وذكر بعض المحققين أن بعضا فسر قوله سبحانه: لَأَكَلُوا إلخ بقوله: لوسع عليهم الرزق، وفسر التوسعة بأوجه ذكرها، ولم يجعله شاملا لرزق الدارين، ولو حمل على الترقي، وتفصيل ما أجمل في الأول شرطا وجزاء لكان وجها انتهى، وبهذا الوجه أقول وإليه أتوجه، وإني أراه كالمتعين إلا أن الشرطيتين عليه ليستا سواء، والإشكال فيه باق من وجه ولا مخلص عنه على ما أرى إلا بالذهاب إلى اختلاف الشرطيتين، ولعل النوبة تفضي إن شاء الله تعالى إلى تحقيق ما يتعلق بهذا المقام فتدبر مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ أي طائفة عادلة غير غالية ولا مقصرة- كما روي عن الربيع- وهم الذين أسلموا منهم وتابعوا النبي ﷺ كما قال مجاهد والسدي وابن زيد- واختاره الجبائي، وأولئك- كعبد الله بن سلام وأضرابه من اليهود- وثمانية وأربعون من النصارى، وقيل: المراد بهم النجاشي وأصحابه رضي الله تعالى عنهم، والجملة مستأنفة مبنية على سؤال نشأ من مضمون الشرطيتين المصدرتين بحرف الامتناع الدالتين على انتفاء الإيمان والاتقاء والإقامة المذكورات كأنه قيل: هل كلهم مصروف على عدم الإيمان وأخويه؟ فقيل: مِنْهُمْ إلخ، وتفسير الاقتصاد بالتوسط في العداوة بعيد، وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ وهم الأجلاف المتعصبون- ككعب بن الأشرف وأشباهه والروم..
Bazı muhakkik âlimler zikretmiştir ki; kimi [müfessirler] Sübhânehû'nun { لَأَكَلُوا } ilh. kavlini "onlara rızık genişletilirdi" şeklinde tefsir etmiş ve bu genişlemeyi zikrettiği birtakım vecihlerle açıklamış, fakat bunu iki yurdun rızkını da kapsayıcı kılmamıştır. Eğer bu [ifade], terakkîye (tedricen yükselişe) ve şart ile cezada birincisinde mücmel bırakılan şeyin tafsiline hamledilseydi bir vecih olurdu, [sözü] bitti. Ben de bu görüşü savunuyor ve buna yöneliyorum; nitekim bunu adeta taayyün etmiş olarak görüyorum. Ne var ki iki şart cümlesi buna göre birbirine eşit olmamakta ve bu husustaki müşkillik bir yönden baki kalmaktadır; bana göre iki şart cümlesinin farklılığına gitmekten başka da bundan bir kurtuluş yolu yoktur. Allah Teâlâ dilerse sırası geldiğinde bu makamla ilgili hakikatin tahkikine değinilecektir, öyleyse tefekkür et! { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır”; yani er-Rebî'den rivayet edildiği üzere aşırıya kaçmayan ve gevşeklik göstermeyen adil bir fırkadır. Bunlar, Mücahid, es-Süddî ve İbn Zeyd'in dediği gibi —ki Cübbâî de bunu tercih etmiştir— onlardan İslam'a girip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olan kimselerdir. Bunlar da Abdullah b. Selâm ve Yahudilerden onun gibiler ile Hristiyanlardan kırk sekiz kişidir. Denildi ki: Onlardan maksat Necâşî ve onun ashabıdır (Allah Teâlâ onlardan razı olsun). Bu cümle; iman, takva ve ikamenin mezkûr yokluğunu gösteren ve imtina harfiyle (lev ile) başlayan iki şart cümlesinin muhtevasından doğan bir soruya bina edilmiş müste'nef bir cümledir. Sanki şöyle denilmiştir: “Onların hepsi mi imansızlığa ve onun iki arkadaşına yönelmiştir?” Bunun üzerine { مِنْهُمْ } ilh. denilmiştir. İktisadı (orta yolu tutmayı), düşmanlıkta ılımlı olmak diye tefsir etmek ise uzaktır. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ } “Onların çoğunun ise” —ki bunlar Ka'b b. el-Eşref ve benzerleri ile Rumlar gibi kaba ve mutaassıp kimselerdir—..
ساءَ ما يَعْمَلُونَ من العناد والمكابرة وتحريف الحق والإعراض عنه.
{ ساءَ ما يَعْمَلُونَ } “yaptıkları ne kötüdür!”; inat, kibir, hakkı tahrif etme ve ondan yüz çevirme türünden [işledikleri şeyler].
وقيل: من الإفراط في العداوة وَكَثِيرٌ مبتدأ، ومِنْهُمْ صفته، وساءَ كبئس للذم.
Denildi ki: Düşmanlıkta aşırıya gitmek türünden [işledikleri şeylerdir]. { وَكَثِيرٌ } mübteda (özne), { مِنْهُمْ } onun sıfatı, { ساءَ } ise zemm (kınama) için olup { بئس } gibidir.
وعن بعض النحاة أن فيها معنى التعجب- كقضو زيد- أي ما أقضاه، فالمعنى هنا ما أسوأ عملهم، وبعضهم يقول: هي لمجرد الذم والتعجب مأخوذ من المقام، وتمييزها محذوف، وما موصولة فاعل لها أي ساء عملا الذي يعملونه، ويجوز أن تكون ما نكرة في موضع التمييز، والجملة الإنشائية خبر للمبتدأ، والكلام في ذلك شهير.
Bazı nahivcilerden nakledildiğine göre bu fiilde taaccüb (şaşırma) manası vardır; tıpkı "Zeyd ne kadar da iyi hüküm verdi" manasında { قَضُوَ زَيْدٌ } denmesi gibi. Buna göre buradaki mana "Onların işi ne kadar da kötüdür!" şeklindedir. Bazıları da der ki: Bu sadece zemm içindir, taaccüb ise makamdan anlaşılmaktadır. Temyizi mahzuftur; { ما } ise mevsul olup onun failidir, yani "İşledikleri şey ne kötü bir ameldir!" demektir. { ما } lafzının temyiz makamında nekire olması da caizdir. İnşâî cümle ise mübtedanın haberidir (yüklemidir) ve bu konudaki izahat meşhurdur.
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» : إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ أي صلاة الشهود والحضور الذاتي وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ أي زكاة وجودهم وَهُمْ راكِعُونَ أي خاضعون في البقاء بالله.
İşte bu, [zahirî tefsirdir]. «Ayetlerdeki İşarî Boyuta Gelince» : { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve namazı kılan müminlerdir”; yani şuhûd ve zâtî huzur namazını ikame edenlerdir; { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “zekâtı verenlerdir”; yani varlıklarının zekâtını verenlerdir; { وَهُمْ راكِعُونَ } “ve onlar rükû edenlerdir”; yani Allah ile bekā halinde boyun eğenlerdir.
والآية عند معظم المحدثين نزلت في عليّ كرم الله تعالى وجهه، والإمامية- كما علمت- يستدلون بها على خلافته بعد رسول الله ﷺ بلا فصل، وقد علمت منا ردهم- والحمد لله سبحانه- رد كلام وكثير من الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم يشير إلى القول بخلافته كرم الله تعالى وجهه بعد الرسول ﵊ بلا فصل أيضا إلا أن تلك الخلافة عندهم هي الخلافة الباطنة التي هي خلافة الإرشاد والتربية والإمداد والتصرف الروحاني لا الخلافة الصورية التي هي عبارة عن إقامة الحدود الظاهرة وتجهيز الجيوش والذب عن بيضة الإسلام ومحاربة أعدائه بالسيف والسنان، فإن تلك عندهم على الترتيب الذي وقع كما هو مذهب أهل السنة، والفرق عندهم بين الخلافتين كالفرق بين القشر واللب، فالخلافة الباطنة لب الخلافة الظاهرة، وبها يذب عن حقيقة الإسلام، وبالظاهرة يذب عن صورته، وهي مرتبة القطب في كل عصر، وقد تجتمع مع الخلافة الظاهرة كما اجتمعت في علي كرم الله تعالى وجهه أيام إمارته، وكما تجتمع في المهدي أيام ظهوره، وهي والنبوة رضيعا ثدي، وإلى ذلك الإشارة بما
Muhaddislerin çoğuna göre ayet, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında inmiştir. İmamiyye ise —bildiğin üzere— bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hemen sonra fasılasız bir şekilde onun hilafetine delil getirmektedir. Onların bu iddiasını kelamî bir reddiye ile nasıl çürüttüğümüzü de —Allah Sübhânehû'ya hamdolsun— bilmiş bulunmaktasın. Tasavvuf ehlinin çoğu da (Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın), Resûl aleyhisselâm'dan hemen sonra fasılasız olarak onun kerremallâhu teâlâ vecheh hilafetine kail olmaya işaret etmektedir. Ancak onlara göre bu hilafet; zahirî hadleri ikame etmek, orduları sevk etmek, İslam yurdunu savunmak ve düşmanlarıyla kılıç ve mızrakla savaşmaktan ibaret olan sûrî hilafet değil, irşad, terbiye, imdat ve ruhanî tasarruftan ibaret olan bâtınî hilafettir. Zira [onlara göre] sûrî hilafet, Ehl-i Sünnet mezhebinin benimsediği gibi vuku bulduğu tertip üzeredir. Onların nezdinde bu iki hilafet arasındaki fark, kabuk ile öz arasındaki fark gibidir. Bâtınî hilafet, zahirî hilafetin özüdür; onunla İslam'ın hakikati müdafaa edilir, zahirî hilafetle ise sureti müdafaa edilir. Bu mertebe her asırdaki kutbun mertebesidir. Bazen Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in emirliği günlerinde toplandığı ve zuhur ettiği günlerde Mehdî'de toplanacağı gibi zahirî hilafetle bir arada bulunabilir. O [bâtınî hilafet] ile nübüvvet, aynı memeden süt emmiş iki kardeş gibidir. Şunda da buna işaret vardır:
يروونه عنه ﵊ من قوله: «خلقت أنا وعلي من نور واحد»
Ondan aleyhisselâm rivayet ettikleri şu hadiste buyrulmuştur: “Ben ve Ali tek bir nurdan yaratıldık.”
وكانت هذه الخلافة فيه كرم الله تعالى وجهه على الوجه الأتم.
Bu hilafet, onda kerremallâhu teâlâ vecheh en kâmil şekliyle bulunmaktaydı.
ومن هنا كانت سلاسل أهل الله ﷿ منتهية إليه إلا ما هو أعز من بيض الأنوق، فإنه ينتهي إلى الصديق رضي الله تعالى عنه كسلسلة ساداتنا النقشبندية نفعنا الله تعالى بعلومهم، ومع هذا ترد عليه كرم الله تعالى وجهه أيضا، وبتقسيم الخلافة إلى هذين القسمين جمع بعض العارفين بين الأحاديث المشعرة أو المصرحة بخلافة الأئمة الثلاثة رضي الله تعالى عنهم بعد رسول الله ﷺ على الترتيب المعلوم، وبين الأحاديث المشعرة أو المصرحة بخلافة الأمير كرم الله تعالى وجهه بعده ﵊ بلا فصل، فحمل الأحاديث الواردة في خلافة الخلفاء الثلاثة على الخلافة الظاهرة، والأحاديث الواردة في خلافة الأمير كرم الله تعالى وجهه على الخلافة الباطنة ولم يعطل شيئا من الأخبار، وقال بحقيقة خلافة الأربعة رضي الله تعالى عنهم أجمعين.
İşte bu yüzden, Anka kuşunun yumurtasından daha nadir bulunanlar müstesna, ehlullahın azze ve celle silsileleri ona dayanmaktadır; zira o [nadir olanlar], Nakşibendî efendilerimizin silsilesi gibi es-Sıddîk'a radıyallâhu teâlâ anh dayanır (Allah Teâlâ bizi onların ilimlerinden faydalandırsın). Bununla birlikte o da yine ona kerremallâhu teâlâ vecheh dönmektedir. Hilafetin bu iki kısma ayrılmasıyla bazı arifler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra üç imamın radıyallâhu teâlâ anhüm bilinen tertip üzere hilafetini ima veya tasrih eden hadisler ile Emir'in kerremallâhu teâlâ vecheh ondan aleyhisselâm hemen sonra fasılasız hilafetini ima veya tasrih eden hadisleri telif etmişlerdir. Böylece üç halifenin hilafeti hakkında gelen hadisleri zahirî hilafete, Emir'in kerremallâhu teâlâ vecheh hilafeti hakkında gelen hadisleri ise bâtınî hilafete hamletmişler ve haberlerden hiçbirini iptal etmeyip dördünün de radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn hilafetinin hak olduğunu söylemişlerdir.
