne» şeklinde okumuştur. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً } “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder ve salih amel işlerse” kavli ise ya mübteda olarak merfû mahallindedir -ki haberi Teâlâ'nın: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavlidir-
والفاء لتضمن المبتدأ معنى الشرط، وجمع الضمائر الأخيرة باعتبار معنى الموصول كما أن إفراد ما في صلته باعتبار لفظه، والجملة خبر إن أو خبر المبتدأ، وعلى كل لا بد من تقدير العائد أي من آمن منهم، وإما في محل النصب على أنه بدل من اسم إِنَّ وما عطف عليه، أو ما عطف عليه فقط، وهو بدل بعض، ولا بد فيه من الضمير كما تقرر في العربية فيقدر أيضا، وقوله تعالى: فَلا خَوْفٌ إلخ خبر، والفاء كما في قوله ﷿: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ [البروج: ١٠] الآية، والمعنى- كما قال غير واحد- على تقدير كون المراد- بالذين آمنوا- المؤمنين بألسنتهم وهم المنافقون من أحدث من هؤلاء الطوائف إيمانا خالصا بالمبدأ والمعاد على الوجه اللائق لا كما يزعمه أهل الكتاب فإنه بمعزل عن ذلك، وعمل عملا صالحا حسبما يقتضيه الإيمان فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ حين يخاف الكفار العقاب وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ حين يحزن المقصرون على تضييع العمر وتفويت الثواب، والمراد بيان انتفاء الأمرين لا انتفاء دوامهما على ما مرت الإشارة إليه غير مرة وأما على تقدير كون المراد- بالذين آمنوا- المتدينين بدين النبي ﷺ مخلصين كانوا أو منافقين، فالمراد بمن آمن من اتصف منهم بالإيمان الخالص بما ذكر على الإطلاق سواء كان ذلك بطريق الثبات والدوام- كما في المخلصين- أو بطريق الإحداث والإنشاء- كما هو حال من عداهم من المنافقين. وسائر الطوائف- وليس هناك الجمع بين الحقيقة والمجاز كما لا يخفى لأن الثبات على الإيمان والإحداث فردان من مطلق الإيمان إلا أن في هذا الوجه ضم المخلصين إلى الكفرة، وفيه إخلال بتكريمهم، وربما يقال: إن فائدة ذلك المبالغة في ترغيب الباقين في الإيمان ببيان أن تأخرهم في الاتصاف به غير مخل بكونهم أسوة لأولئك الأقدمين الأعلام وتمام الكلام قد مر في آية البقرة فليراجع لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ كلام مبتدأ مسوق لبيان بعض آخر من جناياتهم المنادية باستبعاد الإيمان منهم، وجعله بعضهم متعلقا بما افتتح الله تعالى به السورة، وهو قوله سبحانه: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [المائدة: ١] ولا يخفى بعده.
Fâ harfi, mübtedanın şart anlamı içermesi sebebiyledir. Sondaki zamirlerin çoğul getirilmesi mevsûlün manası itibarıyladır; nitekim sılasındaki lafzın tekil olması da lafzı itibarıyladır. Cümle, «inne»nin haberi yahut mübtedanın haberidir. Her iki durumda da bir aid zamir takdir etmek kaçınılmazdır; yani «men âmene minhüm» (onlardan kim iman ederse) takdirindedir. Ya da «inne»nin isminden ve ona matuf olanlardan yahut sadece matuf olandan bedel olarak nasb mahallindedir ki bu bedel-i ba‘zdır. Arap dilinde yerleştiği üzere onda bir zamir bulunması zorunlu olduğundan, o da takdir edilir. Yüce Allah'ın: { فَلا خَوْفٌ } “Onlara hiçbir korku yoktur...” buyruğu ise haberdir. Buradaki fâ harfi, tıpkı Azîz ve Celîl olanın şu kavlinde olduğu gibidir: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } [el-Burûc: 10] “Şüphesiz mümin erkeklerle mümin kadınlara işkence edip sonra da tövbe etmeyenler var ya, işte onlar için cehennem azabı vardır”. Mana -birden çok âlimin belirttiği üzere- «iman edenler» ile dilleriyle iman eden münafıkların kastedildiği takdirde şöyledir: Bu fırkalardan kim mebde ve meada (başlangıç ve ahirete) layık olduğu veçhile -Ehl-i kitabın iddia ettiği gibi değil, zira onlarınki bundan tamamen uzaktır- halis bir imanla yeniden iman eder ve imanın gerektirdiği doğrultuda salih bir amel işlerse, kâfirlerin azaptan korktuğu anda { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “onlara hiçbir korku yoktur”; kusurlu davrananların ömrü zayi edip sevabı kaçırdıklarına üzüldükleri anda da { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlar mahzun da olmayacaklardır”. Burada kastedilen, defalarca işaret edildiği üzere iki durumun devamlılığının olmaması değil, bizatihi kendilerinin nefyedilmesidir. «İman edenler» ile Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinine mensup olan kimseler -ister ihlaslı müminler isterse münafıklar olsun- kastedildiği takdirde ise, «kim iman ederse» ifadesinden maksat; onlardan zikredilen hususlara mutlak manada halis imanla vasıflanan kimsedir; bu ister -ihlaslılarda olduğu gibi- sebat ve devamlılık yoluyla olsun, isterse -münafıklar ve diğer fırkaların durumunda olduğu gibi- yeni baştan ihdas ve inşa yoluyla olsun. Burada gizli olmadığı üzere hakikat ile mecazın bir arada cemedilmesi söz konusu değildir; zira imanda sebat etmek ile imanı yeni baştan ihdas etmek, mutlak imanın iki ayrı ferdidir. Ne var ki bu vecihte ihlaslı müminler kâfirlere dahil edilmiş olmaktadır ve bunda onların tazim ve tekrimine bir halel vardır. Muhtemelen şöyle denilebilir: Bunun faydası, vasıflanmada geriden gelmelerinin o önde gelen seçkin zatlara uymalarına engel teşkil etmediğini beyan ederek, geride kalanların imana teşvik edilmesinde mübalağa yapmaktır. Bu konudaki sözün tamamı Bakara suresindeki ayette geçmişti, oraya müracaat edilebilir. { لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü almıştık” ifadesi, onların imandan uzak olduklarını haykıran cinayetlerinden bir diğerini beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır (istînâf). Bazıları ise bunu Allah Teâlâ'nın sureye başladığı: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } [el-Mâide: 1] “Akitleri yerine getirin” kavline taalluk ettirmiştir; ancak bunun uzaklığı gizli değildir.
والمراد بالميثاق المأخوذ العهد المؤكد الذي أخذه أنبياؤهم عليهم في الإيمان بمحمد ﷺ وابتاعه فيما يأتي ويذر، أو في التوحيد وسائر الشرائع والأحكام المكتوبة عليهم في التوراة.
Alınan misaktan maksat; peygamberlerinin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeleri, emrettikleri ve nehyettikleri hususlarda ona tabi olmaları hususunda yahut Tevrat'ta üzerlerine yazılmış olan tevhid ve diğer şeriatlar ile hükümler konusunda onlardan aldığı tekitli sözdür.
وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا ذوي عدد كثير، وأولي شأن خطير، يعرفونهم ذلك ويتعهدونهم بالعظة والتذكير ويطلعونهم على ما يأتون ويذرون في دينهم كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ أي بما لا تميل إليه من الشرائع ومشاق التكاليف، والتعبير بذلك دون بما تكرهه أنفسهم للمبالغة في ذمهم، وكلمة كُلَّما كما قال أبو حيان: منصوبة على الظرفية لإضافتها إلى ما المصدرية الظرفية وليست كلمة شرط، وقد أطلق ذلك عليها الفقهاء وأهل المعقول، ووجه ذلك السفاقسي بأن تسميتها شرطا لاقتضائها جوابا كالشرط الغير الجازم فهي مثل- إذا- ولا بعد فيه، وجوابها- كما قيل- قوله تعالى: فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ.
{ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا } “Ve onlara elçiler göndermiştik”; yani onlara bunu bildiren, öğüt ve hatırlatmayla onları gözetip kollayan, dinlerinde yapacakları ve sakınacakları şeyleri kendilerine haber veren çok sayıda ve yüce şan sahibi peygamberler [göndermiştik]. { كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ } “Onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle bir elçi geldiğinde”; yani şeriatlardan ve mükellefiyetlerin meşakkatlerinden nefislerinin meyletmediği bir şey getirdiğinde... Nefislerinin kerih gördüğü şey denmeyip bu şekilde tabir edilmesi, onları yermede mübalağa içindir. Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere «külle-mâ» (كُلَّما) kelimesi, zarfiyet ifade eden masdariyet «mâ»sına muzaf olduğu için zarf olarak mansuptur, şart kelimesi değildir. Fakihler ve mantık/kelam ehli ise ona şart ismini ıtlak etmiştir. Sefâkusî bunun gerekçesini, tıpkı cezmetmeyen şart gibi bir cevap iktiza etmesiyle açıklamıştır; dolayısıyla o «izâ» (إِذَا) gibidir ve bunda bir uzaklık yoktur. Denildiğine göre onun cevabı Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } “Bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlar[dı]”.
وقيل: الجواب محذوف دل عليه المذكور، وقدره ابن المنير استكبروا لظهور ذلك في قوله تعالى: أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً [البقرة: ٨٧] إلخ، والبعض ناصبوه لأنه أدخل في التوبيخ على ما قابلوا به مجيء الرسول الهادي لهم، وأنسب بما وقع في التفصيل مستقبحا غاية الاستقباح، وهو القتل على ما سنشير إليه إن شاء الله تعالى، فإن الاستكبار إنما يفضى إليه بواسطة المناصبة، وأما في الآية الأخرى فقد قصد إلى استقباح الاستكبار نظرا إليه في نفسه لاقتضاء المقام، وادعى بعضهم أن في الإتيان بالفاء في آية الاستكبار إشارة إلى اعتبار الواسطة كأنه قيل: استكبرتم فناصبتم فَفَرِيقاً إلخ، وفيه نظر، والجملة حينئذ استئناف لبيان الجواب، وجعل الزمخشري هذا القول متعينا لأن الكلام تفصيل لحكم أفراد جمع الرسل الواقع قبل، أي- كلما جاءهم رسول من الرسل- والمذكور بقوله سبحانه: فَرِيقاً كَذَّبُوا إلخ يقتضي أن الجائي في كل مرة فريقان فبينهما تدافع، وعلى تقدير قطع النظر عن هذا لا يحسن في مثل هذا المقام تقديم المفعول مثل- إن أكرمت أخي، أخاك أكرمت- لأنه يشعر بالاختصاص المستلزم للجزم بوقوع أصل الفعل مع النزاع في المفعول، وتعليقه بالشرط يشعر بالشك في أصل الفعل، ولأن تقديم المفعول على ما قيل: يوجب الفاء إما لجعله الفعل بعيدا عن المؤثر فيحوجه إلى رابط، وإما لأنه بتقديم المفعول أشبه الجملة الاسمية المفتقرة إلى الفاء، وقيل: فيه مانع آخر لأن المعنى على أنهم كلما جاءهم رسول وقع أحد الأمرين لا كلاهما، فلو كان جوابا لكان الظاهر أو بدل الواو، ومن جعل الجملة جوابا لم ينظر إلى هذه الموانع، قال بعض المحققين: أما الأول فلأنه لقصد التغليظ جعل قتل واحد كقتل فريق، وقيل: المراد بالرسول جنسه الصادق بالكثير ويؤيده كُلَّما الدالة على الكثرة، وأما الثاني فلأنه لا يقتضي قواعد العربية مثله، وما ذكر من الوجوه أوهام لا يلتفت إليها ولا يوجد مثله في كتب النحو، ومنه يعلم دفع الأخير، وتعقب ذلك مولانا شهاب الدين بأنه عجيب من المتبحر الغفلة عن مثل هذا، وقد قال في شرح التسهيل: ويجوز أن ينطلق خيرا يصب- خلافا للفراء- فقال شراحه: أجاز سيبويه، والكسائي تقديم المنصوب بالجواب مع بقاء جزمه، وأنشد الكسائي:
Bir görüşe göre cevap mahzuftur ve zikredilen kısım ona delalet etmektedir. İbnü'l-Müneyyir, Teâlâ'nın: { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً } [el-Bakara: 87] “Yoksa nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size bir elçi geldikçe büyüklük taslamadınız mı? Bir kısmını...” ayetinde zahir olduğu üzere bunu «istekbertüm» (büyüklük tasladınız) şeklinde takdir etmiştir. Bazıları ise «nâsabûhu» (ona düşmanlık ettiler) şeklinde takdir etmiştir; zira bu, kendilerine hidayet rehberi olan elçinin gelişine karşı takındıkları tavrı azarlamaya daha uygundur ve tafsilatta geçen, son derece çirkin görülen öldürme fiiline daha münasiptir -inşâallahu teâlâ buna işaret edeceğiz-. Çünkü büyüklük taslamak ancak düşmanlık vasıtasıyla öldürmeye varır. Diğer ayette ise makamın gereği olarak bizatihi büyüklük taslamanın çirkinliği kastedilmiştir. Bazıları istikbar ayetinde fâ harfinin getirilmesinde bu vasıtayı dikkate almaya bir işaret bulunduğunu, sanki «istekbertüm fe-nâsabtüm fe-ferîkan...» (büyüklük tasladınız, böylece düşmanlık ettiniz ve bir kısmını...) denilmiş gibi olduğunu iddia etmişse de bunda nazar vardır. Cümle bu takdirde cevabı açıklayan bir istînâftır. Zemahşerî bu görüşü zorunlu/tayin edilmiş görmüştür; zira kelam, daha önce geçen peygamberler çoğulunun fertlerinin hükmünü tafsil etmektedir; yani «peygamberlerden onlara her ne zaman bir elçi gelse» demektir. Sübhânehu'nun: «ferîkan kezzebû...» kavliyle zikrettiği ise her defasında gelenin iki grup olmasını iktiza eder ki bu durumda ikisi arasında bir çelişki doğar. Bu husus bir yana bırakılsa bile, böylesi bir makamda mefulün öne geçirilmesi -tıpkı «İn ekramte ahî, ahâke ekramtü» (Eğer kardeşime ikram edersen, senin kardeşine ikram ederim) sözünde olduğu gibi- güzel olmaz; çünkü mefulün öne geçmesi, meful üzerinde ihtilaf olmakla birlikte fiilin asıl olarak meydana geldiğinin kesinliğini gerektiren ihtisâs (tahsis) hissi verir; fiili şarta bağlamak ise fiilin aslında şüphe bulunduğu hissini uyandırır. Ayrıca mefulün öne geçirilmesi -denildiğine göre- fâ harfini gerektirir; zira ya fiili müessirden uzaklaştırdığı için bir bağlaca muhtaç kılar yahut da mefulün öne geçmesiyle fâ harfine muhtaç olan isim cümlesine benzer. Bir görüşe göre burada başka bir engel daha vardır; zira mana, onlara her ne zaman bir peygamber geldiyse iki durumdan birinin meydana geldiği, her ikisinin birden meydana gelmediği şeklindedir. Şayet cevap olsaydı, vâv yerine «ev» (yahut) lafzının gelmesi zahir olurdu. Cümleyi cevap kılan kimse ise bu engellere itibar etmemiştir. Muhakkik âlimlerden biri şöyle demiştir: Birincisine gelince; fiilin ağırlığını/şiddetini vurgulamak maksadıyla tek bir kişinin öldürülmesi bir grubun öldürülmesi gibi kılınmıştır. Bir görüşe göre ise peygamber ile çoğula da şamil olan cins kastedilmiştir; çokluğa delalet eden «külle-mâ» da bunu desteklemektedir. İkincisine gelince; Arap dilinin kuralları böyle bir şeyi iktiza etmez; zikredilen bu vecihler itibar edilmeyecek vehimlerden ibarettir ve nahiv kitaplarında benzeri bulunmaz. Bundan son itirazın defedildiği de anlaşılır. Efendimiz Şihâbüddin bunu eleştirerek böylesine derin bir âlimin bundan gafil olmasının şaşılacak bir şey olduğunu belirtmiş ve [İbn Mâlik'in] Şerhu't-Teshîl'inde şöyle dediğini nakletmiştir: «Ferrâ'nın aksine 'in yentalık hayran yusıb' (eğer yola çıkarsa bir hayra kavuşur) demek caizdir.» Şarihleri de şöyle demiştir: Sîbeveyhi ve Kisâî, cevabın mensubunun meczum hali baki kalarak öne geçirilmesini caiz görmüşlerdir. Kisâî şu beyti inşad etmiştir:
وللخير أيام فمن يصطبر لها ... ويعرف لها أيامها الخير يعقب
«Ve li'l-hayri eyyâmün fe-men yastabir lehâ ... Ve ya‘rif lehâ eyyâmehâ el-hayra ya‘kıb» (Hayrın da günleri vardır; kim onlara sabreder ve o günlerin kıymetini bilirse, ardından hayra kavuşur)
تقديره يعقب الخير، ومنع ذلك الفراء مع بقاء الجزم، وقال: بل يجب الرفع على التقديم والتأخير أو على إضمار الفاء، وتأول البيت بأن الخير صفة للأيام، كأنه قال: أيامها الصالحة.
Takdiri «ya‘kıbi'l-hayra» şeklindedir. Ferrâ ise meczum hali baki kalarak bunu menetmiş ve şöyle demiştir: 'Aksine takdim ve tehir sebebiyle yahut gizli bir fâ harfi sebebiyle merfû olması vaciptir.' Beyti de «el-hayr» kelimesinin «el-eyyâm»ın sıfatı olduğu şeklinde tevil etmiştir; sanki «eyyâmehe's-sâlihate» (onun salih günlerini) demiş gibidir.
واختار ابن مالك هذا المذهب في بعض كتبه، ولما رأى الزمخشري اشتراك المانع بين الشرط الجازم وما في معناه مال إليه خصوصا، وقوة المعنى تقتضيه فهو الحق انتهى.
İbn Mâlik bazı kitaplarında bu mezhebi tercih etmiştir. Zemahşerî, engelin cezmeden şart ile onun manasında olan şey arasında müşterek olduğunu görünce özellikle buna meyletmiştir; mananın kuvveti de bunu iktiza etmektedir, dolayısıyla hak olan budur; nakil bitti.
والجملة الشرطية صفة رُسُلًا والرابط محذوف أي رسول منهم، وإلى هذا ذهب جمهور المعربين.
Şart cümlesi { رُسُلًا } “elçiler” kelimesinin sıfatıdır; râbıt ise mahzuftur, yani «minhüm resûlün» (onlardan bir elçi) takdirindedir. İrap âlimlerinin cumhuru bu görüşe gitmiştir.
واختار مولانا شيخ الإسلام أن الجملة الشرطية مستأنفة وقعت جوابا عن سؤال نشأ من الإخبار بأخذ الميثاق وإرسال الرسل كأنه قيل: فماذا فعلوا بالرسل؟ فقيل: كلما جاءهم رسول من أولئك الرسل بما لا تحبه أنفسهم
Efendimiz Şeyhülislam ise şart cümlesinin müstakil bir istînâf olduğunu ve misakın alınması ile peygamberlerin gönderilmesinin haber verilmesinden doğan bir soruya cevap teşkil ettiğini tercih etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Peki, peygamberlere ne yaptılar?' Bunun üzerine şöyle denilmiştir: 'Nefislerinin sevmediği bir şeyle o elçilerden kendilerine bir elçi geldikçe,'
المنهمكة في الغي والفساد من الأحكام الحقة والشرائع عصوه وعادوه، واعترض رحمه الله تعالى على ما ذهب إليه الجمهور من القول بالوصفية بأنه لا يساعده المقام لأن الجملة الخبرية إذا جعلت صفة أو صلة ينسخ ما فيها من الحكم، ويجعل عنوانا للموصوف وتتمة له، ولذا وجب أن تكون معلومة الانتساب له، ومن هنا قالوا: إن الصفات قبل العلم بها إخبار والإخبار بعد العلم بها أوصاف، ولا ريب في أن ما سيق له النظم إنما هو بيان أنهم جعلوا كل من جاءهم من الرسل عرضة للقتل والتكذيب حسبما يفيده جعلها استئنافا على أبلغ وجه وآكده لا بيان أنه أرسل إليهم رسلا موصوفين بكون كل منهم كذلك كما هو مقتضى جعلها صفة انتهى.
azgınlık ve fesada dalmış nefislerinin [hoşlanmadığı] hak hükümler ve şeriatlar getirdikçe ona isyan ettiler ve düşmanlık beslediler. [Şeyhülislam] -rahmetullâhi teâlâ aleyh- cumhurun benimsediği sıfat olma görüşüne makamın buna elverişli olmadığını söyleyerek itiraz etmiştir; zira haber cümlesi sıfat veya sıla kılındığında içindeki hüküm neshedilir/hüküm olmaktan çıkar, mevsûf için bir unvan ve onun bir tamamlayıcısı kılınır. Bu sebeple de ona nispetinin bilinir olması gerekir. Nitekim şöyle demişlerdir: 'Sıfatlar bilinmeden önce haberdir; bilindikten sonraki haberler ise sıfattır.' Şüphe yok ki bu nazmın sevk ediliş gayesi, istînâf kılınmasının en beliğ ve en tekitli şekilde ifade ettiği üzere, kendilerine gelen her elçiyi öldürme ve yalanlama hedefi kıldıklarını beyandır; yoksa sıfat kılınmasının gerektirdiği gibi, onlara her biri bu vasıfta olan peygamberler gönderildiğini beyan etmek değildir; [Şeyhülislam'ın sözü] bitti.
وتعقبه الشهاب بأنه تخيل لا طائل تحته، فإن قوله سبحانه: ولَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ إلخ مسوق لبيان جناياتهم والنعي عليهم بذلك كما اعترف به المعترض وهو لا يفيده إلا بالنظر إلى الصفة التي هي مرمى النظر كما في سائر القيود، وأما كونها معلومة فلا ضير فيه فإنك إذا وبخت شخصا، وقلت له: فعلت كيت وكيت وهو أعلم بما فعل لا يضر ذلك في تقريعه وتعييره بل هو أقوى- كما لا يخفى- على الخبير بأساليب الكلام، فلا تلتفت إلى مثل هذه الأوهام انتهى، ولا يخفى ما في قوله، وهو لا يفيده إلا بالنظر إلى الصفة إلخ من المنع الظاهر، وكذا جعل ما نحن فيه نظير قولك لشخص تريد توبيخه: فعلت كيت وكيت- وهو أعلم بما فعل- فيه خفاء، والذي يحكم به الإنصاف بعد التأمل جواز الأمرين، وأن ما ذهب إليه شيخ الإسلام أولى فتأمل وأنصف.
Şihâb bunu eleştirerek şöyle demiştir: 'Bu, altında bir fayda bulunmayan bir kuruntudur. Nitekim Sübhânehu'nun: «Ve lekad ehaznâ mîsâka Benî İsrâîle...» kavli, itiraz edenin de kabul ettiği üzere, onların cinayetlerini beyan etmek ve bunları yüzlerine vurmak için sevk edilmiştir; bu da diğer kayıtlarda olduğu gibi ancak asıl maksat olan sıfat nazara alındığında fayda verir. Malum olmasına gelince, bunda bir sakınca yoktur; zira bir kimseyi azarlayıp ona 'Sen şöyle şöyle yaptın' dediğinde, o yaptığı şeyi çok iyi bilse bile bu durum onu kınamaya ve ayıplamaya zarar vermez; bilakis kelam üsluplarına aşina olan kimseye gizli kalmayacağı üzere bu daha kuvvetlidir. Dolayısıyla bu tür vehimlere iltifat etme!' [Şihâb'ın sözü] bitti. Onun 'Bu ancak sıfat nazara alındığında fayda verir...' sözündeki açık ret ve engel gizli değildir. Aynı şekilde üzerinde bulunduğumuz konuyu, azarlamak istediğin birine -yaptığını çok iyi bildiği halde- 'Şöyle şöyle yaptın' demenin bir benzeri kılmasında da bir kapalılık vardır. İnsafla düşünüldüğünde varılacak netice, her iki durumun da caiz olduğu ve Şeyhülislam'ın benimsediği görüşün daha evla olduğudur; iyi düşün ve insaflı ol!
والتعبير- بيقتلون- مع أن الظاهر قتلوا ككذبوا لاستحضار الحال الماضية من أسلافهم للتعجيب منها ولم يقصد ذلك في التكذيب لمزيد الاهتمام بالقتل، وفي ذلك أيضا رعاية الفواصل، وعلل بعضهم التعبير بصيغة المضارع فيه، بالتنبيه على أن ذلك ديدنهم المستمر فهم بعد يحومون حول قتل رسول الله ﷺ، واقتصر البعض على قصد حكاية الحال لقرينة ضمائر الغيبة، وتقديم فَرِيقاً في الموضعين للاهتمام وتشويق السامع إلى ما فعلوا به لا للقصر وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ أي ظن بنو إسرائيل أن لا يصيبهم من الله تعالى مما فعلوا بلاء وعذاب لزعمهم- كما قال الزجاج- أنهم أبناء الله تعالى وأحباؤه أو لإمهال الله تعالى لهم أو لنحو ذلك، وعن مقاتل تفسير الفتنة بالشدة والقحط، والأولى حملها على العموم، وعلى التقديرين ليس المراد منها معناها المعروف.
Tıpkı «kezzebû» gibi zahir olan «katelû» (öldürdüler) iken { يَقْتُلُونَ } “öldürüyorlar” şeklinde muzari sığasıyla ifade edilmesi; geçmişteki atalarının halini zihinde canlandırmak ve buna hayret uyandırmak içindir. Öldürmeye daha fazla ehemmiyet verildiği için yalanlama fiilinde bu kastedilmemiştir. Bunda ayrıca fasılaların riayeti de vardır. Bazıları bu fiilin muzari sığasıyla getirilmesini, bunun onların süreklilik arz eden bir adeti olduğuna ve hâlâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürme planları etrafında dolaştıklarına dikkat çekmekle gerekçelendirmiştir. Bazıları ise gaib zamirlerinin karinesiyle sadece halin hikaye edilmesini kastetmekle yetinmiştir. { فَرِيقاً } “bir kısmını” lafzının her iki yerde öne alınması, kasr/tahsis için değil, ehemmiyet vermek ve dinleyicide onlara ne yaptıklarına dair merak uyandırmak içindir. { وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Ve bir fitne kopmayacağını sandılar”; yani İsrailoğulları, yaptıkları şeylerden ötürü Allah Teâlâ'dan kendilerine bir bela ve azap isabet etmeyeceğini zannettiler. Zeccâc'ın belirttiği üzere bunun sebebi, kendilerini Allah Teâlâ'nın oğulları ve sevgilileri sanmaları yahut Allah Teâlâ'nın onlara mühlet vermesi veya benzeri durumlardır. Mukātil'den «fitne»nin şiddet ve kıtlık olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; ancak genel anlamına hamledilmesi daha evladır. Her iki takdirde de fitneden maksat bilinen anlamı [olan imtihan veya günah] değildir.
وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي ويعقوب «أن لا تكون» بالرفع على أن «أن» هي المخففة من الثقيلة، وأصله أنه لا تكون فخفف «أن» وحذف ضمير الشأن- وهو اسمها- وتعليق فعل الحسبان بها، وهي للتحقيق لتنزيله منزلة العلم لكمال قوته، و «أن» بما في حيزها سادّ مسد مفعوليه، وقيل: إن «حسب» هنا بمعنى علم، و «أن» لا تخفف إلا بعد ما يفيد اليقين، وقيل: إن المفعول الثاني محذوف أي وحسبوا عدم الفتنة كائنا، ونقل ذلك عن الأخفش، وتَكُونَ على كل تقدير تامة، وقوله تعالى: فَعَمُوا عطف على حَسِبُوا والفاء للدلالة على ترتيب ما بعدها على ما قبلها أي أمنوا بأس الله تعالى فتمادوا في فنون الغي والفساد. وعموا عن الدين بعد ما هداهم الرسل إلى معالمه وبينوا لهم مناهجه وَصَمُّوا عن استماع الحق الذي ألقوه إليهم، وهذا إشارة إلى المرة الأولى من مرتي إفساد بني إسرائيل حين خالفوا أحكام التوراة وركبوا المحارم وقتلوا شعيا، وقيل: حبسوا أرميا ﵉ ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ حين تابوا ورجعوا عما كانوا عليه من الفساد بعد ما كانوا ببابل دهرا طويلا تحت قهر بختنصر أسارى في غاية الذل والمهانة، فوجه الله ﷿ ملكا عظيما من ملوك فارس إلى بيت المقدس فعمره ورد من بقي من بني إسرائيل في أسر بختنصر إلى وطنهم وتراجع من تفرق منهم في الأكناف فاستقروا وكثروا وكانوا كأحسن ما كانوا عليه، وقيل:
Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Ya‘kūb, «en» harfinin şeddeli «enne»den muhaffefe olduğu kabulüyle «en lâ tekûnu» şeklinde merfû olarak okumuşlardır; aslı «ennehû lâ tekûnü»dür. «En» hafifletilmiş, onun ismi olan şan zamiri hazfedilmiştir; hasb (zannetme) fiili de -son derece güçlü olması sebebiyle ilim derecesine indirilerek tahkik ifade ettiği için- ona taalluk ettirilmiştir. «En» ve tevilindeki cümle, onun iki mefulünün yerine geçmiştir. Bir görüşe göre buradaki «hasibe» (حَسِبَ) fiili «alime» (bildi) manasındadır ve «en» ancak yakin ifade eden fiillerden sonra hafifletilir. Bir görüşe göre ise ikinci meful mahzuftur; yani «ve hasibû ademe'l-fitneti kâinen» (fitnenin olmamasının gerçekleşeceğini sandılar) takdirindedir; bu Ahfeş'ten nakledilmiştir. { تَكُونَ } her iki takdirde de tam fiildir. Yüce Allah'ın: { فَعَمُوا } “Bunun üzerine körleştiler” kavli { حَسِبُوا } “sandılar” üzerine matuftur; fâ harfi sonrasının öncesine terettüp ettiğini göstermek içindir; yani Allah Teâlâ'nın azabından emin oldular da azgınlık ve fesat çeşitlerinde haddi aştılar. Peygamberler kendilerine dinin esaslarını gösterip yollarını açıkladıktan sonra dinden yana körleştiler; { وَصَمُّوا } “ve sağırlaştılar”, yani peygamberlerin kendilerine tebliğ ettiği hakkı işitmekten yana sağır kesildiler. Bu, Tevrat'ın hükümlerine muhalefet edip haramları işledikleri, İşaya'yı öldürdükleri ve denildiğine göre İrmiya'yı aleyhimesselâm hapsettikleri vakit İsrailoğullarının iki bozgunculuğundan birincisine işarettir. { ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti”; uzun bir süre Babil'de Buhtunnasr'ın kahrı altında son derece zelil ve hakir esirler olarak kaldıktan sonra, içinde bulundukları fesattan tövbe edip döndüklerinde [Allah onların tövbesini kabul buyurdu]. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah, Fars krallarından büyük bir kralı Beytülmakdis'e yöneltti; o da orayı imar etti ve Buhtunnasr'ın esaretinde kalan İsrailoğullarını yurtlarına geri gönderdi; çevre bölgelere dağılmış olanlar da geri döndüler, yerleştiler, çoğaldılar ve eski en güzel hallerine kavuştular. Bir görüşe göre:
لما ورث بهمن بن أسفنديار الملك من جده كاسف ألقى الله تعالى في قلبه شفقة عليهم فردهم إلى الشام، وملك
Behmen b. İsfendiyâr, mülkü dedesi Kâşif'ten devralınca, Allah Teâlâ onun kalbine onlara karşı bir şefkat koydu; o da onları Şam'a geri gönderdi ve
عليهم دانيال ﵇ فاستولوا على من كان فيها من أتباع بختنصر فقامت فيه الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فرجعوا إلى أحسن ما كانوا عليه من الحال، وذلك قوله تعالى: ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ [الإسراء: ٦] ولم يسند سبحانه التوبة إليهم كسائر أحوالهم من الحسبان والعمى والصمم تجافيا عن التصريح بنسبة الخير إليهم، وإنما أشير إليها في ضمن بيان توبة الله تعالى عليهم تمهيدا لبيان نقضهم إياها بقوله سبحانه: ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا وهو إشارة إلى المرة الآخرة من مرتي إفسادهم وهو اجتراؤهم على قتل زكريا ويحيى، وقصدهم قتل عيسى ﵈، وجعل الزمخشري العمى والصمم أولا إشارة إلى ما صدر منهم من عبادة العجل، وثانيا إشارة إلى ما وقع منهم من طلبهم الرؤية، وفيه أن عبادة العجل وإن كانت معصية عظيمة ناشئة عن كمال العمى والصمم لكنها في عصر موسى ﵇، ولا تعلق لها بما حكي عنهم بما فعلوا بالرسل الذين جاؤوهم بعده ﵇ بأعصار، وكذا القول- على زعمه- في طلب الرؤية على أن طلب الرؤية كان من القوم الذين مع موسى ﵇ حين توجه للمناجاة، وعبادة العجل كانت من القوم المتخلفين فلا يتحقق تأخره عنها وحمل ثُمَّ للتراخي الرتبي دون الزماني مما لا ضرورة إليه، وقيل: إن العمى والصمم أولا إشارة إلى ما كان في زمن زكريا ويحيى ﵉، وثانيا إشارة إلى ما كان في زمن نبينا ﷺ من الكفر والعصيان، وبدأ بالعمى لأنه أول ما يعرض للمعرض عن الشرائع فلا يبصر من أتى بها من عند الله تعالى ولا يلتفت إلى معجزاته، ثم لو أبصره لم يسمع كلامه فيكون عروض الصمم بعد عروض العمى، وقرىء عَمُوا وَصَمُّوا بالضم على تقدير عماهم الله تعالى وصمهم أي رماهم وضربهم بالعمى والصمم، كما يقال: نزكته إذا ضربته بالنيزك، وركبته إذا ضربته بركبتك، وقوله تعالى: كَثِيرٌ مِنْهُمْ بدل من الضمير في الفعلين، وقيل: هو فاعل والواو علامة الجمع لا ضمير، وهذه لغة لبعض العرب يعبر عنها النحاة- بأكلوني البراغيث- أو هو خبر مبتدأ محذوف أي العمى والصم كثير منهم.
başlarına Danyal'ı aleyhisselâm hükümdar yaptı. Onlar da orada bulunan Buhtunnasr'ın adamlarına galip geldiler. Aralarında peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm vazifeye başladı ve onlar hallerinin en güzeline geri döndüler. İşte Yüce Allah'ın: { ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ } [el-İsrâ: 6] “Sonra onlara karşı size tekrar galibiyet verdik” buyruğu budur. Sübhânehu Teâlâ, zan, körlük ve sağırlık gibi diğer hallerinin aksine tövbeyi onlara isnat etmemiştir; bu, hayrın onlara açıkça nispet edilmesinden imtina etmek içindir. Sübhânehu'nun: { ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا } “Sonra [yine] körleştiler ve sağırlaştılar” buyruğuyla tövbelerini bozduklarını beyana bir zemin hazırlamak üzere, bu tövbe ancak Allah Teâlâ'nın onların tövbesini kabul buyurması zımnında işaret edilmiştir. Bu da onların iki bozgunculuğundan ikincisine, yani Zekeriyya ve Yahyâ'yı öldürmeye cüret etmelerine ve Îsâ'yı aleyhimesselâm öldürmeye yeltenmelerine işarettir. Zemahşerî körleşme ve sağırlaşmanın ilkini buzağıya tapmalarına, ikincisini ise [Allah'ı] görmeyi talep etmelerine işaret kılmıştır. Ne var ki buzağıya tapmak her ne kadar tam bir körlük ve sağırlıktan kaynaklanan büyük bir masiyet olsa da Hz. Mûsâ aleyhisselâm devrinde vuku bulmuştur ve ondan asırlar sonra gelen elçilere yaptıklarına dair nakledilenlerle bir ilgisi yoktur. Onun iddiasına göre rüyeti talep etme hususu da böyledir; zira rüyeti talep etme, Mûsâ aleyhisselâm münacata gittiğinde onunla beraber olan kavimden sadır olmuştur, buzağıya tapma ise geride kalan kavimden sadır olmuştur; dolayısıyla onun buzağıdan sonra olması tahakkuk etmez. «Sümme» (ثُمَّ) edatını zamansal değil de rütbe bakımından terâhîye hamletmek ise hiçbir zorunluluk taşımamaktadır. Bir görüşe göre ilk körleşme ve sağırlaşma Zekeriyya ve Yahyâ aleyhimesselâm devrinde olanlara, ikincisi ise Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde vuku bulan küfür ve isyana işarettir. Körlük ile başlanmıştır, zira şeriatlardan yüz çeviren kimsede ilk ortaya çıkan şey budur; o, bunu Allah Teâlâ katından getiren kimseyi görmez ve onun mucizelerine iltifat etmez. Şayet onu görse bile sözünü dinlemez; dolayısıyla sağırlığın arız olması körlüğün arız olmasından sonradır. «Amû ve sammû» fiilleri, «amâhümullâhu ve esammehüm» (Allah onları kör ve sağır etti; yani onları körlük ve sağırlığa çarptırdı/vurdu) takdiriyle zamme ile [umû ve summû şeklinde meçhul olarak da] okunmuştur; nitekim kargıyla vurduğunda «nezektehû», dizinle vurduğunda «rekebtehû» denmesi gibidir. Yüce Allah'ın: { كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “onlardan birçoğu” kavli her iki fiildeki zamirden bedeldir. Bir görüşe göre fâildir ve vâv zamir değil cem/çoğul alametidir; bu, Arap kabilelerinden bazılarının lügatidir ve nahivciler bunu «ekelûnî el-berâğîs» (bitler beni yedi) ifadesiyle tabir ederler. Yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani «el-umyü ve's-summü kesîrün minhüm» (körleşenler ve sağırlaşanlar onlardan pek çok kimsedir) takdirindedir.
وقيل: أي العمى والصمم كثير منهم أي صادر ذلك منهم كثيرا وهو خلاف الظاهر، وجوز أن يكون مبتدأ والجملة قبله خبره، وضعف بأن الخبر الفعلي لا يتقدم على المبتدأ لالتباسه بالفاعل، ورد بأن منع التقديم مشروط بكون الفاعل ضميرا مستترا إذ لا التباس فيما إذا كان بارزا، والتباسه بالفاعل في لغة- أكلوني البراغيث- لم يعتبروه مانعا لأن تلك اللغة ضعيفة لا يلتفت إليها، ومن هنا صرح النحاة بجواز التقديم في مثل الزيدان قاما لكن صرحوا بعدم جواز تقديم الخبر فيما يصلح المبتدأ أن يكون تأكيدا للفاعل، نحو- أنا قمت- فإن أنا لو أخر لالتبس بتأكيد الفاعل، وما نحن فيه مثله إلا أن الالتباس فيه بتابع آخر أعني البدل فتدبر، وإنما قال سبحانه: كَثِيرٌ مِنْهُمْ لأن بعضا منهم لم يكونوا كذلك وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ أي بما عملوا، وصيغة المضارع لحكاية الحال الماضية استحضارا لصورتها الفظيعة مع ما في ذلك من رعاية الفواصل، والجملة تذييل أشير به إلى بطلان حسبانهم المذكور ووقوع العذاب من حيث لم يحتسبوا إشارة إجمالية اكتفي بها تعويلا على ما فصل نوع تفصيل في سورة بني إسرائيل، ولا يخفى موقع بَصِيرٌ هنا مع قوله سبحانه: عَمُوا. لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ شروع في تفصيل قبائح النصارى، وإبطال أقوالهم الفاسدة بعد تفصيل قبائح اليهود، وقائل ذلك: طائفة منهم كما روي عن مجاهد، وقد أشبعنا الكلام على تفصيل أقوالهم وطوائفهم فيما تقدم فتذكر وَقالَ الْمَسِيحُ حال من فاعل قالُوا بتقدير قد مفيدة لمزيد تقبيح حالهم ببيان تكذيبهم للمسيح وعدم انزجارهم عما أصروا عليه بما أوعدهم به، أي قالوا ذلك، «و- قد- قال المسيح» ﵇ مخاطبا لهم يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ فإني مربوب مثلكم فاعبدوا خالقي وخالقكم إِنَّهُ أي الشأن مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ أي شيئا في عبادته سبحانه، أو فيما
Bir görüşe göre: 'Körleşme ve sağırlaşma onlardan pek çok kimsede meydana gelmiştir; yani bu durum onlardan çokça sadır olmuştur' manasındadır ki bu zahire aykırıdır. Mübteda olması ve kendisinden önceki cümlenin haberi olması da caiz görülmüştür. Bu görüş, fiil cümlesi olan haberin fâil ile karışmaması için mübtedanın önüne geçemeyeceği gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Buna da takdim yasağının fâilin müstetir zamir olması şartına bağlı olduğu, fâil bariz olduğunda bir iltibasın bulunmadığı söylenerek cevap verilmiştir. «Ekelûnî el-berâğîs» lügatine göre fâil ile karışması ise bunu bir engel olarak kabul etmemiştir, çünkü bu zayıf bir lügattir ve iltifat edilmez. Buradan hareketle nahivciler «ez-Zeydâni kâmâ» gibi misallerde takdimin caiz olduğunu açıkça belirtmişlerdir; fakat mübtedanın fâile tekit olmaya elverişli olduğu yerlerde haberin öne geçirilmesinin caiz olmadığını sarahaten ifade etmişlerdir; «ene kumtü» (ben kalktım) gibi. Zira «ene» geriye bırakılacak olsa fâilin tekidiyle karışırdı. Üzerinde bulunduğumuz mesele de bunun gibidir, şu farkla ki buradaki iltibas başka bir tabi ile yani bedel iledir; iyi düşün! Sübhânehu Teâlâ { كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “onlardan birçoğu” buyurmuştur, çünkü onların bir kısmı böyle değildi. { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”; yani yaptıkları şeyleri... Muzari sığası, fasılaların riayet edilmesiyle birlikte, o çirkin sureti zihinde canlandırmak maksadıyla geçmiş halin hikaye edilmesi içindir. Cümle, İsrailoğulları suresinde bir dereceye kadar tafsil edilen hususlara dayanılarak yetinilmiş icmali bir işaret kabilinden; zikredilen zanlarının batıllığına ve azabın hiç beklemedikleri yerden geleceğine işaret edilen bir fezlekedir (tezyîl). Sübhânehu'nun { عَمُوا } “körleştiler” kavli ile buradaki { بَصِيرٌ } “hakkıyla gören” lafzının konumu gizli değildir. { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “Andolsun ki «Allah, Meryem oğlu Mesih'in ta kendisidir» diyenler kâfir olmuşlardır”; Yahudilerin çirkinlikleri tafsil edildikten sonra Hristiyanların çirkinliklerini tafsil etmeye ve batıl sözlerini iptal etmeye giriştir. Bunu söyleyenler, Mücâhid'den rivayet edildiğine göre onlardan bir fırkadır. Daha önce onların fırkalarını ve sözlerinin tafsilatını etraflıca açıklamıştık, hatırla! { وَقالَ الْمَسِيحُ } “Oysa Mesih demişti ki” cümlesi, gizli bir «kad» takdiriyle { قالُوا } “dediler” fiilinin fâilinden hâldir; Mesih'i yalanladıklarını ve onun kendilerini uyardığı şeyden dolayı üzerinde ısrar ettikleri batıldan vazgeçmediklerini beyan ederek hallerinin çirkinliğini artırma faydası verir. Yani onlar bunu söylediler, oysa Mesih aleyhisselâm onlara hitap ederek şöyle demişti: { يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin”. Zira ben de sizin gibi bir kulum; öyleyse benim de yaratıcım, sizin de yaratıcınız olan zata ibadet edin. { إِنَّهُ } “Şüphesiz ki durum şudur:”; yani şan şudur ki: { مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a ortak koşarsa”; yani O Sübhânehu'ya ibadette herhangi bir şeyi ortak koşarsa yahut
يختص به من الصفات والأفعال- كنسبة علم الغيب وإحياء الموتى بالذات- إلى عيسى ﵇ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ لأنها دار الموحدين، والمراد يمنع من دخولها كما يمنع المحرم عليه من المحرم، فالتحريم مجاز مرسل، أو استعارة تبعية للمنع إذ لا تكليف ثمة، وإظهار الاسم الجليل في موقع الإضمار لتهويل الآمر وتربية المهابة وَمَأْواهُ النَّارُ فإنها المعدة للمشركين، وهذا بيان لابتلائهم بالعقاب إثر بيان حرمانهم الثواب، ولا يخفى ما في هذه الجملة من الإشارة إلى قوة المقتضي لإدخاله النار وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ أي ما لهم من أحد ينصرهم بإنقاذهم من النار: وإدخالهم الجنة، إما بطريق المغالبة أو بطريق الشفاعة، والجمع لمراعاة المقابلة بالظالمين.
-gaybı bilmeyi ve ölüleri bizzat diriltmeyi Îsâ aleyhisselâm'a nispet etmek gibi- Allah'a has sıfat ve fiillerde O'na ortak koşarsa, { فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ } “şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır”; çünkü orası muvahhidlerin yurdudur. Maksat, haram kılınan bir şeyden bir kimsenin menedilmesi gibi onun cennete girmekten menedilmesidir. Dolayısıyla tahrim lafzı mecâz-ı mürseldir veya men manasında tebeî istiaredir; zira orada (ahirette) mükellefiyet yoktur. Zamir yerinde lafza-i celâlin açıkça getirilmesi, işin vahametini ve saygı/korku duygusunu hissettirmek içindir. { وَمَأْواهُ النَّارُ } “ve onun varacağı yer ateştir”; çünkü orası müşrikler için hazırlanmıştır. Bu, onların sevaptan mahrum bırakıldıklarının beyanının ardından azaba uğratılacaklarının beyanıdır. Bu cümlede, o kimsenin cehenneme sokulmasını gerektiren sebebin kuvvetine yapılan işaret gizli değildir. { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı da yoktur”; yani onları ateşten kurtararak ve cennete sokarak -ister üstün gelme yoluyla olsun ister şefaat yoluyla- kendilerine yardım edecek hiçbir kimseleri yoktur. Çoğul getirilmesi, «zalimler» lafzıyla karşılıklılığı (mukabeleyi) gözetmek içindir.
وقيل: ليعلم نفي الناصر من باب أولى لأنه إذا لم ينصرهم الجم الغفير، فكيف ينصرهم الواحد منهم؟!.
Bir görüşe göre: Kalabalık bir topluluk onlara yardım edemediğine göre, tek bir kimsenin onlara nasıl yardım edebileceği evleviyetle anlaşılsın diye çoğul getirilmiştir.
وقيل: إن ذلك جار على زعمهم أن لهم أنصارا كثيرة، فنفي ذلك تهكما بهم، واللام إما للعهد والجمع باعتبار معنى من كما أن إفراد الضمائر الثلاثة باعتبار لفظها، وإما للجنس وهم يدخلون فيه دخولا أوليا، ووضعه على الأول موضع ضميرهم للتسجيل عليهم بأنهم ظلموا بالإشراك، وعدلوا عن طريق الحق، والجملة تذييل مقرر لما قبله، وهو إما من تمام كلام عيسى ﵇، وإما وارد من جهته تعالى تأكيدا لمقالته ﵇ وتقريرا لمضمونها لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ شروع في بيان كفر طائفة أخرى منهم، وقد تقدم لك من هم، وثالِثُ ثَلاثَةٍ لا يكون إلا مضافا كما قال الفراء، وكذا- رابع أربعة- ونحوه، ومعنى ذلك أحد تلك الأعداد لا الثالث والرابع خاصة، ولو قلت: ثالث اثنين ورابع ثلاثة مثلا جاز الأمران: الإضافة والنصب.
Bir görüşe göre ise bu, onların kendilerinin pek çok yardımcısı olduğu yönündeki iddialarına binaendir; dolayısıyla onlarla alay etmek maksadıyla bu nefyedilmiştir. Lâm harfi ya ahid içindir ve çoğul getirilmesi «men» lafzının manası itibarıyladır; nitekim üç zamirin tekil olması da onun lafzı itibarıyladır. Ya da cins içindir ve onlar da bu cinse öncelikle dahildirler. Birinciye göre açık ismin zamir yerine getirilmesi, onların şirk koşmakla zulmettiklerini ve hak yoldan saptıklarını tescil etmek içindir. Cümle, kendisinden öncekini pekiştiren bir fezlekedir (tezyîl). Bu ya Îsâ aleyhisselâm'ın sözünün tamamındandır yahut onun sözünü tekit etmek ve içeriğini pekiştirmek üzere Allah Teâlâ tarafından vârid olmuştur. { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “Andolsun ki «Allah üçün üçüncüsüdür» diyenler kâfir olmuşlardır”; onlardan bir başka fırkanın küfrünü beyana giriştir; bunların kim oldukları daha önce geçmişti. Ferrâ'nın belirttiği üzere «sâlisü selâsetin» (üçün üçüncüsü) ifadesi ancak izafetle kullanılır; «râbiu erbaatin» (dördün dördüncüsü) ve benzerleri de böyledir. Bunun manası o sayıların herhangi bir ferdi demektir, sadece üçüncü ve dördüncü demek değildir. Şayet meselâ «sâlisü isneyni» (ikiye üçüncü olan) ve «râbiu selâsetin» (üçe dördüncü olan) dersen, iki durum da caiz olur: İzafet ve nasb.
وقد نص على ذلك الزجاج أيضا، وعنوا بالثلاثة- على ما روي عن السدي- الباري عز اسمه، وعيسى وأمه ﵉ فكل من الثلاثة إله بزعمهم، والإلهية مشتركة بينهم، ويؤكده قوله تعالى للمسيح ﵇: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [المائدة: ١١٦] ، وهو المتبادر من ظاهر قوله تعالى: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ أي والحال أنه ليس في الموجودات ذات واجب مستحق للعبادة- لأنه مبدأ جميع الموجودات- إِلَّا إِلهٌ موصوف بالوحدة متعال عن قبول الشركة بوجه، إذ التعدد يستلزم انتفاء الألوهية- كما يدل عليه برهان التمانع- فإذا نافت الألوهية مطلق التعدد، فما ظنك بالتثليث؟ ومِنْ مزيدة للاستغراق كما نص على ذلك النحاة، وقالوا في وجهه: لأنها في الأصل مِنْ الابتدائية حذف مقابلها إشارة إلى عدم التناهي، فأصل لا رجل: لا مِنْ رجل إلى ما لا نهاية له.
Zeccâc da bunu açıkça belirtmiştir. Süddî'den rivayet edildiğine göre onlar üçten maksat olarak; şanı yüce olan Bârî Teâlâ'yı, Îsâ'yı ve annesini aleyhimesselâm kastetmişlerdir; zira onların iddiasına göre bu üçten her biri bir ilahtır ve ilahlık aralarında müşterektir. Allah Teâlâ'nın Mesih aleyhisselâm'a: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [el-Mâide: 116] “İnsanlara 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diyen sen misin?” buyruğu da bunu teyit etmektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” kavlinin zahirinden ilk akla gelen de budur; yani mevcudat içerisinde ibadete layık vacib bir zat yoktur -çünkü O bütün varlıkların başlangıcıdır-, bilakis sadece teklik ile vasıflanmış, hiçbir şekilde ortaklık kabul etmekten münezzeh { إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “ancak tek bir ilah vardır”. Zira çokluk, -temânu‘ delilinin gösterdiği üzere- ilahlığın yokluğunu gerektirir. İlahlık mutlak manada çokluğu nefyederken, teslis (üçleme) hakkında ne zannedersin?! Nahivcilerin açıkça belirttiği üzere «min» (مِنْ) harfi istiğrak (kapsamlılık) için zâiddir. Bunun gerekçesi hakkında şöyle demişlerdir: Çünkü o aslen ibtida bildiren «min» harfidir; nihayetsizliğe işaret etmek üzere mukabili hazfedilmiştir. Dolayısıyla «lâ racüle»nin aslı, nihayetsizliğe varacak şekilde «lâ min racülin...» şeklindedir.
وهذا حاصل ما ذكره صاحب الإقليد في ذلك، وقيل: إنهم يقولون، الله سبحانه جوهر واحد، ثلاثة أقانيم أقنوم الأب وأقنوم الابن، وأقنوم روح القدس، ويعنون بالأول الذات، وقيل: الوجود وبالثاني العلم، وبالثالث الحياة، وإن منهم من قال بتجسمها، فمعنى قوله تعالى: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ لا إله بالذات منزه عن شائبة التعدد بوجه من الوجوه التي يزعمونها، وقد مرّ تحقيق هذا المقام بما لا مزيد عليه، فارجع إن أردت ذلك إليه وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ أي إن لم يرجعوا عما هم عليه إلى خلافه، وهو التوحيد والإيمان لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ جواب قسم محذوف سادّ مسد جواب الشرط- على ما قاله أبو البقاء- والمراد من الذين كفروا إما الثابتون على الكفر- كما اختاره الجبائي والزجاج- وإما النصارى كما قيل، ووضع الموصول موضع ضميرهم لتكرير الشهادة عليهم بالكفر، و «من» على هذا بيانية، وعلى الأول تبعيضية، وإنما جيء بالفعل المنبئ عن الحدوث تنبيها على أن الاستمرار عليه- بعد ورود ما ورد مما يقتضى القلع عنه- كفر جديد وغلو زائد على ما كانوا عليه من أصل الكفر، والاستفهام في قوله تعالى: أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ للإنكار، وفيه تعجيب من إصرارهم أو عدم مبادرتهم
el-İklîd sahibinin bu hususta zikrettiğinin özeti budur. Bir görüşe göre onlar şöyle derler: 'Allah Sübhânehu tek bir cevherdir, üç uknumdur (esastır/unsurdur): Baba uknumu, Oğul uknumu ve Kutsal Ruh uknumu.' Birincisiyle Zât'ı -bir görüşe göre vücudu-, ikincisiyle ilmi, üçüncüsüyle hayatı kastedeler. Onlardan bunların cisimleştiğini söyleyenler de vardır. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğunun manası: Onların iddia ettiği vecihlerden hiçbir vechile çokluk şaibesi taşımayan, bizzat tek olan ilahtan başkası yoktur, demektir. Bu makamın tahkiki daha önce fazlasıyla geçmişti; arzu edersen oraya müracaat edebilirsin. { وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ } “Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse”; yani üzerinde bulundukları durumdan onun zıddı olan tevhid ve imana dönmezlerse, { لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onlardan inkâr edenlere mutlaka can yakıcı bir azap dokunacaktır”. Ebü'l-Bekā'nın belirttiği üzere bu cümle, şartın cevabı yerine geçen mahzuf bir yeminin cevabıdır. «İnkâr edenler»den maksat ya -Cübbâî ve Zeccâc'ın tercih ettiği gibi- küfür üzere sebat edenlerdir yahut denildiği gibi bizzat Hristiyanlardır. İsmi mevsûlün onların zamiri yerine getirilmesi, küfürlerine dair şahitliği tekrarlamak içindir. «Min» harfi buna göre beyâniyedir, birinciye göre ise teb‘îziyedir (bazısını bildiren). Sonradan olma/yenilenme hissi veren fiille getirilmesi; vazgeçmeyi gerektiren deliller geldikten sonra küfürde ısrar etmenin yeni bir küfür ve asıl küfürlerinin üzerine ilave bir taşkınlık olduğuna dikkat çekmek içindir. Yüce Allah'ın: { أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ } “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” kavlindeki istifham (soru) inkâr içindir; bunda onların ısrarlarına veya tövbe etmeye
إلى التوبة، والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي ألا ينتهون عن تلك العقائد الزائغة والأقوال الباطلة فلا يتوبون إلى الله تعالى الحق ويستغفروه بتنزيهه تعالى عما نسبوه إليه ﷿، أو يسمعون هذه الشهادات المكررة والتشديدات المقررة فلا يتوبون عقيب ذلك وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ فيغفر لهم ويمنحهم من فضله إن تابوا، والجملة في موضع الحال، وهي مؤكدة للإنكار والتعجيب، والإظهار في موضع الإضمار لما مر غير مرة.
koşmamalarına yönelik bir hayret uyandırma vardır. Fâ harfi, makamın gerektirdiği mahzuf bir ifadeye atıf içindir; yani 'O sapkın inançlardan ve batıl sözlerden vazgeçmezler de Hak olan Allah Teâlâ'ya tövbe etmezler ve O'na azze ve celle nispet ettikleri şeylerden O'nu tenzih ederek bağışlanma dilemezler mi?' yahut 'Bu tekrarlanan şahitlikleri ve pekiştirilen tehditleri duyarlar da bunun ardından tövbe etmezler mi?' demektir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Oysa Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; tövbe ettikleri takdirde onları bağışlar ve lütfundan ihsan eder. Cümle hâl mahallindedir; inkârı ve taaccübü pekiştirmektedir. Açık ismin zamir yerine getirilmesi defalarca geçen hikmetten ötürüdür.
مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ استئناف مسوق لتحقيق الحق الذي لا محيد عنه، وبيان حقيقة حاله ﵇ وحال أمه بالإشارة أولا إلى ما امتازوا به من نعوت الكمال حتى صارا من أكمل أفراد الجنس، وآخرا إلى الوصف المشترك بينهما وبين أفراد البشر، بل أفراد الحيوانات، وفي ذلك استنزال لهم بطريق التدريج عن رتبة الإصرار، وإرشاد إلى التوبة والاستغفار أي هو ﵇ مقصور على الرسالة لا يكاد يتخطاها إلى ما يزعم النصارى فيه ﵊، وهو قوله سبحانه: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ
{ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ } “Meryem oğlu Mesih ancak bir elçidir”; kaçınılmaz olan hakkı ortaya koymak, önce her ikisinin de kendi cinslerinin en kâmil fertleri haline gelmelerini sağlayan kemal sıfatlarına, sonra da onlar ile diğer insan fertleri, hatta hayvan fertleri arasındaki ortak vasfa işaret ederek onun aleyhisselâm ve annesinin hakiki durumunu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Bunda onları ısrar mertebesinden derece derece indirme, tövbe ve istiğfara yönlendirme vardır. Yani o aleyhisselâm elçilikle sınırlandırılmıştır; Hristiyanların onun hakkında iddia ettikleri şeylere asla geçemez. Sübhânehu'nun şu kavli de bunu ifade eder: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ }
صفة رسول منبئة عن اتصافه بما ينافي الألوهية، فإن خلو الرسل قبله منذر بخلوه، وذلك مقتض لاستحالة الألوهية أي ما هو إلا رسول كالرسل الخالية قبله خصه الله تعالى ببعض الآيات كما خص كلا منهم ببعض آخر منها، ولعل ما خص به غيره أعجب وأغرب مما خصه به، فإنه ﵊ إن أحيا من مات من الأجسام التي من شأنها الحياة، فقد أحيا موسى ﵊ الجماد، وإن كان قد خلق من غير أب، فآدم ﵊ قد خلق من غير أب وأم، فمن أين لكم وصفه بالألوهية؟! وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ أي وما أمه أيضا إلا كسائر النساء اللواتي يلازمن الصدق أو التصديق ويبالغن في الاتصاف به، فمن أين لكم وصفها بما عرى عنه أمثالها؟! والمراد بالصدق هنا صدق حالها مع الله تعالى، وقيل: صدقها في براءتها مما رمتها به اليهود، والمراد بالتصديق تصديقها بما حكى الله تعالى عنها بقوله سبحانه: وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَكُتُبِهِ [التحريم: ١٢] .
{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir” kavli, elçi kelimesinin sıfatı olup ilahlığa aykırı vasıflarla vasıflandığını haber vermektedir; zira ondan önceki elçilerin gelip geçmesi, onun da gelip geçeceğinin habercisidir ki bu da ilahlığın imkânsızlığını iktiza eder. Yani o, kendisinden önce gelip geçen diğer elçiler gibi sadece bir elçidir; Allah Teâlâ onlardan her birini birtakım mucizelerle seçkin kıldığı gibi onu da birtakım mucizelerle seçkin kılmıştır. Belki de başkasına verilenler, ona verilenlerden daha şaşırtıcı ve daha gariptir. Zira o aleyhisselâm tabiatı hayat bulmaya elverişli olan ölü cisimleri dirilttiyse, Mûsâ aleyhisselâm cansız varlığı (asayı) diriltmiştir. Şayet o babasız yaratıldıysa, Âdem aleyhisselâm hem babasız hem annesiz yaratılmıştır. Öyleyse onu ilahlıkla vasıflandırmak nereden aklınıza geliyor?! { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “Onun annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındır”; yani onun annesi de doğruluğa yahut tasdike devam eden ve bu vasıfta ileri dereceye varan diğer kadınlar gibidir; öyleyse benzerlerinin uzak olduğu bir şeyle onu vasıflandırmak nereden aklınıza geliyor?! Buradaki sıdktan maksat, onun Allah Teâlâ ile olan halindeki doğruluğudur. Bir görüşe göre Yahudilerin kendisine attığı iftiradan berî olmasındaki doğruluğudur. Tasdikten maksat ise Allah Teâlâ'nın: { وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَكُتُبِهِ } [et-Tahrîm: 12] “Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etmişti” kavliyle kendisinden haber verdiği tasdikidir.
وروي هذا عن الحسن، واختاره الجبائي، وقيل: تصديقها بالأنبياء، والصيغة كيفما كانت للمبالغة- كشريب ورجح كونها من الصدق بأن القياس في صيغ المبالغة الأخذ من الثلاثي لكن ما حكي ربما يؤيد أنها من المضاعف، والحصر الذي أشير إليه مستفاد من المقام والعطف- كما قال العلامة الثاني- وتوقف في ذلك بعضهم، وليس في محله، واستدل بالآية من ذهب إلى عدم نبوة مريم ﵍، وذلك أنه تعالى شأنه إنما ذكر في معرض الإشارة إلى بيان أشرف ما لها الصديقية، كما ذكر الرسالة لعيسى ﵊ في مثل ذلك المعرض، فلو كان لها ﵍ مرتبة النبوة لذكرها سبحانه دون الصديقية لأنها أعلى منها بلا شك، نعم الأكثرون على أنه ليس بين النبوة والصديقية مقام، وهذا أمر آخر لا ضرر له فيما نحن بصدده كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ استئناف لا موضع له من الإعراب مبين لما أشير إليه من كونهما كسائر أفراد البشر، بل أفراد الحيوان في الاحتياج إلى ما يقوم به البدن من الغذاء، فالمراد من- أكل الطعام- حقيقته، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
Bu rivayet Hasan'dan gelmiştir ve Cübbâî de bunu tercih etmiştir. Bir görüşe göre ise peygamberleri tasdik etmesidir. Siyga her nasıl olursa olsun -«şirrîb» gibi- mübalağa içindir. Onun sıdk kökünden geldiği görüşü, mübalağa sıygalarında kıyasın sülâsî fiilden türetilmek olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir; ancak nakledilen husus muzaaf fiilden olduğunu da teyit edebilir. İşaret edilen hasr/kasr anlamı, Allâme-i Sânî'nin de belirttiği üzere makamdan ve atıftan anlaşılmaktadır; bazılarının bunda tereddüt etmesi ise yerinde değildir. Meryem'in aleyhessalâm nebi olmadığı görüşünü savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. Şöyle ki: Şanı yüce olan Allah, onun sahip olduğu en şerefli vasfı beyan makamında ancak sıddîkliği zikretmiştir; tıpkı benzeri bir makamda Îsâ aleyhisselâm için risaleti zikrettiği gibi. Şayet onun aleyhessalâm nübüvvet mertebesi olsaydı, Sübhânehu şüphesiz sıddîkliği değil nübüvveti zikrederdi; çünkü nübüvvet şüphesiz sıddîklikten daha üstündür. Evet, ekser ulemaya göre nübüvvet ile sıddîklik arasında başka bir makam yoktur; bu ise üzerinde bulunduğumuz konuya halel getirmeyen ayrı bir husustur. { كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ } “İkisi de yemek yerlerdi”; iraptan mahalli olmayan ve bedenlerinin ayakta kalmasını sağlayan gıdaya muhtaç olma hususunda onların diğer insan fertleri, hatta hayvan fertleri gibi olduğuna işaret eden bir istînâftır. «Yemek yemek»ten maksat onun hakiki anlamıdır; bu İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edilmiştir.
وقيل: هو كناية عن قضاء الحاجة لأن من أكل الطعام احتاج إلى النفض، وهذا أمرّ ذوقا في أفواه مدعي ألوهيتهما لما في ذلك مع الدلالة على الاحتياج المنافي للألوهية بشاعة عرفية، وليس المقصود سوى الرد على النصارى في زعمهم المنتن واعتقادهم الكريه، قيل: والآية في تقديم ما لهما من صفات الكمال، وتأخير ما لأفراد جنسهما من نقائص البشرية على منوال قوله تعالى: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التوبة: ٤٣] حيث قدم سبحانه العفو على المعاتبة له ﷺ لئلا توحشه مفاجأته بذلك، وقوله تعالى:
Bir görüşe göre bu, def-i hacetten kinayedir; çünkü yemek yiyen kimse onu boşaltmaya muhtaç olur. Bu durum, onların ilah olduğunu iddia edenlerin ağzında çok daha acı bir tattır; zira bunda ilahlığa aykırı olan muhtaçlığa delaletle birlikte örfi bir çirkinlik de vardır. Burada maksat, Hristiyanların bu kokuşmuş zanlarını ve iğrenç inançlarını reddetmekten başka bir şey değildir. Denildiğine göre bu ayette onların kemal sıfatlarının öne alınıp kendi cinslerinin fertlerine ait beşeri noksanlıkların geriye bırakılması; Sübhânehu'nun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i uyarmanın birdenbire gelip onu ürkütmemesi için af ifadesini azarlamadan önce zikrettiği şu kavlinin üslubuna göredir: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } [et-Tevbe: 43] “Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?”. Yüce Allah'ın şu kavli de:
انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ تعجيب من حال الذين يدعون لهما الربوبية ولا يرعوون عن ذلك بعد ما بين
{ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ } “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz!”; hakikatin kendilerine etrafında hiçbir şüphe şaibesi dolaşmayacak derecede açıklanmasından sonra,
لهم حقيقة الحال بيانا لا يحوم حوله شائبة ريب، والخطاب إما لسيد المخاطبين ﵊، أو لكل من له أهلية ذلك، وكَيْفَ معمول- لنبين- والجملة في موضع النصب معلقة للفعل قبلها، والمراد من الْآياتِ الدلائل أي- انظر كيف نبين لهم الدلائل- القطعية الصادعة ببطلان ما يقولون.
hâlâ o ikisine rablik isnat eden ve bundan vazgeçmeyenlerin durumuna bir taaccüptür (hayret uyandırmadır). Hitap ya muhatapların efendisine aleyhisselâm yahut buna ehil olan herkese yöneliktir. «Keyfe» (كَيْفَ), «nübeyyinu» fiilinin mamulüdür ve cümle nasb mahallinde olup kendisinden önceki fiili amelden alıkoymuştur (ta‘lik). «Âyât»tan maksat delillerdir; yani 'Söylediklerinin batıllığını haykıran kesin delilleri onlara nasıl açıkladığımıza bir bak!' demektir.
ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ أي كيف يصرفون عن الإصاخة إليها والتأمل فيها لسوء استعدادهم وخباثة نفوسهم، والكلام فيه كما مر فيما قبله، وتكرير الأمر بالنظر للمبالغة في التعجيب، وثُمَّ لإظهار ما بين العجبين من التفاوت، أي إن بياننا للآيات أمر بديع في بابه بالغ لأقصى الغايات من التحقيق والإيضاح، وإعراضهم عنها- مع انتفاء ما يصححه بالمرة وتعاضد ما يوجب قبولها- أعجب وأبدع، ويجوز أن تكون على حقيقتها، والمراد منها بيان استمرار زمان بيان الآيات وامتداده، أي إنهم مع طول زمان ذلك لا يتأثرون، ويُؤْفَكُونَ.
{ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Sonra bak, nasıl da [haktan] çevriliyorlar!”; yani istidatlarının kötülüğü ve nefislerinin habisliği sebebiyle o delillere kulak vermekten ve onları tefekkür etmekten nasıl da yüz çevirip döndürülüyorlar! Buradaki açıklama bir öncekinde geçtiği gibidir. Bakma (nazar) emrinin tekrarlanması taaccüpte mübalağa içindir. «Sümme» (ثُمَّ) edatı ise iki şaşılacak durum arasındaki farkı/dereceyi ortaya koymak içindir; yani bizim ayetleri açıklamamız kendi sahasında emsalsiz, tahkik ve izahın en uç noktasına ulaşmış bir iştir; onların -kendisini meşru kılacak hiçbir sebep yokken ve kabulü zorunlu kılan deliller birbirini desteklerken- bundan yüz çevirmeleri ise daha da şaşırtıcı ve daha da gariptir. «Sümme»nin hakiki anlamında (zamansal terâhî için) olması da caizdir; bundan maksat ayetlerin açıklanma süresinin devamlılığını ve uzunluğunu beyandır; yani bu kadar uzun süreye rağmen hiç etkilenmemekte ve haktan çevrilmektedirler.
قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً أمر بتبكيتهم إثر التعجيب من أحوالهم، والمراد بما لا يملك عيسى، أو هو وأمه عليهما الصلاة والسلام، والمعنى أتعبدون شيئا لا يستطيع مثل ما يستطيعه الله تعالى من البلايا والمصائب والصحة والسعة، أو أتعبدون شيئا لا استطاعة له أصلا، فإن كل ما يستطيعه البشر بإيجاد الله تعالى وإقداره عليه لا بالذات، وإنما قال سبحانه: مَا نظرا إلى ما عليه المحدث عنه في ذاته، وأول أمره وأطواره توطئة لنفي القدرة عنه رأسا، وتنبيها على أنه من هذا الجنس، ومن كان بينه وبين غيره مشاركة وجنسية كيف يكون إلها، وقيل: إن المراد بما كل ما عبد من دون الله تعالى- كالأصنام وغيرها- فغلب ما لا يعقل على من يعقل تحقيرا، وقيل: أريد بها النوع كما في قوله تعالى: فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٣] .
{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “De ki: «Allah'ı bırakıp da sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz?»”; hallerine taaccüp edilmesinin ardından onları susturmaya (tebkît) yönelik bir emirdir. Gücü yetmeyen şeyden maksat Îsâ yahut o ve annesidir aleyhimesselâtü vesselâm. Mana şöyledir: Sizler Allah Teâlâ'nın muktedir olduğu belalar, musibetler, sıhhat ve bolluk gibi şeylerin benzerine gücü yetmeyen bir şeye mi tapıyorsunuz? Yahut hiçbir şeye asla gücü yetmeyen bir şeye mi tapıyorsunuz? Zira beşerin muktedir olduğu her şey Allah Teâlâ'nın var etmesi ve güç yetirmesi iledir, bizzat kendinden değildir. Sübhânehu Teâlâ'nın «men» yerine «mâ» (ما) buyurması; kendisinden bahsedilenin zatı, başlangıcı ve geçirdiği haller itibarıyladır; bu da ondan kudreti kökten nefyetmeye bir zemin hazırlamak ve onun da bu (yaratılmışlar) cinsinden olduğuna dikkat çekmek içindir. Kendisi ile başkası arasında ortaklık ve cinsiyet bağı bulunan biri nasıl ilah olabilir?! Bir görüşe göre «mâ» ile -putlar ve diğerleri gibi- Allah'tan başka tapılan her şey kastedilmiştir; böylece tahkir maksadıyla akılsız varlıklar akıl sahiplerine galebe kılınmıştır. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın: { فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } [en-Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” kavlinde olduğu gibi tür/nevi kastedilmiştir.
وقيل: يمكن أن يكون المراد الترقي من توبيخ النصارى على عبادة عيسى ﵊ إلى توبيخهم على عبادة الصليب- فما- على بابها، ولا يخفى بعده وتقديم الضر على النفع لأن التحرز عنه أهم من تحري النفع ولأن أدنى درجات التأثير دفع الشر ثم جلب الخير، وتقديم المفعول الغير الصريح على المفعول الصريح لما مرّ مرارا من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر، وقوله ﷾:
Bir görüşe göre maksadın, Hristiyanları Îsâ aleyhisselâm'a tapmalarından dolayı azarlamaktan haça tapmalarından dolayı azarlamaya geçiş (terakkî) olması mümkündür; dolayısıyla «mâ» kendi asıl manasındadır; ancak bunun uzaklığı gizli değildir. Zararın faydadan önce zikredilmesi; zarardan sakınmanın fayda aramaktan daha önemli olması ve tesirin en alt derecesinin kötülüğü defetmek, sonra hayrı celbetmek olmasındandır. Gayr-i sarih mefulün sarih mefulden öne geçirilmesi ise defalarca geçtiği üzere öne alınana ehemmiyet vermek ve geride bırakılana merak uyandırmak içindir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli de:
وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ في موضع الحال من فاعل أَتَعْبُدُونَ مقرر للتوبيخ متضمن للوعيد، والواو هو الواو، أي أتعبدون غير الله تعالى وتشركون به سبحانه ما لا يقدر على شيء ولا تخشونه، والحال أنه ﷾ المختص بالإحاطة التامة بجميع المسموعات والمعلومات التي من جملتها ما أنتم عليه من الأقوال الباطلة والعقائد الزائغة، وقد يقال: المعنى أَتَعْبُدُونَ العاجز وَاللَّهُ هُوَ الذي يصح أن يسمع كل مسموع ويعلم كل معلوم، ولن يكون كذلك إلا وهو حي قادر على كل شيء، ومنه الضر والنفع والمجازاة على الأقوال والعقائد إن خيرا فخير وإن شرا فشر، وفرق بين الوجهين بأن ما على هذا الوجه للتحقير، والوصفية على هذا الوجه على معنى أن العدول إلى المبهم استحقار إلا أن ما للوصف والحال مقررة لذلك، وعلى الأول للتحقير المجرد، والحال كما علمت فافهم قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تلوين للخطاب وتوجيه له لفريقي أهل الكتاب بإرادة الجنس من المحلى بأل على لسان النبي ﷺ.
{ وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Oysa Allah, hakkıyla işiten ve hakkıyla bilenin ta kendisidir”; { أَتَعْبُدُونَ } fiilinin fâilinden hâl konumundadır; azarlamayı pekiştirir ve tehdit içerir. Vâv harfi hâl vâvıdır; yani 'Sizler hiçbir şeye gücü yetmeyen şeyleri Allah'tan başka ilah edinip O Sübhânehu'ya ortak koşuyor ve O'ndan korkmuyor musunuz? Oysa O azze ve celle, içinde bulunduğunuz batıl sözler ve sapkın inançların da dahil olduğu bütün işitilenleri ve bilinenleri tam bir ihata ile bilmeye mahsustur.' Şöyle de denilebilir: Mana; 'Sizler aciz olan bir varlığa mı tapıyorsunuz? Oysa Allah, her işitileni işitmesi ve her bilineni bilmesi sahih olan zattır. Bu ise ancak O'nun diri ve her şeye gücü yeten olmasıyla mümkündür; zarar vermek, fayda sağlamak ve amellere -hayırsa hayırla, şerse şerle- karşılık vermek de bu kabildendir.' İki vecih arasındaki fark şudur: Bu ikinci veche göre «mâ» tahkir içindir; vasfiyet ise mübhem lafza yönelmenin küçümseme ifade etmesi manasınadır, şu kadar var ki «mâ» vasıf içindir ve hâl cümlesi de bunu pekiştirmektedir. Birinci veche göre ise sırf tahkir içindir; hâl cümlesi de bildiğin gibidir; iyi anla! { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ } “De ki: «Ey Ehl-i kitap!»”; hitapta bir üslup değişikliği (telvîn) olup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla, harf-i tarifli kelimeden cins kastedilerek Ehl-i kitabın her iki fırkasına yöneltilmesidir.
واختار الطبرسي كونه خطابا للنصارى خاصة لأن الكلام معهم لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ أي لا تجاوزوا الحدّ، وهو نهي للنصارى عن رفع عيسى ﵊ عن رتبة الرسالة إلى ما تقولوا في حقه من العظيمة، وكذا عن رفع أمه عن رتبة الصديقية إلى ما انتحلوه لها ﵍، ونهي لليهود على تقدير دخولهم في الخطاب عن وضعهم له ﵇، وكذا لأمه عن الرتبة العلية إلى ما افتروه من الباطل والكلام الشنيع، وذكرهم بعنوان أهل الكتاب
Tabersî, söz konusu muhataplar onlar olduğu için bunun yalnızca Hristiyanlara yönelik bir hitap olduğunu tercih etmiştir. { لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } “Dininizde haddi aşmayın”; yani sınırı geçmeyin. Bu, Hristiyanlara Îsâ aleyhisselâm'ı elçilik mertebesinden onun hakkında uydurdukları o büyük iddiaya yükseltmelerini; aynı şekilde annesini de sıddîklik mertebesinden onun aleyhessalâm hakkında yakıştırdıkları şeye yükseltmelerini yasaklamaktadır. Hitaba dahil oldukları takdirde Yahudilere de onu aleyhisselâm ve annesini o yüce mertebeden iftira ettikleri batıl ve çirkin sözlere düşürmelerini yasaklamaktadır. Onların «Ehl-i kitap» unvanıyla zikredilmesi,
للإيماء إلى أن في كتابهم ما ينهاهم عن الغلو في دينهم غَيْرَ الْحَقِّ نصب على أنه صفة مصدر محذوف أي غلو غير الحق- أي باطلا- وتوصيفه به للتوكيد فإن الغلو لا يكون إلا غير الحق على ما قاله الراغب، وقال بعض المحققين: إنه للتقييد، وما ذكره الراغب غير مسلم، فإن الغلو قد يكون غير حق، وقد يكون حقا كالتعمق في المباحث الكلامية.
kitaplarında dinlerinde haddi aşmaktan kendilerini meneden hükümlerin bulunduğuna ima etmek içindir. { غَيْرَ الْحَقِّ } “haksız yere” ifadesi, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mensuptur; yani «ğuluvven ğayra'l-hakkı» (hak olmayan -yani batıl olan- bir taşkınlıkla) demektir. Onun bu şekilde nitelenmesi tekit içindir; zira Râgıb'ın belirttiği üzere gulüv ancak hak olmayan şekilde olur. Muhakkik âlimlerden biri şöyle demiştir: Bu ifade kayıtlamak (takyîd) içindir; Râgıb'ın zikrettiği husus ise kabul edilemez, çünkü gulüv bazen hak olmayan şekilde olabileceği gibi, kelamî meselelerde derinleşmek gibi bazen de hak olabilir.
وفي الكشاف الغلو في الدين غلوان: حق- وهو أن يفحص عن حقائقه ويفتش عن أباعد معانيه ويجتهد في تحصيل حججه كما يفعله المتكلمون من أهل العدل والتوحيد- وغلو باطل- وهو أن يجاوز الحق ويتخطاه بالإعراض عن الأدلة واتباع الشبه كما يفعله أهل الأهواء والبدع- انتهى، وقد يناقش فيه على ما فيه من الغلو في التمثيل بأن الغلو المجاوزة عن الحد، ولا مجاوزة عنه ما لم يخرج عن الدين، وما ذكر ليس خروجا عنه حتى يكون غلوا، وجوز أن يكون غَيْرَ حالا من ضمير الفاعل أي لا تَغْلُوا مجاوزين الحق، أو من دينكم أي لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ حال كونه باطلا منسوخا ببعثة محمد ﷺ، وقيل: هو نصب على الاستثناء المتصل أو المنقطع وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وهم أسلافهم وأئمتهم الذين قد ضلوا من الفريقين أو من النصارى قبل مبعث النبي ﷺ في شريعتهم،- والأهواء- جمع هوى وهو الباطل الموافق للنفس، والمراد لا توافقوهم في مذاهبهم الباطلة التي لم يدع إليها سوى الشهوة ولم تقم عليها حجة وَأَضَلُّوا كَثِيراً أي أناسا كثيرا ممن تابعهم ووافقهم فيما دعوا إليه من البدعة والضلالة، أو إضلالا كثيرا، والمفعول به حينئذ محذوف وَضَلُّوا عند بعثة النبي ﷺ ووضوح محجة الحق وتبين مناهج الإسلام عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ أي قصد السبيل الذي هو الإسلام، وذلك حين حسدوا النبي ﷺ، وكذبوا وبغوا عليه، فلا تكرار بين ضَلُّوا هنا وضَلُّوا مِنْ قَبْلُ، والظاهر أن عَنْ متعلقة بالأخير، وجوز أن تكون متعلقة بالأفعال الثلاثة، ويراد- بسواء السبيل- الطريق الحق، وهو بالنظر إلى الأخير دين الإسلام، وقيل: في الإخراج عن التكرار أن الأول إشارة إلى ضلالهم عن مقتضى العقل، والثاني إلى ضلالهم عما جاء به الشرع، وقيل: إن ضمير ضَلُّوا الأخير عائد على- الكثير- لا على قَوْمٍ والفعل مطاوع للإضلال، أي- إن أولئك القوم أضلوا كثيرا من الناس، وأن أولئك الكثير قد ضلوا بإضلال أولئك لهم- فلا تكرار، وقيل: أيضا قد يراد- بالضلال- الأول الضلال بالغلو في الرفع والوضع مثلا وكذا بالإضلال، ويراد- بالضلال عن سواء السبيل- الضلال عن واضحات دينهم وخروجهم عنه بالكلية، وقال الزجاج: المراد بالضلال الأخير ضلالهم في الإضلال أي- إن هؤلاء ضلوا في أنفسهم وضلوا بإضلالهم لغيرهم- كقوله تعالى: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ [النحل: ٢٥] ، ونقل هذا- كالقيل الأول- عن الراغب، وجوز أيضا أن يكون قوله ﷾: عَنْ سَواءِ متعلقا ب قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ إلا أنه لما فصل بينه وبين ما يتعلق به أعيد ذكره، كقوله تعالى: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ [آل عمران: ١٨٨] ولعل ذم القوم على ما ذهب إليه الجمهور أشنع من ذمهم على ما ذهب إليه غيرهم، والله تعالى أعلم بمراده لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ أي لعنهم الله تعالى، وبناء الفعل لما لم يسم فاعله للجري على سنن الكبرياء، والجار متعلق بمحذوف وقع حالا من الموصول أو من فاعل كَفَرُوا، وقوله ﷾: عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ متعلق- بلعن- أي لعنهم جل وعلا في الإنجيل والزبور على لسان هذين النبيين ﵉ بأن أنزل ﷾ فيهما- ملعون من يكفر من بني إسرائيل بالله تعالى أو أحد من رسله ﵈، وعن الزجاج أن المراد أن داود وعيسى عليهما الصلاة والسلام أعلما بنبوة محمد ﷺ وبشرا به وأمرا باتباعه ولعنا من كفر به من بني
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Dinde gulüv iki türlüdür: Hak olan gulüv -ki bu, adalet ve tevhid ehli kelamcıların yaptığı gibi dinin hakikatlerini araştırmak, en derin manalarını incelemek ve delillerini elde etmeye çalışmaktır-; batıl olan gulüv -bu da heva ve bidat ehlinin yaptığı gibi delillerden yüz çevirip şüphelere uyarak hakkı aşmak ve sınırı geçmektir-.» Nakil bitti. Örneklemedeki aşırılık bir yana, buna şöyle itiraz edilebilir: Gulüv haddi aşmaktır; dinden çıkılmadığı müddetçe de haddi aşmak söz konusu olmaz. Zikredilen araştırma ise dinden çıkış değildir ki gulüv sayılsın. «Ğayra» kelimesinin fâil zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'Hakkı aşarak haddi aşmayın' yahut dininiz kelimesinden hâl olması caizdir; yani 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesiyle neshedilmiş, batıl bir haldeyken dininizde haddi aşmayın' demektir. Bir görüşe göre muttasıl veya munkatı istisna üzere mensuptur. { وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce sapmış olan bir topluluğun heveslerine uymayın”; bunlar, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce kendi şeriatlarında sapıtmış olan her iki fırkanın yahut Hristiyanların geçmişleri ve önderleridir. «Ehvâ» heva kelimesinin çoğuludur; o da nefse uygun gelen batıldır. Maksat; şehvetten başka hiçbir şeyin çağırmadığı ve aleyhine hiçbir delil bulunmayan batıl mezheplerinde onlara uymayın, demektir. { وَأَضَلُّوا كَثِيراً } “Ve birçoğunu da saptırmışlardı”; yani bidat ve dalalete davet ettikleri şeylerde kendilerine tabi olan ve uyan pek çok insanı [saptırmışlardı] yahut 'büyük bir saptırmayla saptırmışlardı' ki bu takdirde mefulün bih mahzuftur. { وَضَلُّوا } “ve saptılar”; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesi, hak caddesinin apaçık ortaya çıkması ve İslam'ın yollarının belirginleşmesi anında { عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “doğru yoldan [saptılar]”; yani İslam olan orta yoldan... Bu da Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kıskandıkları, yalanladıkları ve ona taşkınlık ettikleri vakittir. Dolayısıyla buradaki { ضَلُّوا } fiili ile { قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } ifadesi arasında bir tekrir yoktur. Zahir olan «an» (عَنْ) harf-i cerrinin son fiile taalluk etmesidir. Üç fiile birden taalluk etmesi de caiz görülmüştür; «sevâi's-sebîl» ile hak yol kastedilir ki bu son fiil itibarıyla İslam dinidir. Tekrardan kurtarma hususunda şöyle de denilmiştir: Birincisi akılın gereğinden sapmalarına, ikincisi ise şeriatın getirdiklerinden sapmalarına işarettir. Bir görüşe göre son { ضَلُّوا } fiilinin zamiri «kavm» kelimesine değil { كَثِيراً } “birçoğu” lafzına dönmektedir ve fiil saptırmanın mutavaatıdır (etkilenme/dönüşlülük); yani 'O topluluk pek çok insanı saptırdı ve o pek çok kimse de onların saptırmasıyla saptı' demektir; dolayısıyla tekrir yoktur. Şöyle de denilmiştir: İlk sapma ile meselâ [peygamberleri] yüceltmede ve alçaltmada haddi aşarak sapmak ve aynı şekilde saptırmak kastedilmiş olabilir; doğru yoldan sapmak ile de dinlerinin apaçık esaslarından sapmaları ve ondan tamamen çıkmaları kastedilmiş olabilir. Zeccâc şöyle demiştir: Son sapmadan maksat, onların saptırma hususundaki sapıklıklarıdır; yani 'Bunlar bizzat kendileri saptıkları gibi başkalarını saptırmakla da saptılar'; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } [en-Nahl: 25] “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını yüklenmeleri için...”. Bu görüş de -ilk görüş gibi- Râgıb'dan nakledilmiştir. Azîz ve Celîl olanın { عَنْ سَواءِ } kavlinin { قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } ifadesine taalluk etmesi de caiz görülmüştür; şu kadar var ki taalluk ettiği şeyle arasına fasıla girince zikri tekrarlanmıştır; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } [Âl-i İmrân: 188] “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenleri sakın azaptan kurtulacak bir yerde sanma, sakın onları öyle sanma!”. Muhtemelen kavmin cumhurun gittiği görüşe göre yerilmesi, başkalarının gittiği görüşe göre yerilmesinden daha şiddetlidir. Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir. { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarından inkâr edenler lanetlenmiştir”; yani Allah Teâlâ onları lanetlemiştir. Fiilin meçhul bina edilmesi kibriyâ üslubuna uymak içindir. Câr-mecrûr, mevsûlden yahut { كَفَرُوا } fiilinin fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. Azîz ve Celîl olanın: { عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle” kavli «luine» fiiline taalluk eder; yani Celâl ve Alâ sahibi olan Allah, İncil ve Zebur'da bu iki peygamberin aleyhimesselâm diliyle onları lanetlemiştir; zira O azze ve celle her iki kitapta: 'İsrailoğullarından Allah Teâlâ'yı yahut peygamberlerinden birini aleyhimüsselâm inkâr eden kimse lanetlenmiştir' hükmünü indirmiştir. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre maksat şudur: Dâvûd ve Îsâ aleyhimessalâtü vesselâm Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini bildirmiş, onu müjdelemiş, ona tabi olmayı emretmiş ve İsrailoğullarından onu inkâr edenleri lanetlemişlerdir.
إسرائيل، والأول أولى، وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل:
Birinci görüş daha evladır ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edilen de budur. Bir görüşe göre:
إن أهل إيلة لما اعتدوا في السبت قال داود ﵊: اللهم ألبسهم اللعن مثل الرداء ومثل المنطقة على الحقوين، فمسخهم الله تعالى قردة، وأصحاب المائدة لما كفروا قال عيسى ﵊: اللهم عذب من كفر بعد ما أكل من المائدة عذابا لم تعذبه أحدا من العالمين والعنهم كما لعنت أصحاب السبت، فأصبحوا خنازير وكانوا خمسة آلاف رجل ما فيهم امرأة ولا صبي، وروي هذا القول عن الحسن ومجاهد وقتادة، وروي مثله عن الباقر رضي الله تعالى عنه،
Eyle halkı cumartesi yasağını çiğneyip haddi aşınca Dâvûd aleyhisselâm: 'Allahım! Onlara laneti bir rida gibi ve iki kalça üzerindeki bir kemer gibi giydir' dedi; bunun üzerine Allah Teâlâ onları maymunlara dönüştürdü. Maide ashabı inkâr edince de Îsâ aleyhisselâm: 'Allahım! Sofradan yedikten sonra inkâr eden kimseye, âlemlerden hiçbirine etmediğin bir azapla azap et ve onları cumartesi ehlini lanetlediğin gibi lanetle' dedi; böylece domuzlara dönüştüler. Aralarında hiçbir kadın ve çocuk bulunmayan beş bin erkek idiler. Bu görüş Hasan, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilmiştir; benzeri Bâkır'dan da radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilmiştir.
واختاره غير واحد، والمراد باللسان الجارحة، وإفراده أحد الاستعمالات الثلاث المشهورة في مثل ذلك، وقيل: المراد به اللغة ذلِكَ أي اللعن المذكور، وإيثار الإشارة على الضمير للإشارة إلى كمال ظهوره وامتيازه عن نظائره وانتظامه بسببه في سلك الأمور المشاهدة، وما في ذلك من البعد للإيذان بكمال فظاعته وبعد درجته في الشناعة والهول بِما عَصَوْا أي بسبب عصيانهم، والجار متعلق بمحذوف وقع خبرا عن المبتدأ قبله، والجملة استئناف واقع موقع الجواب عما نشأ من الكلام، كأنه قيل: بأي سبب وقع ذلك؟ فقيل: ذلك اللعن الهائل الفظيع بسبب عصيانهم، وقوله تعالى: وَكانُوا يَعْتَدُونَ يحتمل أن يكون معطوفا على عَصَوْا فيكون داخلا في حيز السبب، أي وبسبب اعتدائهم المستمر، وينبئ عن إرادة الاستمرار الجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل.
Birden çok âlim de bunu tercih etmiştir. Lisandan maksat uzuvdur; tekil getirilmesi bu gibi yerlerdeki meşhur üç kullanımdan biridir. Bir görüşe göre maksat dildir/lügattir. { ذلِكَ } “Bu”; yani zikredilen lanet... Zamir yerine işaret isminin tercih edilmesi; onun son derece açık ve benzerlerinden ayırt edici olduğuna, bu sebeple gözle görülen şeyler sırasına girdiğine işaret etmek içindir. Buradaki uzaklık ise onun son derece feci olduğuna, çirkinlik ve dehşetteki mertebesinin uzaklığına dikkat çekmek içindir. { بِما عَصَوْا } “isyan etmeleri sebebiyledir”; yani isyanları yüzündendir. Câr-mecrûr, kendisinden önceki mübtedanın haberi olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. Cümle, kelamdan doğan bir soruya cevap konumunda olan bir istînâftır. Sanki: 'Bu hangi sebeple vuku buldu?' denilmiş, buna karşılık: 'Bu korkunç ve feci lanet onların isyanları sebebiyledir' denilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “ve haddi aşıyor olmaları yüzündendir” kavlinin { عَصَوْا } fiiline matuf olması muhtemeldir; bu durumda sebebin alanına dahil olur; yani 've onların sürekli haddi aşmaları sebebiyledir' demektir. Mazi ile muzari sığalarının bir arada cemolunması süreklilik iradesini haber verir.
وادعى الزمخشري إفادة الكلام حصر السبب فيما ذكر، أي بسبب ذلك لا غير، ولعله- كما قيل- استفيد من العدول عن الظاهر، وهو تعلق بِما عَصَوْا بلعن دون ذكر اسم الإشارة، فلما جيء به استحقارا لذلك اللعن وجوابا عن سؤال الموجب دل على أن مجموعه بهذا السبب لا بسبب آخر، وقيل: استفيد من السببية لأن المتبادر منها ما في ضمن السبب التام وهو يفيد ذلك، ولا يرد على الحصر أن كفرهم سبب أيضا- كما يشعر به أخذه في حيز الصلة- لأن ما ذكر في حيز السببية هنا مشتمل على كفرهم أيضا، ويحتمل أن يكون استئناف إخبار من الله تعالى بأنه كان شأنهم وأمرهم الاعتداء، وتجاوز الحد في العصيان، وقوله تعالى: كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ مؤذن باستمرار الاعتداء فإنه استئناف مفيد لاستمرار عدم التناهي عن المنكر، ولا يمكن استمراره إلا باستمرار تعاطي المنكرات، وليس المراد بالتناهي أن ينهى كل منهم الآخر عما يفعله من المنكر- كما هو المعنى المشهور لصيغة التفاعل- بل مجرد صدور النهي عن أشخاص متعددة من غير أن يكون كل واحد منهم ناهيا ومنهيا معا، كما في تراؤوا الهلال، وقيل: التناهي بمعنى الانتهاء من قولهم: تناهى عن الأمر وانتهى عنه إذا امتنع، فالجملة حينئذ مفسرة لما قبلها من المعصية والاعتداء، ومفيدة لاستمرارهما صريحا، وعلى الأول إنما تفيد استمرار انتفاء النهي عن المنكر ومن ضرورته استمرار فعله، وعلى التقديرين لا تقوى هذه الجملة احتمال الاستئناف فيما سبق خلافا لأبي حيان.
Zemahşerî, kelamın sebebin zikredilen hususa hasredilmesini ifade ettiğini iddia etmiştir; yani 'başkası sebebiyle değil, yalnızca bu sebepledir'. Denildiğine göre bu muhtemelen zahirden udûl edilmesinden anlaşılmıştır; zira zahir olan, işaret ismi zikredilmeksizin «bi-mâ asav» ifadesinin doğrudan «luine» fiiline taalluk etmesidir. Bu lanetin vahametini bildirmek ve sebebi soran soruya cevap olmak üzere işaret ismi getirilince, onun tamamının başka bir sebeple değil bu sebeple olduğuna delalet etmiştir. Bir görüşe göre bu, sebebiyetten anlaşılmıştır; zira ondan ilk anlaşılan şey tam sebebin kapsamında olan şeydir ve bu da hasrı ifade eder. Hasra karşı; sıla cümlesinde yer almasının da hissettirdiği üzere küfürlerinin de bir sebep olduğu itirazı getirilemez; çünkü burada sebebiyet alanında zikredilen husus onların küfrünü de içermektedir. Cümlenin, onların şanının ve durumunun masiyette haddi aşmak ve tecavüz etmek olduğunu Allah Teâlâ'dan bildiren müstakil bir haber (istînâf) olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın: { كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ } “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı” kavli, haddi aşmanın sürekliliğini bildirir; zira bu, kötülükten vazgeçirmemenin sürekliliğini ifade eden bir istînâftır. Onun sürekliliği ise ancak kötülüklerin işlenmesinin devam etmesiyle mümkündür. «Tenâhî»den maksat -tefâul babının meşhur anlamında olduğu gibi- her birinin diğerini yaptığı kötülükten nehyetmesi değil; tıpkı 'terâev el-hilâle' (hilali birbirlerine gösterdiler/birlikte gördüler) ifadesinde olduğu gibi, her bir ferdin aynı anda hem nehyeden hem nehyedilen olmaksızın, nehyin birden fazla şahıstan sadır olmasıdır. Bir görüşe göre tenâhî, bir kimse bir şeyden sakındığında 'tenâhâ ani'l-emri ve'ntehâ anhü' denmesinden hareketle 'sakınmak/vazgeçmek' (intihâ) manasındadır. Cümle bu takdirde kendisinden önceki masiyet ve haddi aşmayı açıklayıcıdır ve her ikisinin sürekliliğini açıkça ifade etmektedir. Birinciye göre ise kötülükten nehyetmenin yokluğunun sürekliliğini ifade eder ki kötülüğü işlemenin devam etmesi de bunun zorunlu sonucudur. Her iki takdirde de Ebû Hayyân'ın aksine bu cümle daha önce geçen kısımdaki istînâf ihtimalini zayıflatmaz.
والمراد بالمنكر قيل: صيد السمك يوم السبت، وقيل: أخذ الرشوة في الحكم، وقيل: أكل الربا وأثمان الشحوم، والأولى أن يراد به نوع المنكر مطلقا، وما يفيده التنوين وحدة نوعية لا شخصية، وحينئذ لا يقدح وصفه بالفعل الماضي في تعلق النهي به لما أن متعلق الفعل إنما هو فرد من أفراد ما يتعلق به النهي، أو الانتهاء عن مطلق المنكر باعتبار تحققه في ضمن أي فرد كان من أفراده على أنه لو جعل المضي في فَعَلُوهُ بالنسبة إلى زمن الخطاب لا زمان النهي لم يبق في الآية إشكال، ولما غفل بعضهم عن ذلك قال: إن الآية مشكلة لما فيها من ذم القوم بعدم النهي عما وقع مع أن النهي لا يتصور فيه أصلا، وإنما يكون عن الشيء قبل وقوعه، فلا بد من تأويلها بأن المراد النهي عن العود إليه، وهذا إما بتقدير مضاف قبل مُنكَرٍ أي معاودة منكر، أو بفهم من السياق، أو بأن المراد فعلوا مثله، أو بحمل فَعَلُوهُ على أرادوا فعله، كما في قوله سبحانه: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ [النحل: ٩٨] .
Münkerden maksat; bir görüşe göre cumartesi günü balık avlamaktır, bir görüşe göre hüküm verirken rüşvet almaktır, bir görüşe göre de faiz ve haram kılınan iç yağlarının bedelini yemektir. En evlası, mutlak manada münker türünün kastedilmesidir; tenvinin ifade ettiği şey de şahsi değil nev‘î (türsel) birliktir. Bu durumda onun geçmiş zaman fiiliyle nitelenmesi nehyin ona taalluk etmesine zarar vermez; zira fiilin taalluk ettiği şey, nehyin taalluk ettiği şeyin fertlerinden sadece bir ferttir yahut münker fertlerinden herhangi bir ferdin bünyesinde gerçekleşmesi itibarıyla mutlak münkerden vazgeçmektir. Kaldı ki { فَعَلُوهُ } fiilindeki geçmiş zamanlık nehiy zamanına göre değil de hitap zamanına göre kabul edilirse, ayette hiçbir müşkül kalmaz. Bazıları bundan gafil olunca şöyle demiştir: 'Ayette müşkül vardır; zira vuku bulmuş bir şeyden nehyetmemekten ötürü kavmin kınanması söz konusudur, oysa vuku bulmuş şeyde nehiy asla düşünülemez; nehiy ancak bir şey vuku bulmadan önce olur. Dolayısıyla ayeti, maksadın ona tekrar dönmekten nehyetmek olduğu şeklinde tevil etmek gerekir. Bu da ya { مُنكَرٍ } kelimesinden önce muzaf takdir etmekle -yani «muâvedeti münkerin» (münkere dönmekten)- yahut siyakın anlaşılmasından yahut 'onun benzerini işlediler' manasının kastedilmesiyle yahut da Sübhânehu'nun: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ } [en-Nahl: 98] “Kur'an okuyacağın zaman sığın...” kavlinde olduğu gibi { فَعَلُوهُ } fiilini 'işlemek istediler' manasına hamletmekle olur.'
واعترض الأول بأن المعاودة كالنهي لا تتعلق بالمنكر المفعول، فلا بد من المصير إلى أحد الأمرين الأخيرين، وفيهما من التعسف ما لا يخفى، وقيل: إن الإشكال إنما يتوجه لو لم يكن الكلام على حد قولنا: كانوا لا ينهون يوم الخميس عن منكر فعلوه يوم الجمعة مثلا، فإنه لا خفاء في صحته، وليس في الكلام ما يأباه، فليحمل على نحو ذلك، وقوله سبحانه: لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ تقبيح لسوء فعلهم وتعجيب منه، والقسم لتأكيد التعجيب، أو للفعل المتعجب منه، وفي هذه الآية زجر شديد لمن يترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، وقد أخرج أحمد والترمذي وحسنه عن حذيفة بن اليمان أن النبي ﷺ قال: «والذي نفسي بيده لتأمرن بالمعروف ولتنهون عن المنكر، أو ليوشكن الله تعالى أن يبعث عليكم عقابا من عنده ثم لتدعنه فلا يستجيب لكم» ،
Birinci te激发ile; nehiy gibi tekrar dönmenin de işlenmiş olan münkere taalluk etmeyeceği söylenerek itiraz edilmiştir; dolayısıyla son iki durumdan birine gitmek kaçınılmazdır ki bunlardaki zorlama da gizli değildir. Bir görüşe göre: Bu müşkül, ancak sözümüz 'Cuma günü işledikleri kötülükten perşembe günü birbirlerini nehyetmezlerdi' kabilinden olmasaydı yöneltilirdi; oysa böylesi ifadenin sahihliğinde kapalılık yoktur ve kelamda da bunu reddeden bir şey bulunmamaktadır, öyleyse bu kabilden bir manaya hamledilmelidir. Sübhânehu'nun: { لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey gerçekten ne kötüdür!” kavli, kötü fiillerini çirkin gösterme ve bundan dolayı taaccüp etmedir. Yemin ise taaccübü yahut taaccüp edilen fiili pekiştirmek içindir. Bu ayette emr-i bi'l-ma‘rûf ve nehy-i ani'l-münkeri terk eden kimse için çok şiddetli bir caydırma vardır. Nitekim Ahmed ve Tirmizî -hasen olduğunu belirterek- Huzeyfe b. el-Yemân'dan Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki, ya iyiliği emreder ve kötülükten nehyedersiniz ya da çok geçmeden Allah Teâlâ kendi katından üzerinize bir azap gönderir; sonra O'na dua edersiniz de duanızı kabul etmez.»
وأخرج أحمد عن عدي بن عميرة، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن الله تعالى لا يعذب العامة بعمل الخاصة حتى يروا المنكر بين ظهرانيهم وهم قادرون على أن ينكروه فلا ينكرونه، فإذا فعلوا ذلك عذب الله تعالى الخاصة والعامة» ،
Ahmed, Adî b. Amîre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah Teâlâ, aralarında münkeri görüp de onu inkâr etmeye/engellemeye güçleri yettiği halde engellemedikleri müddetçe, havasın (önde gelenlerin) ameli sebebiyle avama (halka) azap etmez. Bunu yaptıkları (engellemedikleri) zaman ise Allah Teâlâ hem havassa hem de avama azap eder.»
وأخرج الخطيب من طريق أبي سلمة عن أبيه عن النبي ﷺ أنه قال: «والذي نفس محمد ﷺ بيده ليخرجن من أمتي أناس من قبورهم في صورة القردة والخنازير بما داهنوا أهل المعاصي وكفوا عن نهيهم وهم يستطيعون»
Hatîb, Ebû Seleme tarikiyle babasından, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nefsi elinde olan zata yemin ederim ki; günah ehline yağcılık yapmaları ve güçleri yettiği halde onları [kötülükten] nehyetmekten geri durmaları sebebiyle ümmetimden birtakım insanlar kabirlerinden maymun ve domuz suretinde çıkarılacaklardır.»
والأحاديث في هذا الباب كثيرة، وفيها ترهيب عظيم، فيا حسرة على المسلمين في إعراضهم عن باب التناهي عن المناكير وقلة عبئهم به تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا خطاب للنبي ﷺ أو لكل من تصح منه الرؤية، وهي هنا بصرية، والجملة الفعلية بعدها في موضع الحال من مفعولها لكونه موصوفا، وضمير مِنْهُمْ لأهل الكتاب أو لبني إسرائيل، واستظهره في البحر، والمراد من الكثير- كعب بن الأشرف وأصحابه- ومن الَّذِينَ كَفَرُوا مشركو مكة وقد روي أن جماعة من اليهود خرجوا إلى مكة ليتفقوا مع مشركيها على محاربة النبي ﷺ والمؤمنين فلم يتم لهم ذلك.
Bu babdaki hadisler pek çoktur ve içlerinde büyük bir korkutma vardır. Müslümanların kötülüklerden nehyetme kapısından yüz çevirmelerine ve buna pek az ehemmiyet vermelerine ne kadar yansak azdır! { تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün”; Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yahut kendisinden görme fiili sahih olan herkese yönelik bir hitaptır. Buradaki görme gözle görmektir (basariyyedir). Kendisinden sonraki fiil cümlesi, mefulü sıfatlandığı için ondan hâl mevkiindedir. { مِنْهُمْ } zamiri Ehl-i kitaba yahut İsrailoğullarına aittir; el-Bahr'de bunu zahir görmüştür. «Birçoğu»ndan maksat Ka‘b b. el-Eşref ve arkadaşlarıdır; { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler”den maksat ise Mekke müşrikleridir. Nitekim Yahudilerden bir grubun Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerle savaşmak üzere Mekke müşrikleriyle ittifak kurmak için Mekke'ye gittikleri, ancak bunu başaramadıkları rivayet edilmiştir.
وروي عن الباقر رضي الله تعالى عنه أن المراد من الَّذِينَ كَفَرُوا الملوك الجبارون
Bâkır'dan radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiğine göre { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler”den maksat zorba krallardır;
أي ترى كثيرا منهم- وهم علماؤهم- يوالون الجبارين ويزينون لهم أهواءهم ليصيبوا من دنياهم، وهذا في غاية البعد، ولعل نسبته إلى الباقر رضي الله تعالى عنه غير صحيحة، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والحسن ومجاهد أن المراد من- الكثير- منافقو اليهود، ومن الَّذِينَ كَفَرُوا مجاهروهم، وقيل: المشركون لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أي لبئس شيئا فعلوه في الدنيا ليردوا على جزائه في العقبى أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هو المخصوص بالذم على حذف المضاف، وإقامة المضاف إليه مقامه تنبيها على كمال التعلق والارتباط بينهما كأنهما شيء واحد، ومبالغة في الذم أي بئس ما قدموا لمعادهم موجب سخط الله تعالى عليهم، وإنما اعتبروا المضاف لأن نفس سخط الله تعالى شأنه باعتبار إضافته إليه سبحانه ليس مذموما بل المذموم ما أوجبه من الأسباب على أن نفس السخط مما لم يعمل في الدنيا ليرى جزاؤه في العقبى كما لا يخفى، وفي إعراب المخصوص بالذم، أو المدح أقوال شهيرة للمعربين، واختار أبو البقاء كون المخصوص هنا خبر مبتدأ محذوف تنبئ عنه الجملة المتقدمة، كأنه قيل: ما هو، أو أي شيء هو؟
yani onlardan birçoğunun -ki onlar âlimleridir- dünyalıklarından pay almak için zorbaları dost edindiklerini ve onların hevalarını kendilerine süslü gösterdiklerini görürsün. Bu son derece uzaktır ve muhtemelen bunun Bâkır'a radıyallâhu teâlâ anh nispeti sahih değildir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ, Hasan ve Mücâhid'den; «birçoğu»ndan maksadın Yahudilerin münafıkları, «inkâr edenler»den maksadın ise küfrünü açıkça ilan eden Yahudiler olduğu rivayet edilmiştir. Müşrikler olduğu da söylenmiştir. { لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “Nefislerinin onlar için önceden hazırladığı şey gerçekten ne kötüdür!”; yani ahirette karşılığıyla yüzleşmek üzere dünyada işledikleri şey ne kötüdür! { أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah'ın kendilerine gazap etmesi...”; aralarındaki tam irtibat ve bağlılığa dikkat çekmek için -sanki ikisi tek bir şeymiş gibi- ve yermede mübalağa maksadıyla muzaf hazfedilip muzafun ileyh onun yerine geçirilerek zemme mahsus kılınan ögedir (mahsûs bi'z-zemmdir); yani 'Ahiretleri için önceden hazırladıkları şey, Allah Teâlâ'nın kendilerine gazabını gerektiren sebep ne kötüdür!' demektir. Muzafı dikkate almalarının sebebi; Allah Teâlâ'nın şanına izafe edilmesi bakımından gazabının bizatihi kendisinin yerilmiş olmaması, bilakis yerilenin onu gerektiren sebepler olmasıdır; ayrıca gizli olmadığı üzere gazabın kendisi dünyada işlenip de ahirette karşılığı görülecek bir amel değildir. Zemme veya medhe mahsus kılınan ögenin irabında irap âlimlerinin meşhur görüşleri vardır. Ebü'l-Bekā, buradaki mahsusun, geçen cümlenin haber verdiği mahzuf bir mübtedanın haberi olduğunu tercih etmiştir; sanki: 'O nedir?' yahut 'O hangi şeydir?' denilmiş,
فقيل هو أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ونقل عن سيبويه أنّ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ مرفوع على البدل من المخصوص بالذم، وهو محذوف، وجملة قَدَّمَتْ صفته، وما اسم تام معرفة في محل رفع بالفاعلية لفعل الذم، والتقدير لبئس الشيء شيء قدمته لهم أنفسهم سخط الله تعالى، وقيل: إنه في محل رفع بدل من ما إن قلنا: إنها معرفة فاعل لفعل الذم، أو في محل نصب منها إن كانت تمييزا، واعترض بأن فيه إبدال المعرفة من النكرة، وقيل: إنه على تقدير الجار، والمخصوص محذوف أي لبئس شيئا ذلك لأن سخط الله تعالى عليهم وَفِي الْعَذابِ أي عذاب جهنم هُمْ خالِدُونَ أبد الآبدين، والجملة في موضع الحال وهي متسببة عما قبلها، وليست داخلة في حيز الحرف
bunun üzerine 'O, { أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah'ın kendilerine gazap etmesidir”' denilmiştir. Sîbeveyhi'den; «en sahital-lâhu» ifadesinin mahzuf olan mahsûs bi'z-zemmden bedel olarak merfû olduğu, { قَدَّمَتْ } cümlesinin onun sıfatı olduğu, «mâ»nın ise zem fiilinin fâili olarak ref mahallinde tam marife bir isim olduğu nakledilmiştir; takdiri: 'Nefislerinin onlar için önceden takdim ettiği şey olan Allah Teâlâ'nın gazabı ne kötü bir şeydir!' şeklindedir. Bir görüşe göre «mâ»yı zem fiilinin fâili olan marife kabul edersek ondan bedel olarak ref mahallindedir yahut temyiz kabul edersek ondan bedel olarak nasb mahallindedir. Buna ise marifenin nekreden bedel kılınması bulunduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Bir görüşe göre ise câr harfinin takdiri iledir ve mahsus mahzuftur; yani 'Allah Teâlâ'nın onlara gazap etmesi sebebiyle o şey ne kötüdür!' takdirindedir. { وَفِي الْعَذابِ } “Ve azapta...”; yani cehennem azabında, { هُمْ خالِدُونَ } “onlar ebedî kalacaklardır”, sonsuza dek... Cümle hâl mahallindedir ve kendisinden öncesinin bir sonucudur; bazılarının ifadesinin vehmettirdiği gibi irap bakımından masdar harfinin
المصدري إعرابا كما توهمه عبارة البعض، وتعسف لها عصام الملة بجعل- أن- مخففة عاملة في ضمير الشأن بتقدير أنه سخط الله تعالى عليهم وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ، وجوز أيضا أن تكون هذه الجملة معطوفة على ثاني مفعولي تَرى بجعلها علمية أي تعلم كثيرا منهم يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ويخلدون في النار، وكل ذلك مما لا حاجة إليه، وَلَوْ كانُوا أي الذين يتولون المشركين يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ أي نبيهم موسى ﵇ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ من التوراة، وقيل: المراد- بالنبي- نبينا محمد ﷺ وبما أُنْزِلَ القرآن، أي لو كان المنافقون يؤمنون بالله تعالى ونبينا محمد ﷺ إيمانا صحيحا مَا اتَّخَذُوهُمْ أي المشركين أو اليهود المجاهرين أَوْلِياءَ، فإن الإيمان المذكور وازع عن توليهم قطعا وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ أي خارجون عن الدين، أو متمردون في النفاق مفرطون فيه.
alanına dahil değildir. Isâmüddin el-İsferâyînî, «ennehû sahital-lâhu aleyhim ve fi'l-azâbi hüm hâlidûn» takdiriyle «en»i şan zamirinde amel eden muhaffefe kılarak bu cümleye zoraki bir tevil yapmıştır. Bu cümlenin, «terâ» fiilinin ilmiye kılınmasıyla onun ikinci mefulüne matuf olması da caiz görülmüştür; yani 'Onlardan birçoğunun kâfirleri dost edindiklerini ve ateşte ebedî kalacaklarını bilirsin' takdirindedir; ancak bütün bunlara hiçbir ihtiyaç yoktur. { وَلَوْ كانُوا } “Eğer onlar olsalardı”; yani müşrikleri dost edinen o kimseler, { يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ } “Allah'a ve Peygamber'e iman ediyor [olsalardı]”; yani peygamberleri Mûsâ'ya aleyhisselâm, { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ } “ve ona indirilene”; Tevrat'a [iman ediyor olsalardı]... Bir görüşe göre «Peygamber» ile Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, «indirilen» ile de Kur'an kastedilmiştir; yani şayet o münafıklar Allah Teâlâ'ya ve Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e sahih bir imanla inanıyor olsalardı, { مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ } “onları dost edinmezlerdi”; yani müşrikleri yahut küfrünü açıkça ilan eden Yahudileri [dost edinmezlerdi]. Zira zikredilen iman, onları dost edinmekten kesinlikle alıkoyardı. { وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “Fakat onların birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir”; yani dinden çıkmış yahut nifakta haddi aşmış ve onda aşırıya kaçmış kimselerdir.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm.
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا جملة مستأنفة مسوقة لتقرير ما قبلها من قبائح اليهود، وأكدت بالقسم اعتناء ببيان تحقق مضمونها، والخطاب إما لسيد المخاطبين ﷺ وإما لكل أحد يصلح له إيذانا بأن حالهم مما لا تخفى على أحد من الناس. والوجدان متعد لاثنين أولهما أَشَدَّ وثانيهما اليهود وما عطف عليه كما قال أبو البقاء، واختار السمين العكس لأنهما في الأصل مبتدأ وخبر ومحط الفائدة هو الخبر ولا ضير في التقديم والتأخير إذا دل على الترتيب دليل وهو هنا واضح إذ المقصود بيان كون الطائفتين أشد الناس عداوة للمؤمنين لا كون أشدهم عداوة لهم الطائفتين المذكورتين فليفهم. وعَداوَةً تمييز، واللام الداخلة على الموصول متعلقة بها مقوية لعملها. ولا يضر كونها مؤنثة بالتاء لأنها مبنية عليه كرهبة عقابك، وجوز أبو البقاء والسمين تعلقها بمحذوف وقع صفة لها أي عداوة كائنة للذين آمنوا، والظاهر أن المراد من اليهود العموم لمن كان بحضرة الرسول ﷺ من يهود المدينة وغيرهم. ويؤيده ما
{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulacaksın”; Yahudilerin daha önce geçen çirkinliklerini pekiştirmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir (istînâf). İçeriğinin gerçekleştiğini beyana ehemmiyet vermek maksadıyla yeminle tekit edilmiştir. Hitap ya muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yahut buna elverişli olan her ferde yöneliktir; bu da onların halinin insanlardan hiçbirine gizli kalmayacak derecede açık olduğunu bildirmek içindir. «Vücdân» (bulmak) fiili iki mefule geçişlidir; Ebü'l-Bekā'nın belirttiği üzere bunların birincisi «eşedde», ikincisi «el-Yehûde» ve ona matuf olanlardır. Semîn ise bunun aksini tercih etmiştir; zira bunlar aslen mübteda ve haberdir ve asıl faydanın odağı haberdir; şayet sıraya delalet eden bir delil varsa takdim ve tehirde bir sakınca yoktur. Burada da bu açıktır; çünkü maksat, o iki fırkanın müminlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olduğunu beyandır; yoksa müminlere en şiddetli düşman olanların zikredilen iki fırka olduğunu beyan değildir; iyi anlaşılsın! { عَداوَةً } temyizdir; ismi mevsûle dahil olan lâm harfi ona taalluk edip amelini güçlendirmektedir. Tâ harfi ile müennes olması buna zarar vermez, zira «rahbete ıkâbike» ifadesinde olduğu gibi onun üzerine mebnidir. Ebü'l-Bekā ve Semîn, onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesini de caiz görmüşlerdir; yani «adâveten kâineten li'llezîne âmenû» (iman edenlere yönelik olan bir düşmanlık) takdirindedir. Zahir olan, Yahudilerden maksadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bulunan Medine Yahudileri ve diğerlerini kapsayacak şekilde genel olmasıdır. Şu husus da bunu desteklemektedir: