وأيضا استفسروا منه ﵊ عمن يكون إماما بعده ﷺ،
Ayrıca ondan aleyhisselâm kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sonra kimin imam (halife) olacağını da sordular.
فقد أخرج أحمد عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: يا رسول الله من نؤمر بعدك؟ قال: إن تؤمروا أبا بكر رضي الله تعالى عنه تجدوه أمينا زاهدا في الدنيا راغبا في الآخرة، وإن تؤمروا عمر رضي الله تعالى عنه تجدوه قويا أمينا لا يخاف في الله لومة لائم، وإن تؤمروا عليا- ولا أراكم فاعلين- تجدوه هاديا مهديا يأخذ بكم الصراط المستقيم»
Nitekim Ahmed, Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle rivayet etmiştir: «'Ey Allah'ın Resûlü, sizden sonra kimi başımıza emîr yapalım?' dedim. O da: 'Eğer Ebû Bekir'i radıyallâhu teâlâ anh başınıza emîr yaparsanız, onu güvenilir, dünyada zahid, ahirete rağbet eden biri olarak bulursunuz. Eğer Ömer'i radıyallâhu teâlâ anh başınıza emîr yaparsanız, onu güçlü, güvenilir ve Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan biri olarak bulursunuz. Eğer Ali'yi başınıza emîr yaparsanız -ki yapacağınızı sanmıyorum- onu doğru yolu gösteren ve doğru yolda olan, sizi dosdoğru yola ileten biri olarak bulursunuz' buyurdu.»
وهذا الالتماس والاستفسار يقتضي كل منهما وقوع التردد في حضوره ﷺ عند نزول الآية، فلم يبطل مدلول إِنَّما انتهى، وفيه أن محض السؤال والاستفسار لا يقتضي وقوع التردد، نعم لو كانوا شاوروا في هذا الأمر ونازع بعضهم بعضا بعد ما سمعوا من النبي ﷺ جواب ما سألوه لتحقق المدلول، وليس فليس، ومجرد السؤال والاستفسار غير مقتض- لإنما- ولا من مقاماته بل هو من مقامات- إن- والفرق مثل الصبح ظاهر، وأيضا لو سلمنا التردد، ولكن كيف العلم بأنه بعد الآية أو قبلها منفصلا أو متصلا سببا للنزول أو اتفاقيا، ولا بد من إثبات القبيلة والاتصال والسببية، وأين ذلك؟ والاحتمال غير مسموع ولا كاف في الاستدلال.
Bu talep ve sormanın her biri, ayet indiği sırada onun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda bir tereddüdün meydana geldiğini gerektirir; dolayısıyla { إِنَّما } kelimesinin medlûlü (ifade ettiği anlam) iptal edilmiş olmaz, [dedi]. [İzharu'l-Hakk yazarının sözü] bitti. Oysa sırf sormak ve istifsarda bulunmak bir tereddüdün vuku bulmasını gerektirmez. Evet, şayet Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sordukları şeyin cevabını işittikten sonra bu meselede istişare edip birbirleriyle çekişselerdi, o zaman bu medlûl gerçekleşirdi; fakat böyle bir şey olmamıştır. Sırf soru sormak ve istifsarda bulunmak ise { إِنَّما } kelimesini gerektirmez ve onun kullanım makamlarından da değildir; bilakis o { إِنَّ } kelimesinin makamlarındandır ve aralarındaki fark sabah gibi açıktır. Ayrıca tereddüdü kabul etsek bile, bunun ayetten sonra mı yoksa önce mi, [ayete] bitişik mi yoksa ayrı mı, nüzul sebebi mi yoksa tesadüfî mi olduğu nasıl bilinecektir? Oysa önce oluşun, bitişikliğin ve sebebiyetin ispat edilmesi zorunludur; bu nerede [vardır]? İhtimal ise [delil olarak] dinlenmez ve istidlalde yeterli olmaz.
وبعد هذا كله الحديث الثاني ينافي الحصر صريحا لأنه ﷺ في مقام السؤال عن المستحق للخلافة ذكر الشيخين، فإن كانت الآية متقدمة لزم مخالفة الرسول ﷺ القرآن أو بالعكس لزم التكذيب، والنسخ لا يعقل في الأخبار على ما قرر، ومع ذا تقدم كل على الآخر مجهول فسقط العمل.
Bütün bunlardan sonra, ikinci hadis açıkça hasrı (sınırlandırmayı) nefyeder. Çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem hilafete hak kazanan kimsenin sorulduğu makamda Şeyheyn'i (Ebû Bekir ve Ömer'i) zikretmiştir. Eğer ayet [hadisten] önce ise, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'a muhalefet etmesi gerekir; yahut aksi ise [hadis ayetten önceyse], yalanlama gerekir. Kararlaştırıldığı üzere haberlerde nesh aklen düşünülemez. Bununla birlikte her birinin diğerinden önce olduğu da meçhuldür, bu yüzden [bu delille] amel düşmüştür.
فإن قالوا: الحديث خبر الواحد وهو غير مقبول في باب الإمامة «قلنا» وكذلك لا يقبل في إثبات التردد والنزاع الموقوف عليه التمسك بالآية، والحديث الأول يفيد أن ترك الاستخلاف أصلح فتركه- كما تفهمه الآية بزعمهم- تركه، وهم لا يجوزونه فتأمل، وذكر الطبرسي في مجمع البيان وجها آخر غير ما ذكره صاحب إظهار الحق في أن الولاية مختصة، وهو أنه سبحانه قال: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ فخاطب جميع المؤمنين، ودخل في الخطاب النبي ﷺ وغيره، ثم قال تعالى: وَرَسُولُهُ فأخرج نبيه ﵊ من جملتهم لكونهم مضافين إلى ولايته، ثم قال جل وعلا: وَالَّذِينَ آمَنُوا فوجب أن يكون الذي خوطب بالآية غير الذي جعلت له الولاية، وإلا لزم أن يكون المضاف هو المضاف إليه بعينه، وأن يكون كل واحد من المؤمنين ولي نفسه وذلك محال انتهى.
Eğer: 'Bu hadis haber-i vahiddir ve imamet konusunda kabul edilmez' derlerse, deriz ki: 'Aynı şekilde, ayete tutunmanın kendisine dayandığı tereddüt ve ihtilafın ispatında da kabul edilmez.' Birinci hadis ise hilafete birini tayin etmeyi bırakmanın daha maslahat olduğunu ifade etmektedir; nitekim onların iddiasına göre ayetin ifade ettiği gibi Peygamber de bunu bırakmıştır; oysa onlar bunu caiz görmezler, iyi düşün! Tabersî Mecmeu'l-Beyân'da velayetin [Ali'ye] mahsus olduğuna dair İzhâru'l-Hakk sahibinin zikrettiğinden başka bir vecih zikretmiş olup o da şudur: Sübhânehû: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } buyurarak bütün müminlere hitap etmiş, bu hitaba Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve başkaları da girmiştir. Sonra Teâlâ: { وَرَسُولُهُ } buyurarak nebîsini aleyhisselâm, [müminler] onun velayetine muzaf kılındığı için onların arasından çıkarmıştır. Sonra Celle ve Alâ: { وَالَّذِينَ آمَنُوا } buyurmuştur; böylece ayetle kendisine hitap edilen kimsenin, kendisine velayet kılınan kimseden başkası olması vacip olmuştur. Aksi takdirde muzafın bizzat muzafun ileyh olması ve her bir müminin bizzat kendisinin velisi olması gerekir ki bu muhaldir, [dedi]. Sözü bitti.
وأنت تعلم أن المراد ولاية بعض المؤمنين بعضا لا أن يكون كل واحد منهم ولي نفسه، وكيف يتوهم من قولك مثلا: أيها الناس لا تغتابوا الناس أنه نهي لكل واحد من الناس أن يغتاب نفسه،
Sen bilirsin ki murad, her birinin bizzat kendi velisi olması değil, müminlerin bazısının bazısına veli olmasıdır. Nitekim mesela senin: 'Ey insanlar, insanları gıybet etmeyin' sözünden, her bir insana bizzat kendini gıybet etmesinin yasaklandığı nasıl vehmedilebilir?!
وفي الخبر أيضا «صوموا يوم يصوم الناس»
Nitekim hadiste de şöyle buyrulmuştur: «İnsanların oruç tuttuğu gün oruç tutun»
ولا يختلج في القلب أنه أمر لكل أحد أن يصوم يوم يصوم الناس، ومثل ذلك كثير في كلامهم، وما قدمناه في سبب النزول ظاهر في أن المخاطب بذلك ابن سلام وأصحابه، وعليه لا إشكال إلا أن ذلك لا يعتبر مخصصا كما لا يخفى، فالآية على كل حال لا تدل على خلافة الأمير كرم الله تعالى وجهه على الوجه الذي تزعمه الإمامية، وهو ظاهر لمن تولى الله تعالى حفظ ذهنه عن غبار العصبية.
Burada da hiç kimsenin aklına, her bir ferde insanların oruç tuttuğu gün [kendisiyle birlikte] oruç tutmasının emredildiği gelmez. Onların (Arapların) kelamında bunun benzeri pek çoktur. Nüzul sebebi hakkında önceden zikrettiğimiz hususlar, bununla kendisine hitap edilenin İbn Selâm ve arkadaşları olduğunu açıkça göstermektedir. Buna göre hiçbir müşkil kalmaz; ancak gizli olmadığı üzere bu durum tahsis edici de sayılmaz. Dolayısıyla ayet hiçbir surette İmamiyye'nin iddia ettiği şekilde Emîr'in kerremallâhu teâlâ vecheh hilafetine delalet etmez. Zihnini taassup tozundan korumasını Allah Teâlâ'nın üstlendiği kimseler için bu durum gayet açıktır.
وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا أي ومن يتخذهم أولياء، وأوثر الإظهار على الإضمار رعاية لما مر من نكتة بيان أصالته تعالى في الولاية كما ينبئ عنه قوله تعالى: فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ حيث أضيف الحزب- أي الطائفة والجماعة مطلقا، أو الجماعة التي فيها شدة- إليه تعالى خاصة وفي هذا- على رأي وضع الظاهر موضع الضمير أيضا العائد إلى مَنْ أي فإنهم الغالبون لكنهم جعلوا حزب الله تعالى- تعظيما لهم وإثباتا لغلبتهم بالطريق البرهاني كأنه قيل: ومن يتول هؤلاء فإنهم حزب الله تعالى وحزب الله تعالى هم الغالبون.
{ وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Kim Allah’ı, Resûlünü ve iman edenleri dost edinirse” yani kim onları veli edinirse. Burada zamir yerine zahir ismin tercih edilmesi, Teâlâ'nın: { فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ } “şüphesiz ki Allah’ın taraftarları galip gelecek olanların ta kendileridir” kavlinin bildirdiği üzere, daha önce geçen Allah Teâlâ'nın velayette asıl olduğunu açıklama nükteyesine riayet etmek içindir. Zira hizb -yani mutlak olarak fırka ve topluluk veya içinde şiddet ve kuvvet bulunan topluluk- özellikle O'na Teâlâ izafe edilmiştir. Bunda -bir görüşe göre- { مَنْ } lafzına dönen zamirin yerine zahir ismin konulması da vardır; yani 'şüphesiz onlar galiptirler'; fakat onları tazim etmek ve galipliklerini burhanî yolla ispatlamak için 'Allah Teâlâ'nın hizbi' kılınmışlardır. Sanki: 'Kim bunları dost edinirse, bilsin ki onlar Allah Teâlâ'nın hizbidir ve Allah Teâlâ'nın hizbi ise galip gelenlerin ta kendileridir' denilmiştir.
والجملة دليل الجواب عند كثير من المعربين يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً أخرج ابن إسحاق وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: كان رفاعة بن زيد بن التابوت وسويد بن الحارث قد أظهرا الإسلام ونافقا، وكان رجال من المسلمين يوادّونهما فأنزل الله تعالى هذه الآية، ورتب سبحانه النهي على وصف يعمهما وغيرهما تعميما للحكم وتنبيها على العلة وإيذانا بأن من هذا شأنه جدير بالمعاداة فكيف بالموالاة، والهزؤ- كما في الصحاح- السخرية، تقول: هزئت منه، وهزئت به- عن الأخفش- واستهزأت به وتهزأت، وهزأت به أيضا هزؤا ومهزأة- عن أبي زيد- ورجل هزأة بالتسكين أي يهزأ به، وهزأة بالتحريك يهزأ بالناس، وذكر الزجاج أنه يجوز في هُزُواً أربعة أوجه: الأول- «هزؤ» - بضم الزاي مع الهمزة وهو الأصل والأجود، والثاني- «هزو» - بضم الزاي مع إبدال الهمزة واوا لانضمام ما قبلها، والثالث- «هزأ» - بإسكان الزاي مع الهمزة، والرابع- هزى- كهدى، ويجوز القراءة بما عدا الأخير، واللعب- بفتح أوله وكسر ثانيه كاللعب، واللعب بفتح اللام وكسرها مع سكون العين، والتلعاب مصدر لعب كسمع، وهو ضد الجد كما في القاموس، وفي مجمع البيان: هو الأخذ على غير طريق الجد، ومثله العبث، وأصله من لعاب الصبي يقال: لعب كسمع، ومنع إذا سال لعابه وخرج إلى غير جهة، والمصدران: إما بمعنى اسم المفعول، أو الكلام على حذف مضاف أو قصد المبالغة، وقوله تعالى: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ في موضع الحال من الَّذِينَ قبله، أو من فاعل- اتخذوا- والتعرض لعنوان إيتاء الكتاب لبيان كمال شناعتهم وغاية ضلالتهم لما أن إيتاء الكتاب وازع لهم عن اتخاذ دين المؤمنين المصدقين بكتابهم هُزُواً وَلَعِباً وَالْكُفَّارَ أي المشركين، وقد ورد بهذا المعنى في مواضع من القرآن وخصوا به لتضاعف كفرهم، وهو عطف على الموصول الأول، وعليه لا تصريح باستهزائهم هنا، وإن أثبت لهم في آية إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ [الحجر: ٩٥] إذ المراد بهم مشركو العرب، ولا يكون النهي حينئذ بالنظر إليهم معللا بالاستهزاء بل نهوا عن موالاتهم ابتداء، وقرأ الكسائي وأهل البصرة وَالْكُفَّارَ بالجر عطفا على الموصول الأخير، ويعضد ذلك قراءة أبيّ- ومن الكفار- وقراءة عبد الله «ومن الذين أشركوا» فهم أيضا من جملة المستهزئين صريحا، وقوله تعالى: أَوْلِياءَ مفعول ثاني- للاتتخذوا- والمراد جانبوهم كل المجانبة وَاتَّقُوا اللَّهَ في ذلك بترك موالاتهم، أو بترك المناهي على الإطلاق فيدخل فيه ترك موالاتهم دخولا أوليا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ حقا فإن قضية الإيمان توجب الاتقاء لا محالة وَإِذا نادَيْتُمْ أي دعا بعضكم بعضا إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها أي الصلاة، أو المناداة إليها هُزُواً وَلَعِباً.
Bu cümle pek çok irap âlimine göre cevabın delilidir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً } “Ey iman edenler! Dininizi alay ve eğlence edinenleri... dost edinmeyin” İbn İshak ve bir topluluk, İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet etmiştir: 'Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût ile Süveyd b. el-Hâris Müslüman olduklarını izhar edip münafıklık yapmışlardı. Müslümanlardan bazı kimseler de onlara sevgi besliyordu; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.' Sübhânehû nehyi, hükmü genelleştirmek, illete dikkat çekmek ve durumu bu olan kimselerin dost edinilmek şöyle dursun düşmanlığa layık olduğunu bildirmek maksadıyla hem o ikisini hem de başkalarını kapsayan bir vasfa bağlamıştır. el-Hüzü' (الهُزْء) -es-Sıhâh'ta belirtildiği üzere- alay etmek demektir. Ahfeş'ten [naklen] هَزِئْتُ مِنْهُ ve هَزِئْتُ بِهِ, اسْتَهْزَأْتُ بِهِ ve تَهَزَّأْتُ denir. Ebû Zeyd'den [naklen] هَزَأْتُ بِهِ de denir; masdarı هَزْء ve مَهْزَأَة gelir. رَجُلٌ هُزْأَةٌ (ze'nin sükûnu ile) kendisiyle alay edilen, هُزَأَةٌ (ze'nin harekesi ile) ise insanlarla alay eden adam demektir. Zeccâc { هُزُواً } kelimesinde dört vechin caiz olduğunu zikretmiştir: Birincisi: { هُزْء } -ze'nin zammesi ve hemze iledir ki asıl olan ve en fasih olan budur. İkincisi: { هُزُو } -ze'nin zammesi ve öncesi zammeli olduğu için hemzenin vâv'a dönüştürülmesi ile. Üçüncüsü: { هُزْء } -ze'nin sükûnu ve hemze ile. Dördüncüsü ise هُدى gibi هُزى'dir. Sonuncusu hariç diğerleriyle kıraat caizdir. el-La‘ib (اللَّعِب) birincisinin fethası ve ikincisinin kesrası ile tıpkı اللَّعِب gibidir. el-La‘b (اللَّعْب) ve el-Li‘b (اللِّعْب) ise lâm'ın fethası veya kesrası ile ayn'ın sükûnudur. et-Til‘âb (التِّلْعَاب) ise سَمِعَ babından لَعِبَ fiilinin masdarıdır; el-Kāmûs'ta belirtildiği üzere ciddiyetin zıddıdır. Mecmeu'l-Beyân'da: 'Ciddiyet yolu dışında tutum takınmaktır, abes de böyledir; aslı ise çocuğun salyasından (luâb) gelir. سَمِعَ ve مَنَعَ babından لَعِبَ denir; salyası akıp bir yöne bağlı kalmadan çıktığında kullanılır' denmiştir. Bu iki masdar ya ism-i mef‘ûl manasındadır ya da kelamda bir muzaf hazfedilmiştir yahut mübalağa kastedilmiştir. Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce kendilerine kitap verilenlerden” kavli, kendisinden önceki { الَّذِينَ } lafzından veya { اتَّخَذُوا } fiilinin failinden hâl konumundadır. Kitap verilme unvanına değinilmesi, onların çirkinliklerinin kemalini ve sapıklıklarının son noktasını beyan etmek içindir; zira kendilerine kitap verilmiş olması, kendi kitaplarını tasdik eden müminlerin dinini alay ve eğlence edinmelerine engel olmalıydı. { وَالْكُفَّارَ } “ve kâfirleri” yani müşrikleri [dost edinmeyin]. Kur'an'ın birçok yerinde bu manada gelmiştir ve küfürleri katmerli olduğu için özellikle böyle anılmışlardır. Bu lafız birinci ism-i mevsule matuftur; buna göre burada onların alay ettikleri açıkça belirtilmiş olmaz, gerçi { إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } [Hicr: 95] ayetinde onlar için alaycılık sabit kılınmıştır, zira onlardan murad Arap müşrikleridir. Bu durumda onlara yönelik nehiy alay etme illetine bağlanmış olmaz, bilakis başlangıçta onları dost edinmekten nehyedilmiş olurlar. Kisâî ve Basra ehli, son mevsule atıfla { وَالْكُفَّارِ } şeklinde cer ile okumuşlardır. Übeyy'in وَمِنَ الْكُفَّارِ kıraati ile Abdullah'ın وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا kıraati de bunu desteklemektedir; dolayısıyla onlar da açıkça alay edenler zümresindendir. Teâlâ'nın: { أَوْلِياءَ } “dostlar” kavli, { لا تَتَّخِذُوا } fiilinin ikinci mef‘ûlüdür; murad ise onlardan tamamen uzak durmaktır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” onları dost edinmeyi terk ederek bu hususta yahut mutlak olarak yasakları terk ederek [korkun] ki onları dost edinmeyi terk etmek buna evleviyetle dahil olur; { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer gerçekten müminler iseniz”; zira imanın gereği kaçınılmaz olarak takvayı gerektirir. { وَإِذا نادَيْتُمْ } “Çağırdığınız zaman” yani birbirinizi çağırdığınızda { إِلَى الصَّلاةِ } “namaza”, { اتَّخَذُوها } “onu edindiler” yani namazı veya namaza çağrıyı { هُزُواً وَلَعِباً } “alay ve eğlence [edindiler]”.
أخرج البيهقي في الدلائل من طريق الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: كان منادي رسول الله ﷺ إذا نادى بالصلاة فقام المسلمون إليها قالت اليهود: قد قاموا لا قاموا، فإذا رأوهم ركعا وسجدا استهزؤوا بهم وضحكوا منهم، وأخرج ابن جرير وغيره عن السدي قال: كان رجل من النصارى بالمدينة إذا سمع المنادي ينادي- أشهد أن محمدا رسول الله- قال: حرق الكاذب، فدخلت خادمه ذات ليلة بنار وهو نائم وأهله نيام فسقطت شرارة فأحرقت البيت وأحرق هو وأهله، والكلام مسوق لبيان استهزائهم بحكم خاص من أحكام الدين بعد
Beyhakî ed-Delâil'de Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem münadisi namaza çağırdığında ve Müslümanlar namaza kalktığında Yahudiler: 'Kalktılar, kalkmaz olasılar!' derlerdi; onları rükû ve secdede gördüklerinde ise onlarla alay eder ve onlara gülerlerdi.' İbn Cerîr ve başkaları Süddî'den şöyle rivayet etmiştir: 'Medine'de Hristiyanlardan bir adam vardı; münadinin: 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh' diye nida ettiğini işittiğinde: 'Yalancı yansın!' derdi. Bir gece o ve ailesi uyurken hizmetçisi elinde ateşle içeri girdi, bir kıvılcım düştü, evi yaktı ve o da ailesiyle birlikte yandı.' Kelam, onların mutlak olarak dinle alay ettiklerini beyan ettikten sonra,
بيان استهزائهم بالدين على الإطلاق إظهارا لكمال شقاوتهم ذلِكَ أي الاتخاذ المذكور بِأَنَّهُمْ أي بسبب أنهم قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ فإن السفه يؤدي إلى الجهل بمحاسن الحق والهزء به، ولو كان لهم عقل في الجملة لما اجترءوا على تلك العظيمة، قيل: وفي الآية دليل على ثبوت الأذان بنص الكتاب لا بالمنام وحده، واعترض بأن قوله سبحانه:
şakavetlerinin (bedbahtlıklarının) tamlığını ortaya koymak için dinin hükümlerinden özel bir hükümle alay edişlerini beyan etmeye yöneliktir. { ذلِكَ } “Bu” yani söz konusu alay ve eğlenceye alma, { بِأَنَّهُمْ } “şundandır ki” yani şu sebeptendir: { قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ } “onlar akıl etmeyen bir topluluktur”. Zira beyinsizlik, hakkın güzelliklerini bilmemeye ve onunla alay etmeye götürür. Şayet azıcık bir akılları olsaydı bu büyük cürete kalkışmazlardı. Denildi ki: Bu ayette ezanın sadece rüya ile değil, Kitab'ın nassı ile sabit olduğuna delil vardır. Buna karşı Sübhânehû'nun:
وَإِذا نادَيْتُمْ لا يدل على الأذان اللهم إلا أن يقال: حيث ورد بعد ثبوته كان إشارة إليه فيكون تقريرا له، قال في الكشف: أقول فيه: إن اتخاذ المناداة هُزُواً منكر من المناكير لأنها من معروفات الشرع، فمن هذه الحيثية دل على أن المناداة التي كانوا عليها حق مشروع منه تعالى، وهو المراد بثبوته بالنص بعد أن ثبت ابتداء بالسنة، ومنام عبد الله بن زيد الأنصاري الحديث بطوله، ولا ينافيه أن ذلك كان أول ما قدموا المدينة، والمائدة من آخر القرآن نزولا، وقوله: لا بالمنام وحده ليس فيه ما يدل على أن السنة غير مستقلة في الدلالة لأن الأدلة الشرعية معرفات وأمارات لا مؤثرات وموجبات وترادف المعرفات لا ينكر انتهى، ولأبي حيان في هذا المقام كلام لا ينبغي أن يلتفت إليه لما فيه من المكابرة الظاهرة، وسمي الأذان مناداة لقول المؤذن فيه: حي على الصلاة حي على الفلاح.
{ وَإِذا نادَيْتُمْ } kavlinin ezana delalet etmeyeceği şeklinde itiraz edilmiştir. Meğerki şöyle densin: Ezan sübut bulduktan sonra [bu ifade] varid olduğuna göre ona bir işaret olmuş olur, dolayısıyla onun bir takriri (onayı) niteliğindedir. Keşşâf'ta [Tibyân'da / Keşf'te] der ki: 'Bu konuda derim ki: Çağrıyı alaya almak münkerlerden bir münkerdir; zira o şeriatın maruflarındandır. Bu açıdan [ayet], onların üzerinde bulunduğu çağrının Teâlâ katından meşru bir hak olduğuna delalet etmiştir. Ezanın sünnetle ve Abdullah b. Zeyd el-Ensârî'nin uzun hadiste geçen rüyasıyla başlangıçta sabit olduktan sonra nass ile sabit olmasından kasıt budur. Bunun Medine'ye ilk geldiklerinde olması ve Mâide suresinin ise Kur'an'ın en son inenlerinden olması buna aykırı değildir. 'Sadece rüya ile değil' sözünde, sünnetin delalette müstakil olmadığına delalet eden bir şey yoktur; zira şer‘î deliller müessirler ve mûcipler (hüküm koyucular) değil, bildiriciler ve alametlerdir; bildiricilerin peş peşe gelmesi ise inkâr edilemez.' [Sözü] bitti. Ebû Hayyân'ın bu makamda açık bir inat ve taassup barındıran ve iltifat edilmemesi gereken bir sözü vardır. Müezzinin ezanda: 'Hayye ale's-salâh, hayye ale'l-felâh' demesinden dolayı ezana 'münâdât' (çağrı) adı verilmiştir.
قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ أمر لرسول الله ﷺ بطريق تلوين الخطاب بعد نهي المؤمنين عن قول المستهزئين بأن يخاطبهم ويبين أن الدين منزه عما يصحح صدور ما صدر منهم من الاستهزاء ويظهر لهم سبب ما ارتكبوه ويلقمهم الحجر، ووصفوا بأهلية الكتاب تمهيدا لما سيذكر سبحانه من تبكيتهم وإلزامهم بكفرهم بكتابهم أي قل يا محمد لأولئك الفجرة هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا أي هل تنكرون وتعيبون منا، وهو من نقم منه كذا إذا أنكره وكرهه من حد ضرب، وقرأ الحسن تَنْقِمُونَ بفتح القاف من حدّ علم، وهي لغة قليلة، وقال الزجاج: يقال: نقم بالفتح والكسر، ومعناه
{ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ } “De ki: Ey Kitap ehli!” Müminleri alaycıların sözlerinden nehyettikten sonra hitabı çeşitlendirme yoluyla Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, onlara hitap etmesi, dinin onların sergilediği alaycılığın sadır olmasını haklı çıkaracak şeylerden münezzeh olduğunu açıklaması, irtikâp ettikleri cürmün sebebini onlara göstermesi ve ağızlarına taş tıkaması için bir emirdir. Sübhânehû'nun az sonra zikredeceği üzere onları susturmak ve kendi kitaplarını inkâr etmeleriyle onları ilzam etmek için bir hazırlık olarak 'Kitap ehli' vasfıyla nitelenmişlerdir. Yani: Ey Muhammed, o facirlere de ki: { هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا } “Bizden hoşlanmıyor / bizi ayıplıyor musunuz?” yani bizde kusur bulup bizi ayıplıyor ve inkâr mı ediyorsunuz? Bu ifade ضَرَبَ babından نَقَمَ مِنْهُ كَذَا 'bir şeyi çirkin görüp inkâr etti' tabirindendir. Hasan [el-Basrî] عِلِمَ babından az kullanılan bir lügat olarak kaf'ın fethasıyla تَنْقَمُونَ şeklinde okumuştur. Zeccâc: 'Fetha ve kesra ile نَقَمَ denir; anlamı ise
بالغ في كراهة الشيء، وأنشد لعبد الله بن قيس:
bir şeyden aşırı derecede hoşlanmamaktır' demiştir ve Abdullah b. Kays'ın şu beytini inşad etmiştir:
ما نقموا من بني أمية ... إلا أنهم يحلمون إن غضبوا
«Onlar Emevîleri ancak / Öfkelendiklerinde hilm gösterdikleri için ayıpladılar.»
وفي النهاية يقال: نقم ينقم إذا بلغت به الكراهة حد السخط، ويقال: نقم من فلان الإحسان إذا جعله مما يؤديه إلى كفر النعمة، ومنه حديث الزكاة
en-Nihâye'de: 'Hoşnutsuzluğu öfke derecesine vardığında نَقَمَ يَنْقِمُ denir. Bir kimsenin ihsanını nankörlüğe vardıracak bir sebep kıldığında نَقَمَ مِنْ فُلَانٍ الْإِحْسَانَ denir' denmektedir. Zekât hadisindeki şu ifade de bu kabildendir:
«ما ينقم ابن جميل إلا أنه كان فقيرا فأغناه الله تعالى»
«İbn Cemîl ancak fakir iken Allah Teâlâ'nın kendisini zengin kılmış olmasını ayıplamaktadır [ve nankörlük etmektedir]»
أي ما ينقم شيئا من منع الزكاة إلا أن يكفر النعمة، فكأن غناه أداه إلى كفر نعمة الله تعالى، وعن الراغب إن تفسير نقم بأنكر وأعاب لأن النقمة معناها الإنكار باللسان أو بالعقوبة لأنه لا يعاقب إلا على ما ينكر فيكون على حد قوله: ونشتم بالأفعال لا بالتكلم.
Yani zekâtı vermemekten ötürü nankörlük etmekten başka ayıplayacak bir şey bulamamaktadır; sanki zenginliği onu Allah Teâlâ'nın nimetine nankörlük etmeye sevk etmiştir. Râgıb'dan [nakledildiğine göre] نَقَمَ kelimesinin 'inkâr etti ve ayıpladı' şeklinde tefsir edilmesi şundandır: Çünkü nıkmet (intikam/ceza), dille veya cezayla inkâr etmek demektir; zira kişi ancak inkâr ettiği ve çirkin gördüğü şeye ceza verir. Bu durum: 'Biz sözle değil eylemlerle söveriz' sözü kabilindendir.
وهو كما قال الشهاب: مما يعدى- بمن، وعلى- وقال أبو حيان: أصله أن يتعدى بعلى، ثم افتعل المبني منه يعدى بمن لتضمنه معنى الإصابة بالمكروه، وهنا فعل بمعنى افتعل ولم يذكر له مستندا في ذلك إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا من القرآن المجيد. وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ أي من قبل إنزاله من التوراة والإنجيل وسائر الكتب المنزلة على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ أي متمردون خارجون عن دائرة الإيمان بما ذكر، فإن الكفر بالقرآن العظيم مستلزم للكفر بسائر الكتب كما لا يخفى، والواو للعطف وما بعدها عطف على أَنْ آمَنَّا.
Bu kelime Şihâb'ın da belirttiği gibi مِنْ ve عَلَى harf-i cerleriyle geçişli kılınan fiillerdendir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: 'Aslı عَلَى ile geçişli olmasıdır; sonra bundan türetilen افتعل kipi nahoş bir şeye maruz bırakma manasını içerdiği için مِنْ ile geçişli kılınır. Burada ise فعل kipi افتعل manasında kullanılmıştır.' Ancak buna dair bir dayanak zikretmemiştir. { إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } “Sırf Allah'a ve bize indirilen [Kur'an-ı Kerîm]'e iman ettiğimiz için mi?” { وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ } “ve daha önce indirilenlere” yani Kur'an'ın indirilmesinden önce Tevrat, İncil ve peygamberlere -aleyhimüssalâtü vesselâm- indirilen diğer kitaplara [iman ettiğimiz için mi?] { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } “ve çoğunuzun yoldan çıkmış fasıklar olmasından ötürü mü?” yani zikredilen şeylere iman dairesinden çıkmış âsiler olmanızdan ötürü mü? Zira gizli olmadığı üzere, Yüce Kur'an'ı inkâr etmek diğer bütün kitapları da inkâr etmeyi gerektirir. Vâv atıf içindir ve sonrasındaki ifade { أَنْ آمَنَّا } üzerine matuftur.
واختار بعض أجلة المحققين أنه مفعول له- لتنتقمون- والمفعول به الدين وحذف ثقة بدلالة ما قبل وما بعد عليه دلالة واضحة، فإن اتخاذ الدين هزوا ولعبا عين نقمه وإنكاره، والإيمان بما فصل عين الدين الذي نقموه، خلا أنه في معرض علة نقمهم له تسجيلا عليهم بكمال المكابرة والتعكيس حيث جعلوه موجبا لنقمه مع كونه في نفسه موجبا لقبوله وارتضائه، فالاستثناء على هذا من أعم العلل أي ما تنقمون منا ديننا لعلة من العلل إلا لإيماننا بالله تعالى وما أنزل إلينا وما أنزل من قبل من كتبكم ولأن أكثركم متمردون غير مؤمنين بشيء مما ذكر حتى لو كنتم مؤمنين بكتابكم الناطق بصحة كتابنا لآمنتم به، وقدر بعضهم المفعول المحذوف شيئا ولا أرى فيه بأسا، وقيل: العطف على أَنْ آمَنَّا باعتبار كونه المفعول به لكن لا على أن المستثنى مجموع المعطوفين إذ لا يعترفون أن أكثرهم فاسقون حتى ينكروه بل هو ما يلزمهما من المخالفة، فكأنه قيل: هل تنكرون منا إلا أنا على حال يخالف حالكم حيث دخلنا في الإسلام وخرجتم منه بما خرجتم، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي واعتقاد أن أكثركم فاسقون، وقيل: العطف على المؤمن به أي هل تنقمون منا إلا إيماننا بالله وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وبأن أكثركم كافرون، وهذا في المعنى كالوجه الذي قبله.
Büyük muhakkiklerden bazıları, bunun { تَنْقِمُونَ } fiilinin mef‘ûlün lehi olduğunu; mef‘ûlün bihin ise 'din' olup öncesinin ve sonrasının açık delaletine güvenilerek hazfedildiğini tercih etmiştir. Zira dini alay ve eğlence edinmek bizzat onu ayıplamak ve inkâr etmektir; ayrıntısı verilen şeylere iman etmek ise bizzat ayıpladıkları dindir. Ancak bu durum, dinde kabul ve rızayı gerektiren bir vasıf varken onu ayıplamanın sebebi kılmaları sebebiyle, onların tam bir inat ve tersyüz etme içinde olduklarını tescil etmek üzere ayıplamalarının illeti makamında sunulmuştur. Bu durumda istisna en genel illetlerden [yapılan bir istisna] olur; yani: 'Siz bizim dinimizi başka bir illetten ötürü değil, sırf Allah Teâlâ'ya, bize indirilene, daha önce kitaplarınızdan indirilene iman ettiğimiz ve sizin çoğunuz zikredilen hiçbir şeye inanmayan âsiler olduğunuz için ayıplıyorsunuz. Hatta siz kitabımızın sıhhatini bildiren kendi kitabınıza inanmış olsaydınız Kur'an'a da iman ederdiniz.' Bazıları hazfedilen mef‘ûlü شَيْئاً (bir şey) olarak takdir etmiştir ve bunda bir sakınca görmüyorum. Denildi ki: İstisna edilen şey matufların toplamı olmayıp -çünkü onlar çoğunun fasık olduğunu itiraf etmezler ki bunu inkâr edip ayıplasınlar-, o ikisinin gerektirdiği muhalefet olduğu halde mef‘ûlün bih olması hasebiyle { أَنْ آمَنَّا } üzerine atıftır. Sanki: 'Siz bizden ancak bizim sizin halinize aykırı bir halde olmamızı; bizim İslâm'a girdiğimizi, sizin ise çıktığınız şeylerle ondan çıktığınızı mı ayıplıyorsunuz?' denilmiştir. Denildi ki: Kelamda bir muzaf hazfedilmiştir; yani: 've çoğunuzun fasık olduğuna inanmamızı mı [ayıplıyorsunuz]?' Denildi ki: Matuf, kendisine iman edilen şeydir; yani: 'Siz bizden yalnızca Allah'a, bize indirilene, daha önce indirilene ve çoğunuzun kâfir olduğuna iman etmemizi mi ayıplıyorsunuz?' Bu mana bakımından bir önceki vecih gibidir.
وقيل: العطف على علة محذوفة، وقد حذف الجار في جانب المعطوف، ومحله إما جر أو نصب على الخلاف المشهور أي هل تنقمون منا إلا الإيمان لقلة إنصافكم ولأن أكثركم فاسقون، وقيل: هو منصوب بفعل مقدر منفي دل عليه المذكور أي ولا تنقمون إن أكثركم فاسقون، وقيل: هو مبتدأ خبره محذوف، ويقدر مقدما عند بعض لأن أَنْ المفتوحة لا يقع ما معها مبتدأ إلا إذا تقدم الخبر.
Denildi ki: Hazfedilmiş bir illete matuftur; matuf tarafında harf-i cer hazfedilmiştir ve meşhur ihtilafa göre mahalli cer veya nasptır; yani: 'Siz bizden imanı sırf insafınızın azlığından ve çoğunuzun fasık olmasından ötürü mü ayıplıyorsunuz?' Denildi ki: Zikredilenin delalet ettiği menfi ve mukadder bir fiille mansuptur; yani: 'Siz çoğunuzun fasık olduğunu ayıplamıyorsunuz.' Denildi ki: Mübtedadır, haberi hazfedilmiştir; bazılarına göre öne geçmiş olarak takdir edilir, çünkü fethalı أَنْ ve sılası ancak haber öne geçtiğinde mübteda olabilir.
وقال أبو حيان: إن أَنْ لا يبتدأ بها متقدمة إلا بعد أما فقط، وخالف الكثير من النحاة في هذا الشرط على أنه يغتفر في الأمور التقديرية ما لا يغتفر في غيرها، والجملة على التقديرين حالية، أو معترضة أي وفسقكم ثابت أو معلوم، وقيل: الواو بمعنى مع أي هل تنقمون منا إلا الإيمان مع أن أكثركم إلخ.
Ebû Hayyân: 'أَنْ ancak أَمَّا edatından sonra öne geçirilerek kendisiyle cümleye başlanabilir' demiştir; pek çok nahivci ise takdirî konularda başkasında caiz olmayan şeylerin hoş görüleceğini belirterek bu şarta muhalefet etmiştir. Her iki takdire göre de cümle hâl veya itiraziyye (ara) cümlesidir; yani: 'Halbuki sizin fıskınız sabittir veya bilinmektedir.' Denildi ki: Vâv مَعَ manasındadır; yani: 'Çoğunuz fasık olduğu halde bizden sadece imanı mı ayıplıyorsunuz?'
وتعقبه العلامة التفتازاني بأن هذا لا يتم على ظاهر كلام النحاة من أنه لا بد في المفعول معه من المصاحبة في معمولية الفعل، وحينئذ يعود المحذور وهو أنهم نقموا كون أكثرهم فاسقين، نعم يصح على مذهب الأخفش حيث اكتفى في المفعول معه بالمقارنة في الوجود مستدلا بقولهم: سرت والنيل وجئتك وطلوع الشمس، وبحث فيه بأن
Allâme Teftâzânî buna karşı çıkarak demiştir ki: Bu görüş, nahivcilerin mef‘ûlün meah'ta fiilin ma‘mûlü olmada beraberliğin şart olduğu yönündeki açık sözlerine göre tutarlı olmaz; zira o zaman sakıncalı durum geri döner ki o da çoğunun fasık oluşunu ayıplamış olmalarıdır. Evet, Ahfeş'in mezhebine göre sahih olur; zira o 'Nil nehri boyunca yürüdüm' ve 'Güneşin doğuşuyla sana geldim' sözlerini delil getirerek mef‘ûlün meah'ta varlıkta beraberliği yeterli görmüştür. Buna karşı da şöyle denilerek itiraz edilmiştir:
ذلك الاشتراط في المفعول معه لا يوجب الاشتراط في كل واو بمعنى مع، فليكن الواو بمعنى مع من غير أن يكون مفعولا معه لانتفاء شرطه وهو مصاحبته معمول الفعل بل يكون للعطف.
Mef‘ûlün meah'taki bu şart, مَعَ manasındaki her vâv için şart koşmayı gerektirmez. Dolayısıyla vâv, şartı olan fiilin ma‘mûlü ile beraberlik bulunmadığı için mef‘ûlün meah olmaksızın مَعَ manasında olsun; bilakis atıf için olsun.
وقيل: الواو زائدة «وأن أكثركم» إلخ في موضع التعليل أي هل تنقمون منا إلا الإيمان لأن أكثركم فاسقون.
Denildi ki: Vâv zaiddir; { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ } vb. ta‘lil (gerekçe) konumundadır; yani: 'Çoğunuz fasık olduğu için mi bizden yalnızca imanı ayıplıyorsunuz?'
وقرأ نعيم بن ميسرة «وإن أكثركم» بكسر الهمزة، والجملة حينئذ مستأنفة مبينة لكون أكثرهم متمردين، والمراد بالأكثر من لم يؤمن وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ [هود: ٤٠] قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ تبكيت لأولئك الفجرة أيضا ببيان أن الحقيق بالنقم والعيب حقيقة ما هم عليه من الدين المحرف، وفيه نعي عليهم على سبيل التعريض بجناياتهم وما حاق بهم من تبعاتها وعقوباتها، ولم يصرح سبحانه لئلا يحملهم التصريح بذلك على ركوب متن المكابرة والعناد، وخاطبهم قبل البيان بما ينبئ عن عظم شأن المبين، ويستدعي إقبالهم على تلقيه من الجملة الاستفهامية المشوقة إلى المخبر به، والتنبئة المشعرة بكونه أمرا خطرا لما أن النبأ هو الخبر الذي له شأن وخطر، والإشارة إلى الدين المتقوم لهم، واعتبرت الشرّية بالنسبة إليه- مع أنه خير محض منزه عن شائبة الشرّية بالكلية- مجاراة معهم على زعمهم الباطل المنعقد على كمال شرّيته، وحاشاه ليثبت أن دينهم شر، من كل شر، ولم يقل سبحانه بأنقم تنصيصا على مناط الشرية لأن مجرد النقم لا يفيدها البتة لجواز كون العيب من جهة العائب:
Nuaym b. Meysere hemzenin kesrasıyla { وَإِنَّ أَكْثَرَكُمْ } şeklinde okumuştur. Bu durumda cümle istînâfiyye olup çoğunun âsi olduğunu açıklar; 'çoğu'ndan murad ise iman etmeyenlerdir: { وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Onunla beraber pek azı iman etmişti” [Hûd: 40]. { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ } “De ki: Bundan daha kötü olanını size haber vereyim mi?” Asıl ayıplanmaya ve kınanmaya layık olanın bizzat üzerinde bulundukları tahrif edilmiş din olduğunu açıklayarak o facirleri yine susturmaktır. Bunda cinayetlerini, onların veballerini ve cezalarını tariz yoluyla başlarına kakma vardır. Sübhânehû bunu açıkça belirtmemiştir ki açıkça belirtilmesi onları inat ve diretme yoluna sevk etmesin. Açıklamadan önce, açıklanacak şeyin büyüklüğünü bildiren ve haber verilen şeye şevk uyandıran istifham cümlesiyle ve önemli bir iş olduğunu hissettiren tenbie (haber verme) ile hitap etmiştir; çünkü nebe' (haber), şanı ve önemi olan haberdir. İşaret ise onlarca sağlam görülen dindir. Şerlilik nispeti -her ne kadar bütünüyle şer şaibesinden münezzeh, sırf hayır olsa da- dinlerinin her türlü şerden daha şer olduğunu ispatlamak için onların tam bir şerlilik üzerindeki batıl zanlarına uyularak kabul edilmiştir; hâşâ! Sübhânehû şerliliğin dayanağını açıkça belirtmek için بِأَنْقَمَ (daha çok ayıplanan) dememiştir; zira sırf ayıplamak asla şerliliği ifade etmez; çünkü ayıplama ayıplayandan kaynaklanıyor olabilir:
فكم من عائب قولا صحيحا ... وآفته من الفهم السقيم
«Nice kimseler vardır ki doğru bir sözü ayıplar / Oysa onun afeti kendi bozuk anlayışındandır.»
وفي ذلك تحقيق لشرية ما سيذكر وزيادة تقرير لها، وقيل: إنما قال: بِشَرٍّ لوقوعه في عبارة المخاطبين،
Bunda zikredilecek şeyin şerliliğini tahkik ve onu daha da pekiştirme vardır. Denildi ki: { بِشَرٍّ } buyurması ancak muhatapların ifadesinde geçtiği içindir.
فقد أخرج ابن إسحاق وابن جرير، وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: أتى النبي ﷺ نفر من يهود فيهم أبو ياسر بن أخطب ونافع بن أبي نافع وغازي بن عمرو وزيد وخالد وإزار بن أبي إزار فسألوه ﵊ عمن يؤمن به من الرسل قال: أومن بالله تعالى وما أنزل إلى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط وما أوتي موسى وعيسى، وما أوتي النبيون من ربهم لا نفرق بين أحد منهم ونحن له مسلمون، فلما ذكر عيسى ﵊ جحدوا نبوته، وقالوا: لا نؤمن بعيسى ولا نؤمن بمن آمن به، ثم قالوا- كما في رواية الطبراني- لا نعلم دينا شرا من دينكم، فأنزل الله تعالى الآية،
Nitekim İbn İshak, İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet etmiştir: 'Yahudilerden aralarında Ebû Yâsir b. Ahtab, Nâfi‘ b. Ebî Nâfi‘, Gāzî b. Amr, Zeyd, Hâlid ve İzar b. Ebî İzar'ın da bulunduğu bir grup Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip ona aleyhisselâm elçilerden kimlere iman ettiğini sordular. O da: 'Allah Teâlâ'ya, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene, Mûsâ ve İsa'ya verilenlere ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettim; onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuşuzdur' buyurdu. İsa'yı aleyhisselâm zikredince onun peygamberliğini inkâr ettiler ve: 'İsa'ya inanmayız, ona inanan kimseye de inanmayız' dediler. Sonra -Taberânî'nin rivayetinde geçtiği üzere-: 'Sizin dininizden daha şer bir din bilmiyoruz' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.'
وبهذا الخبر انتصر من ذهب إلى أن المخاطبين- بأنبئكم- هم أهل الكتاب.
Bu haberle, { أُنَبِّئُكُمْ } hitabına muhatap olanların Kitap ehli olduğu görüşünü savunanlar delil getirmiştir.
وقال بعضهم: المخاطب هم الكفار مطلقا، وقيل: هم المؤمنون، وكما اختلف في الخطاب اختلف في المشار إليه بذلك، فالجمهور على ما قدمناه، وقيل: الإشارة إلى الأكثر الفاسقين، ووحد الاسم إما لأنه يشار به إلى الواحد وغيره، وليس كالضمير، أو لتأويله بالمذكور ونحوه.
Bazıları: 'Muhataplar mutlak olarak kâfirlerdir' demiştir. 'Müminlerdir' de denmiştir. Hitapta ihtilaf edildiği gibi, { ذلِكَ } ile işaret edilen hususta da ihtilaf edilmiştir: Cumhur daha önce zikrettiğimiz görüş üzeredir. İşaretin yoldan çıkmış çoğunluğa (fâsıklara) olduğu da söylenmiştir; ism-i işaretin tekil getirilmesi ise ya zamir gibi olmayıp tekile de başkasına da işaret edilebilmesinden yahut 'zikredilen şey' ve benzeri şeklinde tevil edilmesindendir.
وقيل: الإشارة إلى الأشخاص المتقدمين الذين هم أهل الكتاب، والمراد أن السلف شر من الخلف مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ أي جزاء ثابتا عنده تعالى، وهو مصدر ميمي بمعنى الثواب، ويقال في الخير والشر لأنه ما رجع إلى الإنسان من جزاء أعماله سمي به بتصور أن ما عمله يرجع إليه كما يشير إليه قوله تعالى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزلزلة: ٧، ٨] حيث لم يقل سبحانه- ير جزاءه- إلا أن الأكثر المتعارف استعماله في الخير، ومثله في ذلك المثوبة واستعمالها هنا في الشر على طريقة التحكم كقوله: تحية بينهم ضرب وجيع. ونصبها على التمييز من بِشَرٍّ، وقيل: يجوز أن تجعل مفعولا له- لأنبئكم- أي هل أنبئكم لطلب مثوبة عند الله تعالى في هذا الإنباء، ويحتمل أن يصير سبب مخافتكم ويفضي إلى هدايتكم، وعليه فالمثوبة في المتعارف من استعمالها، وهو وإن كان له وجه لكنه خلاف الظاهر، وقرىء «مثوبة» بسكون الثاء وفتح الواو، ومثلها مشورة. ومشورة خلافا للحريري في إيجابه مشورة كمعونة، وقوله سبحانه: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ خبر لمبتدأ محذوف بتقدير مضاف قبله
Denildi ki: İşaret, Kitap ehli olan önceki şahıslaradır; murad ise geçmişlerin sonrakilerden daha şer olduğudur. { مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında ceza bakımından” yani O'nun Teâlâ katında sabit bir ceza olarak. Bu, sevap manasında mimli bir masdardır; hayırda da şerde de kullanılır; çünkü insanın amellerinin karşılığından kendisine dönen şeydir. Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onun karşılığını görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onun karşılığını görür” [Zilzâl: 7-8] kavlinin işaret ettiği üzere -zira Sübhânehû 'cezalandırıldığını görür' dememiştir- işlediği şeyin kendisine döneceği tasavvuruyla bu ad verilmiştir. Ne var ki örfte yaygın kullanımı hayır hakkındadır. Mesûbe (مَثُوبَة) kelimesi de böyledir; burada şer hakkında kullanılması: 'Aralarındaki tebrik acı veren bir darbedir' sözü kabilinden tehekküm (alay) yoluyladır. Nasbı ise { بِشَرٍّ } lafzından temyiz olması sebebiyledir. Denildi ki: { أُنَبِّئُكُمْ } fiilinin mef‘ûlün lehi kılınması da caizdir; yani: 'Bu haber vermede Allah Teâlâ katında bir sevap talebiyle mi size haber vereyim?' [Bu haberin] sizin korkmanıza sebep olması ve hidayetinize vesile olması da muhtemeldir; buna göre mesûbe örfteki yaygın kullanımı üzeredir. Her ne kadar bir yönü olsa da bu zâhire aykırıdır. Sâ'nın sükûnu ve vâv'ın fethasıyla مَثْوَبَةً şeklinde de okunmuştur; مَشْوَرَة ve مَشْوُرَة kelimeleri de böyledir; Harîrî'nin مَعُونَة gibi مَشُورَة olmasını vacip görmesine muhalif olarak. Sübhânehû'nun: { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ } “Allah'ın kendisini lanetlediği ve gazap ettiği kimselerdir” kavli, öncesinde mukadder bir muzaf ile mahzuf bir mübtedanın haberidir.
مناسب لما أشير إليه بذلك أي دين من لعنه الله إلخ، أو بتقدير مضاف قبل اسم الإشارة مناسب لمن أي بشر من أهل ذلك، والجملة على التقديرين استئناف وقع جوابا لسؤال نشأ من الجملة الاستفهامية- كما قال الزجاج- إما على حالها- أو باعتبار التقدير فيها فكأنه قيل: ما الذي هو شر من ذلك؟ فقيل: هو دين من لعنه إلخ، أو من الذي هو شر من أهل ذلك؟ فقيل: هو من لعنه الله إلخ.
O da { ذلِكَ } ile işaret edilene uygun bir muzaftır; yani: 'Allah'ın lanetlediği kimsenin dinidir' yahut { مَنْ } lafzına uygun olarak ism-i işaretten önce takdir edilen bir muzaftır; yani: 'o ehlinden daha şer bir kimsedir.' Her iki takdire göre de cümle -Zeccâc'ın dediği gibi- istifham cümlesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; ya olduğu gibi ya da içindeki takdir itibariyledir. Sanki: 'Bundan daha şer olan nedir?' denilmiş, 'Allah'ın lanetlediği kimsenin dinidir' denilmiştir; yahut 'O ehlinden daha şer olan kimdir?' denilmiş, 'Allah'ın lanetlediği kimsedir' denilmiştir.
وجوز- ولا ينبغي أن يجوز عند التأمل- أن يكون بدلا من شر، ولا بد من تقدير مضاف أيضا على نحو ما سبق آنفا، والاحتياج إليه هاهنا- ليخرج من كونه بدل- غلط، وهو لا يقع في فصيح الكلام، وأما في الوجه الأول فأظهر من أن يخفى، وإذا جعل ذلك إشارة إلى الأشخاص لم يحتج الكلام إلى ذلك التقدير كما هو ظاهر، ووضع الاسم الجليل موضع الضمير لتربية المهابة وإدخال الروعة وتهويل أمر اللعن وما تبعه، والموصول عبارة عن أهل الكتاب حيث أبعدهم الله تعالى عن رحمته وسخط عليهم بكفرهم وانهماكهم في المعاصي بعد وضوح الآيات وسطوع البينات وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ أي مسخ بعضهم قردة- وهم أصحاب السبت- وبعضهم خنازير- وهم كفار مائدة عيسى ﵊ وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المسخين كانا في أصحاب السبت، مسخت شبانهم قردة وشيوخهم خنازير، وضمير مِنْهُمُ راجع إلى- من- باعتبار معناه كما أن الضميرين الأولين له باعتبار لفظه، وكذا الضمير في قوله سبحانه: وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ فإنه عطف على صلة- من- كما قال الزجاج، وزعم الفراء أن في الكلام موصولا محذوفا أي ومن عبد، وهو معطوف على منصوب جَعَلَ أي وجعل منهم من عبد إلخ، ولا يخفى أنه لا يصلح إلا عند الكوفيين، والمراد بالطاغوت- عند الجبائي- العجل الذي عبده اليهود، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والحسن أنه الشيطان، وقيل: الكهنة وكل من أطاعوه في معصية الله تعالى، والعبادة فيما عدا القول الأول مجاز عن الإطاعة، قال شيخ الإسلام: وتقديم أوصافهم المذكورة بصدد إثبات شرية دينهم على وصفهم هذا مع أنه الأصل المستتبع لها في الوجود وأن دلالته على شريته بالذات لأن عبادة الطاغوت عين دينهم البين البطلان، ودلالتها عليها بطريق الاستدلال بشرية الآثار على شرية ما يوجبها من الاعتقاد، والعمل إما للقصد إلى تبكيتهم من أول الأمر بوصفهم بما لا سبيل لهم إلى الجحود لا بشريته وفظاعته ولا باتصافهم به، وإما للإيذان باستقلال كل من المقدم والمؤخر بالدلالة على ما ذكر من الشرية. ولو روعي ترتيب الوجود، وقيل: من عبد الطاغوت ولعنه الله وغضب عليه إلخ لربما فهم أن علية الشرية هو المجموع انتهى.
Bunun { شَرٍّ } lafzından bedel olması da caiz görülmüştür -ancak dikkatle düşünüldüğünde caiz olmaması gerekir-. Yine az önce geçtiği üzere bir muzaf takdir etmek zorunludur. Burada bedel-i galat olmaktan çıkması için muzafa duyulan ihtiyaç, fasih kelamda vuku bulmaz. Birinci vecihte ise gizlenemeyecek kadar açıktır. Şayet { ذلِكَ } şahıslara işaret kılınırsa, kelam açık olduğu üzere bu takdire ihtiyaç duymaz. Azamet hissettirmek, dehşet salmak ve lanet ile arkasından gelenlerin durumunu korkunç göstermek için zamir yerine İsm-i Celîl açıkça zikredilmiştir. İsm-i mevsul Kitap ehlinden kinayedir; zira ayetlerin açıklığından ve apaçık delillerin parlamasından sonra küfürleri ve günahlara dalmaları sebebiyle Allah Teâlâ onları rahmetinden uzaklaştırmış ve onlara gazap etmiştir. { وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } “onlardan maymunlar ve domuzlar kıldığı” yani bazısını maymunlara -ki onlar cumartesi ehlidir-, bazısını da domuzlara -ki onlar İsa'nın aleyhisselâm maide (sofra) kâfirleridir- dönüştürmüştür. İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ her iki mesholmanın (şekil değiştirmenin) de cumartesi ehlinde olduğu, gençlerinin maymuna, yaşlılarının domuza dönüştürüldüğü rivayet edilmiştir. { مِنْهُمُ } zamiri, anlamı itibariyle { مَنْ } lafzına dönmektedir; nitekim ilk iki zamir de lafzı itibariyle ona dönmektedir. Zeccâc'ın dediği gibi Sübhânehû'nun: { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } “ve tâğûta tapanlar [kıldığı kimselerdir]” kavlindeki zamir de böyledir; zira { مَنْ } lafzının sılasına matuftur. Ferrâ ise kelamda mahzuf bir mevsul olduğunu iddia etmiştir; yani: وَمَنْ عَبَدَ olup { جَعَلَ } fiilinin mansubuna matuftur; yani: 've onlardan tâğûta tapan kimseler kıldığı' demektir; gizli olmadığı üzere bu ancak Kûfelilere göre geçerlidir. Cübbâî'ye göre tâğûttan murad, Yahudilerin taptığı buzağıdır. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Hasan'dan nakledildiğine göre ise o şeytandır. Kâhinler ve Allah Teâlâ'ya isyan hususunda itaat ettikleri her kimsedir de denmiştir. İbadet, birinci görüş dışındakilere göre itaatten mecazdır. Şeyhülislâm der ki: Dinlerinin şerliliğini ispat sadedinde zikredilen bu vasıfların, dış dünyada onları peşinden getiren asıl olmasına ve عبادة الطاغوت (tâğûta ibadet) bizzat batıllığı açık dinleri olduğu için zatı gereği şerliliğe delalet etmesine rağmen -diğerlerinin delaleti ise eserin şerliliğinden onu gerektiren inanç ve amelin şerliliğine istidlal yoluyladır- bu vasıflarının önüne geçirilmesi; ya ne şerliliğini ve iğrençliğini ne de kendilerinin onunla nitelendiğini inkâra hiçbir yol bulamayacakları şeylerle onları ilk baştan susturmayı kastetmek içindir ya da öne alınan ile sonraya bırakılanın her birinin zikredilen şerliliğe delalette müstakil olduğunu bildirmek içindir. Şayet dış dünyadaki varlık sırasına riayet edilip: 'Tâğûta tapan, Allah'ın kendisini lanetlediği ve gazap ettiği kimse...' denilseydi, şerliliğin illetinin bunların bütünü olduğu anlaşılabilirdi, [dedi]. Sözü bitti.
وأنت تعلم أن كون هذا الوصف أصلا غير ظاهر على ما ذهب إليه الجبائي، وأن كون الاتصاف- باللعن والغضب مما لا سبيل لهم إلى الجحود به- في حيز المنع، كيف وهم يقولون: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [المائدة:
Sen bilirsin ki bu vasfın asıl olması Cübbâî'nin gittiği görüşe göre açık değildir. Lanet ve gazap ile nitelenmenin inkârına hiçbir yol bulunmayan hususlardan olması da menedilmiştir (kabul edilemez). Nasıl olsun ki onlar: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide:
١٨] إلا أن يقال: إن الآثار المترتبة على ذلك الدالة عليه في غاية الظهور بحيث يكون إنكار مدلولها مكابرة، وقيل:
18] demektedirler. Meğerki şöyle densin: Buna terettüp eden ve buna delalet eden eserler son derece açıktır; öyle ki medlûlünü inkâr etmek düpedüz inatçılıktır. Denildi ki:
قدم وصفي اللعن والغضب لأنهما صريحان في أن القوم منقومون، ومشيران إلى أن ذلك الأمر عظيم وعقبهما بالجعل المذكور ليكون كالاستدلال على ذلك، وأردفه بعبادة الطاغوت الدالة على شرية دينهم أتم دلالة ليتمكن في الذهن أتم تمكن لتقدم ما يشير إليها إجمالا، وهذا أيضا غير ظاهر على مذهب الجبائي، ولعل رعايته غير لازمة لانحطاط درجته في هذا المقام، والظاهر من عبارة شيخ الإسلام أنه بنى كلامه على هذا المذهب حيث قال بعد ما قال: والمراد من الطاغوت العجل، وقيل: الكهنة وكل من أطاعوه في معصية الله تعالى، فيعم الحكم دين النصارى أيضا، ويتضح وجه تأخير عبادته عن العقوبات المذكورة إذ لو قدمت عليها لزم اشتراك الفريقين في تلك العقوبات انتهى، فتدبر حقه.
Lanet ve gazap vasıfları öne geçirilmiştir; çünkü bu ikisi bu kavmin kınanmış ve cezalandırılmış olduğunu açıkça göstermekte ve bu işin pek büyük olduğuna işaret etmektedir; ardından buna bir nevi istidlal olsun diye söz konusu maymun ve domuz kılınma getirilmiştir. Dinlerinin şerliliğini en mükemmel şekilde gösteren tâğûta ibadet vasfı da, buna icmâlen işaret eden hususlar öne geçtiği için zihinde en mükemmel şekilde yerleşsin diye peşine eklenmiştir. Bu da Cübbâî'nin mezhebine göre açık değildir; belki de bu makamdaki derecesinin düşüklüğü sebebiyle ona riayet etmek gerekmez. Şeyhülislâm'ın ifadesinden anlaşılan ise onun sözünü şu mezhep üzerine bina ettiğidir; zira o şöyle dedikten sonra bunu söylemiştir: 'Tâğûttan murad buzağıdır; kâhinler ve Allah Teâlâ'ya isyan hususunda itaat ettikleri her kimsedir de denmiştir; böylece hüküm Hristiyanların dinini de kapsar. Bu ibadetin zikredilen cezalardan sonraya bırakılmasının vechi de vuzuha kavuşur; zira şayet onların önüne geçirilseydi her iki fırkanın da o cezalarda ortak olması gerekirdi.' [Şeyhülislâm'ın sözü bitti.] O halde hakkını vererek iyi düşün!
وفي الآية كما قال جمع: عدة قراءات اثنتان من السبعة وما عداهما شاذ، فقرأ الجمهور غير حمزة «عبد» على
Bir topluluğun belirttiği üzere bu ayette birkaç kıraat vardır; ikisi yedi kıraatten olup diğerleri şâzzdır. Hamza dışındaki cumhur, { عَبَدَ } kelimesini
صيغة الماضي المعلوم، والطاغوت بالنصب وهي القراءة التي بني التفسير عليها، وقرأ حمزة «وعبد الطاغوت» بفتح العين وضم الباء وفتح الدال، وخفض الطاغوت على أن عَبَدَ واحد مراد به الجنس وليس بجمع لأنه لم يسمع مثله في أبنيته بل هو صيغة مبالغة، ولذا قال الزمخشري: معناه الغلو في العبودية، وأنشد عليه قول طرفة:
mâzî ma‘lûm sîgasıyla ve { الطَّاغُوتَ } kelimesini nasb ile okumuştur; tefsirin üzerine bina edildiği kıraat de budur. Hamza ise ayn'ın fethası, bâ'nın zammesi ve dâl'ın fethasıyla { وَعَبُدَ } ve { الطَّاغُوتِ } lafzının cerri ile { وَعَبُدَ الطَّاغُوتِ } şeklinde okumuştur; bu kıraatte عَبُد tekildir ve cins murad edilmiştir, cemi değildir; çünkü vezinleri arasında bunun benzeri işitilmemiştir, bilakis mübalağa sîgasıdır. Bu yüzden Zemahşerî: 'Anlamı ubudiyyette (kullukta) aşırı gitmektir' demiş ve Tarafet'in şu beytini buna şahit getirmiştir:
أبني لبني إن أمكم ... أمة وإن أباكم عبد
«Ey Lübnâ oğulları! Şüphesiz ananız bir cariye, babanız ise aşırı köledir.»
أراد عبدا، وقد ذكر مثله ابن الأنباري والزجاج فقالا: ضمت الباء للمبالغة، كقولهم، للفطن والحذر: فطن وحذر، بضم العين، فطعن أبي عبيدة والفراء في هذه القراءة، ونسبة قارئها إلى الوهم وهم، والنصب بالعطف على الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وقرىء وَعَبَدَ بفتح العين وضم الباء. وكسر الدال وجر الطاغوت بالإضافة، والعطف على- من- بناء على أنه مجرور بتقدير المضاف، أو بالبدلية على ما قيل، ولم يرتض.
Şair عَبْداً demek istemiştir. İbnü'l-Enbârî ve Zeccâc da bunun benzerini zikrederek: 'Tıpkı uyanık ve sakıngan kimse için ayn'ın zammesiyle فطن ve حذر dedikleri gibi mübalağa için bâ zammelenmiştir' demişlerdir. Ebû Ubeyde ve Ferrâ'nın bu kıraate ta‘netmesi ve onu okuyanı vehme nispet etmesi bizzat bir vehimdir. Nasb hali { الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } üzerine atıfladır. Ayn'ın fethası, bâ'nın zammesi, dâl'ın kesrası ve izafetle الطَّاغُوتِ cerri ile { وَعَبُدِ الطَّاغُوتِ } şeklinde de okunmuştur; takdir edilen muzaf sebebiyle mecrur olduğuna binaen yahut beğenilmeyen bir görüşe göre bedel kılınarak { مَنْ } üzerine matuftur.
وقرأ أبيّ «عبدوا» بضمير الجمع العائد على من باعتبار معناها، والعطف مثله في قراءة الجمهور، وقرأ الحسن «عباد» جمع عبد «وعبد» بالإفراد بجر «الطاغوت» ونصبه، والجر بالإضافة، والنصب إما على أن الأصل «عبد» بفتح الباء، أو عبد بالتنوين فحذف كقوله. ولا ذاكر الله إلا قليلا. بنصب الاسم الجليل والعطف ظاهر، وقرأ الأعمش والنخعي وأبان «عبد» على صيغة الماضي المجهول مع رفع «الطاغوت» على أنه نائب الفاعل، والعطف على صلة- من- وعائد الموصول محذوف أي عَبَدَ فيهم أو بينهم وقرأ بعض كذلك إلا أنه أنث، فقرأ «عبدت» بتاء التأنيث الساكنة، والطاغوت: يذكر ويؤنث كما مر وأمر العطف والعائد على طرز القراءة قبل.
Übeyy, manası itibariyle مَنْ lafzına dönen cemi zamiri ile { عَبَدُوا } şeklinde okumuştur; atıf cumhurun kıraatindeki gibidir. Hasan عَبْد kelimesinin cemisi olan { عِبَاد } şeklinde ve müfred olarak { عَبْد } şeklinde, { الطَّاغُوت } kelimesinin cerri ve nasbı ile okumuştur. Cer hali izafetledir; nasb hali ise ya aslının bâ'nın fethasıyla { عَبَدَ } olması yahut tenvinli عَبْدٌ olup şairin: وَلا ذَاكِرَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلاً 'Allah'ı pek az anan' sözünde İsm-i Celîl'in nasbı gibi [tenvinin] hazfedilmesiyledir; atıf ise açıktır. A‘meş, Nehaî ve Ebân mâzî meçhul sîgasıyla { عُبِدَ } ve naib-i fail olarak { الطَّاغُوتُ } kelimesinin ref‘i ile okumuşlardır; { مَنْ } lafzının sılasına matuftur ve mevsulün aid zamiri mahzuftur; yani عُبِدَ فِيهِمْ أَوْ بَيْنَهُمْ (onların içinde veya aralarında tâğûta tapıldı) demektir. Bazıları da bu şekilde ancak müennes kılarak sakin te ile { عُبِدَتِ الطَّاغُوتُ } şeklinde okumuştur; zira daha önce geçtiği üzere tâğût hem müzekker hem müennes kullanılır; atıf ve aid zamir meselesi bir önceki kıraat tarzı üzeredir.
وقرأ ابن مسعود «عبد» بفتح العين وضم الباء وفتح الدال مع رفع الطاغوت على الفاعلية- لعبد- وهو كشرف كأن العبادة صارت سجية له، أو أنه بمعنى صار معبودا كأمر أي صار أميرا، والعائد على الموصول على هذا أيضا محذوف، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «عبد» بضم العين والباء وفتح الدال، وجر «الطاغوت» فعن الأخفش أنه جمع عبيد جمع عبد فهو جمع الجمع. أو جمع عابد- كشارف وشرف- أو جمع عبد كسقف وسقف. أو جمع عباد- ككتاب وكتب- فهو جمع الجمع أيضا مثل ثمار وثمر.
İbn Mes‘ûd ayn'ın fethası, bâ'nın zammesi, dâl'ın fethası ve { الطَّاغُوتُ } kelimesinin { عَبُدَ } fiilinin faili olarak ref‘i ile { عَبُدَ الطَّاغُوتُ } şeklinde okumuştur; bu شَرُفَ gibidir, sanki ibadet onun tabiatı ve huyu olmuştur; yahut أَمُرَ 'emir oldu' manasında olduğu gibi 'mâbud oldu' manasındadır; buna göre mevsulün aid zamiri de mahzuftur. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ ayn ve bâ'nın zammesi, dâl'ın fethası ve { الطَّاغُوتِ } kelimesinin cerri ile { عُبُدَ الطَّاغُوتِ } şeklinde okumuştur. Ahfeş'ten nakledildiğine göre bu, عَبْد lafzının cemisi olan عَبِيد lafzının cemisidir, dolayısıyla cem‘u'l-cem‘dir (çoğulun çoğulu); yahut شَارِف ve شُرُف gibi عَابِد lafzının cemisidir; yahut سَقْف ve سُقُف gibi عَبْد lafzının cemisidir; yahut كِتَاب ve كُتُب gibi عِبَاد lafzının cemisidir; dolayısıyla ثِمَار ve ثُمُر gibi o da cem‘u'l-cem‘dir.
وقرأ الأعمش أيضا «عبّد» بضم العين وتشديد الباء المفتوحة وفتح الدال وجر «الطاغوت» جمع عابد وعبد- كحطم وزفر- منصوبا مضافا للطاغوت مفردا وقرأ ابن مسعود أيضا «عبّد» بضم العين وفتح الباء المشددة وفتح الدال، ونصب «الطاغوت» على حد:
A‘meş de ayn'ın zammesi, fethalı bâ'nın teşdidi, dâl'ın fethası ve { الطَّاغُوتِ } kelimesinin cerri ile حُطَم ve زُفَر gibi عَابِد ve عَبْد kelimesinin cemisi olarak, müfred tâğûta muzaf kılınmış ve mansup şekilde { عُبَّدَ الطَّاغُوتِ } okumuştur. İbn Mes‘ûd da ayn'ın zammesi, şeddeli bâ'nın fethası ve dâl'ın fethası ile { الطَّاغُوتَ } kelimesinin nasbı ile { عُبَّدَ الطَّاغُوتَ } şeklinde şu kural üzere okumuştur:
ولا ذاكر الله إلا قليلا بنصب الاسم الجليل، وقرىء «وعابد الشيطان» بنصب عابد، وجر الشيطان بدل الطاغوت، وهو تفسير عند بعض لا قراءة. وقرىء- «عباد» - كجهال- «وعباد» - كرجال جمع عابد أو عبد، وفيه إضافة العباد لغير الله تعالى وقد منعه بعضهم، وقرىء «عابد» بالرفع على أنه خبر مبتدأ مقدر، وجر «الطاغوت» وقرىء «عابدوا» بالجمع والإضافة، وقرىء «عابد» منصوبا، وقرىء «عبد الطاغوت» بفتحات مضافا على أن أصله عبدة ككفرة فحذفت تاؤه للإضافة كقوله:
İsm-i Celîl'in nasbı ile 'Allah'ı pek az anan' [sözü kabilindendir]. عَابِد lafzının nasbı ve tâğût yerine Şeytân lafzının cerri ile { وَعَابِدَ الشَّيْطَانِ } şeklinde de okunmuştur ki bu bazılarına göre kıraat değil tefsirdir. جُهَّال gibi { عُبَّاد } ve رِجَال gibi { عِبَاد } şeklinde عَابِد veya عَبْد kelimesinin cemisi olarak da okunmuştur; bunda 'ibâd' kelimesinin Allah Teâlâ'dan başkasına izafeti vardır ki bazıları bunu caiz görmemiştir. Mukadder bir mübtedanın haberi olarak ref‘ ile ve { الطَّاغُوتِ } kelimesinin cerri ile { عَابِدُ الطَّاغُوتِ } şeklinde de okunmuştur. Cemi ve izafetle { عَابِدُو } şeklinde, mansup olarak { عَابِداً } şeklinde ve fethalarla izafeten { عَبَدَ الطَّاغُوتِ } şeklinde de okunmuştur ki aslı كَفَرَة gibi عَبَدَة olup şairin:
وأخلفوك عدا الأمر الذي وعدوا أي عدته كإقام الصلاة، أو هو جمع أو اسم جمع لعابد- كخادم وخدم- وقرىء «أعبد» كأكلب، وعبيد جمع أو اسم جمع، «وعابدي» جمع بالياء، وقرأ ابن مسعود أيضا «ومن عبدوا» أُولئِكَ أي الموصوفون بتلك القبائح
«Sana vaat ettikleri işin sözünden döndüler» sözünde إِقَامِ الصَّلاةِ gibi عِدَّتَهُ manasında olması gibi izafet sebebiyle tâ'sı hazfedilmiştir; yahut خَادِم ve خَدَم gibi عَابِد kelimesinin cemisi veya ism-i cem‘idir. أَكْلُب gibi { أَعْبُد } şeklinde, cemi veya ism-i cem olarak { عَبِيد } şeklinde, yâ ile cemi olarak { عَابِدِي } şeklinde de okunmuştur. İbn Mes‘ûd { وَمَنْ عَبَدُوا } şeklinde de okumuştur. { أُولئِكَ } “İşte onlar” yani bu çirkinliklerle ve rezilliklerle nitelenen kimselerdir ki mübtedadır.
والفضائح وهو مبتدأ، وقوله سبحانه: شَرٌّ خبره، وقوله تعالى: مَكاناً تمييز محول عن الفاعل، وإثبات الشرارة لمكانهم ليكون أبلغ في الدلالة على شرارتهم، فقد صرحوا أن إثبات الشرارة لمكان الشيء كناية عن إثباتها له كقولهم: سلام على المجلس العالي والمجد بين برديه، فكأن شرهم أثر في مكانهم، أو عظم حتى صار مجسما.
Sübhânehû'nun: { شَرٌّ } “daha kötü” kavli onun haberidir. Teâlâ'nın: { مَكاناً } “yer bakımından” kavli ise failden dönüştürülmüş temyizdir. Kötülüğün onların mekanına isnat edilmesi, kötülüklerinin delaletinde daha beliğ olması içindir. Nitekim bir şeyin mekanına kötülüğün isnat edilmesinin bizzat o şeye isnat edilmesinden kinaye olduğunu açıkça belirtmişlerdir; tıpkı: 'Yüce meclise selam olsun' ve 'Şeref onun iki cübbesi arasındadır' demeleri gibi. Sanki onların şerri mekanlarına sirayet etmiş yahut cisimleşecek kadar büyümüştür.
وجوّز أن يكون الإسناد مجازيا كجري النهر، وقيل: يجوز أن يكون المكان بمعنى محل الكون والقرار الذي يكون أمرهم إلى التمكن فيه أي شر منصرفا، والمراد به جهنم وبئس المصير، والجملة مستأنفة مسوقة منه تعالى شهادة عليهم بكمال الشرارة والضلال، وداخلة تحت الأمر تأكيدا للإلزام، وتشديدا للتبكيت، وجعلها- جوابا للسؤال الناشئ من الجملة الاستفهامية ليستقيم احتمال البدلية السابق- مما لا يكاد يستقيم.
Nehrin akması gibi isnadın mecazî olması da caiz görülmüştür. Denildi ki: Mekanın, işlerinin neticesinde yerleşecekleri varlık ve karar mahalli manasında olması da caizdir; yani dönüş yeri bakımından en şerli olanlardır ki bundan murad cehennemdir ve o ne kötü bir varış yeridir! Cümle, Teâlâ katından onların kötülüklerinin ve sapıklıklarının tamlığına şahitlik etmek üzere sevk edilmiş bir müstânifedir; ilzamı pekiştirmek ve susturmayı şiddetlendirmek için emrin altına dahildir. Önceki bedel olma ihtimalinin tutarlı olması için bu cümlenin istifham cümlesinden doğan soruya cevap kılınması ise pek tutarlı olacak bir şey değildir.
وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ أي أكثر ضلالا عن طريق الحق المعتدل، وهو دين الإسلام والحنيفية، وهو عطف على شَرٌّ مقرر له، وفيه دلالة على كون دينهم شرا محضا بعيدا عن الحق لأن ما يسلكونه من الطريق دينهم، فإذا كانوا أضل كان دينهم ضلالا مبينا لا غاية وراءه، والمقصود من صيغتي التفضيل الزيادة مطلقا من غير نظر إلى مشاركة غير في ذلك، وقيل: للتفضيل على زعمهم وقيل: إنه بالنسبة إلى غيرهم من الكفار.
{ وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “ve dosdoğru yoldan daha çok sapmış olanlardır” yani hak ve mutedil yoldan daha çok sapanlardır ki o İslâm dini ve Hanîfliktir. Bu lafız { شَرٌّ } üzerine matuf olup onu pekiştirmektedir. Bunda onların dininin haktan uzak, sırf bir şer olduğuna delalet vardır; çünkü yürüdükleri yol onların dinidir. Onlar daha sapık olunca dinleri de ötesi olmayan apaçık bir sapıklık olmuş olur. İki tafdîl sîgasından maksat, başkasının bunda ortaklığına bakılmaksızın mutlak olarak ziyadeliktir. Onların zannına göre bir tafdîl olduğu da söylenmiştir; kâfirlerden başkalarına nispetle olduğu da söylenmiştir.
وقال بعضهم: لا مانع أن يقال: إن مكانهم في الآخرة شر من مكان المؤمنين في الدنيا لما لحقهم فيه من مكاره الدهر وسماع الأذى والهضم من جانب أعدائهم وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا نزلت- كما قال قتادة والسدي- في ناس من اليهود كانوا يدخلون على رسول الله ﷺ فيظهرون له الإيمان والرضا بما جاء به نفاقا، فالخطاب للرسول ﷺ، والجمع للتعظيم، أو له عليه الصلاة وللسلام مع من عنده من أصحابه رضي الله تعالى عنهم أي إذا جاؤوكم أظهروا لكم الإسلام.
Bazıları şöyle demiştir: Düşmanları tarafından kendilerine isabet eden zamanın sıkıntıları, eziyet işitmeleri ve haksızlığa uğramaları sebebiyle ahiretteki yerlerinin, müminlerin dünyadaki yerinden daha şerli olduğunu söylemeye bir engel yoktur. { وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا } “Size geldiklerinde 'İman ettik' dediler” ayeti -Katâde ve es-Süddî'nin dediği gibi- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girip nifak göstererek ona imanı ve getirdiği şeylerden hoşnut olduklarını izhar eden Yahudilerden birtakım insanlar hakkında inmiştir. Hitap Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem olup çoğul [kullanılması] tazim içindir yahut aleyhissalâtü vesselâm ile birlikte yanında bulunan ashabına radıyallâhu teâlâ anhüm yöneliktir; yani size geldiklerinde size İslâm'ı izhar ederler.
وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ أي يخرجون من عندك كما دخلوا لم ينتفعوا بحضورهم بين يديك ولم يؤثر فيهم ما سمعوا منك، والجملتان في موضع الحال من ضمير قالُوا على الأظهر.
{ وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } “Oysa onlar küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır” yani senin yanından nasıl girdilerse öyle çıkarlar; senin huzurunda bulunmaktan yararlanmamışlar ve senden işittikleri şeyler kendilerine etki etmemiştir. İki cümle, ezher olan görüşe göre { قالُوا } lafzındaki zamirden hal konumundadır.
وجوّز أبو البقاء أن يكونا حالين من الضمير في آمنا، وباء بالكفر، وبِهِ للملابسة، والجار والمجرور حالان من فاعل دَخَلُوا وخَرَجُوا والواو الداخلة على الجملة الاسمية الحالية للحال، ومن منع تعدد الجملة الحالية من غير عطف يقول: إنها عاطفة والمعطوف على الحال حال أيضا، ودخول قَدْ في الجملة الحالية الماضوية- كما قال العلامة الثاني- لتقرب الماضي إلى الحال فتكسر سورة استبعاد ما بين الماضي والحال في الجملة، وإلا- فقد- إنما تقرب إلى حال التكلم، وهذا إشارة إلى ما أوضحه السيد السند في حاشية المتوسط من أنه قيل: إن الماضي إنما يدل على انقضاء زمان قبل زمان التكلم، والحال الذي يبين هيئة الفاعل أو المفعول قيد لعامله، فإن كان العامل ماضيا كان الحال أيضا ماضيا بحسب المعنى، وإن كان حالا كان حالا، وإن كان مستقبلا كان مستقبلا، فما ذكروه غلط نشأ من اشتراك لفظ الحال بين الزمان الحاضر- وهو الذي يقابل الماضي- وبين ما يبين الحالة المذكورة، ثم قال: ويمكن أن يقال: إن الفعل إذا وقع قيدا لشيء يعتبر كونه ماضيا أو حالا أو مستقبلا بالنظر إلى ذلك المقيد، فإذا قيل: جاءني زيد ركب يفهم منه أن الركوب كان متقدما على المجيء فلا بد من قد حتى يقربه إلى زمان المجيء فيقارنه، وذكر نحو ذلك العلامة الكافيجي في شرح القواعد، ثم قال: وأما الاعتذار بأن تصدير الماضي المثبت بلفظة قَدْ لمجرد استحسان لفظي فإنما هو تسليم لذلك الاعتراض فليس بمقبول ولا مرضي انتهى.
Ebu’l-Bekâ, bu iki cümlenin { آمَنَّا } lafzındaki zamirden hal olmasını da caiz görmüştür. { بِالْكُفْرِ } ve { بِهِ } lafızlarındaki bâ (ب) mülâbese (birliktelik) içindir; câr-mecrûr ise { دَخَلُوا } ve { خَرَجُوا } fiillerinin failinden haldir. İsim cümlesi olan hal cümlesinin başına gelen vâv (و), hal içindir. Atıf olmaksızın hal cümlesinin birden fazla olmasını meneden kimse ise şöyle der: Bu [vâv] atıf harfidir ve hale matuf olan da yine haldir. Mazi hal cümlesine { قَدْ } edatının girmesi -el-Allâme es-Sânî'nin dediği gibi- maziyi hale yaklaştırmak ve böylece cümledeki mazi ile hal arasındaki uzaklık şiddetini kırmak içindir; aksi takdirde [kural olarak] { قَدْ } sadece tekellüm haline yaklaştırır. Bu, Seyyid es-Sened'in Hâşiyetü'l-Mütavassıt'ta açıkladığı şu hususa işarettir: Denildi ki mazi ancak konuşma zamanından önceki bir zamanın sona erdiğine delalet eder; failin yahut mefulün heyetini açıklayan hal ise âmilinin kaydıdır. Şayet âmil mazi ise hal de mana bakımından mazi olur; şayet hal (şimdiki zaman) ise hal olur; müstakbel (gelecek zaman) ise müstakbel olur. Dolayısıyla onların zikrettiği şey, "hâl" lafzının mazinin mukabili olan şimdiki zaman ile mezkûr durumu açıklayan hal arasında müşterek olmasından kaynaklanan bir yanılgıdır. Sonra şöyle dedi: Şöyle denilmesi de mümkündür: Fiil bir şeye kayıt olarak vaki olduğunda, onun mazi, hal veya müstakbel oluşu o mukayyede nispetle itibar edilir. Nitekim جَاءَنِي زَيْدٌ رَكِبَ (Zeyd bana bindi [olarak] geldi) denildiğinde, binmenin gelmeden önce olduğu anlaşılır; dolayısıyla onu gelme zamanına yaklaştırıp onunla mukarenetini sağlaması için mutlaka قَدْ gereklidir. el-Allâme el-Kâfiyecî de Şerhu'l-Kavâid'de buna benzer şeyler zikretmiş, sonra da şöyle demiştir: Müsbet mazinin başına قَدْ lafzının getirilmesinin sırf lafzî bir istihsandan ibaret olduğu şeklindeki mazeret ise bu itiraza teslim olmaktan ibarettir; binaenaleyh makbul ve razı olunmuş değildir (sözü bitti).
ولذلك زيادة تفصيل في محله، وقد ذكر لها معنى آخر في الآية غير التقريب وهو التوقع فتفيد أن رسول الله ﷺ كان يتوقع دخول أولئك الفجرة وخروجهم من خضيلة حضرته- أفرغ من يد تفت البر- مع لم يعلق بهم شيء
Bunun kendi yerinde daha fazla tafsilatı vardır. Ayette onun için takribden başka bir mana daha zikredilmiştir ki o da tevakkudur (beklenti). Buna göre [bu edat], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o facirlerin, buğday ufalayan elden daha boş bir halde, kendilerine hiçbir şey takılmaksızın...
مما سمعوا من تذكيره ﵊ بآيات الله ﷿ لظنه بما يرى من الأمارات اللائحة عليهم نفاقهم الراسخ، ولذلك قال سبحانه: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ وفيه من الوعيد ما لا يخفى، وفي الكشاف إن أمارات النفاق كانت لائحة عليهم، وكان رسول الله ﷺ متوقعا لإظهار الله تعالى ما كتموه، فدخل حرف التوقع لذلك، واعترضه الطيبي بأن قَدْ موضوعة لتوقع مدخولها، وهو هاهنا عين النفاق، فكيف يقال لإظهار الله تعالى ما كتموه؟ وأجاب بأنه لا شك أن المتوقع ينبغي أن لا يكون حاصلا، وكونهم منافقين كان معلوما عنده صلوات الله تعالى وسلامه عليه بدليل
...onun aleyhisselâm Allah celle celâluhu'nun ayetleriyle yaptığı hatırlatmadan işittikleri şeylerden, üzerlerinde beliren alametlerden gördüğü kökleşmiş nifaklarına dair zannı sebebiyle onun huzur-ı saadetinden [öylece] girip çıkmalarını beklemekte olduğunu ifade eder. Bundan dolayı Sübhânehû: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ } “Ve Allah, onların gizlemekte olduklarını çok iyi bilendir” buyurmuştur ki bunda gizli olmayan bir tehdit vardır. el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: Nifak alametleri onların üzerinde belirgindi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın onların gizlediklerini açığa çıkarmasını beklemekteydi; bu sebeple tevakkû harfi dahil oldu. et-Tîbî buna itiraz ederek قَدْ edatının, başına geldiği şeyin beklenmesi için vaz edildiğini, buradaki medhulün ise bizzat nifak olduğunu söylemiş ve: 'Nasıl olur da Allah Teâlâ'nın onların gizlediklerini açığa çıkarması için denilebilir?' demiştir. Ve buna şöyle cevap vermiştir: Şüphe yok ki beklenen şeyin vaki olmamış bulunması gerekir; onların münafık oldukları ise onun salavâtullâhi teâlâ ve selâmühû aleyh katında...
قوله: «إن أمارات النفاق» إلخ
...onun: «Nifak alametleri...» ilh. sözünün delaletiyle malumdu.
فيجب المصير إلى المجاز، والقول بإظهار الله تعالى ما كتموه، وقال في الكشف معرضا به: إن الدخول في الكفر والخروج به إظهار له، فلذلك أدخل عليه حرف التوقع لا أنه عين النفاق ليحتاج إلى تجوز في رجوع التوقع إلى إظهاره، وإن ظهور أماراته غير إظهار الله تعالى إياه بإخباره سبحانه عنهم وأنهم متلبسون بالكفر متقلبون فيه خروجا ودخولا انتهى فليتأمل، وإنما لم يقل سبحانه وقَدْ خَرَجُوا على طرز الجملة الأولى إفادة لتأكيد الكفر حال الخروج لأنه خلاف الظاهر إذ كان الظاهر بعد تنور أبصارهم برؤية مطلع شمس الرسالة وتشنف أسماعهم بلآلئ كلمات بحر البسالة ﵊ أن يرجعوا عما هم عليه من الغواية ويحلوا جياد قلوبهم العاطلة عن حلي الهداية، وأيضا أنهم إذا سمعوا قول النبي ﷺ وأنكروه ازداد كفرهم وتضاعف ضلالهم وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ أي من أولئك اليهود- كما روي عن ابن زيد- والخطاب لسيد المخاطبين ﷺ أو لكل من يصلح للخطاب، والرؤية بصرية، وقيل: قلبية، وقوله تعالى: يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ في موضع الحال من كَثِيراً الموصوف بالجار والمجرور، وقيل: مفعول ثان- لترى- والمسارعة مبادرة الشيء بسرعة، وإيثار فِي على إلى للإشارة إلى تمكنهم فيما يسارعون إليه تمكن المظروف في ظرفه، وإحاطته بأعمالهم، وقد مرت الإشارة إلى ذلك.
Dolayısıyla mecaza gitmek ve Allah Teâlâ'nın onların gizlediklerini açığa çıkarmasını [beklemek] olduğunu söylemek vacip olur. el-Keşf'te ona tarizde bulunarak şöyle demiştir: Küfre girmek ve onunla çıkmak, onu açığa vurmaktır; işte bu sebeple tevakkû harfi onun üzerine dahil olmuştur, yoksa tevaakkunun onun açığa vurulmasına raci kılınmasında mecaza ihtiyaç duyulacak şekilde bizzat nifakın kendisi değildir. Alametlerinin ortaya çıkması, Allah Teâlâ'nın onlar hakkında onların küfre bürünmüş olduklarını, çıkarken ve girerken onun içinde dönüp durduklarını haber vermesi suretiyle onu açığa vurmasından farklıdır (sözü bitti, üzerinde düşünülsün). Sübhânehû'nun birinci cümlenin üslubunda olduğu gibi وَقَدْ خَرَجُوا demeyip [isim cümlesi getirmesi], çıkış halindeki küfrü tekit etmek içindir; zira bu durum zahire aykırıdır. Çünkü risalet güneşinin doğuşunu görmekle basiretleri aydınlandıktan ve cesaret denizinin aleyhisselâm inci gibi sözleriyle kulakları süslendikten sonra zahir olan, içinde bulundukları sapıklıktan dönmeleri ve hidayet süsünden yoksun olan kalplerinin asil atlarını [onunla] bezemeleriydi. Ayrıca onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü işitip inkâr ettiklerinde küfürleri artmış ve sapıklıkları katlanmıştır. { وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ } “Onlardan çoğunu görürsün” yani İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere o Yahudilerden [çoğunu]; hitap muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yahut hitaba elverişli olan her ferdedir. Görmek ise basarîdir (gözledir), kalbî (aklen bilmek) olduğu da söylenmiştir. Teâlâ'nın: { يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “günah ve düşmanlıkta yarışırlar” kavli, câr-mecrûr ile vasıflanmış olan { كَثِيراً } kelimesinden hal konumundadır; { ترى } fiilinin ikinci mefulü olduğu da söylenmiştir. Müsâraat, bir şeye süratle yönelmektir. إِلَى yerine فِي edatının tercih edilmesi, zarfın içindeki mazrûfun yerleşmesi gibi yöneldikleri şeyde iyice yerleşmiş olduklarına ve onun amellerini kuşattığına işaret etmek içindir; buna daha önce işaret edilmişti.
والمراد بالإثم الحرام، وقيل: الكذب مطلقا، وقيل: الكذب بقولهم آمَنَّا لأنه إما إخبار أو إنشاء متضمن الإخبار بحصول صفة الإيمان لهم، واستدل على التخصيص بقوله تعالى الآتي: عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ، وأنت تعلم أنه لا يقتضيه، وقيل: المراد به الكفر، وروي ذلك عن السدي، ولعل الداعي لتخصيصه به كونه الفرد الكامل، والمراد من العدوان الظلم، أو مجاوزة الحد في المعاصي، وقيل: الإثم ما يختص بهم، والعدوان ما يتعدى إلى غيرهم، والكلام مسوق لوصفهم بسوء الأعمال بعد وصفهم لسوء الاعتقاد وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ أي الحرام مطلقا، وقال الحسن:
Günahtan (ism) murad haramdır; mutlak olarak yalan olduğu da söylenmiştir; { آمَنَّا } “İman ettik” sözleriyle söyledikleri yalan olduğu da söylenmiştir, zira bu söz ya bir haberdir yahut kendilerinde iman sıfatının hasıl olduğunu bildirmeyi içeren bir inşadır. Bu tahsise, Teâlâ'nın gelecek olan: { عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ } kavliyle delil getirilmiştir; ancak sen bilirsin ki bu [ayet] bunu iktiza etmez. Ondan muradın küfür olduğu da söylenmiş ve bu, es-Süddî'den rivayet edilmiştir. Bunun küfre tahsis edilmesinin sebebi, muhtemelen onun kamil fert olmasıdır. Düşmanlıktan (udvân) murad ise zulüm yahut günahlarda haddi aşmaktır; ismin kendilerine mahsus olan şeyler, udvânın ise başkalarına teaddi eden şeyler olduğu da söylenmiştir. Söz, kötü inançla nitelenmelerinden sonra kötü amellerle nitelenmeleri için sevk edilmiştir. { وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ } “ve haram yemelerinde” yani mutlak olarak haramdır. el-Hasan şöyle demiştir:
الرشوة في الحكم والتنصيص على ذلك بالذكر مع اندراجه في المتقدم للمبالغة في التقبيح لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي لبئس شيئا يعملونه هذه الأمور- فما- نكرة موصوفة وقعت تمييزا لضمير الفاعل المستتر في- بئس- والمخصوص بالذم محذوف كما أشرنا إليه، وجوز جعل ما موصولة فاعل- بئس- والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على الاستمرار لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ قال الحسن: الربانيون علماء الإنجيل والأحبار علماء التوراة، وقال غيره: كلهم في اليهود لأنه يتصل بذكرهم، ولَوْلا الداخلة على المضارع- كما قرره ابن الحاجب وغيره- للتحضيض، والداخلة على الماضي للتوبيخ، والمراد هنا تحضيض الذين يقتدي بهم أفناؤهم، ويعلمون قباحة ما هم فيه وسوء مغبته على نهي أسافلهم.
Hükümde rüşvettir. Geçen [kavramların] içine dahil olmasına rağmen bunun ayrıca zikredilerek belirtilmesi, çirkinliği mübalağalandırmak içindir. { لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey gerçekten ne kötüdür!” yani yapmakta oldukları bu işler ne kötü şeydir! { ما } lafzı, { بِئْسَ } fiilindeki müstetir fail zamirinin temyizi olarak vaki olmuş mevsuf bir nekredir; zemme mahsus olan ise işaret ettiğimiz gibi mahzuftur. { ما } lafzının { بِئْسَ } fiilinin faili olan bir mevsul kılınması da caiz görülmüştür. Mazi ile muzari sîgasının bir arada getirilmesi sürekliliğe delalet etmek içindir. { لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ } “Rabbanîlerin ve din bilginlerinin onları menetmesi gerekmez miydi?” el-Hasan şöyle demiştir: Rabbanîler İncil âlimleri, ahbâr ise Tevrat âlimleridir. Başkası ise şöyle demiştir: Onların zikrinin peşi sıra gelmesi hasebiyle hepsi Yahudiler hakkındadır. İbnü'l-Hâcib ve diğerlerinin belirttiği gibi muzarinin başına gelen { لَوْلا } tahdîd (teşvik) içindir, mazinin başına gelen ise tevbih (azarlama) içindir. Buradaki murad, kendilerine tabi olunan ve içinde bulundukları durumun çirkinliğini ve kötü akıbetini bilen kimselerin, kendi aşağı tabakalarını nehyetmeye teşvik edilmesidir.
عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ مع علمهم بقبحها واطلاعهم على مباشرتهم لهما، وفي البحر إن هذا التحضيض يتضمن توبيخهم على السكوت وترك النهي لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ الكلام فيه كالكلام السابق في نظيره خلا أن هذا أبلغ مما تقدم في حق العامة لما تقرر في اللغة والاستعمال أن الفعل ما صدر عن الحيوان مطلقا، فإن
{ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ } “günah söylemekten ve haram yemekten”, [evet] onların çirkinliğini bilmelerine ve bizzat o ikisini işlediklerine muttali olmalarına rağmen [onları menetmeleri gerekmez miydi?]. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Bu teşvik, susmaları ve nehyi terk etmeleri sebebiyle onları azarlamayı içermektedir. { لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ } “Sanat haline getirdikleri şey gerçekten ne kötüdür!” Bundaki kelam, benzeri olan önceki [kısım] gibidir; şu kadar var ki bu, avam hakkındakinden daha beliğdir. Zira lügatte ve kullanımda yerleştiği üzere fiil, mutlak olarak canlıdan sadır olan şeydir; şayet...
كان عن قصد سمي عملا ثم إن حصل بمزاولة وتكرر حتى رسخ وصار ملكة له سمي صنعا وصنعة وصناعة، فلذا كان الصنع أبلغ لاقتضائه الرسوخ، ولذا يقال للحاذق، صانع، وللثوب الجيد النسج: صنيع- كما قاله الراغب- ففي الآية إشارة إلى أن ترك النهي أقبح من الارتكاب، ووجه بأن المرتكب له في المعصية لذة وقضاء وطر بخلاف المقر له، ولذا ورد أن جرم الديوث أعظم من الزانيين.
...bir kast ile olmuşsa amel diye isimlendirilir. Sonra şayet devamlı yapma ve tekrarlanma ile hasıl olup kökleşir ve onun bir melekesi haline gelirse sun‘, san‘at ve sınâat diye isimlendirilir. İşte bundan dolayı sun‘ (üretim/sanat), kökleşmeyi iktiza ettiği için daha beliğdir. Bu sebeple mahir kimseye "sâni‘" (sanatkar), dokuması güzel elbiseye de -Râgıb'ın dediği gibi- "sanî‘" denilir. Binaenaleyh ayette, nehyi terk etmenin günahı irtikâp etmekten daha çirkin olduğuna işaret vardır. Bu da şöyle gerekçelendirilmiştir: Günahı işleyenin günahta bir lezzeti ve giderdiği bir ihtiyacı vardır; buna göz yuman kimse ise böyle değildir. Bu sebeple deyyusun cürmünün iki zinanın [günahından] daha büyük olduğu rivayet edilmiştir.
واستشكل ذلك بأنه يلزم عليه أن ترك النهي عن الزنا والقتل أشد إثما منهما وهو بعيد، وأجيب بأنه لا يبعد أن يكون إثم ترك النهي ممن يؤثر نهيه كف المنهي عن فعل المنهي عنه أشد من إثم المرتكب كيفما كان مرتكبه قتلا أو زنا، أو غيرهما، وقال الشهاب: إن قيد الأشدية يختلف بالاعتبار، فكونه أشد باعتبار ارتكاب ما لا فائدة له فيه لا ينافي كون المباشرة أكثر إثما منه فتأمل، وفي الآية- مما ينعى على العلماء توانيهم في النهي عن المنكرات- ما لا يخفى، ومن هنا قال الضحاك: ما أخوفني من هذه الآية، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: ما في القرآن آية أشد توبيخا من هذه الآية، وقرىء- لولا ينهاهم الربانيون والأحبار عن قولهم العدوان وأكلهم السحت لبئس ما كانوا يعملون وَقالَتِ الْيَهُودُ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وعكرمة والضحاك قالوا: إن الله تعالى قد بسط لليهود الرزق فلما عصوا أمر رسول الله ﷺ كف عنهم ما كان بسط لهم، فعند ذلك قال فنحاص بن عازوراء رأس يهود قينقاع، وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما النباش بن قيس يَدُ اللَّهِ ﷿ مَغْلُولَةٌ وحيث لم ينكر على القائل الآخرون ورضوا به نسبت تلك العظيمة إلى الكل، ولذلك نظائر تقدم كثير منها، وأرادوا بذلك- لعنهم الله تعالى- أنه سبحانه ممسك ما عنده بخيل به تعالى عما يقولون علوا كبيرا فإن كلّا من غل اليد وبسطها مجاز عن البخل والجود، أو كناية عن ذلك، وقد استعمل حيث لا تصح يد كقوله:
Buna, zina ve katilden menetmeyi terk etmenin o ikisinden daha büyük bir günah olmasını gerektireceği ve bunun da uzak bir ihtimal olduğu ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Nehyi, nehyedilen kimsenin o nehyedilen fiili yapmaktan vazgeçmesine tesir edecek olan bir kimseden nehyi terk etme günahının, o fiili işleyen kimsenin katil, zina veya başka bir şey olsun o fiili işleme günahından daha şiddetli olması uzak bir ihtimal değildir. eş-Şihâb şöyle demiştir: Şiddetlilik kaydı itibara göre değişir; kendisinde hiçbir fayda bulunmayan şeyi irtikâp etmesi itibarıyla daha şiddetli olması, fiili bizzat işlemenin günah bakımından ondan daha fazla olmasına mani değildir, iyi düşün! Ayette, münkerleri menetmekteki gevşeklikleri sebebiyle âlimleri kınayan gizlenemez bir mana vardır. Buradan hareketle ed-Dahhâk: «Beni bu ayetten daha çok korkutan bir şey yoktur» demiştir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Kur'ân'da azarlama bakımından bu ayetten daha şiddetli bir ayet yoktur.» Şöyle de okunmuştur: { لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْعُدْوانَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ }. { وَقالَتِ الْيَهُودُ } “Yahudiler dediler ki”. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ, İkrime ve ed-Dahhâk'tan şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ Yahudilere rızkı bollaştırmıştı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine isyan ettiklerinde onlara bollaştırdığı şeyi kısıverdi. İşte o vakit Kaynuka Yahudilerinin reisi Fenhâs b. Âzûrâ -İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen bir rivayette ise en-Nebbâş b. Kays- şöyle dedi: { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır”. Diğerleri söyleyene karşı çıkmayıp buna razı oldukları için bu büyük cürüm hepsine nispet edilmiştir; bunun daha önce pek çoğu geçen benzerleri vardır. Onlar bununla -Allah Teâlâ onları lanetlesin- Sübhânehû'nun katındakini tuttuğunu ve cimri olduğunu kastetmişlerdir; Allah onların söylediklerinden yüceler yücesi olarak münezzehtir. Zira elin bağlanması ve açılması cimrilik ve cömertlikten mecazdır yahut bundan kinayedir. Nitekim elin [hakiki olarak] bulunmasının sahih olmadığı yerlerde de kullanılmıştır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
جاد الحمى بسط اليدين بوابل ... شكرت نداه تلاعه ووهاده
«Koruya cömertçe yağdırdı iki elini açarak bol bir yağmurla... Tepeleri ve çukurları şükretti onun çiğine.»
ولقد جعلوا للشمال يدا كما في قوله:
Nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi kuzey rüzgarına da bir el vermişlerdir:
أضل صواره وتضيفته ... نطوف أمرها بيد الشمال
«Sürüsünü kaybetti ve ona misafir oldu... İşi kuzey rüzgarının elinde olan damlalar.»
«وقول لبيد» :
Lebîd'in şu sözünde de [böyledir]:
وغداة ريح قد كشفت وقرة ... إذ أصبحت بيد الشمال زمامها
«Ve nice rüzgarlı ve soğuk sabahı açtım ki... Dizgini kuzey rüzgarının elinde sabahlamıştı.»
ويقال: بسط اليأس كفيه في صدر فلان، فيجعل لليأس الذي هو من المعاني لا من الأعيان كفان، قال الشاعر:
Yine: «Yeis, falancanın göğsünde iki avucunu açtı» denilir; böylece somut varlıklardan (a‘yân) değil manalardan olan yeis için iki avuç kılınmış olur. Şair şöyle demiştir:
وقد رابني وهن المنى وانقباضها ... وبسط جديد اليأس كفيه في صدري
«Emellerin gevşemesi ve geri çekilmesi beni şüpheye düşürdü... Ve yeni yeisin göğsümde iki avucunu açması.»
وقيل: معناه أنه سبحانه فقير، كقوله تعالى: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ [آل عمران: ١٨١] ، وقيل: اليد هنا بمعنى النعمة أي إن نعمته مقبوضة عنا، وعن الحسن أن المعنى أن يد الله تعالى مكفوفة عن عذابنا فليس يعذبنا إلا بما يبر به قسمه قدر ما عبد آباؤنا العجل، وكأنه حمل اليد على القدرة، والغل على عدم التعلق.
Denildi ki: Bunun manası, Teâlâ'nın: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } [Âl-i İmrân: 181] kavlinde olduğu gibi O Sübhânehû'nun fakir olduğudur. Denildi ki: Buradaki el nimet manasındadır, yani O'nun nimeti bizden çekilmiştir. el-Hasan'dan [rivayet edildiğine göre] ise mana, Allah Teâlâ'nın elinin bize azap etmekten alıkonulmuş olduğu, dolayısıyla atalarımızın buzağıya taptığı müddet kadar yeminini yerine getireceği miktardan başka bize azap etmeyeceğidir. O, sanki eli kudrete, bağlanmayı ise taalluk etmemeye hamletmiştir.
وقيل: لا يبعد أن يقصدوا اليد الجارحة فإنهم مجسمة، وقد حكي عنهم أنهم زعموا أن ربهم أبيض الرأس واللحية قاعد على كرسي، وأنه فرغ من خلق السموات والأرض يوم الجمعة واستلقى على ظهره واضعا إحدى رجليه على الأخرى وإحدى يديه على صدره للاستراحة مما عراه من النصب في خلق ذلك تعالى الله سبحانه عما يقولون علوا كبيرا، والأقوال كلها كما ترى، وكل العجب من الحسن رضي الله تعالى عنه من قول ذلك وليته لم يقل غير
Denildi ki: Onların uzuv olan eli kastetmiş olmaları da uzak değildir; zira onlar mücessimedir (cisimleştirenler). Nitekim onların, Rablerinin beyaz başlı ve beyaz sakallı olup bir kürsü üzerinde oturduğunu, gökleri ve yeri yaratmayı cuma günü bitirip bu yaratmadan dolayı kendisine arız olan yorgunluktan dinlenmek için bir bacağını diğerinin üzerine, bir elini de göğsünün üzerine koyarak sırtüstü uzandığını iddia ettikleri nakledilmiştir; Allah Sübhânehû onların söylediklerinden yüceler yücesi olarak münezzehtir. Gördüğün gibi bütün bu görüşler [böyledir]. Asıl şaşılacak olan ise el-Hasan radıyallâhu teâlâ anh'ın bunu söylemesidir; keşke o [güzel anlamına gelen Hasan] bundan başkasını söylemeseydi...
الحسن، ولعل نسبته إليه غير صحيحة، والذي تقتضيه البلاغة ويشهد له مساق الكلام القول الأول، ولا يبعد من قوم قالوا لموسى ﵊ اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الأعراف: ١٣٨] وعبدوا العجل- أن يعتقدوا اتصاف الله ﷿ بالبخل ويقولوا ما قالوا، وقال أبو القاسم البلخي: يجوز أن يكون اليهود قالوا قولا واعتقدوا مذهبا يؤدي معناه إلى أن الله تعالى عز شأنه يبخل في حال ويجود في حال آخر، فحكي عنهم على وجه التعجب منهم والتكذيب لهم.
...yahut bunun ona nispeti sahih değildir. Belagatin iktiza ettiği ve sözün akışının şahitlik ettiği görüş birinci görüştür. Mûsâ aleyhisselâm'a: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } [el-A'râf: 138] diyen ve buzağıya tapan bir kavmin, Allah celle celâluhu'nun cimrilikle muttasıf olduğuna inanmaları ve söyledikleri bu sözü söylemeleri uzak bir ihtimal değildir. Ebu'l-Kâsım el-Belhî şöyle demiştir: Yahudilerin, manası Allah Teâlâ -şânı yücedir- bir halde cimrilik edip başka bir halde cömertlik yaptığına varan bir söz söylemiş ve bir mezhebe inanmış olmaları caizdir; binaenaleyh onlara taaccüp ve onları tekzip kabilinden kendilerinden nakledilmiştir.
وقال آخر: إنهم قالوا ذلك على وجه الهزء حيث لم يوسع سبحانه على النبي ﷺ وعلى أصحابه ولا يخفى أن ما روي في سبب النزول لا يساعد ذلك، وقيل: إنهم قالوا ذلك على سبيل الاستفهام والاستغراب، والمراد يد الله سبحانه مغلولة عنا حيث قتر المعيشة علينا، ولا يخفى بعده غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ دعاء عليهم بالبخل المذموم- كما قال الزجاج- ودعاؤه بذلك عبارة عن خلقه الشح في قلوبهم والقبض في أيديهم، ولا استحالة في ذلك على مذهب أهل الحق، ويجوز أن يكون دعاء عليهم بالفقر والمسكنة، وقيل: تغل الأيدي حقيقة، يغلون في الدنيا أسارى، وفي الآخرة معذبين في أغلال جهنم، ومناسبة هذا لما قبله حينئذ من حيث اللفظ فقط فيكون تجنيسا، وقيل: هي من حيث اللفظ وملاحظة أصل المجاز كما تقول: سبني سب الله تعالى دابره، أي قطعه لأن السبب أصله القطع، وإلى هذا ذهب الزمخشري، واستطيبه الطيبي، وقال: إن هذه مشاكلة لطيفة بخلاف قوله:
Başkası da şöyle demiştir: Sübhânehû Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına genişlik vermeyince onlar bunu alay yollu söylemişlerdir; ancak nüzul sebebinde rivayet edilen şeyin buna yardımcı olmadığı gizli değildir. Denildi ki: Onlar bunu istifham ve yadırgama yoluyla söylemişlerdir; murad ise rızkı bize daralttığına göre Allah Sübhânehû'nun eli bizden bağlanmıştır demektir. Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Elleri bağlansın!”, ez-Zeccâc'ın dediği gibi yerilmiş cimrilikle onların aleyhine bir bedduadır. O'nun bununla dua etmesi, onların kalplerinde cimriliği ve ellerinde kısmayı yaratmasından ibarettir; ehl-i hakkın mezhebine göre bunda bir imkânsızlık yoktur. Bunun onlar aleyhine fakirlik ve düşkünlükle dua olması da caizdir. Denildi ki: Eller hakiki olarak bağlanır; dünyada esir olarak, ahirette ise cehennem prangalarında azap görerek bağlanırlar. O takdirde bunun kendinden öncekiyle münasebeti sadece lafız bakımından olur ve cinas meydana gelir. Denildi ki: Münasebet lafız ve mecazın aslını gözetme bakımındandır; tıpkı senin: «O bana sebetti (sövdü), Allah onun arkasını kessin (sebetsin)» demen gibidir, çünkü sebb kelimesinin aslı kesmektir. ez-Zemahşerî bu görüşe gitmiş, et-Tîbî de bunu güzel bulup şöyle demiştir: Bu latif bir müşakeledir; şairin şu sözünün aksine:
قالوا: اقترح شيئا نجد لك طبخه ... قلت: اطبخوا لي جبة وقميصا
«Dediler ki: Bir şey öner, sana pişirmesini iyi yapalım... Dedim ki: Bana bir cübbe ve bir gömlek pişirin!»
واختار أبو علي الجبائي أن ذلك إخبار عن حالهم يوم القيامة أي شدت أيديهم إلى أعناقهم في جهنم جزاء هذه الكلمة العظيمة، وحكاه الطبرسي عن الحسن، ثم قال: فعلى هذا يكون الكلام بتقدير الفاء أو الواو، فقد تم كلامهم واستؤنف بعده كلام آخر، ومن عادتهم أن يحذفوا فيما يجري هذا المجرى، ومن ذلك قوله: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً [البقرة: ٦٧] ، وأنت تعلم أن مثل هذا على الاستئناف البياني، ولا حاجة فيه إلى تجشم مؤونة التقدير، على أن كلام الحسن- فيما نرى- ليس نصا في كون الجملة إخبارية إذ قصارى ما قال: غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ في جهنم وهو محتمل لأن يكون دعاء عليهم بذلك وَلُعِنُوا أي أبعدوا عن رحمة الله تعالى وثوابه بِما قالُوا أي بسبب قولهم، أو بالذي قالوه من ذلك القول الشنيع، وهذا دعاء ثان معطوف على الدعاء الأول، والقائل بخبريته قائل بخيريته، وقرىء وَلُعِنُوا بسكون العين.
Ebû Ali el-Cübbâî bunun, bu pek çirkin söze karşılık olmak üzere onların kıyamet günündeki hallerini haber verme olduğunu, yani ellerinin cehennemde boyunlarına bağlandığını [ifade ettiğini] tercih etmiştir. et-Tabersî bunu el-Hasan'dan nakletmiş ve sonra şöyle demiştir: Buna göre kelam fâ (ف) yahut vâv (و) takdiriyle olur; zira onların sözü tamamlanmış ve ondan sonra başka bir kelam istînâf edilmiştir. Bu minvalde cereyan eden yerlerde [bağlacı] hazfetmek onların âdetindendir. Şairin şu kavli bundandır: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } [el-Bakara: 67]. Sen bilirsin ki böylesi durumlar istînâf-ı beyânî üzeredir ve bunda takdir külfetine katlanmaya ihtiyaç yoktur. Kaldı ki bize göre el-Hasan'ın sözü cümlenin haber cümlesi olduğuna dair açık bir nas değildir; zira onun söylediğinin varacağı nihai yer: Cehennemde { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } demesidir ki bu da o şekilde aleyhlerine bir dua olmasına ihtimallidir. { وَلُعِنُوا } “ve lanetlendiler” yani Allah Teâlâ'nın rahmetinden ve sevabından uzaklaştırıldılar { بِما قالُوا } “söyledikleri yüzünden” yani söyledikleri sebebiyle yahut söyledikleri o çirkin söz yüzünden. Bu, birinci bedduaya matuf ikinci bir bedduadır; onun haber olduğunu söyleyen bunun da haber olduğunu söyler. Ayn harfinin sükûnu ile { وَلُعْنُوا } şeklinde de okunmuştur.
بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ عطف على مقدر يقتضيه المقام أي كلا ليس الشأن كما زعموا بل في غاية ما يكون من الجود، وإليه- كما قيل- أشير بتثنية اليد، فإن أقصى ما تنتهي إليه همم الأسخياء أن يعطوا بكلتا يديهم، وقيل:
{ بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır”, makamın iktiza ettiği mukadder bir söze matuftur; yani: Hayır, durum onların iddia ettiği gibi değildir, bilakis cömertliğin en üst derecesindedir. Denildiğine göre elin tesniye kılınmasıyla buna işaret edilmiştir; çünkü cömertlerin himmetlerinin varacağı nihai nokta, her iki elleriyle vermeleridir. Denildi ki:
اليد هنا أيضا بمعنى النعمة، وأريد بالتثنية نعم الدنيا ونعم الآخرة، أو النعم الظاهرة والنعم الباطنة أو ما يعطى للاستدراج وما يعطى للإكرام، وقيل: وروي عن الحسن أنها بمعنى القدرة كاليد الأولى، وتثنيتها باعتبار تعلقها بالثواب وتعلقها بالعقاب، وقيل: المراد من التثنية التكثير كما في ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الملك: ٤] والمراد من التكثير مجرد المبالغة في كمال القدرة وسعتها لا أنها متعددة، ونظير ذلك قول الشاعر:
Buradaki el de yine nimet manasındadır; tesniye ile dünya nimetleri ve ahiret nimetleri yahut zahirî nimetler ve batınî nimetler yahut istidrac için verilenler ile ikram için verilenler kastedilmiştir. Denildi ki -ve el-Hasan'dan da rivayet edildiğine göre- birinci el gibi kudret manasındadır ve tesniye kılınması sevaba ve ikaba taalluku itibarıyladır. Denildi ki: Tesniyeden murad, { ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } [el-Mülk: 4] kavlinde olduğu gibi teksirdir (çoğaltmadır); teksirden murad ise birden fazla olması değil, kudretin tamlığında ve genişliğinde sırf mübalağadır. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:
فسرت أسرة طرتيه فغورت ... في الخصر منه وأنجدت في نجده
«İki perçeminin hatları yürüdü de battı... Onun belinde ve necid tarafına doğru yükseldi.»
فإنه لم يرد أن لذلك الرشا طرتين إذ ليس للإنسان إلا طرة واحدة وإنما أراد المبالغة.
Zira o, bu ceylan yavrusunun iki perçemi olduğunu kastetmemiştir; çünkü insanın ancak bir perçemi olur, o sadece mübalağayı kastetmiştir.
وقال سلف الأمة رضي الله تعالى عنهم: إن هذا من المتشابه، وتفويض تأويله إلى الله تعالى هو الأسلم، وقد صح عن النبي ﷺ أنه أثبت لله ﷿ يدين،
Ümmetin selefi radıyallâhu teâlâ anhüm şöyle demiştir: Bu müteşabihattandır ve tevilini Allah Teâlâ'ya havale etmek en selametli olanıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah celle celâluhu için iki el ispat ettiği sahih olarak sabit olmuştur...
وقال: «وكلتا يديه يمين»
...ve şöyle buyurmuştur: «O'nun her iki eli de sağdır.»
ولم يرو عن أحد من أصحابه ﷺ وعليهم أنه
Ashabından sallallâhu aleyhi ve sellem ve aleyhim hiçbir kimseden...
أول ذلك بالنعمة، أو بالقدرة بل أبقوها كما وردت وسكتوا، ولئن كان الكلام من فضة فالسكوت من ذهب لا سيما في مثل هذه المواطن، وفي مصحف عبد الله- بل يداه بسطان- يقال: يد بسط بالمعروف، ونحوه مشية سجح وناقة سرح يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ جملة مستأنفة واردة لتأكيد كمال جوده سبحانه لما فيها من الدلالة على تعميم الأحوال المستفاد من كَيْفَ وفيها تنبيه على سر ما ابتلوا به من الضيق الذي اتخذوه من غاية جهلهم وضلالهم ذريعة إلى الاجتراء على كلمة ملأ الفضاء قبحها، والمعنى أن ذلك ليس لقصور في فيضه بل لأن إنفاقه تابع لمشيئته المبنية على الحكم الدقيقة التي عليها تدور أفلاك المعاش والمعاد، وقد اقتضت الحكمة- إذ كفروا بآيات الله تعالى وكذبوا رسوله ﷺ أن يضيق عليهم، وكَيْفَ ظرف- ليشاء- والجملة في موضع نصب على الحالية من ضمير يُنْفِقُ أن ينفق كائنا على أي حال يشاء أي على مشيئته أي مريدا، وقيل: إن جملة يُنْفِقُ في موضع الحال من الضمير المجرور في يَداهُ واعترض بأن فيه الفصل بالخبر وبأنه مضاف إليه، والحال لا يجيء منه، ورد بأن الفصل بين الحال وذيها ليس بممتنع كما في قوله تعالى حكاية: هذا بَعْلِي شَيْخاً [هود: ٧٢] إذ قيل: إن «شيخا» حال من اسم الإشارة، والعامل فيه التنبيه، وأن الممنوع مجيء الحال من المضاف إليه إذا لم يكن جزأ أو كجزء أو عاملا، وهاهنا المضاف جزء من المضاف إليه، أو كجزء فليس بممتنع، وجوّز أن تكون في موضع الحال من اليدين أو من ضميرهما، ورد بأنه لا ضمير لهما فيها، وأجيب بأنه لا مانع من تقدير ضمير لهما أي ينفق بهما، ومن هنا قيل: بجواز كونها خبرا ثانيا للمبتدأ، نعم التقدير خلاف الأصل، والظاهر، وهو إنما يقتضي المرجوحية لا الامتناع، وترك سبحانه ذكر ما ينفقه لقصد التعميم وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ وهم علماؤهم ورؤساؤهم، أو المقيمون على الكفر منهم مطلقا ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ من القرآن المشتمل على هذه الآيات، وتقديم المفعول للاعتناء به مِنْ رَبِّكَ متعلق- بأنزل- كما أن إِلَيْكَ كذلك، وتأخيره عنه مع أن حق المبتدأ أن يقدم على المنتهى لاقتضاء المقام- كما قال شيخ الإسلام- الاهتمام ببيان المنتهى لأن مدار الزيادة هو النزول إليه ﷺ، وفي التعبير بعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ ما لا يخفى من التشريف، والموصول فاعل- ليزيدن- والإسناد مجازي، وكَثِيراً مفعوله الأول، ومِنْهُمْ
...bunu nimet yahut kudret ile tevil ettiği rivayet edilmemiştir; bilakis varit olduğu üzere bırakmışlar ve susmuşlardır. Şayet söz gümüşten ise susmak altındandır, bilhassa bu gibi makamlarda. Abdullah'ın mushafında { بَلْ يَدَاهُ بُسُطَانِ } şeklindedir. İyilikte eli açık kimse için يَدٌ بَسْطٌ بِالمَعْرُوفِ denilir; bunun benzeri مِشْيَةٌ سُجُحٌ (kolay yürüyüş) ve نَاقَةٌ سَرْحٌ (hızlı deve) tabirleridir. { يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “Dilediği gibi infak eder”, Sübhânehû'nun cömertliğinin kemalini tekit etmek üzere varit olmuş müstânife bir cümledir; zira bunda { كَيْفَ } lafzından anlaşılan hallerin umumiliğine delalet vardır. Bunda, cehaletlerinin ve sapıklıklarının son raddesinden ötürü çirkinliği fezayı dolduran bir söze cüret etmeye vesile kıldıkları başlarına gelen darlığın sırrına bir tenbih vardır. Mana şudur: Bu [darlık], O'nun feyzindeki bir noksanlıktan ötürü değil, bilakis infakının dünya ve ahiret feleklerinin etrafında döndüğü dakik hikmetlere dayalı meşietine tabi olmasındandır. Hikmet -onlar Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr edip Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayınca- onların [rızkının] daraltılmasını iktiza etmiştir. { كَيْفَ }, { يَشَاءُ } fiilinin zarfıdır; cümle ise { يُنْفِقُ } fiilindeki zamirden hal konumunda mansubdur; yani dilediği herhangi bir hal üzere olarak, yani dilediği şekilde, irade ederek infak eder. Denildi ki: { يُنْفِقُ } cümlesi, { يَدَاهُ } lafzındaki mecrûr zamirden hal konumundadır. Buna, haber ile fasıl yapılmış olması ve muzafun ileyh olması sebebiyle halin ondan gelemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Hal ile zülhal arasının ayrılması, Teâlâ'nın hikaye ettiği: { هذا بَعْلِي شَيْخاً } [Hûd: 72] kavlinde olduğu gibi imkânsız değildir; zira «şüyûhan» kelimesinin işaret isminden hal olduğu, âmilinin ise tenbih olduğu söylenmiştir. Halin muzafun ileyhten gelmesinin memnû olması ise şayet [muzaf] bir cüz yahut cüz hükmünde veya âmil değilse geçerlidir; burada ise muzaf, muzafun ileyhin bir cüzüdür yahut cüz hükmündedir, dolayısıyla imkânsız değildir. Bu cümlenin iki elden yahut onların zamirinden hal konumunda olması da caiz görülmüştür. Buna, cümlede onlara ait bir zamir bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Buna da onlar için bir zamir takdir edilmesine bir engel olmadığı, yani ينفق بهما (o ikisiyle infak eder) şeklinde olduğu cevabı verilmiştir. Buradan hareketle mübtedanın ikinci haberi olmasının caiz olduğu da söylenmiştir. Evet, takdir asıl ve zahir olana aykırıdır; bu ise imtinâı değil ancak mercuhluğu iktiza eder. Sübhânehû umumilik kastıyla neyi infak ettiğini zikretmeyi terk etmiştir. { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ } “Onlardan birçoğunun mutlaka artıracaktır” ki onlar âlimleri ve reisleridir yahut mutlak olarak onlardan küfürde ısrar edenlerdir; { ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilen” bu ayetleri içeren Kur'ân'dan [indirilenler]. Mefulün öne geçirilmesi ona ehemmiyet vermek içindir. { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden” kavli, { إِلَيْكَ } gibi { أُنْزِلَ } fiiline müteallıktır. Başlangıç noktasının bitiş noktasına takdim edilmesi hakkı olduğu halde bunun ondan sonraya bırakılması -Şeyhülislâm'ın dediği gibi- makamın müntehâyı (bitiş noktasını) beyana ihtimam göstermeyi iktiza etmesindendir; zira artışın medarı ona sallallâhu aleyhi ve sellem indirilmesidir. Rubûbiyyet unvanıyla ve onun aleyhisselâm zamirine izafetle ifade edilmesinde gizlenemez bir teşrif vardır. Mevsul { لَيَزِيدَنَّ } fiilinin failidir ve isnad mecazîdir. { كَثِيراً } onun birinci mefulü, { مِنْهُمْ } ise...
صفته، وقوله تعالى: طُغْياناً وَكُفْراً مفعوله الثاني أي ليزيدنهم طغيانا على طغيانهم وكفرا على كفرهم القديمين، لأن الزيادة تقتضي وجود المزيد عليه قبلها، وهذه الزيادة إما من حيث الشدة والغلو، وإما من حيث الكم والكثرة إذ كلما نزلت آية كفروا بها فيزداد طغيانهم وكفرهم بحسب المقدار، وهذا كما أن الطعام للأصحاء يزيد المرضى مرضا، ويحتمل أن يراد- بما أنزل- النعم التي منحها الله تعالى نبيه ﵊ أي إنهم كفروا وتمادوا على الكفر وقالوا ما قالوا حيث ضيق الله تعالى عليهم وكف عنهم ما بسط لهم، فمتى رأوا مع ذلك بسط نعمائه وتواتر آلائه على نبيه ﷺ الذي هو أعدى أعدائهم ازدادوا غيظا وحنقا على ربهم سبحانه، فضموا إلى طغيانهم الأول طغيانا وإلى كفرهم كفرا وحينئذ تلائم الآية ما قبلها أشد ملاءمة إلا أن ذلك لا يخلو عن بعد، ولم أر من ذكره.
...onun sıfatıdır. Teâlâ'nın: { طُغْياناً وَكُفْراً } “azgınlık ve küfrünü” kavli onun ikinci mefulüdür; yani eski taşkınlıklarının üzerine bir taşkınlık, eski küfürlerinin üzerine de bir küfür olarak onların [azgınlık ve küfrünü] mutlaka artıracaktır; çünkü ziyadelik kendisinden önce mezîdün aleyhin (üzerine eklenen şeyin) bulunmasını iktiza eder. Bu ziyadelik ya şiddet ve aşırılık bakımındandır yahut kemiyet ve çokluk bakımındandır; zira her ayet indikçe onu inkâr ederler, böylece taşkınlıkları ve küfürleri miktar bakımından artar. Bu tıpkı sağlıklılar için olan yiyeceğin hastaların hastalığını artırması gibidir. { بِمَا أُنْزِلَ } ifadesinden Allah Teâlâ'nın Peygamberi'ne aleyhisselâm bahşettiği nimetlerin kastedilmiş olması da muhtemeldir; yani Allah Teâlâ onlara [rızkı] daraltıp bollaştırdığı şeyi kısıverince onlar inkâr ettiler, küfürde ısrar ettiler ve söyleyeceklerini söylediler. Bununla birlikte en azılı düşmanları olan Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem nimetlerini yaydığını ve ihsanlarını peş peşe indirdiğini görünce Rableri Sübhânehû'ya karşı öfke ve kinleri arttı; böylece önceki taşkınlıklarına bir taşkınlık, önceki küfürlerine de bir küfür eklediler. Bu takdirde ayet kendisinden öncesiyle son derece uyumlu olur; ne var ki bu uzaklıktan hali değildir ve bunu zikreden bir kimseyi de görmedim.
وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ أي اليهود.
{ وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ } “Aralarına bıraktık” yani Yahudilerin [aralarına].
وقال في البحر: الضمير لليهود والنصارى لأنه قد جرى ذكرهم في قوله سبحانه: لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى ولشمول قوله ﷿: يا أَهْلَ الْكِتابِ للفريقين، وروي ذلك عن الحسن ومجاهد.
el-Bahr'da şöyle demiştir: Zamir Yahudilere ve Hristiyanlara aittir; çünkü Sübhânehû'nun: { لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى } kavlinde onların zikri geçmişti ve celle celâluhu'nun: { يا أَهْلَ الْكِتابِ } kavli her iki fırkayı da kapsamaktadır. Bu, el-Hasan ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir.
الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فلا تكاد تتوافق قلوبهم ولا تتحد كلمتهم، فمن اليهود جبرية ومنهم قدرية ومنهم مرجئة ومنهم مشبهة، والْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ بين فرقة وفرقة قائمتان على ساق، وكذا من النصارى الملكانية واليعقوبية
{ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “düşmanlık ve kin”; artık kalpleri neredeyse hiç uyuşmaz ve sözleri birleşmez. Nitekim Yahudilerden Cebriyye, Kaderiyye, Mürcie ve Müşebbihe vardır; fırkalar arasındaki düşmanlık ve kin bütün şiddetiyle ayaktadır. Hristiyanlardan da Melkânîler, Ya‘kūbîler...
والنسطورية، وحالهم حالهم في ذلك، وحال اليهود مع النصارى أظهر من أن تخفى، ورجح عود الضمير إلى اليهود بأن الكلام فيهم، وفائدة هذا الإخبار هنا إزاحة ما عسى أن يتوهم من ذكر طغيانهم وكفرهم من الاجتماع على أمر يؤدي إلى الإضرار بالمسلمين، وقال أبو حيان بعد أن أرجع الضمير للطائفتين: إن المعنى لا يزال اليهود والنصارى متباغضين متعادين قلما توافق إحدى الطائفتين الأخرى، ولا تجتمعان على قتالك وحربك، وفي ذلك إخبار بالغيب فإنه لم يجتمع لحرب المسلمين جيش يهود ونصارى منذ سل سيف الإسلام.
...ve Nestûrîler vardır ve bu hususta onların hali de bunların hali gibidir; Yahudilerin Hristiyanlarla olan durumu ise gizlenemeyecek kadar açıktır. Zamirin Yahudilere dönmesi, sözün onlar hakkında olması sebebiyle tercih edilmiştir. Buradaki bu haber vermenin faydası, onların azgınlık ve küfürlerinin zikredilmesinden ötürü Müslümanlara zarar vermeye yol açacak bir hususta birleşebilecekleri vehmini ortadan kaldırmaktır. Ebû Hayyân, zamiri her iki taifeye döndürdükten sonra şöyle demiştir: Mana şudur: Yahudiler ve Hristiyanlar daima birbirine buğzeden ve düşman olan kimselerdir, iki taifeden birinin diğerine uyuştuğu pek azdır; seninle savaşmak ve harp etmek üzere asla birleşemezler. Bunda gaybdan bir haber verme vardır; zira İslâm kılıcı çekildiğinden beri Müslümanlarla savaşmak için bir Yahudi ve Hristiyan ordusu asla bir araya gelmemiştir.
وفرق السمين بين الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ بأن العداوة أخص من البغضاء لأن كل عدو مبغض وقد يبغض من ليس بعدو إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ متعلق- بألقينا- وجوز أن يتعلق بالبغضاء أي إن التباغض بينهم مستمر ما داموا، وليست حقيقة الغاية مرادة، ولم يجوز أن يتعلق- بالعداوة- لئلا يلزم الفصل بين المصدر ومعموله بأجنبي كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ تصريح بما أشير إليه من عدم وصول غائلة ما هم فيه إلى المسلمين، والمراد كلما أرادوا محاربة الرسول ﷺ ورتبوا مباديها ردهم الله تعالى وقهرهم بتفرق آرائهم وحل عزائمهم وإلقاء الرعب في قلوبهم، فإيقاد النار كناية عن إرادة الحرب، وقد كانت العرب إذا تواعدت للقتال جعلوا علامتهم إيقاد نار على جبل أو ربوة، ويسمونها نار الحرب، وهي إحدى نيران مشهورة عندهم، وإطفاؤها عبارة عن دفع شرهم، وحكي في البحر قولين في الآية: فعن قوم أن الإيقاد حقيقة، وكذا الإطفاء أي إنهم كلما أوقدوا نارا للمحاربة ألقى عليهم الرعب فتقاعدوا وأطفؤوها، وإضافة الإطفاء إليه تعالى إضافة المسبب إلى السبب الأصلي.
es-Semîn, { الْعَداوَةَ } ile { الْبَغْضاءَ } arasını şöyle ayırmıştır: Adavet (düşmanlık) buğuzdan daha hastır; zira her düşman buğzedendir, fakat bazen düşman olmayan kimseye de buğzedilebilir. { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar” kavli, { أَلْقَيْنا } fiiline müteallıktır; { الْبَغْضاءَ } lafzına müteallık olması da caiz görülmüştür, yani aralarındaki buğuz var oldukları müddetçe süreklidir; gayenin hakikati murad değildir. Masdar ile mamulü arasının ecnebi bir lafızla ayrılması gerekmesin diye { الْعَداوَةَ } lafzına müteallık olması caiz görülmemiştir. { كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü”, içinde bulundukları durumun sıkıntısının Müslümanlara ulaşmayacağına dair işaret edilen hususun açıkça ifadesidir. Murad şudur: Onlar Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak isteyip onun ön hazırlıklarını her yaptıklarında, Allah Teâlâ fikirlerini dağıtarak, azimlerini kırarak ve kalplerine korku salarak onları geri püskürtmüş ve kahretmiştir. Ateş yakmak savaş iradesinden kinayedir. Nitekim Araplar savaş için sözleştiklerinde, işaretlerini bir dağ yahut tepe üzerinde ateş yakmak kılarlardı ve buna "savaş ateşi" derlerdi; bu, onların nezdindeki meşhur ateşlerden biridir. Onu söndürmek ise onların şerrini defetmekten ibarettir. el-Bahr'da ayet hakkında iki görüş nakledilmiştir: Bir topluluktan nakledildiğine göre tutuşturmak hakikidir, söndürmek de böyledir; yani onlar savaş için ne zaman bir ateş yaksalar Allah üzerlerine korku salmış, onlar da geri durup onu söndürmüşlerdir. Söndürmenin O Teâlâ'ya isnadı ise müsebbibin asıl sebebe isnadıdır.
وعن الجمهور أن الكلام مخرّج مخرج الاستعارة، والمراد من إيقاد النار إظهار الكيد بالمؤمنين الشبيه بالنار في الإضرار، ومن إطفائها صرف ذلك عن المؤمنين، ولعل القول بالكناية ألطف منهما، وكون المراد من الحرب محاربة الرسول ﷺ هو المروي عن الحسن ومجاهد، وقيل: هو أعم من ذلك أي كلما أرادوا حرب أحد غلبوا، فإن اليهود لما خالفوا حكم التوراة سلط الله تعالى عليهم بختنصر، ثم أفسدوا فسلط سبحانه عليهم فطرس الرومي، ثم أفسدوا فسلط جل شأنه عليهم المجوس، ثم أفسدوا فسلط عليهم ﷿ رسوله ﵊، فأباد خضراءهم واستأصل شأفتهم. وفرق جمعهم وأذلهم فأجلى بني النضير وبني قينقاع، وقتل بني قريظة وأسر أهل خيبر، وغلب على فدك، ودان له أهل وادي القرى، وضرب على أهل الذمة الجزية وأبقاهم الله تعالى في ذل لا يعزون بعده أبدا، وإطفاء النار- على هذا- عبارة عن الغلبة عليهم قاتلهم الله تعالى، ولِلْحَرْبِ متعلق- بأوقدوا- واللام للتعليل، أو متعلق بمحذوف وقع صفة لنار، وهو الأوفق بالتسمية وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أي يجتهدون في الكيد للإسلام وأهله، وإثارة الشر والفتنة فيما بينهم مما يغاير ما عبر عنه بإيقاد نار الحرب كتغيير صفة النبي ﷺ وإدخال الشبه على ضعفاء المسلمين والمشي بالنميمة مع الافتراء ونحو ذلك، وفَساداً إما مفعول له وعليه اقتصر أبو البقاء، أو في موضع المصدر، أو حال من ضمير يَسْعَوْنَ أي يسعون للفساد، أو سعي فساد، أو مفسدين.
Cumhura göre ise söz istiare yolu üzere sevk edilmiştir. Ateşin tutuşturulmasından murad, zarar vermede ateşe benzeyen şekilde müminlere tuzak kurmanın açığa vurulması; söndürülmesinden murad ise bunun müminlerden savuşturulmasıdır. Kinaye olduğunu söylemek muhtemelen bu ikisinden daha latiftir. Savaştan muradın Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak olduğu el-Hasan ve Mücâhid'den rivayet edilendir. Bundan daha genel olduğu da söylenmiştir; yani birisiyle ne zaman savaşmak isteseler mağlup olmuşlardır. Zira Yahudiler Tevrat'ın hükmüne muhalefet ettiklerinde Allah Teâlâ onların başına Buhtunnasr'ı musallat etti; sonra fesat çıkardılar, Sübhânehû onların başına Rûmî Fetrus'u musallat etti; sonra fesat çıkardılar, celle şânuhû onların başına Mecusileri musallat etti; sonra fesat çıkardılar, celle celâluhu onların başına Resûlü'nü aleyhisselâm musallat etti; o da onların kökünü kazıdı, ocaklarını söndürdü, topluluklarını dağıttı ve onları zelil kıldı; böylece Benî Nadîr'i ve Benî Kaynukâ'ı sürgün etti, Benî Kurayza'yı öldürdü, Hayber ehlini esir aldı, Fedek'e galip geldi, Vâdi'l-Kurâ ehli ona boyun eğdi, zımmîlere cizye koydu ve Allah Teâlâ onları bundan sonra asla aziz olamayacakları bir zillet içinde bıraktı. Buna göre ateşin söndürülmesi onlara galip gelmekten ibarettir; Allah Teâlâ onları kahretsin! { لِلْحَرْبِ } lafzı { أَوْقَدُوا } fiiline müteallıktır ve lâm (ل) illet içindir yahut { نَاراً } kelimesine sıfat vaki olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır ki isimlendirmeye en muvafık olanı budur. { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “Ve yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar” yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatını değiştirmek, zayıf Müslümanlara şüpheler sokmak, iftira ile koğuculuk yapmak ve benzeri şeyler gibi savaş ateşini tutuşturmakla ifade edilen şeyden farklı olarak İslâm'a ve ehline tuzak kurmaya, kendi aralarında şer ve fitne çıkarmaya gayret ederler. { فَساداً } lafzı ya mef‘ûlün lehdir ki Ebu’l-Bekâ bununla yetinmiştir, yahut masdar konumundadır yahut { يَسْعَوْنَ } fiilindeki zamirden haldir; yani fesat için koşarlar yahut fesat koşusuyla koşarlar veya bozguncular olarak koşarlar.
وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ بل يبغضهم، ولذلك أطفأ نائرة فسادهم، واللام إما للجنس وهم داخلون فيه دخولا أوليا، وإما للعهد، ووضع المظهر موضع ضميرهم للتعليل وبيان كونهم راسخين في الإفساد.
{ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Allah ise bozguncuları sevmez”, bilakis onlara buğzeder; bu sebeple onların bozgunculuk ateşini söndürmüştür. Lâm (ال) ya cins içindir ve onlar buna öncelikle dahildir yahut ahid içindir; zamirleri yerine zahir ismin getirilmesi illet bildirmek ve onların fesatta kökleşmiş olduklarını beyan etmek içindir.
والجملة ابتدائية مسوقة لإزاحة ما عسى أن يتوهم من تأثير اجتهادهم شيئا من الضرر، وجعلها بعضهم في موضع الحال، وفائدتها مزيد تقبيح حالهم وتفظيع شأنهم وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ أي اليهود والنصارى على أن المراد بالكتاب الجنس الشامل للتوراة والإنجيل، ويمكن أن يراد بهم اليهود فقط، وذكر الإنجيل ليس نصا في اقتضاء العموم إلا أن الذي عليه عامة المفسرين العموم، وذكروا بذلك العنوان تأكيدا للتشنيع عليهم، والمراد بهم معاصر و
Cümle, gayretlerinin herhangi bir zarar verici tesirinin bulunabileceği vehmini ortadan kaldırmak üzere sevk edilmiş iptidaî bir cümledir. Bazıları onu hal konumunda kılmıştır; bunun faydası ise onların hallerini daha da çirkinleştirmek ve durumlarının vahametini ortaya koymaktır. { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ } “Eğer Kitap ehli” yani Kitap'tan Tevrat ve İncil'i içine alan cinsin murad edilmesi esasına göre Yahudiler ve Hristiyanlar [iman etseydi]. Onlardan sadece Yahudilerin murad edilmesi de mümkündür; İncil'in zikredilmesi umumiliği iktiza etmede açık bir nas değildir, ancak müfessirlerin cumhurunun üzerinde bulunduğu görüş umumiliktir. Bu unvanla zikredilmeleri kendilerini kınamayı pekiştirmek içindir; onlardan murad ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olanlardır...
رسول الله ﷺ أي ولو أنهم مع صدور ما صدر منهم من فنون الجنايات قولا وفعلا آمَنُوا بما نفي عنهم الإيمان، فيندرج فيه فرض إيمانهم برسول الله ﷺ، وحذف المتعلق ثقة بظهوره مما سبق من قوله تعالى: هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ [المائدة: ٥٩] إلخ، وما لحق من قوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ إلخ.
...yani kavlen ve fiilen kendilerinden sadır olan türlü türlü cinayetlerin zuhuruyla birlikte şayet { آمَنُوا } kendilerinden nefyedilen şeylere iman etselerdi; binaenaleyh Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmelerinin farz kılınması da buna dahil olur. Müteallak, Teâlâ'nın daha önce geçen: { هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ } [el-Mâide: 59] ilh. kavlinden ve Sübhânehû'nun peşi sıra gelen: { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ } ilh. kavlinden açıkça anlaşıldığına güvenilerek hazfedilmiştir.
وتخصيص المفعول بالإيمان به ﵊ يأباه- كما قال شيخ الإسلام- المقام لأن ما ذكر فيما سبق وما لحق من كفرهم به ﵊ إنما ذكر مشفوعا بكفرهم بكتابهم أيضا قصدا إلى الإلزام والتبكيت ببيان أن الكفر به ﷺ مستلزم للكفر بكتابهم، فحمل الإيمان هاهنا على الإيمان به ﵊ مخل بتجاوب النظم الكريم، وقدر قتادة فيما أخرجه عنه ابن حميد وغيره، المتعلق بما أنزل الله، وهو ميل إلى التعميم، وكذا عمم في قوله تعالى: وَاتَّقَوْا فقال: أي ما حرم الله تعالى.
Mefulün ona aleyhisselâm imana tahsis edilmesini -Şeyhülislâm'ın dediği gibi- makam reddeder; çünkü onların ona aleyhisselâm küfürlerine dair önce ve sonra zikredilen hususlar, ona sallallâhu aleyhi ve sellem küfretmenin kendi kitaplarını da inkâr etmeyi gerektirdiğini beyan ederek ilzam ve susturma kastıyla ancak kitaplarını inkâr etmeleriyle birlikte zikredilmiştir. Dolayısıyla buradaki imanı ona aleyhisselâm imana hamletmek, yüce nazmın ahengini bozar. Katâde, İbn Humeyd ve başkalarının kendisinden rivayet ettiğine göre müteallakı Allah'ın indirdiği şeyler olarak takdir etmiştir ki bu genelleştirmeye bir meyilidir. Aynı şekilde Teâlâ'nın: { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı” kavlinde de genelleştirerek: Yani Allah Teâlâ'nın haram kıldığı şeylerden [sakınsalardı] demiştir.
وقال شيخ الإسلام: ما عددنا من معاصيهم التي من جملتها مخالفة كتابهم لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ التي اقترفوها وسارعوا فيها وإن كانت في غاية العظمة، ولم نؤاخذهم بها، وجمعها جمع قلة إما باعتبار الأنواع وإما باعتبار أنها وإن كثرت قليلة بالنسبة إلى كرم الله تعالى، وقد أشرنا فيما تقدم أن جمع القلة قد يقوم مقام جمع الكثرة إذا اقتضاه المقام وَلَأَدْخَلْناهُمْ مع ذلك جَنَّاتِ النَّعِيمِ، وجعل أبو حيان تكفير السيئات في مقابلة الإيمان، وإدخال جنات النعيم في مقابلة التقوى، وفسرها بامتثال الأوامر واجتناب النواهي، فالآية من باب التوزيع، والظاهر عدمه، وتكرير اللام لتأكيد الوعد، وفيه تنبيه على كمال عظم ذنوبهم وكثرة معاصيهم، وأن الإسلام يجب ما قبله وإن جل وجاوز الحد، وفي إضافة الجنات إلى النعيم تنبيه على ما يستحقونه من العذاب لو لم يؤمنوا ويتقوا.
Şeyhülislâm şöyle demiştir: Bir kısmı kitaplarına muhalefet etmek olan saydığımız günahlarından [sakınsalardı], { لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } “onların kötülüklerini mutlaka örterdik”; yani ne kadar büyük olursa olsun işledikleri ve içinde yarıştıkları günahlarını [örterdik] ve onları bunlarla muaheze etmezdik. Kötülüklerin cem-i kıllet sîgasıyla getirilmesi ya türleri itibarıyladır yahut çok olsalar bile Allah Teâlâ'nın keremine nispetle az olmaları itibarıyladır; nitekim daha önce cem-i kılletin makam iktiza ettiğinde cem-i kesret yerine geçebileceğine işaret etmiştik. { وَلَأَدْخَلْناهُمْ } “ve onları mutlaka koyardık” bununla birlikte { جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Naim cennetlerine”. Ebû Hayyân kötülüklerin örtülmesini imanın karşılığı, Naîm cennetlerine sokulmayı ise takvanın karşılığı kılmış ve bunu emirleri yerine getirmek ve nehiylerden kaçınmakla tefsir etmiştir; binaenaleyh ayet taksim kabilindendir, fakat zahir olan böyle olmamasıdır. Lâm (ل) harfinin tekrarlanması vaadi tekit etmek içindir; bunda günahlarının büyüklüğünün ve isyanlarının çokluğunun kemaline, İslâm'ın ne kadar büyük ve haddi aşmış olursa olsun kendinden öncekini silip süpürdüğüne bir tenbih vardır. Cennetlerin naîme (nimete) izafe edilmesinde ise şayet iman edip sakınmazlarsa hak edecekleri azaba bir tenbih vardır.
وأخرج ابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن مالك بن دينار أنه قال: جَنَّاتِ النَّعِيمِ بين جنات الفردوس وجنات عدن، وفيها جوار خلقن من ورد الجنة، قيل: فمن يسكنها؟ قال: الذين هموا بالمعاصي فلما ذكروا عظمة الله تعالى شأنه راقبوه، ولا يخفى أن مثل هذا لا يقال من قبل الرأي، والذي يقتضيه الظاهر أن يقال لسائر الجنات: جَنَّاتِ النَّعِيمِ وإن اختلفت مراتب النعيم فيها وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ أي وفوا حقهما بمراعاة ما فيهما من الأحكام التي من جملتها شواهد نبوته ﷺ ومبشرات بعثته، وليس المراد مراعاة جميع ما فيها من الأحكام منسوخة كانت أو غيرها، فإن ذلك ليس من الإقامة في شيء وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ من القرآن المجيد المصدق لما بين يديه- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- واختاره الجبائي وغيره، وقيل: المراد بالموصول كتب أنبياء بني إسرائيل- ككتاب شعيا وكتاب حزقيل وكتاب حبقوق وكتاب دانيال- فإنها مملوءة بالبشائر بمبعثه ﷺ، واختاره أبو حيان، ويجوز أن يراد به ما يعم ذلك والقرآن العظيم، وإنزال الكتاب إلى أحد مجرد وصوله إليه، وإيجاب العمل به وإن لم يكن الوحي نازلا عليه، والتعبير عن القرآن بذلك العنوان للإيذان بوجوب إقامته عليهم لنزوله إليهم وللتصريح ببطلان ما كانوا يدعونه من عدم نزوله إلى بني إسرائيل، وتقديم إِلَيْهِمْ لما مر آنفا، وفي إضافة الرب إلى ضميرهم مزيد لطف بهم في الدعوة إلى الإقامة.
İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh, Mâlik b. Dînâr'dan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «{ جَنَّاتِ النَّعِيمِ }, Firdevs cennetleri ile Adn cennetleri arasındadır; orada cennet gülünden yaratılmış huriler vardır. 'Orada kimler oturur?' denildi. O da: 'Günahlara niyetlenip de Allah Teâlâ'nın -şânı yücedir- azametini hatırlayınca O'ndan sakınan kimseler' dedi.» Gizli değildir ki böylesi bir şey re'y ile söylenmez; zahirin iktiza ettiği ise içindeki nimet mertebeleri farklı olsa bile diğer bütün cennetlere { جَنَّاتِ النَّعِيمِ } denilmesidir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i uygulasalardı” yani içlerindeki -ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetinin şahitleri ve gönderilişinin müjdeleri de bunlardandır- hükümleri gözetmek suretiyle o ikisinin hakkını verselerdi; bundan murad neshedilmiş olsun veya olmasın içlerindeki bütün hükümleri gözetmek değildir, zira bu hiçbir şekilde ikame etmekten sayılmaz; { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ } “ve Rablerinden kendilerine indirileni”, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği, el-Cübbâî ve diğerlerinin tercih ettiği üzere kendinden öncekileri doğrulayan Kur'ân-ı Mecîd'i [uygulasalardı]. Mevsulden muradın İsrâiloğulları peygamberlerinin kitapları -İşaya'nın kitabı, Hezekiel'in kitabı, Habakkuk'un kitabı ve Danyal'ın kitabı gibi- olduğu da söylenmiştir; zira bunlar onun sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilişine dair müjdelerle doludur ve Ebû Hayyân bunu tercih etmiştir. Bununla hem bunu hem de Kur'ân-ı Azîm'i kapsayan şeyin kastedilmiş olması da caizdir. Kitabın bir kimseye indirilmesi, vahiy bizzat ona inmemiş olsa bile sırf ona ulaşması ve onunla amel etmenin vacip kılınmasıdır. Kur'ân'ın bu unvanla ifade edilmesi, kendilerine indirilmiş olması sebebiyle onu uygulamanın üzerlerine vacip olduğunu bildirmek ve İsrâiloğullarına indirilmediği yönündeki iddialarının batıllığını açıkça ifade etmek içindir. { إِلَيْهِمْ } lafzının öne geçirilmesi az önce geçen sebeptendir. Rabb kelimesinin onların zamirine izafe edilmesinde ise ikameye davette kendilerine yönelik ilave bir lütuf vardır.
لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ أي لأعطتهم السماء مطرها وبركتها والأرض نباتها وخيرها: كما قال سبحانه: لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [الأعراف: ٩٦] قاله ابن عباس وقتادة ومجاهد، وقيل:
{ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “elbette üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi” yani Sübhânehû'nun: { لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } [el-A'râf: 96] kavlinde buyurduğu gibi gök onlara yağmurunu ve bereketini, yer de bitkisini ve hayrını verirdi. Bunu İbn Abbas, Katâde ve Mücâhid söylemiştir. Denildi ki:
المراد لانتفعوا بكثرة ثمار الأشجار وغلال الزروع، وقيل: بما يهدل من الثمار من رؤوس الأشجار وما يتساقط منها على الأرض، وقيل: بما يأتيهم من كبرائهم وملوكهم وما يعطيه لهم سفلتهم وعوامهم، وقيل: المراد المبالغة في شرح السعة والخصب لا تعيين الجهتين كأنه قيل: لأكلوا من كل جهة، وجعله الطبرسي نظير قولك: فلان في الخير من
Murad, ağaçların meyvelerinin ve ekin mahsullerinin çokluğundan faydalanacaklarıdır. Denildi ki: Ağaçların tepelerinden sarkan meyvelerden ve onlardan yere dökülenlerden [yerlerdi]. Denildi ki: Büyüklerinden ve krallarından kendilerine gelen şeylerden ve alt tabakaları ile avamlarının kendilerine verdiği şeylerden [yerlerdi]. Denildi ki: Murad, iki ciheti tayin etmek değil bolluk ve bereketi açıklamada mübalağadır; sanki 'her taraftan yerlerdi' denilmiştir. et-Tabersî bunu senin: «Falanca...
قرنه إلى قدمه أي يأتيه الخير من كل جهة يلتمسه منها، والمراد بالأكل الانتفاع مطلقا، وعبر عن ذلك به لكونه أعظم الانتفاعات ويستتبع سائرها، ومفعول- أكلوا- محذوف لقصد التعميم أو للقصد إلى نفس الفعل كما في قولك: فلان يعطي ويمنع، ومِنْ في الموضعين لابتداء الغاية.
...başından ayağına kadar hayır içindedir» yani onu aradığı her yönden kendisine hayır gelir sözünün benzeri kılmıştır. Yemekten murad mutlak olarak faydalanmaktır; bundan onunla ifade edilmesi ise en büyük faydalanma olması ve diğerlerini peşinden sürüklemesi sebebiyledir. { أكلوا } fiilinin mefulü, genelleme kastıyla yahut senin: «Falanca verir ve vermez» sözünde olduğu gibi bizzat fiilin kendisini kastetmekten ötürü hazfedilmiştir. Her iki yerdeki { مِنْ } edatı ibtidâ-i gaye (başlangıç sınırı) içindir.
وسنشير إن شاء الله تعالى في باب الإشارة إلى سر ذكر الأرجل، وفي الشرطية الأولى ترغيب بأمر أخروي، وفي الثانية ترغيب بأمر دنيوي وتنبيه على أن ما أصاب أولئك الفجرة من الضنك والضيق إنما هو من شؤم جناياتهم لا لقصور في فيض الفياض، وتقديم الترغيب بالأمر الأخروي لأنه أهم إذا به النجاة السرمدية والنعيم المقيم، وخولف بين العبارتين، فقيل: أولا: آمَنُوا وَاتَّقَوْا وثانيا أَقامُوا ذا وذا سلوكا لطريق البلاغة قيل: ويشبه أن يكون ما في الشرطية الثانية إشارة إلى ما جرى على بني قريظة وبني النضير من قطع نخيلهم وإفساد زروعهم وإجلائهم عن أوطانهم، فكأنه قيل في حقهم: لَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا لأقاموا في ديارهم وانتفعوا بنخيلهم وزروعهم لكنهم تعدوا عن الإقامة فحرموا وتاهوا في مهامه الضنك إذ ظلموا، وفرق بعضهم بين الشرطيتين بأن الأولى متحققة اللزوم في أهل الكتاب إلى يوم القيامة إذ لا شبهة في أنه إذا آمن كتابي واتقى كفّر الله تعالى عنه سيئاته وأدخله جل شأنه في رحمته سواء في ذلك معاصر النبي ﷺ وغيره، ولا كذلك الشرطية الثانية فإن الظاهر اختصاص تحقق اللزوم في المعاصر إذ نرى كثيرا من أهل الكتاب اليوم بمعزل عن الإقامة المذكورة قد وسع عليه أكثر مما وسع على كثير ممن أقام، ونرى الكثير أيضا منهم يقيم التوراة والإنجيل وما أنزل إليهم من ربهم ويؤمن بالله تعالى ورسوله ﷺ على الوجه اللائق وهو في ضنك من العيش قبل ولا يتغير حاله، وربما كان في رفاهية حتى إذا أقام وقفت به سفينة العيش فوقع في حيص بيص، وجعلها كالشرطية الأولى، وحمل التوسعة على ما هو أعم من التوسعة الصورية الظاهرة والتوسعة المعنوية الباطنية- كأن يرزقهم سبحانه القناعة والرضا بما في أيديهم فيكون عندهم كالكثير وإن كان قليلا- لا أظنه يأخذ محلا من فؤادك ولا أحسبه حاسما لما يقال، والقول- بأنها كالأولى إلا أن الملازمة بين إقامتهم بأسرهم ما تقدم وانتفاعهم كذلك أي لو أنهم كلهم أقاموا التوراة إلخ لأكلوا كلهم من فوقهم إلخ لا لو أقام بعضهم- لا أراه إلا منكرا من القول وزورا.
İnşâallâhu Teâlâ işaret bölümünde ayakların zikredilmesinin sırrına işaret edeceğiz. Birinci şart cümlesinde ahirete dair bir hususa teşvik, ikincisinde ise dünyaya dair bir hususa teşvik ve o facirlerin başına gelen sıkıntı ve darlığın Feyyâz olan [Allah]'ın feyzindeki bir noksanlıktan değil sırf işledikleri cinayetlerin uğursuzluğundan olduğuna bir tenbih vardır. Ahirete dair hususla teşvike öncelik verilmesi, onun ebedî kurtuluş ve kalıcı nimet kendisiyle olduğu için daha mühim olmasındandır. İki ifade arasında farklılık gözetilmiş, belagat yolunu tutmak üzere önce: { آمَنُوا وَاتَّقَوْا }, sonra da: { أَقامُوا } şunu ve bunu denilmiştir. Denildi ki: İkinci şart cümlesindeki ifadenin, Benî Kurayza ve Benî Nadîr'in başına gelen hurmalıklarının kesilmesi, ekinlerinin bozulması ve yurtlarından sürülmelerine işaret olması muhtemeldir; sanki onlar hakkında: Şayet onlar ikame etselerdi (uygulasalardı), yurtlarında ikamet ederler, hurmalıklarından ve ekinlerinden faydalanırlardı; fakat onlar ikameden saptılar da mahrum kaldılar ve zulmettikleri için darlık çöllerinde şaşkına döndüler denilmiştir. Bazıları iki şart cümlesini şöyle ayırmıştır: Birincisinin lüzumu kıyamet gününe kadar Kitap ehlinde gerçekleşir; zira bir ehl-i kitap iman edip sakındığında ister Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olsun ister başkası olsun, Allah Teâlâ'nın onun kötülüklerini örteceğinde ve celle şânuhû onu rahmetine koyacağında şüphe yoktur. İkinci şart cümlesi ise böyle değildir; zira bunun lüzumunun tahakkukunun o dönemin muasırlarına mahsus olması zahirdir; çünkü bugün mezkûr ikameden tamamen uzak olan nice Ehl-i Kitab'a, ikame eden pek çok kimseden daha fazla genişlik verildiğini görmekteyiz. Yine onlardan birçoğunun Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni ikame ettiğini, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem layık olduğu üzere iman ettiğini, bununla birlikte daha önce olduğu gibi geçim sıkıntısı içinde bulunup halinin değişmediğini görmekteyiz; hatta bazen refah içinde iken ikame ettiğinde geçim gemisi karaya oturup çıkmaza girmektedir. Dolayısıyla bunu birinci şart cümlesi gibi kılmak ve genişliği, zahirî sûret genişliğinden ve batınî manevî genişlikten daha umumi olan şeye hamletmek -mesela Sübhânehû'nun onlara kanaat ve ellerindekine rıza rızkı vermesi, böylece az olsa bile onların nezdinde çok gibi olması şeklinde- bana göre senin gönlünde bir yer tutmaz ve söylenecek şeyi kökten çözeceğini de sanmıyorum. Şöyle demek ise -yani bunun birinci gibi olduğu, ancak mülazemenin hepsinin birden daha önce geçenleri ikame etmesi ile aynı şekilde faydalanmaları arasında olduğu, yani hepsi birden Tevrat'ı ilh. ikame etselerdi hepsi üstlerinden ilh. yerlerdi, yoksa bir kısmı ikame ettiğinde değil şeklindeki sözü- ancak çirkin ve asılsız bir söz olarak görmekteyim.