وأنت تعلم أن هذا مشعر بأفضلية الأمير كرم الله تعالى وجهه على الخلفاء الثلاثة، وبعضهم يصرح بذلك، ويقول: بجواز خلافة المفضول خلافة صورية مع وجود الفاضل لكن قد قدمنا عن الشيخ الأكبر قدس الله تعالى سره أنه قال: ليس بين رسول الله ﷺ وبين أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه رجل، وليس مقصوده سوى بيان المرتبة في الفضل فافهم وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فإنه من حزب الله تعالى أي أهل خاصته القائمين معه على شرائط الاستقامة فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ على أعدائهم الأنفسية والأفاقية،
Sen de bilirsin ki bu [yaklaşım], Emir'in kerremallâhu teâlâ vecheh üç halifeden efdal olduğunu ima eder. Hatta bazısı bunu açıkça söyleyerek efdal olan varken mefdulün sûrî hilafetinin caiz olduğunu iddia eder. Ancak daha önce Şeyh-i Ekber'den (Allah Teâlâ sırrını kudsî kılsın) naklettiğimiz üzere o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh arasında hiçbir adam yoktur.” Onun maksadı ise faziletteki mertebeyi açıklamaktan başkası değildir, öyleyse anla! { وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Kim Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse” o muhakkak Allah Teâlâ'nın fırkasındandır; yani O'nunla istikamet şartları üzere kaim olan has kullarındandır. { فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ } “Şüphesiz ki galip gelecek olanlar ancak Allah'ın tarafında olanlardır”; hem nefislerindeki hem de dış âlemdeki düşmanlarına karşı galiptirler.
وقد صح «لا تزال طائفة من أمتي قائمة بأمر الله سبحانه لا يضرهم من خذلهم حتى يأتي أمر الله تعالى وهم على ذلك»
Nitekim şu hadis sahih olmuştur: “Ümmetimden bir taife, Allah Sübhânehû'nun emri üzere kaim olmaya devam edecektir; onlara yardım etmeyip yüzüstü bırakanlar, onlar bu hal üzereyken Allah Teâlâ'nın emri gelinceye kadar onlara zarar veremez.”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ أي حالكم الذي أنتم عليه في السير والسلوك هُزُواً وَلَعِباً فطعنوا فيه مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وهم المقتصرون على الظاهر فقط- كاليهود- أو على الباطن فقط- كالنصارى- وَالْكُفَّارَ
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ } “Ey iman edenler! Dininizi” —yani seyr ü sülûktaki üzerinde bulunduğunuz hâlinizi— { هُزُواً وَلَعِباً } “alay ve eğlence edinenleri” —ve böylece onu kınayanları— { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce kendilerine kitap verilenlerden” —ki onlar Yahudiler gibi sadece zahirle yetinenler veya Hristiyanlar gibi sadece bâtınla yetinenlerdir— { وَالْكُفَّارَ } “ve kâfirleri”
الذين حجبوا بأنفسهم عن الحق أَوْلِياءَ للمباينة في الأحوال وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ به عز شأنه وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ أي الحضور في حضرة الرب اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ الأسرار ولم يفهموا ما في الصلاة من بلوغ الأوطار،
—yani bizzat kendi nefisleriyle haktan perdelenenleri— { أَوْلِياءَ } “dostlar [edinmeyin]”; hallerdeki farklılıktan ötürü [edinmeyin]; { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “ve eğer inanıyorsanız Allah'tan sakının”; O'na azze şânuhû [inanıyorsanız]. { وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza çağırdığınız zaman”; yani Rabbin huzurunda hazır bulunmaya [çağırdığınız zaman], { اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً } “onu alay ve eğlence konusu yaparlar”; { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ } “bu, onların akıl erdirmez bir topluluk olmalarındandır”; sırları akledemezler ve namazda maksatlara ve gayelere ulaşmanın bulunduğunu anlayamazlar.
فقد صح «حبب لي من دنياكم النساء والطيب وجعلت قرة عيني في الصلاة»
Nitekim şu hadis sahih olmuştur: “Bana dünyanızdan kadınlar ve güzel koku sevdirildi; gözümün nuru ise namazda kılındı.”
قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ وتنكرون مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ فجمعنا بين الظاهر والباطن وطرنا بهذين الجناحين إلى الحضرة القدسية وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ أي بدلنا صفاتهم بصفات هاتيك الحيوانات من الحيل والحرص والشهوة وقلة الغيرة وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ وهو كل ما يطغى مما سوى الله تعالى أي إنهم انقادوا إليه وخضعوا له، ومن أولئك من هو عابد الدرهم والدينار أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً لأنهم أبطلوا استعدادهم الفطري وضلوا ضلالا بعيدا وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ أي يقدمون بسرعة على جميع الرذائل لاعتيادهم لها وتدربهم فيها وكونها ملكات لنفوسهم، فالإثم رذيلة القوة النطقية والعدوان رذيلة القوى الغضبية، وأكل السحت رذيلة القوى الشهوية وَقالَتِ الْيَهُودُ لحرمانهم من الأسرار التي لا يطلع عليها أهل الظاهر يَدُ اللَّهِ تعالى عما يقولون مَغْلُولَةٌ فلا يفيض غير ما نحن فيه من العلوم الظاهرة غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وحرموا إلى يوم القيامة عن تناول ثمار أشجار الأسرار وَلُعِنُوا أي أبعدوا عن الحضرة الإلهية بِما قالُوا من تلك الكلمة العظيمة بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ بهما كَيْفَ يَشاءُ فيفيض حسب الحكمة من أنواع العلوم الظاهرة والباطنة على من وجده أهلا لذلك، وإلى الظاهر والباطن أشار ﷺ «بالليل والنهار» فيما
{ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ } “De ki: Ey Kitap ehli! Ayıplıyor ve inkâr mı ediyorsunuz” { مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ } “bizden ancak Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz için mi?” ki biz zahir ile bâtını bir araya getirdik ve bu iki kanatla kudsî huzura uçtuk; { وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } “ve içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı”; yani onların sıfatlarını hilekârlık, hırs, şehvet ve kıskançlık azlığı gibi şu hayvanların sıfatlarıyla değiştirdiğimiz; { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } “ve tağuta tapan”; yani Allah Teâlâ'dan başka azgınlık eden her şeye [tapan] —yani onlar ona boyun eğip teslim olmuşlardır ve bunlardan kimisi de dirhem ve dinarın kuludur— { أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً } “işte onlar, yeri en kötü olanlardır”; zira onlar fıtrî istidatlarını iptal etmişler ve { وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “ve dümdüz yoldan büsbütün sapmışlardır”. { وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ } “Onlardan birçoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarıştıklarını görürsün”; yani alışkanlıkları, bu husustaki temrinleri ve bunların nefislerinde meleke haline gelmesi sebebiyle bütün rezilliklere süratle atılırlar. Günah (ism), nutkî (düşünsel) gücün rezilliğidir; düşmanlık (udvân), gadabî gücün rezilliğidir; haram yemek (süht) ise şehevî gücün rezilliğidir. { وَقالَتِ الْيَهُودُ } “Yahudiler dediler ki” —ehl-i zahirin muttali olamayacağı sırlardan mahrum kaldıkları için— { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır” (onların dediklerinden Allah Teâlâ münezzehtir); yani içinde bulunduğumuz zahirî ilimlerden başkasını feyiz olarak vermez; { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “kendi elleri bağlansın”; kıyamet gününe kadar sırlar ağaçlarının meyvelerini toplamaktan mahrum bırakılsınlar; { وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “ve söyledikleri yüzünden lanetlendiler!”; yani söyledikleri o fahiş söz yüzünden ilahî huzurdan kovuldular. { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “Aksine, O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi harcar”; hikmetine uygun olarak liyakatli gördüğü kimseye zahirî ve bâtınî ilim nevilerinden feyiz akıtır. Zahire ve bâtına sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadiste "gece ve gündüz" ile işaret etmiştir:
أخرجه البخاري وغيره «يد الله تعالى ملأى لا يغيضها سحاء الليل والنهار»
Buhârî ve diğerlerinin tahric ettiği hadiste: “Allah Teâlâ'nın eli doludur; gece ve gündüzün aralıksız akıtması O'nu eksiltmez.”
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا الإيمان الحقيقي وَاتَّقَوْا شرك أفعالهم وصفاتهم وذواتهم، ولو أنهم آمنوا بالعلوم الظاهرة وَاتَّقَوْا الإنكار والاعتراض على من روى من العلوم الباطنة وسلموا لهم أحوالهم كما قيل:
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا } “Eğer Kitap ehli iman etselerdi”; hakiki manada iman etselerdi; { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı”; fiillerinin, sıfatlarının ve zatlarının şirkinden [sakınsalardı]. Eğer onlar zahirî ilimlere iman etselerdi { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı”; bâtınî ilimlerden rivayette bulunanlara inkâr ve itiraz etmekten sakınsalardı ve şu beyitte denildiği gibi onların hallerine teslim olsalardı:
وإذا لم تر الهلال فسلم ... لأناس رأوه بالأبصار
Hilali görmediğin zaman teslim ol... / Onu gözleriyle gören insanlara.
لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ التي ارتكبوها وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ في مقابلة إيمانهم واتقائهم وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ بتحقق علوم الظاهر والقيام بحقوق تجليات الأفعال والمحافظة على أحكامها في المعاملات وَالْإِنْجِيلَ بتحقق علوم الباطن والقيام بحقوق تجليات الصفات والمحافظة على أحكامها في المكاشفات وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ من علم المبدأ والمعاد وتوحيد الملك والملكوت من عالم الربوبية الذي هو عالم الأسماء لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ أي لرزقوا من العالم الروحاني العلوم الإلهية والحقائق العقلية والمعارف الحقانية وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ أي من العالم السفلي الجسماني العلوم الطبيعية والإدراكات الحسية، وبالأول يهتدون إلى معرفة الله تعالى ومعرفة الملك والجبروت، وبالثاني يهتدون إلى معرفة عالم الملك، فيعرفون الله تعالى إذا تم لهم الأمران باسمه الباطن والظاهر بل بجميع الأسماء والصفات، وللطيبي هنا كلام طيب يصلح لهذا الباب، فإنه قال بعد أن حكى عن البعض أنه قال في لَأَكَلُوا إلخ: أي لوسع عليهم خير الدارين، وقلت: هذا في حق من عدد سيئاتهم من أهل الكتاب إذا أقاموا مجرد حدود التوراة والإنجيل، فما ظنك بالعارف السالك إذا قمع هوى النفس وانكمش من هذا العالم إلى معالم القدس معتصما بحبل الله تعالى وسنة حبيبه ﷺ فإنه تعالى يفيض على قلبه سجال فضائله وسحائب بركاته، فكمن فيه كمون الأمطار في الأرض، فتظهر ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه.
{ لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } “onların kötülüklerini örterdik”; işledikleri kötülükleri; { وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “ve onları Naim cennetlerine koyardık”; imanları ve takvaları karşılığında. { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ } “Eğer onlar Tevrat'ı uygulasalardı”; zahir ilimlerini tahakkuk ettirerek, fiillerin tecellilerinin haklarını yerine getirerek ve muamelelerde onun hükümlerini muhafaza ederek; { وَالْإِنْجِيلَ } “ve İncil'i”; bâtın ilimlerini tahakkuk ettirerek, sıfatların tecellilerinin haklarını yerine getirerek ve mükâşefelerde onun hükümlerini muhafaza ederek; { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ } “ve Rablerinden kendilerine indirileni”; esmâ âlemi olan rubûbiyyet âleminden mebde' ve meâd ilmini, mülk ve melekût tevhidini [uygulasalardı]; { لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ } “muhakkak üstlerinden yerlerdi”; yani ruhanî âlemden ilahî ilimler, aklî hakikatler ve hakkanî marifetler rızık olarak verilirdi; { وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “ve ayaklarının altından [yerlerdi]”; yani cismanî süflî âlemden tabiî ilimler ve hissî idrakler [verilirdi]. Birincisiyle Allah Teâlâ'nın marifetine, melekût ve ceberût marifetine hidayet bulurlar; ikincisiyle ise mülk âleminin marifetine hidayet bulurlar. Bu iki husus kendilerinde tamamlandığında Allah Teâlâ'yı Bâtın ve Zahir ismiyle, bilakis bütün isim ve sıfatlarıyla tanırlar. Tîbî'nin burada bu kapıya layık güzel bir sözü vardır. Nitekim o, bazılarının { لَأَكَلُوا } ilh. kavli hakkında "Yani onlara iki cihanın hayrı genişletilirdi" dediğini naklettikten sonra şöyle demiştir: Ben derim ki: Bu, Tevrat ve İncil'in sadece sınırlarını ikame ettiklerinde kötülükleri sayılan Kitap ehli hakkındadır. Peki ya nefsin hevasını kıran, Allah Teâlâ'nın ipine ve Habîbi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine sarılarak bu âlemden kudsî makamlara yönelen arif sâlik hakkında ne düşünürsün? Şüphesiz Allah Teâlâ onun kalbine faziletlerinin sağanaklarını ve bereketlerinin bulutlarını akıtır; yağmurların toprağa gizlenmesi gibi onda gizlenir ve kalbinden hikmet pınarları diline zuhur eder.
وفي تعليق الأكل من فوق ومن تحت الأرجل على الإقامة بما ذكر، واختصاص مِنْ الابتدائية ما يلوح إلى معنى
Üstten ve ayakların altından yemeyi mezkûr şeylerle ikameye bağlamada ve ibtidaîlik bildiren { مِنْ } edatının tahsisinde şu hadisin manasına işaret eden bir letafet vardır:
قوله ﵊: «من عمل بما علم ورثه الله تعالى علم ما لم يعلم»
O'nun aleyhisselâm sözü: “Kim bildiğiyle amel ederse Allah Teâlâ ona bilmediğinin ilmini miras bırakır.”
لأنهم إذا أقاموا العمل بكتاب الله
Çünkü onlar Allah'ın kitabıyla ameli ikame ettiklerinde
سبحانه استنزل ذلك من فوقهم البركات، فإذا استجدوا العمل لتلك البركات المنزلة وقاموا عليها بثبات أقدامهم الراسخة استنزل ذلك لهم من الله ﷿ بركات هي أزكى من الأولى، فلا يزال العلم والعمل يتناوبان إلى أن ينتهي السالك إلى مقام القرب ومنازل العارفين، وفي ذكر الأرجل إشارة إلى حصول ثبات القدم ورسوخ العلم، وفي اقترانها مع تحت دلالة على مزيد الثبات وأنهم من الراسخين المقتبسين علومهم من مشكاة النبوة دون المتزلزلين الذين أخذوا علومهم من الأوهام، ولذا كتب بعض العارفين بهذه الآية إلى الإمام إرشادا له إلى معرفة طريق أهل الله عز شأنه انتهى.
Sübhânehû bu sayede üstlerinden bereketleri indirir; şayet indirilen bu bereketler için ameli tazeler ve sarsılmaz sağlam ayaklarıyla bunun üzerine kaim olurlarsa, bu durum onlara Allah'tan azze ve celle ilkinden daha temiz bereketleri indirir. Böylece sâlik, kurb makamına ve ariflerin menzillerine ulaşıncaya kadar ilim ve amel nöbetleşe devam eder. Ayakların zikredilmesinde kademin sebatına ve ilmin rüsuhuna işaret vardır; bunun 'alt' kelimesiyle bitiştirilmesinde ise sebatın fazlalığına ve onların, ilimlerini vehimlerden alan sarsak kimseler değil, ilimlerini nübüvvet kandilinden alan râsih kimseler olduğuna delalet vardır. Bu yüzdendir ki bazı arifler, Allah'ın azze şânuhû ehlullahının yolunu tanımada bir irşad olsun diye imama bu ayetle mektup yazmıştır; [Tîbî'nin sözü] bitti.
وقد وجه بعض أهل العبارة ممن هو مني في موضع التاج من الرأس لا زال باقيا ذكر الأرجل هنا بأنه للإشارة إلى أن المراد بقوله سبحانه: مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ الأمور السفلية الحاصلة بالسعي والاكتساب كما أن المراد بقوله تعالى: مِنْ فَوْقِهِمْ الأمور الحاصلة بمجرد الفيض، وحينئذ يقوى الطباق بين المتعاطفين.
İfade ehlinden, başımın tacı makamında olan —Allah bekasını daim kılsın— bir zat, burada ayakların zikredilmesini şöyle tevil etmiştir: Sübhânehû'nun { مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “ayaklarının altından” kavlinden maksat, tıpkı Teâlâ'nın { مِنْ فَوْقِهِمْ } “üstlerinden” kavlinden maksadın sırf feyiz ile hâsıl olan işler olması gibi, sa'y ve kesb ile hâsıl olan süflî işlerdir; bu durumda birbiri üzerine atfedilen bu iki ifade arasındaki tıbâk sanatı kuvvetlenmiş olur.
ولعلك تستنبط مما ذكره الطيبي غير هذا الوجه مما يوافق أيضا مشرب أهل الظاهر، فتدبر مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ، قيل: عادلة واصلة إلى توحيد الأسماء والصفات وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ وهم المحجوبون بالكلية الذين لن يصلوا إلى توحيد الأفعال بعد فضلا عن توحيد الصفات، والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.
Umarım sen Tîbî'nin zikrettiğinden, zahir ehlinin meşrebine de uygun olan bu vecihten başkasını da istinbat edersin; öyleyse tefekkür et! { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır”; denildi ki: [Bunlar] esmâ ve sıfât tevhidini gerçekleştiren adil kimselerdir. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ } “Onların çoğunun ise yaptıkları ne kötüdür!”; bunlar ise sıfât tevhidi bir yana, henüz ef'âl tevhidini bile gerçekleştirememiş olan tamamen perdeli kimselerdir. Doğru yola hidayet eden ancak Allah Teâlâ'dır.
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ إلى الثقلين كافة وهو نداء تشريف لأن الرسالة منة الله تعالى العظمى وكرامته الكبرى، وفي هذا العنوان إيذان أيضا بما يوجب الإتيان بما أمر به ﷺ من تبليغ ما أوحي إليه. بَلِّغْ أي أوصل الخلق ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ أي جميع ما أنزل كائنا ما كان مِنْ رَبِّكَ أي مالك أمرك ومبلغك إلى كمالك اللائق بك، وفيه عدة ضمنية بحفظه ﵊ وكلاءته أي بلغه غير مراقب في ذلك أحدا ولا خائف أن ينالك مكروه أبدا وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ أي ما أمرت به من تبليغ الجميع.
{ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ } “Ey Resûl!”; yani bütün insanlara ve cinlere [gönderilen Peygamber]! Bu bir teşrif nidasıdır; zira risalet, Allah Teâlâ'nın en büyük nimeti ve en yüce ikramıdır. Bu unvanda, kendisine vahyedilenleri tebliğ etme hususunda emrolunduğu şeyi yerine getirmesini gerektiren bir bildirim de vardır. { بَلِّغْ } “Tebliğ et!”; yani mahlukata ulaştır; { ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirileni”; yani her ne olursa olsun indirilenlerin tamamını; { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden”; yani senin işinin sahibi ve seni sana layık olan kemaline ulaştırandan. Bunda O'nun aleyhisselâm korunacağına ve gözetileceğine dair zımnî bir vaat vardır; yani bu hususta hiç kimseyi gözetmeksizin ve başına asla kötü bir şeyin geleceğinden korkmaksızın onu tebliğ et. { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ } “Eğer [bunu] yapmazsan”; yani hepsini tebliğ etme hususunda emrolunduğun şeyi [yapmazsan],
فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ أي فما أديت شيئا من رسالته لما أن بعضها ليس أولى بالأداء من بعض، فإذا لم تؤد بعضها فكأنك أغفلت أداءها جميعا كما أن من لم يؤمن ببعضها كان كمن لم يؤمن بكلها لإدلاء كل منها بما يدليه غيرها وكونها لذلك في حكم شيء واحد، والشيء الواحد لا يكون مبلغا غير مبلغ مؤمنا به غير مؤمن به، ولأن كتمان بعضها يضيع ما أدى منها كترك بعض أركان الصلاة فإن غرض الدعوة ينتقض به، واعترض القول بنفي أولوية بعضها من بعض بالأداء بأن الأولوية ثابتة باعتبار الوجوب قطعا وظنا وجلاء وخفاء أصلا وفرعا، وأجاب في الكشف بأنه نفى الأولوية نظرا إلى أصل الوجوب، وأيضا أن ذلك راجع إلى المبلغ، والكلام في التبليغ وهو غير مختلف الوجوب لأنه شيء واحد نظرا إلى ذاته، ثم كتمان البعض يدل على أنه لم ينظر إلى أنه مأمور بالتبليغ بل إلى ما في المبلغ من المصلحة، فكأنه لم يتمثل هذا الأمر أصلا فلم يبلغ، وإن أعلم الناس لم ينفعه لأنه مخبر إذ ذاك لا مبلغ، ونوقش في التعليل الثاني بأن الصلاة اعتبرها الشارع أمرا واحدا بخلاف التبليغ، وهي مناقشة غير واردة لأنه تعالى ألزمه ﵊ تبليغ الجميع، فقد جعلها كالصلاة بلا ريب.
{ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun”; yani O'nun risaletinden hiçbir şeyi eda etmemiş olursun; zira onun bir kısmının eda edilmesi diğer bir kısmından daha öncelikli değildir. Dolayısıyla bir kısmını eda etmediğinde adeta tamamını eda etmeyi ihmal etmiş gibi olursun. Tıpkı bir kısmına inanmayanın hepsine inanmamış gibi olması gibi; çünkü her biri diğerinin gerektirdiğini gerektirmekte ve bundan ötürü tek bir şey hükmünde olmaktadır. Tek bir şey ise hem tebliğ edilmiş hem edilmemiş, hem iman edilmiş hem edilmemiş olamaz. Zira bir kısmının gizlenmesi eda edilen kısmını da zayi eder; tıpkı namazın bazı rükünlerini terk etmek gibi; çünkü davetin gayesi bununla nakzolur. Bazısının eda edilmesinin diğerinden daha öncelikli olmadığı görüşüne, vacip oluş, kat'îlik, zannîlik, açıklık, kapalılık, asıl ve fer' olma bakımından önceliğin sabit olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf'te) buna şöyle cevap verilmiştir: Vücubun aslına bakılarak öncelik nefyedilmiştir. Ayrıca bu durum tebliğ edilene aittir; oysa söz tebliğ hakkındadır ve tebliğ, bizzat zâtına bakıldığında vücubu farklılaşmayan tek bir şeydir. Sonra bir kısmını gizlemek, tebliğle emrolunduğuna değil, tebliğ edilen şeydeki maslahata baktığına delalet eder; bu durumda adeta bu emre hiç uymamış ve tebliğ etmemiş gibi olur; insanlara bildirse bile bu ona fayda vermez, zira o vakit tebliğ edici değil haber verici olur. İkinci gerekçelendirmeye ise, Şâri'in tebliğin aksine namazı tek bir şey kabul ettiği şeklinde itiraz edilmiştir; bu ise geçersiz bir itirazdır, zira Teâlâ ona aleyhisselâm hepsini tebliğ etmeyi yükümlü kılmış, böylece onu şüphesiz namaz gibi kılmıştır.
ومما ذكرنا في تفسير الشرطية يعلم أن لا اتحاد بين الشرط والجزاء، ومن ادّعاه بناء على أن المآل إن لم تبلغ الرسالة لم تبلغ الرسالة- جعله نظير: أنا أبو النجم وشعري شعري. حيث جعل فيه الخبر عين المبتدأ بلا مزيد في اللفظ، وأراد- وشعري شعري- المشهور بلاغته والمستفيض فصاحته، ولكنه أخبر بالسكوت عن هذه الصفات التي بها تحصل الفائدة أنها من لوازم شعره في أفهام الناس السامعين لاشتهاره بها، وأنه غني عن ذكرها لشهرتها وذياعها، وكذلك كما قال ابن المنير: أريد في الآية- لأن عدم تبليغ الرسالة أمر معلوم عند الناس مستقر في الأفهام- أنه عظيم شنيع ينعي على مرتكبه، ألا ترى أن عدم نشر العلم من العالم أمر فظيع؟ فكيف كتمان الرسالة من الرسول؟! فاستغنى عن ذكر الزيادات التي يتفاوت بها الشرط والجزاء للصوقها بالجزاء في الأفهام، وأن كل من سمع عدم تبليغ الرسالة فهم ما وراءه من الوعيد والتهديد، وحسن هذا الأسلوب في الكتاب العزيز بذكر الشرط عاما حيث قال سبحانه: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ ولم يقل: وإن لم تبلغ الرسالة فما بلغت الرسالة ليتغايرا لفظا وإن اتحدا معنى، وهذا أحسن رونقا وأظهر
Şart cümlesinin tefsirinde zikrettiğimiz hususlardan anlaşılmaktadır ki şart ile ceza arasında bir ayniyet yoktur. Neticenin “şayet risaleti tebliğ etmezsen risaleti tebliğ etmemiş olursun” manasına gelmesine binaen bu ayniyeti iddia eden kimse, bunu şu söze benzetmiştir: “Ben Ebu'n-Necm'im, şiirim de şiirimdir.” Burada lafızda fazlalık olmaksızın haberi bizzat mübtedanın aynısı kılmış; “şiirim de şiirimdir” derken ise belagati meşhur, fasahati yaygın olan şiirimi kastetmiştir. Fakat kendisiyle fayda hasıl olan bu sıfatlar hakkında susarak, şiirinin bunlarla şöhret bulması sebebiyle dinleyen insanların zihninde şiirinin ayrılmaz vasıfları olduğunu ve şöhret ve yaygınlığından ötürü bunları zikretmeye ihtiyaç bulunmadığını bildirmiştir. Aynı şekilde İbnü'l-Münîr'in dediği gibi: Ayette —çünkü risaleti tebliğ etmemek insanlar nezdinde bilinen ve zihinlerde yerleşmiş bir husustur— bunun, işleyen kimsenin aleyhine feryat koparılacak büyük ve çirkin bir cürüm olduğu kastedilmiştir. Görmez misin ki bir âlimin ilmi yaymaması korkunç bir şeydir? Bir peygamberin risaleti gizlemesi ise nasıl olur?! Böylece zihinlerde cezaya bitişik olması sebebiyle şart ve cezanın kendisiyle farklılaşacağı ilave kısımları zikretmekten müstağni olunmuştur; zira risaletin tebliğ edilmeyişini duyan herkes, bunun arkasındaki tehdit ve sakındırmayı anlar. Aziz Kitap'ta bu üslup, Sübhânehû'nun { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ } “Eğer bunu yapmazsan” buyurup manada birleşseler bile lafızda farklılaşmaları için “şayet risaleti tebliğ etmezsen risaleti tebliğ etmemiş olursun” demeyerek şartı genel zikretmesiyle güzelleşmiştir. Bu, şart ve cezada tek bir lafzı tekrarlamaktan hem parlaklıkça daha güzel hem de tatlılıkça daha zahirdir;
طلاوة من تكرار اللفظ الواحد في الشرط والجزاء، وهذه الذروة انحط عنها أبو النجم بذكر المبتدأ بلفظ الخبر، وحق له أن تتضاءل فصاحته عند فصاحة المعجز، فلا معاب عليه في ذلك، وقيل: إن المراد فإن لم تفعل فلك ما يوجبه كتمان الوحي كله، فوضع السبب موضع المسبب، ويعضده ما
Ebu'n-Necm ise mübtedayı haberin lafzıyla zikrederek bu zirveden aşağı düşmüştür; mucize kelamın fasahati yanında onun fasahatinin sönük kalması zaten hakkıdır, dolayısıyla bundan ötürü kınanamaz. Denildi ki: Maksat, “şayet yapmazsan vahyin tamamını gizlemenin gerektirdiği ceza senindir” demektir; böylece sebep müsebbebin yerine konulmuştur. Şununla da bu görüş desteklenmektedir:
أخرجه إسحاق بن راهويه في مسنده من حديث أبي هريرة رضي الله تعالى عنه، وأخرجه أبو الشيخ وابن حبان في تفسيره من مرسل الحسن أن النبي ﷺ قال: «بعثني الله تعالى بالرسالة فضقت بها ذرعا، فأوحى الله تعالى إن لم تبلغ رسالاتي عذبتك وضمن لي العصمة فقويت» .
İshak b. Râhûye'nin Müsned'inde Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh hadisinden tahric ettiği, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Hibbân'ın tefsirinde el-Hasan'ın mürselinden tahric ettiği rivayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ beni risaletle gönderdiğinde bundan ötürü göğsüm daraldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Şayet mesajlarımı tebliğ etmezsen sana azap ederim' diye vahyetti ve bana korunma garantisi verdi, ben de güç buldum.”
وقيل: إن المراد إن تركت تبليغ ما أنزل إليك حكم عليك بأنك لم تبلغ أصلا، وقيل- وليته ما قيل- المراد بما أنزل القرآن، وبما في الجواب بقية المعجزات، وقيل: غير ذلك، واستدل بالآية على أنه ﷺ لم يكتم شيئا من الوحي، ونسب إلى الشيعة أنهم يزعمون أنه ﵊ كتم البعض تقية.
Denildi ki: Maksat, “sana indirileni tebliğ etmeyi terk edersen senin hiç tebliğ etmediğine hükmedilir” demektir. Denildi ki —keşke denilmeseydi— indirilen şeyden maksat Kur'an'dır, cevaptaki şeyden maksat ise diğer mucizelerdir. Başka şeyler de söylenmiştir. Ayetten, onun sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden hiçbir şeyi gizlemediğine delil getirilmiş; Şîa'ya ise onun aleyhisselâm takıyye sebebiyle bir kısmını gizlediğini iddia ettikleri nispet edilmiştir.
وعن بعض الصوفية أن المراد تبليغ ما يتعلق به مصالح العباد من الأحكام، وقصد بإنزاله اطلاعهم عليه، وأمّا ما خص به من الغيب ولم يتعلق به مصالح أمته فله بل عليه كتمانه،
Bazı mutasavvıflardan nakledildiğine göre maksat, kulların maslahatlarıyla ilgili olan ve indirilmesiyle onların muttali olması hedeflenen ahkâmı tebliğ etmektir. Gayba dair kendisine has kılınan ve ümmetinin maslahatlarıyla ilgili olmayan şeylere gelince, onu gizleme hakkı, hatta gizleme zorunluluğu vardır.
وروى السلمي عن جعفر رضي الله تعالى عنه في قوله تعالى: فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى [النجم: ١٠] قال: أوحى بلا واسطة فيما بينه وبينه سرا إلى قلبه، ولا يعلم به أحد سواه إلا في العقبى حين يعطيه الشفاعة لأمته،
es-Sülemî, Cafer'den radıyallâhu teâlâ anh Teâlâ'nın: { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى } “Bunun üzerine kuluna vahyettiğini vahyetti” [en-Necm: 10] kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O'nunla kendi arasında vasıtasız olarak kalbine bir sır vahyetti; ahirette ümmetine şefaat yetkisi vereceği zaman hariç, O'ndan başkası bunu bilmez."
وقال الواسطي- ألقى إلى عبده ما ألقى- ولم يظهر ما الذي أوحى لأنه خصه سبحانه به ﷺ، وما كان مخصوصا به ﵊ كان مستورا، وما بعثه الله تعالى به إلى الخلق كان ظاهرا، قال الطيبي: وإلى هذا ينظر معنى ما روينا في صحيح البخاري عن سعيد المقبري عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: حفظت من رسول الله ﷺ وعاءين: فأما أحدهما فبثثته، وأما الآخر فلو بثثته قطع مني هذا البلعوم- أراد عنقه- وأصل معناه مجرى الطعام، وبذلك فسره البخاري، ويسمون ذلك علم الأسرار الإلهية وعلم الحقيقة، وإلى ذلك أشار رئيس العارفين علي زين العابدين حيث قال:
el-Vâsıtî der ki: "Kuluna ilka ettiğini ilka etti" ve neyi vahyettiğini açıklamadı; çünkü Sübhânehû bunu ona sallallâhu aleyhi ve sellem tahsis etmiştir. Kendisine aleyhisselâm has kılınan şey gizli kalmış, Allah Teâlâ'nın kendisiyle mahlukata gönderdiği şey ise zahir olmuştur. Tîbî der ki: Sahîh-i Buhârî'de Saîd el-Makbürî yoluyla Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiğimiz şu manaya da bu bakış açısıyla bakılır: “Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem iki kap dolusu ilim hıfzettim: Birisini yaydım; diğerine gelince, onu yayacak olsaydım şu boğazım kesilirdi.” —Bununla boynunu kastetmiştir; asıl manası yemek borusudur ve Buhârî de bunu böyle tefsir etmiştir—. Buna ilahî sırlar ilmi ve hakikat ilmi derler. Ariflerin reisi Ali Zeynülabidin de şu sözleriyle buna işaret etmiştir:
إني لأكتم من علمي جواهره ... كيلا يرى الحق ذو جهل فيفتتنا
Şüphesiz ben ilmimin cevherlerini gizliyorum... / Bir cahil hakkı görüp de fitneye düşmesin diye.
وقد تقدم في هذا أبو حسن ... إلى الحسين، وأوصى قبله الحسنا
Bu hususta Hasan'ın babası daha önce... / Hüseyin'e yol göstermiş, ondan önce Hasan'a da vasiyet etmişti.
فرب جوهر علم لو أبوح به ... لقيل لي: أنت ممن يعبد الوثنا
Nice ilim cevheri vardır ki onu açığa vursam... / Muhakkak bana: 'Sen puta tapanlardansın' denilirdi,
ولاستحل رجال مسلمون دمي ... يرون أقبح ما يأتونه حسنا
Ve müslüman adamlar kanımı helal sayardı; / İşledikleri en çirkin şeyi güzel görerek.
ومن ذلك علم وحدة الوجود، وقد نصوا على أنه طور ما وراء طور العقل، وقالوا: إنه مما تعلمه الروح بدون واسطة العقل، ومن هنا قالوا بالعلم الباطن على معنى أنه باطن بالنسبة إلى أرباب الأفكار، وذوي العقول المنغمسين في أوحال العوائق والعلائق لا المتجردين العارجين إلى حضائر القدس ورياض الأنوار.
Vahdet-i vücûd ilmi de bu kabildendir; nitekim onun aklın ötesindeki bir mertebe olduğunu açıkça belirtmişler ve ruhun aklın vasıtası olmaksızın bildiği şeylerden olduğunu söylemişlerdir. Buradan hareketle bâtın ilmini, kudsiyet bahçelerine ve nur bahçelerine yükselen soyutlanmış kimseler için değil, manialar ve alakalardan ibaret çamurlara batmış akıl sahipleri ve fikir erbabına nispetle bâtın olduğu manasında kabul etmişlerdir.
وقد ذكر الشيخ عبد الوهاب الشعراني روح الله تعالى روحه في كتابه الدرر المنثورة في بيان زبد العلوم المشهورة ما نصه: وأما زبدة علم التصوف الذي وضع القوم فيه رسائلهم فهو نتيجة العمل بالكتاب والسنة، فمن عمل بما علم تكلم كما تكلموا وصار جميع ما قالوه بعض ما عنده، لأنه كلما ترقى العبد في باب الأدب مع الله تعالى دق كلامه على الأفهام، حتى قال بعضهم لشيخه: إن كلام أخي فلان يدق على فهمي، فقال: لأن لك قميصين وله قميص واحد فهو أعلى مرتبة منك، وهذا هو الذي دعا الفقهاء ونحوهم من أهل الحجاب إلى تسمية علم الصوفية بعلم الباطن، وليس ذلك بباطن إذ الباطن إنما هو علم الله تعالى، وأما جميع ما علمه الخلق على اختلاف طبقاتهم فهو من علم الظاهر لأنه ظهر للخلق، فاعلم ذلك انتهى.
Şeyh Abdülvehhâb eş-Şa'rânî (Allah Teâlâ ruhunu şad etsin) el-Dürerü'l-mensûre fî beyâni zübedi'l-ulûmi'l-meşhûre adlı kitabında aynen şöyle zikretmiştir: "Tasavvuf ehlinin hakkında risaleler yazdığı tasavvuf ilminin özüne gelince, o Kitap ve Sünnet ile amel etmenin bir neticesidir. Dolayısıyla kim bildiğiyle amel ederse onların konuştuğu gibi konuşur ve onların söylediği her şey kendisindeki ilmin bir parçası haline gelir. Çünkü kul, Allah Teâlâ ile edep kapısında yükseldikçe sözü anlayışlara kapalı ve ince hale gelir; hatta onlardan biri şeyhine: 'Filan kardeşimin sözü anlayışıma ince/kapalı geliyor' deyince şeyhi: 'Çünkü senin iki gömleğin var, onun ise tek bir gömleği var; dolayısıyla o mertebece senden daha üstündür' demiştir. İşte fakihleri ve benzeri perde ehlini sûfîlerin ilmini 'bâtın ilmi' olarak isimlendirmeye sevk eden şey budur. Oysa o bâtın değildir; zira asıl bâtın ancak Allah Teâlâ'nın ilmidir. Mahlukatın farklı tabakalarıyla bildiği her şeye gelince, mahlukata zahir olduğu için o zahir ilmindendir; bunu bilesin!", [sözü] bitti.
وقد فهم بعضهم كون المراد تبليغ الأحكام وما يتعلق بها من المصالح دون ما يشمل علم الأسرار من قوله سبحانه: مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ دون ما تعرفنا به إليك، وذكر أن علم الأسرار لم يكن منزلا بالوحي بل بطريق الإلهام والمكاشفة، وقيل: يفهم ذلك من لفظ الرسالة، فإن الرسالة ما يرسل إلى الغير، وقد أطال بعض الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم الكلام في هذا المقام، والتحقيق عندي أن جميع ما عند النبي ﷺ من الأسرار الإلهية وغيرها من الأحكام الشرعية قد اشتمل عليه القرآن المنزل. فقد قال سبحانه: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النحل: ٨٩] وقال تعالى: ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام: ٣٨] ،
Bazıları, sırlar ilmini kapsayan şeylerin değil, ahkâmı ve onunla ilgili maslahatları tebliğ etmenin kastedildiğini Sübhânehû'nun { مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } buyurmasından anlamış, "sana kendimizi tanıttığımız şeylerden" buyurmadığına dikkat çekmiştir. Ayrıca sırlar ilminin vahiy yoluyla değil ilham ve mükâşefe yoluyla indirildiğini zikretmiştir. Denildi ki: Bu husus "risalet" lafzından da anlaşılır; zira risalet başkasına gönderilen şeydir. Bazı mutasavvıflar (Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın) bu makamda sözü uzatmışlardır. Bana göre tahkik şudur ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nezdinde bulunan ilahî sırların ve diğer şer'î hükümlerin tamamı, indirilen Kur'an'da yer almıştır. Nitekim Sübhânehû: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana her şeyi açıklayan Kitab'ı indirdik” [en-Nahl: 89] buyurmuş; Teâlâ: { ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” [el-En'âm: 38] buyurmuştur.
وقال ﷺ فيما أخرجه الترمذي وغيره: «ستكون فتن، قيل:
Tirmizî ve diğerlerinin tahric ettiği rivayette o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Fitneler olacaktır. Denildi ki:
وما المخرج منها؟ قال: كتاب الله تعالى فيه نبأ ما قبلكم وخبر ما بعدكم وحكم ما فيكم» ،
Ondan kurtuluş nedir? Şöyle buyurdu: Allah Teâlâ'nın Kitabı'dır; onda sizden öncekilerin haberi, sizden sonrakilerin haberi ve aranızdakilerin hükmü vardır.”
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن مسعود قال: أنزل في هذا القرآن كل علم وبين لنا فيه كل شيء ولكن علمنا يقصر عما بين لنا في القرآن، وقال الشافعي رضي الله تعالى عنه: جميع ما حكم به النبي ﷺ فهو مما فهمه من القرآن، ويؤيد ذلك ما
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd'dan tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu Kur'an'da her ilim indirilmiş ve onda bizim için her şey açıklanmıştır; fakat bizim ilmimiz Kur'an'da bize açıklananı kavramaya yetmemektedir.” Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh da şöyle demiştir: “Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hükmettiği her şey, onun Kur'an'dan anladığı şeylerdendir.” Şununla da bu husus teyit edilmektedir:
رواه الطبراني في الأوسط من حديث عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: قال رسول الله ﷺ: «إني لا أحل إلا ما أحل الله تعالى في كتابه ولا أحرم إلا ما حرم الله تعالى في كتابه» ،
Taberânî'nin el-Evsat'ta Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Ben ancak Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda helal kıldığını helal kılar, ancak Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda haram kıldığını haram kılarım.”
وقال المرسي: جمع القرآن علوم الأولين والآخرين بحيث لم يحط بها علما حقيقة إلا المتكلم به، ثم رسول الله ﷺ خلا ما استأثر به سبحانه، ثم ورث عنه معظم ذلك سادات الصحابة رضي الله تعالى عنهم وأعلامهم مثل الخلفاء الأربعة ومثل ابن مسعود وابن عباس رضي الله تعالى عنهما، حتى قال: لو ضاع لي عقال بعير لوجدته في كتاب الله تعالى، ثم ورث عنهم التابعون بإحسان، ثم تقاصرت الهمم وفترت العزائم وتضاءل أهل العلم وضعفوا عن حمل ما حمله الصحابة والتابعون من علومه وسائر فنونه، فنوّعوا علومه، وقامت كل طائفة بفن من فنونه.
el-Mürsî şöyle demiştir: Kur'an, öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini öyle toplamıştır ki Sübhânehû'nun kendisine has kıldıkları müstesna, onu hakiki manada ancak onun Mütekellim'i olan Allah, sonra da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tam olarak ihata etmiştir. Sonra ondan bunun çoğunu Dört Halife gibi ve İbn Mes'ûd ile İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ gibi sahabenin radıyallâhu teâlâ anhüm efendileri ve önde gelenleri miras almıştır; hatta [İbn Abbas]: "Bir deve yularını kaybetsem onu Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bulurdum" demiştir. Sonra onlardan Tâbiîn ihsan ile bunu miras almış, daha sonra himmetler kısalmış, azimler gevşemiş, ilim ehli zayıflayıp sahabe ve tâbiînin onun ilimlerinden ve diğer فنlerinden taşıdığı yükü taşımaktan âciz kalmış, bunun üzerine onun ilimlerini kısımlara ayırmışlar ve her taife onun فنlerinden birini üstlenmiştir.
وقال بعضهم: ما من شيء إلا يمكن استخراجه من القرآن لمن فهمه الله تعالى حتى أن البعض استنبط عمر النبي ﷺ ثلاثا وستين سنة من قوله سبحانه في سورة المنافقين: وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها [المنافقون:
Bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın anlayış verdiği kimse için Kur'an'dan çıkarılamayacak hiçbir şey yoktur; hatta bazıları Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem altmış üç yıllık ömrünü Sübhânehû'nun Münâfikûn Sûresi'ndeki: { وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها } “Allah, eceli geldiğinde hiçbir nefsi asla ertelemez” [el-Münâfikûn:
١١] فإنها رأس ثلاث وستين سورة، وعقبها- بالتغابن- ليظهر التغابن في فقده بنفس ذلك النبي ﷺ، وهذا مما لا يكاد ينتطح فيه كبشان، فإذا ثبت أن جميع ذلك في القرآن كان تبليغ القرآن تبليغا له، غاية ما في الباب أن التوقيف على تفصيل ذلك سرا سرا وحكما حكما لم يثبت بصريح العبارة لكل أحد، وكم من سر وحكم نبهت عليهما الإشارة ولم تبينهما العبارة، ومن زعم أن هناك أسرارا خارجة عن كتاب الله تعالى تلقاها الصوفية من ربهم بأي وجه كان، فقد أعظم الفرية وجاء بالضلال ابن السبهلل بلا مرية.
11] kavlinden istinbat etmiştir; zira bu sûre altmış üçüncü sûrenin başıdır ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat vefatındaki aldanış/kayıp açığa çıksın diye peşinden Teğâbün Sûresi gelmiştir. Bu ise hakkında iki koçun tokuşmayacağı (üzerinde ihtilaf edilmeyecek) derecede açıktır. Dolayısıyla bütün bunların Kur'an'da mevcut olduğu sabit olunca, Kur'an'ı tebliğ etmek bizzat onun tebliği olmuştur. İşin özü şudur ki: Bunların sır sır, hüküm hüküm tafsilatına vakıf olmak sarih ifadeyle herkese sabit olmamıştır; nice sır ve hüküm vardır ki onlara ibare ile açıklanmayıp işaret ile dikkat çekilmiştir. Sûfîlerin her ne şekilde olursa olsun Rablerinden telakki ettikleri Allah Teâlâ'nın Kitabı dışındaki bazı sırlar bulunduğunu iddia eden kimse ise şüphesiz büyük bir iftirada bulunmuş ve apaçık bir sapıklığa düşmüştür.
وقول بعضهم: أخذتم علمكم ميتا عن ميت ونحن أخذناه عن الحي الذي لا يموت، لا يدل على ذلك الزعم لجواز أن يكون ذلك الأخذ من القرآن بواسطة فهم قدسي أعطاه الله تعالى لذلك الآخذ، ويؤيد هذا ما
Bazılarının: "Siz ilminizi ölüden ölüye aldınız, biz ise ölmeyen Hayy'dan aldık" şeklindeki sözü bu iddiaya delalet etmez; zira bu alışın, Allah Teâlâ'nın o alıcıya verdiği kudsî bir fehim vasıtasıyla Kur'an'dan olması muhtemeldir. Şununla da bu durum desteklenmektedir:
صح عن أبي جحيفة، قال: قلت لعلي كرم الله تعالى وجهه: هل عندكم كتاب خصكم به رسول الله ﷺ؟ قال: لا إلا كتاب الله تعالى أو فهم أعطيه رجل مسلم أو ما في هذه الصحيفة- وكانت متعلقة بقبضة سيفه- قال: قلت: وما في هذه الصحيفة؟ قال: العقل وفكاك الأسير ولا يقتل مسلم بكافر.
Ebû Cuhayfe'den sahih olarak nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ali'ye kerremallâhu teâlâ vecheh: “Yanınızda Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem size has kıldığı bir kitap var mıdır?” dedim. Şöyle dedi: “Hayır; Allah Teâlâ'nın Kitabı veya Müslüman bir adama verilen anlayış ya da şu sahifede bulunanlar müstesna” —sahife kılıcının kabzasına bağlıydı—. “Peki bu sahifede ne var?” dedim. Dedi ki: “Diyet, esirin serbest bırakılması ve kâfir sebebiyle Müslümanın öldürülmeyeceği [hükmü].”
ويفهم منه- كما قال القسطلاني- جواز استخراج العالم من القرآن بفهمه ما لم يكن منقولا عن المفسرين إذا وافق أصول الشريعة، وما عند الصوفية- على ما أقول- كله من هذا القبيل إلا أن بعض كلماتهم مخالف ظاهرها لما جاءت به الشريعة الغراء، لكنها مبنية على اصطلاحات فيما بينهم إذا علم المراد منها يرتفع الغبار، وكونهم ملامين على تلك الاصطلاحات
Kastalânî'nin de belirttiği gibi bundan; şeriatın asıllarına uygun olduğu takdirde bir âlimin, müfessirlerden nakledilmemiş olsa bile kendi anlayışıyla Kur'an'dan hüküm/mâna çıkarmasının caiz olduğu anlaşılmaktadır. Benim kanaatime göre sûfîlerin nezdindeki [bilgilerin] tamamı da bu kabildendir; şu kadar var ki onların bazı sözlerinin zahiri, parlak şeriatın getirdiklerine aykırı [görünmektedir]. Fakat bu [sözler], aralarındaki birtakım ıstılahlara (terimlere) dayalıdır ki bunlardan murad edilen şey bilindiğinde [üzerlerindeki] toz duman kalkar. Onların bu ıstılahlardan ötürü kınanıp kınanmayacakları,
لقول علي كرم الله تعالى وجهه كما في صحيح البخاري- حدثوا الناس بما يعرفون أتحبون
Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh Sahîh-i Buhârî'de yer alan şu sözü sebebiyle: “İnsanlara bildikleri şeyleri anlatın! İster misiniz ki
أن يكذب الله تعالى ورسوله ﷺ
Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlansın?”
أو غير ملامين لوجود داع لهم إلى ذلك على ما يقتضيه حسن الظن بهم بحث آخر لسنا بصدده.
yahut onlara hüsnüzanda bulunmanın gerektirdiği üzere buna sevk eden bir sebep bulunduğu için kınanmayacakları [meselesi], şu anda ele almadığımız ayrı bir bahistir.
وقريب من خبر أبي جحيفة ما أخرجه ابن أبي حاتم عن عنترة، قال: كنت عند ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فجاءه رجل، فقال: إن ناسا يأتونا فيخبرونا أن عندكم شيئا لم يبده رسول الله ﷺ للناس، فقال: ألم تعلم أن الله تعالى قال: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ؟ والله ما ورّثنا رسول الله ﷺ سوداء في بيضاء، وحمل- وعاء أبي هريرة رضي الله تعالى عنه الذي لم يبثه على علم الأسرار- غير متعين لجواز أن يكون المراد منه أخبار الفتن.
Ebû Cuhayfe rivayetine yakın bir haberi de İbn Ebî Hâtim, Antere'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbas'ın radıyallâhu teâlâ anhümâ yanındaydım; bir adam gelip şöyle dedi: “Birtakım insanlar bize gelip yanınızda Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara açıklamadığı bir şey olduğunu haber veriyorlar.” Bunun üzerine [İbn Abbas] şöyle dedi: “Bilmez misin ki Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et” buyurmuştur? Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize beyaz üstüne siyah [yazılı özel] hiçbir şey miras bırakmamıştır.” Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu teâlâ anh yaymayıp sakladığı [öğrendiği iki] kaptan [birini] sırlar ilmine hamletmek ise zorunlu/kesin değildir; zira bundan maksadın fitne haberleri olması muhtemeldir.
وأشراط الساعة وما أخبر به الرسول ﷺ من فساد الدين على أيدي أغيلمة من سفهاء قريش، وقد كان أبو هريرة رضي الله تعالى عنه يقول: لو شئت أن أسميهم بأسمائهم لفعلت، أو المراد الأحاديث التي فيها تعيين أسماء أمراء الجور وأحوالهم وذمهم، وقد كان رضي الله تعالى عنه يكني عن بعض ذلك ولا يصرح خوفا على نفسه منهم بقوله: أعوذ بالله سبحانه من رأس الستين وإمارة الصبيان، يشير إلى خلافة يزيد الطريد لعنه الله تعالى على رغم أنف أوليائه لأنها كانت سنة ستين من الهجرة، واستجاب الله تعالى دعاء أبي هريرة رضي الله تعالى عنه، فمات قبلها بسنة، وأيضا قال القسطلاني: لو كان كذلك لما وسع أبي هريرة كتمانه مع ما أخرج عنه البخاري أنه قال: إن الناس يقولون: أكثر أبو هريرة الحديث، ولولا آيتان في كتاب الله تعالى ما حدثت حديثا ثم يتلو إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى إلى قوله تعالى: الرَّحِيمِ [البقرة: ١٥٩، ١٦٠] إلى آخر ما قال، فإن ما تلاه دال على ذم كتمان العلم لا سيما العلم الذي يسمونه علم الأسرار فإن الكثير منهم يدعي أنه لب ثمرة العلم، وأيضا إن أبا هريرة نفى بث ذلك الوعاء على العموم من غير تخصيص، فكيف يستدل به لذلك، وأبو هريرة لم يكشف مستوره فيما أعلم؟ فمن أين علم أن الذي علمه هو هذا؟! ومن ادعى فعليه البيان، ودونه قطع الأعناق.
[Kıyamet] alametleri ve Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'in beyinsiz gençlerinin eliyle dinin bozulacağına dair haber verdiği hususlar olması da muhtemeldir. Nitekim Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh: “İsteseydim onları isimleriyle sayardım” derdi. Yahut bundan maksat, zalim yöneticilerin isimlerini, hallerini belirten ve onları yeren hadislerdir. Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh, onlardan kendi canı için endişe ettiğinden dolayı bunlardan bazısını kinaye yoluyla ifade eder, açıkça söylemez ve şöyle derdi: “Altmışıncı yılın başından ve çocukların idaresinden Sübhân olan Allah'a sığınırım.” Bununla, dostlarının burnu yere sürtülmesine rağmen Allah Teâlâ'nın lanet ettiği sürgün Yezîd'in hilafetine işaret ediyordu; çünkü bu hicretin altmışıncı yılındaydı. Allah Teâlâ Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu teâlâ anh duasını kabul etti ve o, bundan bir yıl önce vefat etti. Ayrıca Kastalânî şöyle demiştir: “Eğer durum öyle olsaydı, Buhârî'nin kendisinden rivayet ettiği şu sözüne rağmen Ebû Hüreyre'nin bunu gizlemesi caiz olmazdı: 'İnsanlar: Ebû Hüreyre çok hadis rivayet etti, diyorlar. Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki iki ayet olmasaydı hiçbir hadis rivayet etmezdim.' Sonra da: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى } “İndirdiğimiz açık delilleri ve hidayeti gizleyenler...” ayetinden Teâlâ'nın: { الرَّحِيمِ } “...Rahîm'dir” [el-Bakara: 159, 160] kavline kadar okurdu...” [Kastalânî'nin] sözünün sonuna kadar. Zira onun okuduğu bu ayet ilmi gizlemenin yerilmesine delalet etmektedir; bilhassa onların sırlar ilmi adını verdikleri ilmi [gizlemek böyledir], zira onların çoğu bunun ilmin meyvesinin özü olduğunu iddia etmektedir. Ayrıca Ebû Hüreyre, o kabı yaymayı herhangi bir tahsis yapmaksızın umumi olarak nefyetmiştir; öyleyse bununla buna nasıl delil getirilebilir? Üstelik Ebû Hüreyre bildiğim kadarıyla onun örtüsünü açmamışken, onun bildiği şeyin bu olduğu nereden bilindi?! Bunu iddia edenin delil getirmesi gerekir ki buna ulaşmak boyunların vurulmasından (ölümden) daha zordur.
فالاستدلال بالخبر لطريق القوم فيه ما فيه، ومثله ما
Dolayısıyla bu haberle [tasavvuf] ehlinin yoluna delil getirilmesinde tenkit edilecek yönler vardır. Bunun benzeri de
روي عن زين العابدين رضي الله تعالى عنه، نعم للقوم متمسك غير هذا مبين في موضعه
Zeynelâbidîn'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilen şeydir. Evet, bu taifenin bundan başka, kendi yerinde açıklanmış tutanakları (dayanakları) vardır;
لكن لا يسلم لأحد كائنا من كان أن ما هم عليه مما خلا عنه كتاب الله تعالى الجليل، أو أنه أمر وراء الشريعة، ومن برهن على ذلك بزعمه فقد ضل ضلالا بعيدا، فقد قال الشعراني قدس سره في الأجوبة المرضية عن الفقهاء والصوفية: سمعت سيدي عليا المرصفي يقول: لا يكمل الرجل في مقام المعرفة والعلم حتى يري الحقيقة مؤيدة للشريعة، وإن التصوف ليس بأمر زائد على السنة المحمدية، وإنما هو عينها.
fakat her kim olursa olsun hiç kimseye, onların üzerinde bulunduğu yolun Allah Teâlâ'nın Yüce Kitabı'ndan yoksun olduğu yahut şeriatın ötesinde bir iş olduğu kabul edilmez. Kendi zannınca buna delil getiren kimse ise muhakkak derin bir sapıklığa düşmüştür. Nitekim Şa‘rânî kuddise sirruh, el-Ecvibetü'l-Merdıyye ani'l-Fukahâi ve's-Sûfiyye adlı eserinde şöyle demiştir: Seyyidim Ali el-Marsafî'nin şöyle dediğini işittim: “Kişi hakikati şeriatı destekler halde görmedikçe marifet ve ilim makamında kemale eremez. Tasavvuf ise Muhammedî sünnete eklenmiş fazladan bir şey değildir, bilakis onun ta kendisidir.”
وسمعت سيدي عليا الخواص يقول مرارا: من ظن أن الحقيقة تخالف الشريعة أو عكسه فقد جهل لأنه ليس عند المحققين شريعة تخالف حقيقة أبدا، حتى قالوا: شريعة بلا حقيقة عاطلة وحقيقة بلا شريعة باطلة، خلاف ما عليه القاصرون من الفقهاء والفقراء، وقد يستند من زعم المخالفة بين الحقيقة والشريعة إلى قصة الخضر مع موسى ﵉، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك على وجه لا يستطيع المخالف معه على فتح شفة.
Seyyidim Ali el-Havvâs'ın defalarca şöyle dediğini işittim: “Hakikatin şeriata yahut şeriatın hakikate aykırı olduğunu zanneden kimse muhakkak cahillik etmiştir. Çünkü muhakkiklere göre asla hakikate aykırı bir şeriat yoktur; hatta şöyle demişlerdir: Hakikatsiz şeriat atıl (işlevsiz), şeriatsız hakikat ise batıldır. Bu, fakihlerden ve dervişlerden anlayışı kıt olanların zannettiğinin aksinedir.” Hakikat ile şeriat arasında aykırılık olduğunu iddia eden kimse Hızır ile Mûsâ'nın aleyhimesselâm kıssasına dayanabilir; inşâallâhu teâlâ bunun tahkiki, muhalifin ağzını dahi açamayacağı bir şekilde ileride gelecektir.
ومما نقلنا عن القسطلاني في خبر أبي جحيفة يعلم الجواب عما قيل في الاعتراض على الصوفية: من أن ما عندهم إن كان موافقا للكتاب والسنة فهما بين أيدينا، وإن كان مخالفا لهما فهو ردّ عليهم، وما بعد الحق إلا الضلال، والجواب باختيار الشق الأول وكون الكتاب والسنة بين أيدينا لا يستدعي عدم إمكان استنباط شيء منهما بعد، ولا يقتضي انحصار ما فيهما فيما علمه العلماء قبل، فيجوز أن يعطي الله تعالى لبعض خواص عباده فهما يدرك به منهما ما لم يقف عليه أحد من المفسرين والفقهاء المجتهدين في الدين، وكم ترك الأول للآخر، وحيث سلم للأئمة الأربعة مثلا اجتهادهم واستنباطهم من الآيات والأحاديث، مع مخالفة بعضهم بعضا فما المانع من أن يسلم للقوم ما فتح لهم
Ebû Cuhayfe hadisinde Kastalânî'den naklettiğimiz şeylerden, sûfîlere yöneltilen şu itiraza verilen cevap anlaşılır: “Onların nezdindeki bilgiler Kitap ve Sünnet'e uygunsa zaten onlar elimizin altındadır; eğer onlara aykırıysa bu kendilerine reddedilir, haktan sonra ise sapıklıktan başka ne vardır?” Cevap, birinci şıkkı tercih etmektir; zira Kitap ve Sünnet'in elimizin altında bulunması, bundan sonra onlardan hiçbir şey istinbat etmenin mümkün olmamasını gerektirmediği gibi, ikisinde bulunan manaların daha önceki âlimlerin bildiği şeylere hasredilmesini de icap ettirmez. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın, kullarından bazı seçkin kimselere, dinde müctehid olan müfessir ve fakihlerden hiçbirinin vakıf olamadığı manaları bu ikisinden kavrayabileceği bir anlayış vermesi caizdir. Nitekim öncekiler sonrakilere nice şeyler bırakmıştır! Mesela dört imama, birbirlerine muhalif olmalarına rağmen ayet ve hadislerden yaptıkları ictihad ve istinbatları teslim edildiğine göre, bu zevata da kendilerine açılan [fütûhâtın] teslim edilmesine ne engel vardır?
من معاني كتاب الله تعالى وسنة نبيه ﷺ وإن خالف ما عليه بعض الأئمة، لكن لم يخالف ما انعقد عليه الإجماع الصريح من الأمة المعصومة، وأرى التفرقة بين الفريقين مع ثبوت علم كل في القبول والرد تحكما بحتا كما لا يخفى على المنصف، وزعمت الشيعة أن المراد «بما أنزل إليك» خلافة علي كرم الله تعالى وجهه،
Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinin manalarından [açılan bu hakikatler], bazı imamların görüşlerine aykırı olsa bile masum ümmetin üzerinde açık icmâ ettiği esaslara aykırı değildir. Kabul ve red hususunda her birinin ilmi sabit iken iki grup arasında ayrım yapmayı, insaf ehline gizli kalmayacağı üzere sırf keyfî bir hüküm olarak görmekteyim. Şîa ise «sana indirilenden» muradın Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh hilafeti olduğunu iddia etmiştir;
فقد رووا بأسانيدهم عن أبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما أن الله تعالى أوحى إلى نبيه ﷺ أن يستخلف عليا كرم الله تعالى وجهه، فكان يخاف أن يشق ذلك على جماعة من أصحابه فأنزل الله تعالى هذه الآية تشجيعا له ﵊ بما أمره بأدائه.
Nitekim onlar kendi isnatlarıyla Ebû Ca‘fer ve Ebû Abdullah'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet etmişlerdir: Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'yi kerremallâhu teâlâ vecheh halife tayin etmesini vahyetti; o da bunun ashabından bir topluluğa ağır gelmesinden korkuyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ, yerine getirmesini emrettiği şey hususunda onu aleyhisselâm cesaretlendirmek üzere bu ayeti indirdi.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: نزلت هذه الآية في علي كرم الله تعالى وجهه حيث أمر سبحانه أن يخبر الناس بولايته فتخوّف رسول الله ﷺ أن يقولوا حابى ابن عمه وأن يطعنوا في ذلك عليه، فأوحى الله تعالى إليه هذه الآية فقام بولايته يوم غدير خم، وأخذ بيده فقال ﵊: من كنت مولاه فعلي مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه،
İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Ali kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında inmiştir; şöyle ki Sübhânehû, insanlara onun velayetini bildirmesini emrettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, amcasının oğlunu kayırdığını söylemelerinden ve bu konuda kendisini kınamalarından çekindi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona bu ayeti vahyetti. O da Gadîr-i Hum gününde onun velayetini ilan etmek üzere ayağa kalktı ve elinden tutarak şöyle buyurdu aleyhisselâm: “Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır. Allahım, onu seveni sev, ona düşman olana düşman ol!”
وأخرج الجلال السيوطي في الدر المنثور عن أبي حاتم وابن مردويه وابن عساكر راوين عن أبي سعيد الخدري قال: نزلت هذه الآية على رسول الله ﷺ يوم غدير خم في علي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه،
Celâl es-Süyûtî ed-Dürrü'l-Mensûr'da Ebû Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'den, onların da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiklerine göre [Ebû Saîd] şöyle demiştir: Bu ayet Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Gadîr-i Hum gününde Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında inmiştir.
وأخرج ابن مردويه عن ابن مسعود قال: كنا نقرأ على عهد رسول الله ﷺ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ أن عليا ولي المؤمنين وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وخبر الغدير عمدة أدلتهم على خلافة الأمير كرم الله تعالى وجهه، وقد زادوا فيه إتماما لغرضهم زيادات منكرة ووضعوا في خلاله كلمات مزورة ونظموا في ذلك الأشعار وطعنوا على الصحابة رضي الله تعالى عنهم بزعمهم أنهم خالفوا نص النبي المختار ﷺ، فقال إسماعيل بن محمد الحميري- عامله الله تعالى بعدله- من قصيدة طويلة:
İbn Merdûye'nin İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında [bu ayeti]: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et” —şüphesiz Ali müminlerin velisidir— { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” şeklinde okurduk. Gadîr haberi, Emîr'in kerremallâhu teâlâ vecheh hilafeti hususunda onların en temel delilidir. Maksatlarını tamamlamak için bu rivayete münker ziyadeler eklemişler, arasına uydurma sözler yerleştirmişler, bu hususta şiirler nazmetmişler ve ashaba radıyallâhu teâlâ anhüm, seçilmiş Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nassına muhalefet ettikleri iddiasıyla dil uzatmışlardır. Nitekim İsmâil b. Muhammed el-Himyerî —Allah Teâlâ ona adaletiyle muamele etsin— uzun bir kasidesinde şöyle demiştir:
عجبت من قوم أتوا أحمدا ... بخطة ليس لها موضع
Şaştım kaldım o kavme ki Ahmed'e geldiler, ... Yersiz ve temelsiz bir teklif ile.
قالوا له: لو شئت أعلمتنا ... إلى من الغاية والمفزع
Ona dediler: “Dileseydin bildirirdin bize, ... Son sığınağın ve merciin kime varacağını;
إذا توفيت وفارقتنا ... وفيهم في الملك من يطمع؟
Vefat edip aramızdan ayrıldığında, ... Oysa içlerinde hükümranlığa göz dikenler varken?”
فقال: لو أعلمتكم مفزعا ... كنتم عسيتم فيه أن تصنعوا
O da buyurdu: “Size bir merci bildirsem dahi, ... Umulur ki siz ona karşı da yapardınız
كصنع أهل العجل إذ فارقوا ... هارون فالترك له أورع
Buzağıya tapanların Hârûn'dan ayrıldıklarında yaptıkları gibi; ... Bu yüzden onu [bildirmeyip] terk etmek daha hayırlıdır.”
ثم أتته بعده عزمة ... من ربه ليس لها مدفع
Sonra bunun ardından Rabbinden ona, ... Karşı durulamaz kesin bir emir geldi:
أبلغ وإلا لم تكن مبلغا ... والله منهم عاصم يمنع
“Tebliğ et, yoksa tebliğ etmiş olmazsın; ... Allah da seni onlardan korur ve muhafaza eder.”
فعندها قام النبي الذي ... كان بما يأمره يصدع
İşte o vakit emrolunduğu şeyi açıkça tebliğ eden ... O Peygamber ayağa kalktı;
يخطب مأمورا وفي كفه ... كف على نورها يلمع
Emredilmiş olarak hutbe irat ediyordu ve avucunda ... Nuru parıldayan bir el vardı;
رافعها، أكرم بكف الذي ... يرفع، والكف التي ترفع
O eli yukarı kaldırıyordu; ne yücedir o kaldıranın eli, ... Ve ne yücedir kaldırılan o el!
من كنت مولاه فهذا له ... مولى فلم يرضوا ولم يقنعوا
“Ben kimin mevlası isem, işte bu da onun mevlasıdır” [dedi], ... Fakat onlar razı olmadılar ve kanaat getirmediler.
وظل قوم غاظهم قوله ... كأنما آنافهم تجدع
Bir topluluk ise onun sözünden öfkeye kapıldı, ... Sanki burunları kesiliyormuş gibi.
حتى إذا واروه في لحده ... وانصرفوا عن دفنه ضيعوا
Nihayet onu lahdine koyup ... Defninden dönünce zayi ettiler
ما قال بالأمس وأوصى به ... واشتروا الضر بما ينفع
Dün söylediği ve vasiyet ettiği şeyleri, ... Ve zararı faydalı olana karşılık satın aldılar.
وقطعوا أرحامهم بعده ... فسوف يجزون بما قطعوا
Ondan sonra akrabalık bağlarını kopardılar; ... Kopardıkları şeyin cezasını pek yakında çekecekler!
وأزمعوا مكرا بمولاهم ... تبا لما كانوا به أزمعوا
Mevlalarına karşı bir tuzak kurmaya azmettiler; ... Azmettikleri şey helak olsun!
لا هم عليه يردوا حوضه ... غدا، ولا هو لهم يشفع
Ne onlar yarın onun havzına varabilsinler, ... Ne de o kendilerine şefaat etsin!
إلى آخر ما قال لا غفر الله تعالى له عثرته ولا أقال، وأنت تعلم أن أخبار الغدير التي فيها الأمر بالاستخلاف غير صحيحة عند أهل السنة ولا مسلمة لديهم أصلا، ولنبين ما وقع هناك أتم تبيين ولنوضح الغث منه والسمين، ثم نعود على استدلال الشيعة بالإبطال ومن الله سبحانه الاستمداد وعليه الاتكال، فنقول: إن النبي ﷺ في مكان بين مكة والمدينة عند مرجعه من حجة الوداع قريب من الجحفة يقال له: غدير خم، فبين فيها فضل علي كرم الله تعالى وجهه وبراءة عرضه مما كان تكلم فيه بعض من كان معه بأرض اليمن بسبب ما كان صدر منه من المعدلة التي ظنها بعضهم جورا وتضييقا وبخلا، والحق مع علي كرم الله تعالى وجهه في ذلك، وكانت يوم الأحد ثامن عشر ذي الحجة تحت شجرة هناك.
...sözünün sonuna kadar —Allah Teâlâ onun sürçmesini bağışlamasın ve kusurundan geçmesin—. Sen bilirsin ki Gadîr rivayetlerinin hilafeti emreden kısımları Ehl-i Sünnet nezdinde sahih olmadığı gibi onlar nezdinde asla kabul de görmemiştir. Orada meydana gelen hadiseyi en mükemmel şekilde beyan edelim, çürüğü ile sağlamını açıklığa kavuşturalım, sonra da Şîa'nın istidlalini iptal etmeye dönelim; yardım Sübhân olan Allah'tandır ve tevekkül yalnız O'nadır. Deriz ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'ndan dönerken Mekke ile Medine arasında, Cuhfe'ye yakın Gadîr-i Hum denilen bir yerde durdu. Orada Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh faziletini ve Yemen diyarında kendisiyle beraber bulunan bazılarının —onun sergilediği, ancak bazılarının haksızlık, darlık ve cimrilik sandığı adaletten ötürü— aleyhinde konuştukları hususlardan onun ırzının/şerefinin temiz olduğunu beyan etti. Bu hususta hak Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh tarafındaydı. Bu olay, Zilhicce'nin on sekizinci pazar günü orada bir ağacın altında vuku buldu.
فروى محمد بن إسحاق عن يحيى بن عبد الله عن يزيد بن طلحة قال: لما أقبل علي كرم الله تعالى وجهه من اليمن ليلقى رسول الله ﷺ بمكة تعجل إلى رسول الله ﷺ واستخلف على جنده الذين معه رجلا من أصحابه، فعمد ذلك الرجل فكسا كل رجل حلة من البز الذي كان مع علي كرم الله تعالى وجهه، فلما دنا جيشه خرج ليلقاهم فإذا عليهم الحلل، قال: ويلك ما هذا؟ قال: كسوت القوم ليتجملوا به إذا قدموا في الناس، قال: ويلك انتزع قبل أن ننتهي إلى رسول الله ﷺ، قال: فانتزع الحلل من الناس فردها في البز، وأظهر الجيش شكواه لما صنع بهم.
Muhammed b. İshâk, Yahyâ b. Abdullah'tan, o da Yezîd b. Talha'dan şöyle rivayet etmiştir: Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Mekke'de Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kavuşmak üzere Yemen'den geldiğinde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yetişmek için acele etti ve beraberindeki askerlerin başına ashabından bir adamı vekil bıraktı. O adam da Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh yanında bulunan kumaşlardan her bir adama birer takım elbise giydirdi. Ordusu yaklaştığında [Ali] onları karşılamak için çıktı; bir de baktı ki üzerlerinde o elbiseler var. “Yazıklar olsun sana! Bu nedir?” dedi. [Vekil bıraktığı zat]: “İnsanların arasına girdiklerinde güzel görünsünler diye cemaate giydirdim” dedi. [Ali]: “Yazıklar olsun sana! Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem varmadan önce [onları] çıkar!” dedi. Bunun üzerine o elbiseleri insanlardan çıkarıp kumaşların arasına geri koydu; ordu da kendilerine yapılan bu muameleden ötürü şikayetini açığa vurdu.
وأخرج عن زينب بنت كعب- وكانت عند أبي سعيد الخدري- عن أبي سعيد قال: اشتكى الناس عليا كرم الله تعالى وجهه، فقام رسول الله ﷺ فينا خطيبا فسمعته يقول: أيها الناس لا تشكوا عليا فو الله إنه لأخشن في ذات الله تعالى- أو في سبيل الله تعالى. ورواه الإمام أحمد،
Yine [İbn İshâk], —Ebû Saîd el-Hudrî'nin nikahı altında bulunan— Zeyneb bnt. Ka‘b'dan, o da Ebû Saîd'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Saîd dedi ki: “İnsanlar Ali'yi kerremallâhu teâlâ vecheh şikayet ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda hutbe irat etmek üzere ayağa kalktı. Ben onun şöyle buyurduğunu işittim: 'Ey insanlar! Ali'yi şikayet etmeyin! Vallahi o, Allah Teâlâ'nın zatı uğrunda —yahut Allah Teâlâ'nın yolunda— pek sert/tavizsizdir.'” Bunu İmam Ahmed de rivayet etmiştir.
وروي أيضا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عن بريدة الأسلمي قال: غزوت مع علي اليمن فرأيت منه جفوة، فلما قدمت على رسول الله ﷺ ذكرت عليا كرم الله تعالى وجهه، فرأيت وجه رسول الله ﷺ قد تغير، فقال بريدة: ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟ قلت: بلى يا رسول الله قال: من كنت مولاه فعلي مولاه،
Ayrıca İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Büreyde el-Eslemî'den şöyle rivayet edilmiştir: Büreyde dedi ki: “Ali ile birlikte Yemen gazvesine katıldım ve kendisinden bir sertlik/katılık gördüm. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına vardığımda Ali'yi kerremallâhu teâlâ vecheh andım (ondan şikayet ettim). Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünün renginin değiştiğini gördüm. [Resûlullah] şöyle buyurdu: 'Ey Büreyde! Ben müminlere kendi nefislerinden daha evla değil miyim?' Ben: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü!' dedim. Buyurdu ki: 'Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır.'”
وكذا رواه النسائي بإسناد جيد قوى رجاله كلهم ثقات، وروي بإسناد آخر تفرد به،
Nesâî de bunu, ravilerinin tamamı sika (güvenilir) olan ceyyid ve kuvvetli bir isnatla rivayet etmiştir. Kendisinin teferrüd ettiği başka bir isnatla da rivayet edilmiştir.
وقال الذهبي: إنه صحيح عن زيد بن أرقم قال: لما رجع رسول الله ﷺ من حجة الوداع ونزل غدير خم أمر بدوحات فغممن، ثم قال: كأني قد دعيت فأجبت إني قد تركت فيكم الثقلين كتاب الله تعالى وعترتي أهل بيتي، فانظروا كيف تخلفوني فيهما فإنهما لم يفترقا حتى يردا على الحوض، الله تعالى مولاي وأنا ولي كل مؤمن، ثم أخذ بيد علي كرم الله تعالى وجهه، فقال: من كنت مولاه فهذا وليه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه، فما كان في الدوحات أحد إلا رآه بعينه وسمعه بأذنيه.
Zehebî bunun sahih olduğunu belirtmiştir. Zeyd b. Erkam'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'ndan dönüp Gadîr-i Hum'da konaklayınca büyük ağaçların [altının] süpürülüp temizlenmesini emretti. Sonra şöyle buyurdu: “Sanki çağrılmışım da icabet etmişim [gibi ecelim yaklaştı]. Şüphesiz ben aranızda iki ağır emanet bıraktım: Allah Teâlâ'nın Kitabı ve ıtretim olan Ehl-i Beytim. Onlar hakkında benden sonra nasıl davranacağınıza bakın! Zira onlar, [kıyamette] havzın başında bana varıncaya kadar asla birbirlerinden ayrılmayacaklardır. Allah Teâlâ benim mevlamdır, ben de her müminin velisiyim.” Sonra Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh elinden tuttu ve şöyle buyurdu: “Ben kimin mevlası isem bu da onun velisidir. Allahım, onu seveni sev, ona düşman olana düşman ol!” Ağaçların altında bulunup da onu gözleriyle görmeyen ve kulaklarıyla işitmeyen hiçbir kimse kalmadı.
وروى ابن جرير عن علي بن زيد وأبي هارون العبيدي وموسى بن عثمان عن البراء قال: كنا مع رسول الله ﷺ في حجة الوداع فلما أتينا على غدير خم كسح لرسول الله ﷺ تحت شجرتين ونودي في الناس الصلاة جامعة، ودعا رسول الله ﷺ عليا كرم الله تعالى وجهه وأخذ بيده وأقامه عن يمينه، فقال: ألست أولى بكل امرئ من نفسه؟ قالوا:
İbn Cerîr, Ali b. Zeyd, Ebû Hârûn el-Abîdî ve Mûsâ b. Osmân'dan, onlar da Berâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Berâ dedi ki: “Veda Haccı'nda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Gadîr-i Hum'a vardığımızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için iki ağacın altı süpürüldü ve insanlara: 'es-Salâtü câmiatün (namaza toplanın)' diye nida edildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'yi kerremallâhu teâlâ vecheh çağırdı, elinden tuttu ve onu sağına dikti. Ardından: 'Ben her bir kişiye kendi nefsinden daha evla değil miyim?' diye sordu. Onlar:
بلى، قال: فإن هذا مولى من أنا مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه، فلقيه عمر بن الخطاب فقال رضي الله تعالى عنه: هنيئا لك أصبحت وأمسيت مولى كل مؤمن ومؤمنة
'Evet!' dediler. Buyurdu ki: 'Şüphesiz bu, ben kimin mevlası isem onun mevlasıdır. Allahım, onu seveni sev, ona düşman olana düşman ol!' Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb onunla karşılaştı ve radıyallâhu teâlâ anh şöyle dedi: 'Kutlu olsun sana! Her mümin ve müminenin mevlası olarak sabahladın ve akşamladın.'”
- وهذا ضعيف- فقد نصوا أن علي بن زيد وأبا هارون وموسى ضعفاء لا يعتمد على روايتهم، وفي السند أيضا- أبو إسحاق- وهو شيعي مردود الرواية.
—Bu rivayet zayıftır—; zira Ali b. Zeyd, Ebû Hârûn ve Mûsâ'nın zayıf olduklarını ve rivayetlerine itimat edilmeyeceğini açıkça belirtmişlerdir. Ayrıca senedinde Ebû İshâk da vardır ki o, rivayeti reddedilen bir Şiî'dir.
وروى ضمرة بإسناده عن أبي هريرة قال: لما أخذ رسول الله ﷺ يد علي كرم الله تعالى وجهه قال: من كنت مولاه فعلي مولاه، فأنزل الله تعالى الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [المائدة: ٣] ثم قال أبو هريرة: وهو يوم غدير خم، ومن صام يوم ثماني عشرة من ذي الحجة كتب الله تعالى له صيام ستين شهرا،
Damre kendi isnadıyla Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Hüreyre dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh elini tutup: 'Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır' buyurduğunda Allah Teâlâ: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [el-Mâide: 3] ayetini indirdi.” Sonra Ebû Hüreyre şöyle dedi: “O gün Gadîr-i Hum günüdür; kim Zilhicce'nin on sekizinci gününü oruçlu geçirirse Allah Teâlâ ona altmış ayın orucunu [tutmuş gibi sevap] yazar.”
وهو حديث منكر جدا، ونص في البداية والنهاية على أنه موضوع، وقد اعتنى بحديث الغدير أبو جعفر بن جرير الطبري فجمع فيه مجلدين أورد فيهما سائر طرقه وألفاظه، وساق الغث والسمين والصحيح والسقيم على ما جرت به عادة كثير من المحدثين، فإنهم يوردون ما وقع لهم في الباب من غير تمييز بين صحيح وضعيف، وكذلك الحافظ الكبير أبو القاسم ابن عساكر أورد أحاديث كثيرة في هذه الخطبة، والمعول عليه فيها ما أشرنا إليه، ونحوه مما ليس فيه خبر الاستخلاف كما يزعمه الشيعة، وعن الذهبي أن
Bu pek münker bir hadistir; el-Bidâye ve'n-Nihâye'de bunun mevzu (uydurma) olduğu açıkça belirtilmiştir. Ebû Ca‘fer b. Cerîr et-Taberî Gadîr hadisine çok ihtimam göstermiş ve onun hakkında, bütün tarîklerini ve lafızlarını zikrettiği iki ciltlik bir eser toplamıştır. Birçok muhaddisin âdeti olduğu üzere çürüğünü sağlamını, sahihini sakimini aktarmıştır; zira onlar sahih ile zayıf arasında ayrım yapmaksızın bu bapta ellerine geçenleri zikrederler. Aynı şekilde büyük hafız Ebü'l-Kâsım İbn Asâkir de bu hutbe hakkında pek çok hadis zikretmiştir. Bu hususta itimat edilecek olan ise işaret ettiğimiz ve benzeri rivayetlerdir ki bunlarda Şîa'nın iddia ettiği gibi hilafet haberi bulunmamaktadır. Zehebî'den nakledildiğine göre:
من كنت مولاه فعلي مولاه
“Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır” [kısmı]
متواتر يتيقن أن رسول الله ﷺ قاله، وأما
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söylediği kesin olarak bilinen mütevatir bir lafızdır. Şu kadarı var ki:
اللهم وال من والاه،
“Allahım, onu seveni sev...” [kısmı]
فزيادة قوية الإسناد، وأما صيام ثماني عشرة ذي الحجة فليس بصحيح- ولا والله نزلت تلك الآية إلا يوم عرفة قبل غدير خم بأيام.
senedi kuvvetli bir ziyadedir. Zilhicce'nin on sekizinci gününün orucuna gelince bu sahih değildir; vallahi o ayet ancak Gadîr-i Hum'dan birkaç gün önce Arefe gününde inmiştir.
والشيخان لم يرويا خبر الغدير في صحيحهما لعدم وجدانهما له على شرطهما، وزعمت الشيعة أن ذلك لقصور وعصبية فيهما وحاشاهما من ذلك، ووجه استدلال الشيعة بخبر- من كنت مولاه فعلي مولاه- أن المولى بمعنى الأولى بالتصرف، وأولوية التصرف عين الإمامة، ولا يخفى أن أول الغلط في هذا الاستدلال جعلهم المولى بمعنى الأولى، وقد أنكر ذلك أهل العربية قاطبة بل قالوا: لم يجىء مفعل بمعنى أفعل أصلا، ولم يجوز ذلك إلا أبو زيد اللغوي متمسكا بقول أبي عبيدة في تفسير قوله تعالى: هِيَ مَوْلاكُمْ [الحديد: ١٥] أي أولى بكم.
Şeyhayn (Buhârî ve Müslim), kendi şartlarına uygun bulamadıkları için Gadîr haberini Sahîh'lerinde rivayet etmemişlerdir. Şîa ise bunun onlardaki bir kusurdan ve taassuptan kaynaklandığını iddia etmiştir; hâşâ, onlar bundan münezzehtir! Şîa'nın: “Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır” haberiyle delil getirmelerinin yönü şudur: “Mevlâ” kelimesi tasarrufa en layık (evlâ) olma manasındadır; tasarrufta evleviyet ise bizzat imamettir. Gizli değildir ki bu istidlaldeki ilk yanlışlık, onların “mevlâ”yı “evlâ” manasında kabul etmeleridir. Arap dili âlimlerinin tamamı bunu reddetmiş, hatta şöyle demişlerdir: «Mef‘al» vezni hiçbir zaman «ef‘al» vezni manasında gelmemiştir. Ebû Ubeyde'nin, Teâlâ'nın: { هِيَ مَوْلاكُمْ } “O sizin mevlanızdır” [el-Hadîd: 15] kavlinin tefsirindeki: “Yani size en layık olandır (evlâ biküm)” sözüne tutunarak buna cevaz veren dilci Ebû Zeyd hariç bunu caiz gören olmamıştır.
وردّ بأنه يلزم عليه صحة فلان مولى من فلان كما يصح فلان أولى من فلان، واللازم باطل إجماعا فالملزوم مثله، وتفسير أبي عبيدة بيان لحاصل المعنى، يعني النار مقركم ومصيركم. والموضع اللائق بكم، وليس نصا في أن لفظ المولى ثمة بمعنى الأولى، والثاني أنا لو سلمنا أن المولى بمعنى الأولى لا يلزم أن يكون صلته بالتصرف، بل يحتمل أن يكون المراد أولى بالمحبة وأولى بالتعظيم ونحو ذلك، وكم قد جاء الأولى في كلام لا يصح معه تقدير التصرف كقوله تعالى: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا [آل عمران: ٦٨] على أن لنا قرينتين على أن المراد من الولاية من لفظ المولى أو الأولى: المحبة، إحداهما ما رويناه عن محمد بن إسحاق في شكوى الذين كانوا مع الأمير كرم الله تعالى وجهه في اليمن- كبريدة الأسلمي وخالد بن الوليد وغيرهما- ولم يمنع ﷺ الشاكين بخصوصهم مبالغة في طلب موالاته وتلطفا في الدعوة إليها كما هو الغالب في شأنه ﷺ في مثل ذلك، وللتلطف المذكور افتتح الخطبة ﷺ
Buna şöyle cevap verilmiştir: Eğer öyle olsaydı, “Filan kişi filandan daha evladır (evlâ min fülân)” denilebildiği gibi “Filan kişi filandan mevlâdır (mevlâ min fülân)” denilmesinin de sahih olması gerekirdi. Bu gereklilik (lâzım) icmâ ile batıldır; dolayısıyla onu gerektiren durum (melzûm) da böyledir. Ebû Ubeyde'nin tefsiri ise netice mananın açıklamasıdır; yani: Ateş sizin kalacağınız yer, varacağınız yer ve size layık olan makamdır. Yoksa bu, oradaki “mevlâ” lafzının “evlâ” manasında olduğuna dair kesin bir nass değildir. İkincisi: “Mevlâ”nın “evlâ” manasında olduğunu kabul etsek bile, bunun tasarrufla irtibatlı olması gerekmez; bilakis sevilmeye en layık, hürmete en layık ve benzeri manalarda olması muhtemeldir. Nitekim “evlâ” kelimesi kelamda, beraberinde tasarruf takdir edilmesinin sahih olmadığı nice yerlerde geçmiştir; Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını, ona uyanlar, bu Peygamber ve iman edenlerdir” [Âl-i İmrân: 68]. Kaldı ki “mevlâ” yahut “evlâ” lafzındaki velayetten maksadın sevgi olduğuna dair elimizde iki karine vardır. Bunlardan biri; Yemen'de Emîr kerremallâhu teâlâ vecheh ile beraber bulunan Büreyde el-Eslemî, Hâlid b. Velîd ve başkalarının şikayetleri hakkında Muhammed b. İshâk'tan rivayet ettiğimiz husustur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onun sevilmesini talepteki mübalağasından ve bu tür durumlardaki genel tavrı gereğince [insanları] buna çağırmadaki nezaketinden ötürü şikayetçileri bizzat men etmemiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem söz konusu bu nezaketinden dolayı hutbeye şöyle başlamıştır: