وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ كان أحسن، ورد بأن أَنِ هي المانعة من ذلك العطف، وأمر الإناطة ملتزم على كل حال، وقال بعضهم: إنما كرر الأمر بالحكم لأن الاحتكام إليه ﷺ كان مرتين: مرة في زنا المحصن. ومرة في قتيل كان بينهم، فجاء كل أمر في أمر، وحكي ذلك عن الجبائي والقاضي أبي يعلى، ونون أَنِ فيها الضم والكسر، والمنسبك من أَنْ يَفْتِنُوكَ بدل من ضمير المفعول بدل اشتمال، أي واحذر: فتنتهم لك وأن يصرفوك عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ- تعالى- إِلَيْكَ ولو كان أقل قليل بتصوير الباطل بصورة الحق وقال ابن زيد:
{ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın!” [kavlini bağlamak için olsaydı] daha güzel olurdu [denilmiştir]. Buna, bu atfa engel olan şeyin { أَنِ } edatı olduğu ve bağlama işinin her halükârda gerekli görüldüğü belirtilerek karşı çıkılmıştır. Bazıları ise şöyle demiştir: Hüküm verme emri iki kez tekrar edilmiştir; çünkü ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhakeme olmak üzere iki defa gelinmişti: Biri evli kişinin zinası hususunda, diğeri ise aralarındaki bir maktul hakkında idi. Böylece her emir bir mesele hakkında gelmiştir. Bu görüş el-Cübbâî ve el-Kâdî Ebû Ya'lâ'dan nakledilmiştir. { أَنِ } edatının nûn'unda zamme ve kesre caizdir. { أَنْ يَفْتِنُوكَ } ibaresinden münsibik olan [mastar], mef'ûl zamirinden bedel-i iştimaldir; yani: Onların seni fitneye düşürmelerinden ve batılı hak suretinde göstererek —en az bir şey bile olsa— Allah Teâlâ'nın sana indirdiği şeylerin bir kısmından seni çevirmelerinden sakın! İbn Zeyd ise şöyle demiştir:
بالكذب على التوراة في أن ذلك الحكم ليس فيها، وجوز أن يكون مفعولا من أجله، أي احذرهم مخافة أَنْ يَفْتِنُوكَ وإعادة ما أَنْزَلَ اللَّهُ- تعالى- إِلَيْكَ لتأكيد التحذير بتهويل الخطب، ولعل هذا لقطع أطماعهم قاتلهم الله تعالى،
Tevrat hakkında 'o hüküm onda yoktur' diyerek yalan söylemek suretiyle [saptırmalarından sakın]. Bunun mef'ûlün lieclih olması da caiz görülmüştür; yani: { أَنْ يَفْتِنُوكَ } 'Seni saptırmaları korkusuyla onlardan sakın.' { ما أَنْزَلَ اللَّهُ- تعالى- إِلَيْكَ } ibaresinin tekrar edilmesi, meselenin vahametini büyüterek sakındırmayı tekit etmek içindir. Muhtemelen bu, onların tamahlarını kesmek içindir —Allah Teâlâ onları kahretsin!—
أخرج ابن أبي حاتم والبيهقي في الدلائل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن أحبار اليهود قالوا: اذهبوا بنا إلى محمد ﷺ لعلنا نفتنه عن دينه، فقالوا: يا محمد قد عرفت أنا أحبار اليهود وإنا إن اتبعناك اتبعنا اليهود كلهم. وإن بيننا وبين قومنا خصومة فنتحاكم إليك فتقضي لنا عليهم ونحن نؤمن بك ونصدقك، فأبى ذلك رسول الله ﷺ فنزلت فَإِنْ تَوَلَّوْا
İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şunu rivayet etmiştir: Yahudi hahamları: 'Bizi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) götürün, belki onu dininden saptırırız' dediler. Sonra şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Bizim Yahudilerin bilginleri olduğumuzu ve şayet sana uyarsak bütün Yahudilerin de bize uyacağını bilirsin. Bizimle kavmimiz arasında bir husumet vardır; sana muhakeme olalım, sen de onların aleyhine bizim lehimize hüküm ver, biz de sana iman edip seni tasdik edelim.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu kabul etmedi; bunun üzerine { فَإِنْ تَوَلَّوْا } [ayeti] indi.
أي أعرضوا عن قبول الحكم بما أنزل الله تعالى إليك وأرادوا غيره فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وهو ذنب التولي والإعراض، فهو بعض مخصوص والتعبير عنه بذلك للإيذان بأن لهم ذنوبا كثيرة، وهذا مع كمال عظمه واحد من جملتها، وفي هذا الإبهام تعظيم للتولي كما في قوله:
Yani: Allah Teâlâ'nın sana indirdiği hükmü kabul etmekten yüz çevirir ve başkasını isterlerse, { فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ } “bil ki Allah, ancak günahlarının bir kısmı sebebiyle onları musibete uğratmak istiyordur”. Bu da yüz çevirme ve vazgeçme günahıdır. Dolayısıyla bu, özel bir kısımdır ve bununla ifade edilmesi onların pek çok günahı olduğunu bildirmek içindir; bu günah ise son derece büyük olmakla birlikte o günahların sadece bir tanesidir. Bu kapalılıkta (ibhâm), yüz çevirmenin büyüklüğünü vurgulama vardır; nitekim şu beyitte de böyledir:
ترّاك أمكنة إذا لم أرضها ... أو يرتبط بعض النفوس حمامها
“Razı olmadığımda mekânları terk ederim... yahut bazı nefisleri ölümleri bağlar (ölüm yakalar).”
يريد بالبعض نفسه أي نفسا كبيرة ونفسا أي نفس، وقال الجبائي: ذكر البعض، وأريد الكل كما يذكر العموم ويراد به الخصوص، وقيل: المراد بعض مبهم تغليظا للعقاب كأنه أشير إلى أنه يكفي أن يؤخذوا ببعض ذنوبهم أي بعض كان، ويهلكوا ويدمر عليهم بذلك، وزعم بعضهم أنه لا يصح إرادة الكل لأن المراد بهذه الإصابة عقوبة الدنيا وهي تختص ببعض الذنوب دون بعض، والذي يعم إنما هو عذاب الآخرة وهذه الإصابة- على ما روي عن الحسن- إجلاء بني النضير، وقيل: قتل بني قريظة، وقيل: هي أعم من ذلك، وما عرى بني قينقاع وأهل خيبر وفدك، ولعله الأولى وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ أي متمردون في الكفر مصرون عليه خارجون من الحدود المعهودة، وهو اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله، وفيه من التسلية للنبي ﷺ ما لا يخفى، وقيل: إنه عطف على قوله تعالى:
Şair 'bazı' ile kendi nefsini kastetmektedir; yani 'büyük bir nefsi ve ne muazzam bir nefsi!' el-Cübbâî şöyle demiştir: 'Bazı' zikredilmiş fakat 'bütün' kastedilmiştir; nitekim umum zikredilip husus kastedildiği gibi. Cezayı ağırlaştırmak için belirsiz bir kısmın kastedildiği de söylenmiştir; sanki hangi kısım olursa olsun günahlarının bir kısmıyla yakalanmalarının ve bu sebeple helak edilip mahvedilmelerinin yeterli olacağına işaret edilmiştir. Bazıları ise 'bütün'ün kastedilmesinin sahih olmayacağını iddia etmiştir; çünkü bu isabetten maksat dünya cezasıdır ve bu da diğerleri hariç günahların sadece bir kısmına mahsustur; genel olan ise ancak ahiret azabıdır. Bu isabet —Hasan'dan rivayet edildiğine göre— Benî Nadîr'in sürgün edilmesidir; Benî Kurayza'nın öldürülmesi olduğu da söylenmiştir. Bundan daha genel olduğu, Benî Kaynukâ', Hayber ve Fedek halkının başına gelenler olduğu da söylenmiştir ki evla olan muhtemelen budur. { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “Şüphesiz insanların çoğu gerçekten yoldan çıkmışlardır”; yani küfürde haddi aşmış, onda ısrar eden ve bilinen sınırların dışına çıkan kimselerdir. Bu, kendisinden öncekilerin muhtevasını teyit eden tezyîlî bir itiraziyye (ara cümle)dir ve onda Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için gizli olmayan bir teselli vardır. Şunun üzerine matuf olduğu da söylenmiştir:
وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها يعني كتبنا حكم القصاص في التوراة وقررناه في الإنجيل، وأنزلنا عليك الكتاب مصدقا لما فيهما وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ من الأحكام الإلهية المقررة في الأديان ولا يخفى بعده، والمراد من الناس العموم، وقيل: اليهود، وقوله سبحانه: أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ إنكار وتعجيب من حالهم وتوبيخ لهم، والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام، أي أيتولون عن قبول حكمك بما أنزل الله تعالى إليك فيبغون حكم الجاهلية، وقيل: محل الهمزة بعد الفاء، وقدمت أن لها الصدارة، وتقديم المفعول للتخصيص المفيد لتأكيد الإنكار والتعجب لأن التولي عن حكم رسول الله ﷺ وطلب حكم آخر منكر عجيب، وطلب حكم الجاهلية أقبح وأعجب، والمراد بالجاهلية الملة الجاهلية التي هي متابعة الهوى الموجبة للميل والمداهنة في الأحكام، أو الأمة الجاهلية، وحكمهم:
Allah Teâlâ'nın: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها } “Biz orada onlara yazdık” kavli; yani 'Tevrat'ta kısas hükmünü yazdık, İncil'de bunu kararlaştırdık ve her ikisindekileri tasdik edici olarak Kitab'ı sana indirdik; { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “ve şüphesiz insanların çoğu gerçekten” dinlerde kararlaştırılan ilahi hükümlerden “yoldan çıkmışlardır”. Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. 'İnsanlar'dan maksat umumdur; Yahudiler olduğu da söylenmiştir. Allah Sübhânehu'nun: { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” kavli, onların durumunu inkâr, buna şaşma ve onları azarlamadır. Fâ (ف), makamın gerektirdiği mukadder bir cümleye atıf içindir; yani: 'Allah Teâlâ'nın sana indirdiği hükmünü kabul etmekten yüz çevirip de cahiliye hükmünü mü arıyorlar?' Hemzenin yerinin fâ harfinden sonra olduğu, ancak cümlenin başında yer alma hakkı (sadaret) bulunduğu için öne geçirildiği de söylenmiştir. Mef'ûlün öne geçirilmesi, inkârı ve şaşkınlığı pekiştiren hasr (tahsis) içindir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünden yüz çevirip başka bir hüküm aramak münker ve şaşılacak bir şeydir; cahiliye hükmünü aramak ise bundan daha çirkin ve daha şaşırtıcıdır. Cahiliye'den maksat; hükümlerde meyletmeyi ve yağcılığı gerektiren heva ve hevese uyma olan cahiliye milleti yahut cahiliye ümmetidir. Onların hükmü ise:
ما كانوا عليه من التفاضل فيما بين القتلى، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي أهل الجاهلية، وحكمهم: ما ذكر،
öldürülenler arasında gözettikleri üstünlük anlayışıdır. Sözün muzâf hazfiyle 'cahiliye ehli' takdirinde olduğu ve hükümlerinin de zikredilen şey olduğu söylenmiştir.
فقد روي أن بني النضير لما تحاكموا إلى رسول الله ﷺ في خصومة قتيل وقعت بينهم وبين بني قريظة طلب بعضهم من رسول الله ﷺ أن يحكم بينهم بما كان عليه أهل الجاهلية من التفاضل، فقال ﵊:
Nitekim rivayet edildiğine göre Benî Nadîr, Benî Kurayza ile aralarında vuku bulan bir maktul davasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhakeme olduklarında, onlardan bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den aralarında cahiliye ehlinin üstünlük anlayışına göre hüküm vermesini talep etti. Bunun üzerine o (aleyhisselâm) şöyle buyurdu:
«القتلى بواء فقال بنو النضير: نحن لا نرضى بذلك» فنزلت،
«Maktuller birbirine eşittir. Benî Nadîr: 'Biz buna razı olmayız' dedi»; bunun üzerine [bu ayet] indi.
وقرأ ابن عامر- تبغون- بالتاء، وهي إما على الالتفات لتشديد التوبيخ، وإما بتقدير القول أي قل لهم أَفَحُكْمَ إلخ، وقرأ ابن وثاب والأعرج وأبو عبد الرحمن وغيرهم أَفَحُكْمَ بالرفع على أنه مبتدأ، ويَبْغُونَ خبره، والعائد محذوف، وقيل: الخبر محذوف، والمذكور صفته أي حكم يبغون، واستضعف حذف العائد من الخبر، وذكر ابن جني أنه جاء الحذف منه كما جاء الحذف من الصلة والصفة كقوله:
İbn Âmir, azarlamayı şiddetlendirmek için iltifat sanatı yahut 'kavl' takdiriyle —yani 'Onlara de ki: Cahiliye hükmünü mü [istiyorsunuz?]'— tâ harfiyle { تَبْغُونَ } şeklinde okumuştur. İbn Vessâb, el-A'rec, Ebû Abdirrahmân ve başkaları { أَفَحُكْمُ } kelimesini mübteda olarak merfû, { يَبْغُونَ } kelimesini de onun haberi olarak okumuşlardır; âid zamir ise hazfedilmiştir. Haberin hazfedildiği ve mezkûr olanın onun sıfatı olduğu —yani 'aradıkları bir hüküm müdür' takdirinde olduğu— da söylenmiştir. Âid zamirin haberden hazfedilmesi zayıf görülmüşse de İbn Cinnî, sıladan ve sıfattan hazfedildiği gibi haberden de hazfedilebildiğini belirtmiş ve şu şiiri örnek göstermiştir:
قد أصبحت أم الخيار تدعي ... عليّ ذنبا كله لم أصنع
“Ümmü'l-Hıyâr, bana tamamını işlemediğim bir günahı isnat eder oldu.”
وقال أبو حيان وحسن الحذف في الآية شبه يَبْغُونَ برأس الفاصلة فصار كالمشاكلة، وزعم- أن القراءة المذكورة خطأ- خطأ كما لا يخفى، وقرأ قتادة «أفحكم» بفتح الفاء والحاء والكاف، أي أفحاكما كحكام الجاهلية يَبْغُونَ وكانت الجاهلية تسمى من قبل- كما أخرج ابن أبي حاتم عن عروة- عالمية حتى جاءت امرأة، فقالت يا رسول الله كان في الجاهلية كذا وكذا فأنزل الله تعالى ذكر الجاهلية وحكم عليهم بهذا العنوان وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً إنكار لأن يكون أحد حكمه أحسن من حكم الله تعالى، أو مساو له كما يدل عليه الاستعمال وإن كان ظاهر السبك غير متعرض لنفي المساواة وإنكارها لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ أي عند قوم، فاللام بمعنى عند، وإليه ذهب الجبائي، وضعفه في الدر المصون، وصحح أنها للبيان متعلقة بمحذوف كما في هَيْتَ لَكَ [يوسف: ٢٣] وسقيا لك، أي تبين وظهر مضمون هذا الاستفهام الإنكاري لقوم يتدبرون الأمور ويتحققون الأشياء بأنظارهم وأما غيرهم فلا يعلمون أنه لا أحسن حكما من الله تعالى، ولعل من فسر بعند أراد بيان محصل المعنى، وقيل: إن اللام على أصلها، وإنها صلة أي حكم الله تعالى للمؤمنين على الكافرين أحسن الأحكام وأعدلها، وهذه الجملة حالية مقررة لمعنى الإنكار السابق.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Ayetteki bu hazfi güzelleştiren husus, { يَبْغُونَ } kelimesinin fasıla başına benzemesi ve böylece müşâkele gibi olmasıdır. Mezkûr kıraatin 'hata' olduğunu iddia etmek ise gizli olmadığı üzere bir hatadır. Katâde fâ, hâ ve kâf harflerinin fethasıyla «أَفَحَكَمَ» şeklinde okumuştur; yani: 'Cahiliye hâkimleri gibi bir hâkim mi { يَبْغُونَ } arıyorlar?' İbn Ebî Hâtim'in Urve'den rivayet ettiğine göre, cahiliye dönemi daha önce 'Âlimiyye' olarak isimlendirilirdi; nihayet bir kadın gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Cahiliyede şöyle şöyle olurdu' deyince Allah Teâlâ cahiliye zikrini indirdi ve onlar hakkında bu nitelemeyle hüküm verdi. { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً } “Hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?”; hiç kimsenin hükmünün Allah Teâlâ'nın hükmünden daha güzel olamayacağını yahut kullanımın delalet ettiği üzere O'nun hükmüne eşit olamayacağını inkârdır; gerçi ibarenin zahiri eşitliğin nefyine ve inkârına doğrudan değinmemektedir. { لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “kesin bilgiyle inanan bir topluluk için”; yani bir topluluğun nezdinde [daha güzel kim olabilir?]. Burada lâm (ل) harfi 'ınde (عِنْدَ / katında) manasındadır. el-Cübbâî bu görüşe gitmiştir; ed-Dürrü'l-Masûn'da bu zayıf görülmüş ve { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] ile 'sakyen leke' ifadelerinde olduğu gibi mahzuf bir amile müteallik tebyîn için olduğu tashihe tabi tutulmuştur; yani: Bu inkârî istifhamın muhtevası, işleri tefekkür eden ve basiretleriyle eşyayı tahkik eden bir topluluk için açıkça ortaya çıkmış ve belirginleşmiştir; başkaları ise hüküm bakımından Allah Teâlâ'dan daha güzelinin olmadığını bilmezler. 'Katında' diye tefsir eden kişi muhtemelen mananın neticesini beyan etmek istemiştir. Lâm harfinin aslı üzere olduğu ve sıla olduğu da söylenmiştir; yani Allah Teâlâ'nın kâfirlere karşı müminler için olan hükmü, hükümlerin en güzeli ve en adilidir. Bu cümle, önceki inkâr manasını tekit eden bir hal cümlesidir.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خطاب يعم حكمه كافة المؤمنين من المخلصين وغيرهم، وإن كان سبب وروده بعضا- كما ستعرفه إن شاء الله تعالى- ووصفهم بعنوان الإيمان لحملهم من أول الأمر على الانزجار عما نهوا عنه بقوله ﷾: لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ فإن تذكير اتصافهم بضد صفات الفريقين من أقوى الزواجر عن موالاتهما أي لا يتخذ أحد منكم أحدا منهم وليا بمعنى لا تصافوهم مصافاة الأحباب ولا تستنصروهم.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; nüzul sebebi —inşâallahu teâlâ öğreneceğin üzere— [müminlerin] bir kısmı olsa bile, hükmü ihlaslı olanlar ve diğerleri dahil tüm müminleri kuşatan bir hitaptır. Onların iman unvanıyla vasıflandırılmaları, Allah Azze ve Celle'nin: { لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin!” kavliyle yasaklandıkları şeyden en başından itibaren vazgeçmelerini sağlamak içindir; zira o iki fırkanın sıfatlarının zıddıyla vasıflandıklarının hatırlatılması, onları dost edinmekten alıkoyan en güçlü caydırıcılardandır. Yani sizden hiç kimse onlardan birini veli/dost edinmesin; şu manada ki: Onlarla dostların samimi dostluğu gibi dostluk kurmayın ve onlardan yardım istemeyin.
أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي قال: لما كانت وقعة أحد اشتد على طائفة من الناس وتخوفوا أن تدال عليهم الكفار، فقال رجل لصاحبه: أما أنا فألحق بذلك اليهودي فآخذ منه أمانا وأتهود معه فإني أخاف أن تدال علينا اليهود، وقال الآخر: أما أنا فألحق بفلان النصراني ببعض أرض الشام فآخذ منه أمانا وأتنصر معه، فأنزل الله تعالى فيهما ينهاهما يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den şöyle rivayet etmiştir: Uhud Savaşı vuku bulduğunda bir grup insana bu durum çok ağır geldi ve kâfirlerin kendilerine galebe çalmasından korktular. Bir adam arkadaşına: 'Ben şu Yahudiye katılır, ondan eman alır ve onunla birlikte Yahudi olurum; zira Yahudilerin bize üstün gelmesinden korkuyorum' dedi. Diğeri ise: 'Ben de Şam diyarındaki falan Hristiyana katılır, ondan eman alır ve onunla birlikte Hristiyan olurum' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ her ikisi hakkında onları nehyederek: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!...” ayetini indirdi.
وأخرج ابن جرير وابن أبي شيبة عن عطية بن سعد قال: «جاء عبادة بن الصامت من بني الحارث بن الخزرج إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله إن لي موالي من يهود كثير عددهم وإني أبرأ إلى الله تعالى ورسوله ﷺ من ولاية يهود وأتولى الله تعالى ورسوله ﵊، فقال عبد الله بن أبيّ: إني رجل أخاف الدوائر لا أبرأ من ولاية موالي» فنزلت
İbn Cerîr ve İbn Ebî Şeybe, Atıyye b. Sa'd'dan şöyle rivayet etmiştir: «Benî Hâris b. Hazrec'den Ubâde b. es-Sâmit Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim Yahudilerden çok sayıda dost ve müttefikim (mevâlî) var; ben Yahudilerin dostluğundan Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) sığınarak berî olduğumu bildiriyor, Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü (aleyhisselâm) dost ediniyorum' dedi. Abdullah b. Übey ise: 'Ben felaketlerin başımıza dönmesinden korkan bir adamım; müttefiklerimin dostluğundan berî olamam' dedi.» Bunun üzerine [şu ayet] indi:
بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ أي بعض اليهود أولياء لبعض منهم، وبعض النصارى أولياء لبعض منهم، وأوثر الإجمال لوضوح المراد بظهور أن اليهود لا يوالون النصارى كالعكس، والجملة مستأنفة تعليلا للنهي قبلها وتأكيدا لإيجاب اجتناب المنهي عنه أي بعضهم أولياء بعض متفقون على كلمة واحدة في كل ما يأتون وما يذرون،
{ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Onlar birbirlerinin dostlarıdır”; yani Yahudilerin bir kısmı kendilerinden olan diğer kısmın dostlarıdır, Hristiyanların bir kısmı da kendilerinden olan diğer kısmın dostlarıdır. Yahudilerin Hristiyanları dost edinmeyeceği ve bunun tersinin de geçerli olduğu açıkça bilindiği için kastedilen mananın vuzuhundan ötürü icmâl (özlü anlatım) tercih edilmiştir. Cümle, öncesindeki nehyin gerekçesi ve nehyedilen şeyden kaçınmanın gerekliliğini tekit eden bir istînâfiyye (başlangıç cümlesi)dir; yani: Onlar birbirlerinin dostlarıdır ve yapıp bıraktıkları her şeyde tek bir söz üzerinde müttefiktirler.
ومن ضرورة ذلك إجماع الكل على مضادتكم ومضارتكم بحيث يسومونكم السوء ويبغونكم الغوائل، فكيف يتصور بينكم وبينهم موالاة، وزعم الحوفي أن الجملة في موضع الصفة لأولياء، والظاهر هو الأول وقوله تعالى:
Bunun zorunlu bir sonucu olarak hepsi, size kötülük tattıracak ve başınıza belalar saracak derecede size düşmanlık etmek ve zarar vermek hususunda icma etmişlerdir. Hal böyleyken sizinle onlar arasında bir dostluk nasıl tasavvur edilebilir! el-Havfî cümlenin { أَوْلِياءَ } kelimesinin sıfatı konumunda olduğunu iddia etmiştir; fakat zahir olan birinci görüştür. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:
وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ أي من جملتهم، وحكمه حكمهم كالمستنتج مما قبله، وهو مخرج مخرج التشديد والمبالغة في الزجر لأنه لو كان المتولي منهم حقيقة لكان كافرا وليس بمقصود، وقيل: المراد وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ كافر مثلهم حقيقة، وحكي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ولعل ذلك إذا كان توليهم من حيث كونهم يهودا أو نصارى، وقيل: لا بل لأن الآية نزلت في المنافقين، والمراد أنهم بالموالاة يكونون كفارا مجاهرين، وقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ أنفسهم بموالاة الكفار. أو المؤمنين بموالاة أعدائهم، تعليل آخر على ما قيل يتضمن عدم نفع موالاة الكفرة بل ترتب الضرر عليها، وقيل: هو تعليل لكون من يتولاهم منهم أي لا يهديهم إلى الإيمان بل يخليهم وشأنهم فيقعون في الكفر والضلالة، وإنما وضع المظهر موضع ضميرهم تنبيها على أن توليهم ظلم لما أنه تعريض للنفس للعذاب الخالد ووضع للشيء في غير موضعه، وقوله تعالى: فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أي نفاق- كعبد الله بن أبيّ وأضرابه- كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بيان لكيفية توليتهم وإشعار بسببه وبما يؤول إليه أمرهم، والفاء للإيذان بترتبه على عدم الهداية وهي للسببية المحضة.
{ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “İçinizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır”; yani onların zümresindendir ve hükmü onların hükmüdür; bu, önceki ifadeden çıkarılan bir netice gibidir. Bu ifade, sakındırmada şiddet ve mübalağa üslubuyla gelmiştir; zira onları dost edinen kişi hakikatte onlardan olsaydı kâfir olurdu, oysa kastedilen bu değildir. Maksadın: “İçinizden kim onları dost edinirse, o hakikatte onlar gibi bir kâfirdir” olduğu da söylenmiştir; bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilmiştir. Bu hüküm, muhtemelen onları Yahudi veya Hristiyan olmaları hasebiyle dost edindikleri takdirdedir. Şöyle de denilmiştir: Hayır, aksine ayet münafıklar hakkında inmiştir ve maksat, bu dostluk sebebiyle onların kâfirliklerini açıkça ortaya koyan kimseler haline gelecekleridir. Allah Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavli —kâfirleri dost edinerek kendi nefislerine zulmedenleri yahut düşmanlarını dost edinerek müminlere zulmedenleri— söylendiğine göre kâfirleri dost edinmenin hiçbir fayda sağlamayacağını, aksine zarar doğuracağını içeren bir başka gerekçelendirmedir. Onları dost edinen kimsenin onlardan sayılmasının bir gerekçesi olduğu da söylenmiştir; yani: Onları imana iletmez, bilakis onları kendi hallerine bırakır, böylece küfür ve dalalete düşerler. Zamir yerine açık ismin (zâhir isim) getirilmesi, onları dost edinmenin bir zulüm olduğuna dikkat çekmek içindir; zira bu, nefsi ebedî azaba maruz bırakmak ve bir şeyi konulması gereken yerin dışına koymaktır. Allah Teâlâ'nın: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık olanların... görürsün” kavli —yani İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın dediği gibi Abdullah b. Übey ve benzerleri gibi nifak bulunanların— onların bu dostluğu nasıl kurduklarının beyanı, bunun sebebinin ve işlerinin varacağı akıbetin hissettirilmesidir. Fâ (ف) harfi, bunun hidayete erdirilmemenin bir sonucu olduğunu bildirmek içindir ve sırf sebebiyet bildirir.
وجوز الكرخي كونها للعطف على إِنَّ اللَّهَ إلخ من حيث المعنى، والخطاب إما للرسول ﷺ بطريق التلوين، وإما لكل من له أهلية، والإتيان بالموصول دون ضمير القوم ليشار بما في حيز الصلة إلى أن ما ارتكبوه من التولي بسبب ما كمن من المرض والرؤية إما بصرية، وقوله تعالى: يُسارِعُونَ فِيهِمْ حال من المفعول وهو الأنسب بظهور نفاقهم، وإما قلبية والجملة في موضع المفعول الثاني، والمراد على التقديرين مسارعين في موالاتهم إلا أنه قيل: فيهم مبالغة في بيان رغبتهم فيها وتهالكهم عليها، وإيثار كلمة فِي على كلمة- إلى- للدلالة على أنهم مستقرون في الموالاة، وإنما مسارعتهم من بعض مراتبها إلى بعض آخر منها.
el-Kerhî, mana bakımından { إِنَّ اللَّهَ } kavline matuf olmasını caiz görmüştür. Hitap, ya iltifat yoluyla Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yahut [hitaba] ehil olan herkesedir. Kavmin zamiri yerine ism-i mevsûlün getirilmesi, sıla cümlesindeki ifadeyle, onların irtikâp ettikleri bu dostluğun içlerinde gizlenen hastalıktan kaynaklandığına işaret etmek içindir. Görme (ru'yet) ya basarîdir (gözle görmektir) ve Allah Teâlâ'nın: { يُسارِعُونَ فِيهِمْ } “onların içine koşuştuklarını” kavli mef'ûlden haldir ki nifaklarının açığa çıkmasıyla en uyumlu olan budur; yahut kalbîdir (bilmektir) ve bu cümle ikinci mef'ûl konumundadır. Her iki takdire göre de maksat 'onları dost edinmeye koşuşanlar'dır; ancak { فِيهِمْ } denilmesi, onların bu dostluğa olan aşırı arzularını ve ona can atışlarını beyanda mübalağa içindir. { إِلَى } kelimesi yerine { فِي } kelimesinin tercih edilmesi ise onların dostluk içinde zaten yerleşik olduklarına ve koşuşmalarının sadece bu dostluğun bazı mertebelerinden diğer bazı mertebelerine doğru olduğuna delalet etmek içindir.
وفسر الزمخشري المسارعة بالانكماش لكثرة استعماله بفي، وعدل عنه بعض المحققين لكونه تفسيرا بالأخفى. واختير أن تعدي المسارعة هنا بإلى لتضمنها معنى الدخول، وقرىء- فيرى- بياء الغيبة على أن الضمير- كما قال أبو البقاء- لله تعالى، وقيل: لمن يصح منه الرؤية، وقيل: الفاعل هو الموصول، والمفعول هو الجملة على حذف أن المصدرية، والرؤية قلبية أي فيرى القوم الذين في قلوبهم مرض أن يسارعوا فيهم فلما حذفت أن انقلب الفعل مرفوعا كما في قوله: ألا أي هذا الزاجري احضر الوغى. وقوله ﷿: يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ حال من فاعل يسارعون، والدائرة- من الصفات الغالبة التي لا يذكر معها موصوفها، وأصلها داورة لأنها من دار يدور، ومعناها لغة- على ما في القاموس- ما أحاط بالشيء، وفي شرح الملخص إن الدائرة سطح مستو يحيط به خط مستدير يمكن أن يفرض في داخله نقطة يكون البعد بينها وبينه واحدا في جميع الجهات، وقد تطلق الدائرة على ذلك الخط المحيط أيضا انتهى، واختلف في أن أي المعنيين حقيقة، فقيل: إنها حقيقة في الأول، مجاز في الثاني، وقيل:
ez-Zemahşerî, { فِي } ile çok kullanılması sebebiyle müsâraati (koşuşmayı) toplanıp büzülmek ve gayretle atılmak (inkimâş) ile tefsir etmiştir; bazı muhakkikler ise daha kapalı bir lafızla tefsir olduğu gerekçesiyle bu görüşten vazgeçmiştir. Burada müsâraatin içe girme manasını tazammun etmesi sebebiyle 'ilâ' ile geçişli kılındığı tercihe şayan görülmüştür. { فَيَرَى } şeklinde gayb yâ'sı ile de okunmuştur; bu durumda Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi zamir Allah Teâlâ'ya aittir; kendisinden görme fiili sahih olan herkese ait olduğu da söylenmiştir. Failin ism-i mevsûl olduğu, mef'ûlün ise masdariyet bildiren { أَنْ } harfinin hazfedilmesiyle bu cümle olduğu da söylenmiştir; görme de kalbîdir; yani: 'Kalplerinde hastalık bulunan kavim, onların arasına koşuşmayı uygun görürler'. { أَنْ } hazfedilince şu şiirde olduğu gibi fiil merfûa dönüşmüştür: «Ey beni savaşa girmekten alıkoyan kimse!» Allah Azze ve Celle'nin: { يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ } “«Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz» derler” kavli, { يُسارِعُونَ } fiilinin failinden haldir. 'Dâire', kendisiyle birlikte mevsûfu zikredilmeyen galip sıfatlardandır; aslı { دار يدور } fiilinden geldiği için 'dâvire'dir. Kāmus'ta geçtiği üzere lügat anlamı bir şeyi kuşatan şeydir. Şerhu'l-Mülahhas'ta şöyle denir: 'Daire; içinde bir nokta varsayıldığında bu nokta ile arasındaki uzaklık her yönde eşit olan, yuvarlak bir çizgiyle çevrili düz bir yüzeydir. Daire lafzı o kuşatıcı çizgi için de kullanılabilir.' İki anlamdan hangisinin hakikat olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir; birincisinde hakikat, ikincisinde mecaz olduğu söylenmiş; bazen de:
بالعكس، قال البرجندي: وتحقيق ذلك أنه إذا ثبت أحد طرفي خط مستقيم وأدير دورة تامة يحصل سطح دائرة يسمى بها لأن هيئة هذا السطح ذات دور، على أن صيغة الفاعل للنسبة، وإذا توهم حركة نقطة حول نقطة ثابتة دورة تامة بحيث لا يختلف بعد النقطة المتحركة عن النقطة الثابتة يحصل محيط دائرة يسمى بها لأن النقطة كانت دائرة فسمي ما حصل من دورانها دائرة فإن اعتبر الأول ناسب أن يكون إطلاق الدائرة على السطح حقيقة وعلى المحيط مجازا، وإذا اعتبر الثاني ناسب أن يكون الأمر بالعكس انتهى.
bunun aksi söylenmiştir. el-Bircendî şöyle demiştir: Bunun tahkiki şudur: Düz bir çizginin bir ucu sabit tutulup tam bir tur döndürüldüğünde, bir daire yüzeyi meydana gelir ve bu yüzeyin heyeti dönme özelliğine (zât-ı devr) sahip olduğu için böyle adlandırılır; zira fâil kalıbı nispet içindir. Şayet sabit bir noktanın etrafında hareketli bir noktanın, sabit noktaya olan uzaklığı değişmeyecek şekilde tam bir tur döndüğü varsayılırsa, bir daire çevresi meydana gelir ve nokta dönmekte (dâire) olduğu için böyle adlandırılır; böylece noktanın dönmesinden meydana gelen şeye de daire denilmiştir. Şayet birinci durum dikkate alınırsa, daire isminin yüzeye verilmesi hakikat, çevreye verilmesi mecaz olur; şayet ikinci durum dikkate alınırsa, işin bunun aksine olması uygun düşer.
وتعقبه بعض الفضلاء بأنه لا يخفى ما فيه لأن إطلاقها بالاعتبار الثاني على المحيط أيضا مجاز لأنه من باب تسمية المسبب باسم السبب اللهم إلا أن يقال: إنه أراد بكون إطلاقها على المحيط حقيقة أن إطلاقها عليه ليس مجازا بالوجه الذي كان به مجازا في الاعتبار الأول، فإن وجه المجاز فيه التسمية للمحيط باسم المحاط، وهاهنا ليس كذلك كما سمعت لكن هذا تكلف بعيد، ولو قال في وجه التسمية في اللاحق لأن هيئة الخط ذات دور على وفق قوله في وجه التسمية السابق لم يرد عليه هذا فتدبر، وكيفما كان فقد استعيرت لنوائب الزمان بملاحظة إحاطتها، وقولهم هذا كان اعتذارا عن الموالاة أي نخشى أن تدور علينا دائرة من دوائر الدهر ودولة من دولة بأن ينقلب الأمر للكفار وتكون الدولة لهم على المسلمين فنحتاج إليهم قاله مجاهد وقتادة والسدي.
Bazı faziletli âlimler bunu eleştirerek şöyle demişlerdir: Bundaki durum gizli değildir; zira ikinci mülahazada da onun çevreye ıtlak edilmesi mecazdır; çünkü müsebbebi sebebin adıyla isimlendirme kabilindendir. Meğerki şöyle denilsin: Çevreye ıtlakının hakikat olmasıyla, onun birinci mülahazada mecaz olduğu vecihle mecaz olmadığını kastetmiştir; zira oradaki mecaz vechi, kuşatanın kuşatılanın adıyla isimlendirilmesidir; burada ise işittiğin üzere öyle değildir. Ancak bu, uzak bir tekellüftür. Şayet sonraki adlandırma gerekçesinde, önceki adlandırma gerekçesindeki sözüne uygun olarak 'çizginin heyeti dönme özelliğine sahip olduğu için' deseydi, bu itiraz ona yönelmezdi; iyi düşün! Her halükârda bu kelime, kuşatıcılığı mülahaza edilerek zamanın felaketleri için istiare edilmiştir. Onların bu sözü dostluk kurmalarına bir mazeretti; yani: 'Zamanın felaketlerinden bir felaketin ve talihten bir talihin başımıza dönmesinden, işin kâfirlerin lehine dönüp Müslümanlara karşı üstünlüğün onlara geçmesinden ve böylece onlara muhtaç kalmaktan korkuyoruz' dediler. Bunu Mücâhid, Katâde ve es-Süddî söylemiştir.
وعن الكلبي أن المعنى نخشى أن يدور الدهر علينا بمكروه- كالجدب والقحط- فلا يميروننا ولا يقرضوننا، ولا يبعد من المنافقين أنهم يظهرون للمؤمنين أنهم يريدون بالدائرة ما قاله الكلبي، ويضمرون في دوائر قلوبهم ما قاله الجماعة المنبئ عن الشك في أمر النبي ﷺ، وقد رد الله تعالى عليهم عللهم الباطلة وقطع أطماعهم الفارغة وبشر المؤمنين بحصول أمنيتهم بقوله سبحانه: فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ فإن- عسى- منه ﷿ وعد محتوم لما أن الكريم إذا أطمع أطعم فما ظنك بأكرم الأكرمين، والمراد بالفتح فتح مكة- كما روي عن السدي- وقيل: فتح بلاد الكفار، واختاره الجبائي، وقال قتادة ومقاتل: هو القضاء الفصل بنصره ﵊ على من خالفه وإعزاز الدين، وأن يأتي في تأويل المصدر، وهو خبر- لعسى- على رأي الأخفش، ومفعول به على رأي سيبويه لئلا يلزم الإخبار بالحدث عن الذات، والأمر في ذلك عند الأخفش سهل أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ وهو القتل وسبي الذراري لبني قريظة، والجلاء لبني النضير عند مقاتل، وقيل: إظهار نفاق المنافقين مع الأمر بقتلهم، وروي عن الحسن والزجاج، وقيل: موت رأس النفاق، وحكي ذلك عن الجبائي فَيُصْبِحُوا أي أولئك المنافقون، وهو عطف على يَأْتِيَ داخل معه في حيز خبر عسى، وفاء السببية لجعلها الجملتين كجملة واحدة مغنية عن الضمير العائد على الاسم، والمراد فيصيروا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ من الكفر والشك في أمر النبي ﷺ نادِمِينَ خبر- يصبح- وبه يتعلق عَلى ما أَسَرُّوا وتخصيص الندامة به لا بما كانوا يظهرونه من موالاة الكفرة لما أنه الذي كان يحملهم على تلك الموالاة ويغريهم عليها، فدل ذلك على أن ندامتهم على التولي بأصله وسببه.
el-Kelbî'den rivayet edildiğine göre mana: 'Zamanın kuraklık ve kıtlık gibi hoşa gitmeyen bir durumla aleyhimize dönmesinden, böylece onların bize yiyecek getirmemesinden ve borç vermemesinden korkuyoruz' demektir. Münafıkların müminlere 'felaket' ile el-Kelbî'nin söylediğini kastediyor gibi görünüp, kalplerinin derinliklerinde ise cemaatin söylediği ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davası hakkında şüpheye işaret eden manayı gizlemeleri uzak bir ihtimal değildir. Allah Teâlâ onların batıl gerekçelerini reddetmiş, boş tamahlarını kesmiş ve müminleri arzularının gerçekleşmesiyle müjdeleyerek şöyle buyurmuştur: { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } “Umulur ki Allah, fethi getirir”; zira O Azze ve Celle'den gelen { عَسَى } kesinleşmiş bir vaattir; çünkü cömert olan umutlandırdığında ihsan eder, artık sen Ekremü'l-Ekremîn olan hakkında ne düşünürsün! Fetih'ten maksat —es-Süddî'den rivayet edildiğine göre— Mekke'nin fethidir; kâfirlerin beldelerinin fethi olduğu da söylenmiştir ve el-Cübbâî bunu tercih etmiştir. Katâde ve Mukātil ise: 'Ona (aleyhisselâm) muhalefet edenlere karşı yardım edilmesi ve dinin yüceltilmesi suretiyle verilen kesin hükümdür' demiştir. { أَنْ يَأْتِيَ } mastar tevilindedir; el-Ahfeş'in re'yine göre { عَسَى }'nin haberidir; Sîbeveyhi'nin re'yine göre ise zat hakkında hades (eylem) ile haber verme zorunluluğu doğmasın diye mef'ûlün bihtir; el-Ahfeş'e göre bu husustaki mesele basittir. { أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } “yahut katından bir emir getirir”; Mukātil'e göre bu, Benî Kurayza için öldürülme ve çocuklarının esir edilmesi, Benî Nadîr için ise sürgündür. Münafıkların nifakının açığa çıkarılmasıyla birlikte öldürülmelerinin emredilmesi olduğu da söylenmiştir; bu Hasan ve ez-Zeccâc'dan rivayet edilmiştir. Nifakın başının ölümü olduğu da söylenmiştir ve bu el-Cübbâî'den nakledilmiştir. { فَيُصْبِحُوا } “böylece oluverirler”; yani o münafıklar. Bu, { يَأْتِيَ } fiiline matuf olup onunla birlikte { عَسَى }'nin haberi dahilindedir; fâ-i sebebiyye iki cümleyi tek bir cümle gibi kılarak isme dönen zamire ihtiyaç bırakmaz. Maksat: 'Dönüşüverirler', { عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ } “içlerinde gizledikleri şeyden” —yani küfürden ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davası hakkındaki şüpheden ötürü— { نادِمِينَ } “pişman kimseler”. Bu kelime { يُصْبِحُ }'nün haberidir ve { عَلى ما أَسَرُّوا } buna mütealliktir. Pişmanlığın, kâfirleri dost edinme hususunda açıkladıkları şeye değil de içlerinde gizledikleri şeye tahsis edilmesi, onları o dostluğa sevk eden ve teşvik eden şeyin bu olmasından ötürüdür; dolayısıyla bu, onların dostluk kurmaya hem aslı hem de sebebi yönüyle pişman olduklarına delalet etmiştir.
وأخرج ابن منصور وابن أبي حاتم عن عمرو أنه سمع ابن الزبير يقرأ- عسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبح الفساق على ما أسروا في أنفسهم نادمين- قال عمرو: لا أدري أكان ذلك منه قراءة أم تفسيرا وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا كلام مستأنف مسوق لبيان كمال سوء حال الطائفة المذكورة.
İbn Mansûr ve İbn Ebî Hâtim Amr'dan rivayet etmiştir; o, İbnü'z-Zübeyr'in şöyle okuduğunu işitmiştir: «عسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبح الفساق على ما أسروا في أنفسهم نادمين». Amr: 'Bu onun bir kıraati miydi yoksa tefsiri miydi bilmiyorum' demiştir. { وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler de derler ki:”; zikredilen fırkanın durumunun son derece kötü olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir başlangıç (istînâf) kelamıdır.
وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر بغير واو على أنه استئناف بياني كأنه قيل: فماذا يقول المؤمنون حينئذ؟ وقرأ أبو عمرو ويعقوب «ويقول» بالنصب عطفا على «فيصبحوا» ، وقيل: على أَنْ يَأْتِيَ بحسب المعنى كأنه قيل: عسى أن يأتي الله بالفتح وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا بإسناد يَأْتِيَ إلى الاسم الجليل دون ضميره، واعتبر ذلك لأن العطف على خبر- عسى- أو مفعولها يقتضي أن يكون فيه ضمير الله تعالى ليصح الإخبار به، أو ليجرى على استعماله، ولا ضمير فيه هنا ولا ما يغني عنه، وفي صورة العطف باعتبار المعنى تكون- عسى- تامة لإسنادها إلى أَنْ وما في حيزها فلا حاجة حينئذ إلى ضمير، وهذا كما قيل: قريب من عطف التوهم، وكأنهم عبروا عنه بذلك دونه تأدبا، وجوز بعضهم أن يكون أَنْ يَأْتِيَ بدلا من الاسم الجليل، والعطف على البدل، وعسى- تامة أيضا كما صرح به الفارسي، وبعضهم يجعل العطف على خبر- عسى- ويقدر ضميرا أي وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا به، وذهب ابن النحاس
İbn Kesîr, Nâfi' ve İbn Âmir vâv harfi olmaksızın [«يقول» şeklinde] okumuşlardır; bu takdirde beyânî bir istînâftır, sanki: 'O vakit müminler ne der?' denilmiş gibidir. Ebû Amr ve Ya'kûb «فيصبحوا» kelimesine atıfla nasb ile «ويقولَ» şeklinde okumuşlardır; mana bakımından { أَنْ يَأْتِيَ } üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; sanki { يَأْتِيَ } fiili zamirine değil de lafzatullaha isnat edilerek: 'Umulur ki Allah fethi getirir ve iman edenler der ki' denilmiş gibidir. Bu durum şunun için dikkate alınmıştır: { عَسَى }'nin haberine veya mef'ûlüne atıf, onunla haber vermenin sahih olması yahut kullanımına uygun cereyan etmesi için onda Allah Teâlâ'ya ait bir zamir bulunmasını gerektirir; burada ise ne zamir vardır ne de onun yerine geçen bir şey. Mana itibarıyla atıf suretinde ise { عَسَى } fiili { أَنْ } ve sılasına isnat edildiği için tam fiil olur; dolayısıyla bu durumda zamire ihtiyaç kalmaz. Bu, denildiği gibi, atf-ı tevehhüme yakındır; sanki edep gereği öyle demeyip böyle ifade etmişlerdir. Bazıları { أَنْ يَأْتِيَ } ibaresinin lafzatullahtan bedel olduğunu ve atfın bedele yapıldığını caiz görmüştür; el-Fârisî'nin açıkça belirttiği üzere { عَسَى } yine tam fiildir. Bazıları da atfı { عَسَى }'nin haberine yapar ve bir zamir takdir eder; yani: 'İman edenler onunla söylerler'. İbnü'n-Nehhâs ise şöyle bir görüşe gitmiştir:
إلى أن العطف على الفتح وهو نظير، ولبس عباءة وتقر عيني.
Atfın { الْفَتْحِ } kelimesi üzerine olduğu görüşüne gitmiştir; bu da «Bir abâ giymek ve gözümün aydın olması...» [mısraındaki kullanımın] benzeridir.
واعترض بأن فيه الفصل بين أجزاء الصلة، وهو لا يجوز وبأن المعنى حينئذ عسى الله تعالى أن يأتي بقول المؤمنين وهو ركيك وأجيب عن الأول بالفرق بين الإجزاء بالفعل، والإجزاء بالتقدير، وعن الثاني بأن المراد عسى الله سبحانه أن يأتي بما يوجب قول المؤمنين من النصرة المظهرة لحالهم.
Buna, sıla cüzlerinin arasının ayrıldığı ve bunun caiz olmadığı, ayrıca bu takdirde mananın 'Allah Teâlâ'nın müminlerin sözünü getirmesi umulur' şeklinde olacağı ve bunun da zayıf/tutarsız olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Birinci itiraza, fiilî cüzler ile takdirî cüzler arasındaki farkla cevap verilmiştir; ikinci itiraza ise muradın 'Allah Sübhânehu'nun onların halini açığa çıkaran yardımdan müminlerin sözünü gerektirecek şeyi getirmesi umulur' şeklinde olduğu belirtilerek cevap verilmiştir.
واختار شيخ الإسلام قدس سره ما قدمناه، ولا يحتاج إلى تكلف مؤونة تقدير الضمير لأن- فتصبحوا- كما علمت معطوف على يَأْتِيَ والفاء كافية فيه عن الضمير، فتكفي عن الضمير في المعطوف عليه أيضا لأن المتعاطفين كالشيء الواحد، ولا حاجة مع هذا إلى القول بأن العطف عليه بناء على أنه منصوب في جواب الترجي إجراء له مجرى التمني- كما قال ابن الحاجب- لأن هذا إنما يجيزه الكوفيون فقط بخلاف الوجه الذي ذكرناه، والمعنى ويقول الذين آمنوا مخاطبين لليهود مشيرين إلى المنافقين الذين كانوا يوالونهم ويرجون دولتهم ويظهرون لهم غاية المحبة وعدم المفارقة عنهم في السراء والضراء عند مشاهدتهم تخيبة رجائهم وانعكاس تقديرهم لوقوع ضد ما كانوا يترقبونه، ويتعالون به تعجيبا للمخاطبين من حالهم وتعريضا بهم.
Şeyhülislam —kuddise sirruh— daha önce sunduğumuz görüşü tercih etmiştir; zamir takdir etme külfetine girmeye de gerek yoktur; çünkü bildiğin üzere { فَيُصْبِحُوا } kelimesi { يَأْتِيَ } fiiline matuftur ve fâ (ف) harfi onda zamir yerine yeterlidir; dolayısıyla iki matuf tek bir şey gibi olduğu için matufta da zamir yerine kafi gelir. Bununla birlikte —İbnü'l-Hâcib'in dediği gibi— temenni yerine konularak tereccînin cevabında mensub olduğu esasına binaen ona atfedildiğini söylemeye de ihtiyaç yoktur; zira bunu zikrettiğimiz vechin aksine sadece Kûfeliler caiz görür. Mana ise şöyledir: İman edenler, umduklarının tam zıddının gerçekleşmesi sebebiyle ümitlerinin boşa çıktığını ve hesaplarının tersine döndüğünü gördüklerinde, onlarla böbürlenip muhatapları onların haline şaşırtmak ve onlara tarizde bulunmak amacıyla, Yahudilere dostluk eden, onların hâkimiyetini uman, onlara son derece sevgi gösterip iyi ve kötü günde onlardan ayrılmayacaklarını iddia eden münafıklara işaret ederek Yahudilere hitaben şöyle derler:
أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ أي بالنصرة والمعونة- كما قالوه- فيما حكي عنهم، وإن قوتلتم لننصرنكم، فاسم الإشارة مبتدأ وما بعده خبره، والمعنى إنكار ما فعلوه واستبعاده وتخطئتهم في ذلك- قاله شيخ الإسلام، وغيره، واختار غير واحد- أن المعنى يقول المؤمنون الصادقون بعضهم لبعض أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ تعالى لليهود إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ والخطاب على التقديرين لليهود إلا أنه على الأول من جهة المؤمنين، وعلى الثاني من جهة المقسمين، وفي البحر أن الخطاب على التقدير الثاني للمؤمنين أي يقول الذين آمنوا بعضهم لبعض تعجبا من حال المنافقين إذ أغلظوا بالأيمان لهم وأقسموا أنهم معكم وأنهم معاضدوكم على أعدائكم اليهود فلما حل باليهود ما حل أظهروا ما كانوا يسرونه من موالاتهم والتمالؤ على المؤمنين، وإليه يشير كلام عطاء وليس بشيء كما لا يخفى، وجملة إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ لا محل لها من الإعراب لأنها تفسير وحكاية لمعنى أقسموا لكن لا بألفاظهم وإلا لقيل: إنا معكم، وذكر السمين وغيره أنه يجوز أن يقال: حلف زيد لأفعلن وليفعلن، وجَهْدَ أَيْمانِهِمْ منصوب على أنه مصدر- لأقسموا- من معناه، والمعنى أقسموا إقساما مجتهدا فيه، أو هو حال بتأويل مجتهدين، وأصله يجتهدون جهد أيمانهم، فالحال في الحقيقة الجملة، ولذا ساغ كونه حالا كقولهم: افعل ذلك جهدك مع أن الحال حقها التنكير لأنه ليس حالا بحسب الأصل.
{ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ } “«Bütün güçleriyle sizinle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?»”; yani kendilerinden nakledilen 'Şayet savaşırsanız mutlaka size yardım ederiz' sözünde söyledikleri gibi yardım ve destekle [beraber olduklarına yemin edenler]. İsm-i işaret mübteda, sonrası ise onun haberidir. Mana; onların yaptıklarını inkâr, bunu akıldan uzak bulma ve bu hususta onları hatalı çıkarma anlamındadır —bunu Şeyhülislam ve başkaları söylemiştir—. Pek çok âlim ise şu manayı tercih etmiştir: Sadık müminler birbirlerine: 'Yahudilere { إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ } diye Allah Teâlâ'ya yemin edenler bunlar mıdır?' derler. Her iki takdirde de hitap Yahudileredir; ancak birincisinde müminler cihetinden, ikincisinde ise yemin edenler cihetindendir. el-Bahr'da ikinci takdire göre hitabın müminlere olduğu zikredilmiştir; yani: Müminler birbirlerine münafıkların haline şaşarak şöyle derler: 'Onlar müminlere ağır yeminler etmiş ve biz sizinleyiz, Yahudi düşmanlarınıza karşı sizin destekçiniziz diye ant içmişlerdi; Yahudilerin başına gelenler gelince de onlarla dostluklarını ve müminlere karşı iş birliği yaptıklarını açığa vurdular.' Atâ'nın sözü de buna işaret etmektedir, ancak gizli olmadığı üzere bu bir şey değildir. { إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ } cümlesi iraptan mahalli yoktur; çünkü { أَقْسَمُوا } fiilinin manasının tefsiri ve hikayesidir, ancak onların lafızlarıyla değildir, aksi takdirde 'biz sizinleyiz' (innâ me'aküm) denilirdi. es-Semîn ve başkaları 'Zeyd kesinlikle yapacağım ve kesinlikle yapacak diye yemin etti' demenin caiz olduğunu belirtmiştir. { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } ifadesi, mana bakımından { أَقْسَمُوا } fiilinin mastarı olarak mensubdur; mana: 'Son derece gayret gösterilmiş bir yeminle yemin ettiler' demektir; yahut 'bütün güçlerini ortaya koyarak' teviliyle haldir. Aslı ise 'yeminlerinin bütün gücüyle gayret ederler' şeklindedir; dolayısıyla hal hakikatte cümledir. Bu sebeple 'bütün gücünle bunu yap' sözlerinde olduğu gibi hal olması caiz olmuştur; oysa halin hakkı nekre olmaktır, çünkü aslı itibarıyla hal değildir.
وقال غير واحد: لا يبالى بتعريف الحال هنا لأنها في التأويل نكرة وهو مستعار من جهد نفسه إذا بلغ وسعها، فحاصل المعنى أهؤلاء الذين أكدوا الأيمان وشددوها حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ يحتمل أن يكون هذا جملة مستأنفة مسوقة من جهته تعالى لبيان مآل ما صنعوه من ادعاء الولاية والقسم على المعية في كل حال إثر الإشارة إلى بطلانه بالاستفهام، وأن يكون من جملة مقول المؤمنين بأن يجعل خبرا ثانيا لاسم الإشارة، وقد قال بجواز نحو ذلك بعض النحاة، ومنه قوله سبحانه: فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى [طه: ٢٠] ، أو يجعل هو الخبر والموصول مع ما في حيز صلته صفة للمبتدأ، فالاستفهام حينئذ للتقرير، وفيه معنى التعجب كأنه قيل: ما أحبط أعمالهم فما أخسرهم، والمعنى بطلت أعمالهم التي عملوها في شأن موالاتكم وسعوا في ذلك سعيا بليغا حيث لم تكن لكم دولة كما ظنوا فينتفعوا بما صنعوا من المساعي وتحملوا من مكابدة المشاق، وفيه من الاستهزاء بالمنافقين والتقريع للمخاطبين ما لا يخفى- قاله شيخ الإسلام- وذهب بعضهم إلى أنه إذا كانت من جملة المقول فهي في محل نصب بالقول بتقدير أن
Pek çok âlim şöyle demiştir: Burada halin marife olmasına aldırış edilmez, çünkü tevilinde nekredir; bu da kişinin tüm gücünü harcamasından (cehdi nefsihî) istiare edilmiştir. Mananın özeti şudur: Yeminlerini tekit edip pekiştirenler bunlar mıdır? { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ } “Amelleri boşa çıkmıştır da hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır”; bunun, istifham yoluyla batıllığına işaret edildikten hemen sonra dostluk iddiasında bulunup her durumda beraberlik üzerine yemin etmelerinin akıbetini beyan etmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesi olması da, ism-i işaretin ikinci haberi kılınarak müminlerin sözünün bir parçası olması da muhtemeldir. Bazı nahivciler bunun benzerinin caiz olduğunu söylemişlerdir; Allah Sübhânehu'nun: { فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى } [Tâhâ: 20] kavli de bundandır. Yahut bizzat kendisi haber kılınır, mevsûl ve sılası ise mübtedanın sıfatı yapılır; bu durumda istifham takrir içindir ve içinde şaşma manası vardır; sanki: 'Amelleri ne kadar boşa çıkmış ve onlar ne kadar hüsrana uğramışlardır!' denilmiştir. Mana şudur: Zannettikleri gibi sizin bir hâkimiyetiniz olmayınca, yaptıkları gayretlerden ve katlandıkları meşakkatlerden yararlanamadılar; böylece sizinle dostluk kurma hususunda yaptıkları ve uğrunda büyük gayret sarf ettikleri amelleri boşa çıktı. Bunda münafıklarla alay etme ve muhatapları azarlama olduğu gizli değildir —bunu Şeyhülislam söylemiştir—. Bazıları ise şayet sözün bir parçası ise, şöyle bir takdirle 'kavl' fiili sebebiyle nasb mahallinde olduğu görüşüne gitmiştir:
قائلا يقول: ماذا قال المؤمنون بعد كلامهم ذلك؟ فقيل: قالوا: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ إلخ، والجملة إما إخبارية، وشهادة المؤمنين بمضمونها على تقدير أن يكون المراد به خسران دنيوي وذهاب الأعمال بلا نفع يترتب عليها هو ما أملوه من دولة اليهود مما لا إشكال فيه، وعلى تقدير أن يكون المراد أمرا أخرويا فيحتمل أن يكون باعتبار ما يظهر من حال المنافقين في ارتكاب ما ارتكبوا، وأن تكون باعتبار إخبار النبي ﷺ بذلك، وإما جملة دعائية ولا ضير في الدعاء بمثل ذلك على ما مرت الإشارة إليه، وأشعر كلام البعض أن في الجملة معنى التعجب مطلقا سواء كانت من جملة المقول، أو من قول الله تعالى، ولعله غير بعيد عند من يتدبر.
Birisi: 'Müminler bu sözlerinden sonra ne dediler?' diye sorar, buna karşılık: 'Dediler ki: { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } amelleri boşa çıktı...' denilir. Cümle ya haberîdir; müminlerin bunun içeriğine şahitlik etmeleri —şayet bundan maksadın dünyevi bir hüsran ve Yahudilerin hâkimiyetinden umdukları şey gibi amellerin hiçbir fayda sağlamaksızın boşa gitmesi olduğu takdir edilirse— şüphe götürmez bir husustur; şayet uhrevi bir mesele olduğu takdir edilirse, münafıkların işlediklerini işlerkenki açık halleri itibarıyla olması da, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu haber vermesi itibarıyla olması da muhtemeldir. Yahut cümle dua cümlesidir; daha önce işaret edildiği üzere böyle bir dua etmekte bir beis yoktur. Bazılarının kelamı, ister söylenen sözün bir parçası olsun ister Allah Teâlâ'nın kelamı olsun, cümlede mutlak olarak bir taaccüp (şaşma) manası bulunduğunu hissettirmektedir; derinlemesine düşünen kimse için bu muhtemelen uzak bir ihtimal değildir.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ شروع في بيان حال المرتدين على الإطلاق بعد أن نهى سبحانه فيما سلف عن موالاة اليهود والنصارى، وبين أن موالاتهم مستدعية للارتداد عن الدين، وفصل مصير من يواليهم من المنافقين قيل: وهذا من الكائنات التي أخبر عنها القرآن قبل وقوعها،
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...”; Allah Sübhânehu geçmiş ayetlerde Yahudi ve Hristiyanları dost edinmeyi yasakladıktan, onları dost edinmenin dinden dönmeyi gerektirdiğini beyan ettikten ve onları dost edinen münafıkların akıbetini ayrıntılarıyla açıkladıktan sonra, mutlak olarak mürtedlerin halini beyana başlamıştır. Denildi ki: Bu, Kur'an'ın vuku bulmasından önce haber verdiği gelecekteki hadiselerdendir.
فقد روي أنه ارتد عن الإسلام إحدى عشرة فرقة، ثلاث في عهد رسول الله ﷺ بنو مدلج ورئيسهم ذو الخمار- وهو الأسود العنسي- كان كاهنا تنبأ باليمن واستولى على بلاده فأخرج منها عمال النبي ﷺ، فكتب ﵊ إلى معاذ بن جبل وإلى سادات اليمن، فأهلكه الله تعالى على يدي فيروز الديلمي بيته فقتله، وأخبر رسول الله ﷺ بقتله ليلة قتل فسر به المسلمون وقبض ﵊ من الغد، وأتى خبره في شهر ربيع الأول، وبنو حنيفة قوم مسيلمة الكذاب ابن حبيب تنبأ وكتب إلى رسول الله ﷺ من مسيلمة رسول الله إلى محمد رسول الله ﷺ سلام عليك، أما بعد: فإني قد أشركت في الأمر معك وإن لنا نصف الأرض، ولكن قريشا قوم يعتدون، فقدم عليه ﵊ رسولان له بذلك فحين قرأ ﷺ كتابه، قال لهما: فما تقولان أنتما؟ قال: نقول كما قال، فقال ﷺ: أما والله لولا أن الرسل لا تقتل لضربت أعناقكما، ثم كتب إليه: بسم الله الرحمن الرحيم من محمد رسول الله إلى مسيلمة الكذاب السلام على من اتبع الهدى، أما بعد: فإن الأرض لله يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتقين،
Nitekim İslam'dan on bir fırkanın irtidad ettiği rivayet edilmiştir: Üçü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindedir: Birincisi Benî Müdlic ve reisleri Zü'l-Hımâr —ki o el-Esved el-Ansî'dir—; Yemen'de peygamberlik iddia eden ve beldelerini ele geçirip oralardan Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) valilerini çıkaran bir kâhindi. O (aleyhisselâm), Muâz b. Cebel'e ve Yemen'in ileri gelenlerine mektup yazdı; nihayet Allah Teâlâ onu Fîrûz ed-Deylemî'nin eliyle helak etti; gece baskını yaparak onu öldürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öldürüldüğü gece onun öldürüldüğünü haber verdi, Müslümanlar buna sevindi; o (aleyhisselâm) ertesi gün vefat etti ve haberi Rebiülevvel ayında ulaştı. İkincisi yalancı Müseylime b. Habîb'in kavmi Benî Hanîfe'dir. O da peygamberlik iddia etti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle yazdı: «Allah'ın elçisi Müseylime'den Allah'ın elçisi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): Sana selam olsun. İmdi, ben bu işte seninle ortak kılındım; yeryüzünün yarısı bizimdir, lâkin Kureyş haddi aşan bir kavimdir.» Bununla ilgili olarak ona iki elçisi geldi; o (sallallâhu aleyhi ve sellem) mektubunu okuyunca ikisine: «Siz ne diyorsunuz?» buyurdu. Onlar: «Biz de onun dediği gibi diyoruz» dediler. Bunun üzerine o (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Vallahi, eğer elçilerin öldürülmeyeceği kuralı olmasaydı boyunlarınızı vururdum!» buyurdu. Sonra ona şöyle yazdı: «Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Allah'ın elçisi Muhammed'den yalancı Müseylime'ye: Hidayete uyanlara selam olsun. İmdi, şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar ve akıbet takva sahiplerinindir.»
وكان ذلك في سنة عشر فحاربه أبو بكر رضي الله تعالى عنه بجنود المسلمين وقتل على يدي وحشي قاتل حمزة رضي الله تعالى عنهما وكان يقول: قتلت في جاهليتي خير الناس وفي إسلامي شر الناس، وقيل: اشترك في قتله هو وعبد الله بن زيد الأنصاري طعنه وحشي وضربه عبد الله بسيفه، وهو القائل:
Bu hicretin onuncu senesinde idi. Ebû Bekir radıyallâhu anh Müslüman ordularıyla onunla savaştı ve Hamza radıyallâhu anh'ın katili Vahşî'nin eliyle öldürüldü. Vahşî şöyle derdi: «Cahiliye dönemimde insanların en hayırlısını, İslam dönemimde ise insanların en şerlisini öldürdüm.» Onun öldürülmesinde kendisi ile Abdullah b. Zeyd el-Ensârî'nin ortak olduğu; Vahşî'nin mızrağı sapladığı, Abdullah'ın da kılıcıyla vurduğu da söylenmiştir; nitekim şu beytin sahibi odur:
يسائلني الناس عن قتله ... فقلت: ضربت، وهذا طعن
“İnsanlar bana onun öldürülüşünü soruyor... Dedim ki: Ben [kılıçla] vurdum, bu da [mızrak] sapladı.”
في أبيات، وبنو أسد قوم طليحة بن خويلد تنبأ فبعث أبو بكر رضي الله تعالى عنه خالد بن الوليد فانهزم بعد القتال إلى الشام، فأسلم وحسن إسلامه، وارتدت سبع في عهد أبي بكر رضي الله تعالى عنه، فزارة قوم عيينة بن حصين، وغطفان قوم قرة بن سلمة القشيري، وبنو سليم قوم الفجاءة بن عبد يا ليل، وبنو يربوع قوم مالك بن نويرة، وبعض بني تميم قوم سجاح بنت المنذر الكاهنة تنبأت وزوجت نفسها من مسيلمة في قصة شهيرة، وصح أنها أسلمت بعد وحسن إسلامها، وكندة قوم الأشعث بن قيس، وبنو بكر بن وائل بالبحرين قوم الحطم بن زيد، وكفى الله تعالى أمرهم على يدي أبي بكر رضي الله تعالى عنه وفرقة واحدة في عهد عمر رضي الله تعالى عنه- وهم غسان- قوم جبلة ابن الأيهم تنصر ولحق بالشام ومات على ردته، وقيل: إنه أسلم، ويروى أن عمر رضي الله تعالى عنه كتب إلى أحبار الشام لما لحق بهم كتابا فيه: إن جبلة ورد إلي في سراة قومه فأسلم فأكرمته ثم سار إلى مكة فطاف فوطئ إزاره رجل من بني فزارة فلطمه جبلة فهشم أنفه وكسر ثناياه، وفي رواية قلع عينه فاستعدى الفزاري على جبلة إليّ، فحكمت إما بالعفو وإما بالقصاص، فقال: أتقتص مني وأنا ملك، وهو سوقة؟! فقلت: شملك وإياه الإسلام فما تفضله
[bu beyit] şiirler arasındadır. Üçüncüsü Tuleyha b. Huveylid'in kavmi Benî Esed'dir; o da peygamberlik iddia etti. Ebû Bekir radıyallâhu anh Hâlid b. el-Velîd'i gönderdi; Tuleyha savaştan sonra Şam'a kaçtı, ardından Müslüman oldu ve İslam'ı güzel oldu. Ebû Bekir radıyallâhu anh döneminde ise yedi fırka irtidad etti: Uyeyne b. Hısn'ın kavmi Fezâre; Kurre b. Seleme el-Kuşeyrî'nin kavmi Gatafân; el-Fücâe b. Abdiyâleyl'in kavmi Benî Süleym; Mâlik b. Nüveyre'nin kavmi Benî Yerbû'; kâhin Secâh bintü'l-Münzir'in kavmi Benî Temîm'in bir kısmı —Secâh peygamberlik iddia etmiş ve meşhur kıssada kendini Müseylime ile evlendirmişti; sonradan Müslüman olduğu ve İslam'ının güzel olduğu sahih olarak nakledilmiştir—; el-Eş'as b. Kays'ın kavmi Kinde ve Bahreyn'deki el-Hutam b. Zeyd'in kavmi Benî Bekr b. Vâil'dir. Allah Teâlâ Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın eliyle onların hakkından geldi. Ömer radıyallâhu anh döneminde ise tek bir fırka [irtidad etti]: Onlar Gassân olup Cebele b. el-Eyhem'in kavmidir. Cebele Hristiyan oldu, Şam'a kaçtı ve irtidadı üzere öldü; Müslüman olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh, Cebele onlara katıldığında Şam hahamlarına bir mektup yazarak şöyle demiştir: «Cebele kavminin ileri gelenleriyle bana geldi, Müslüman oldu, ben de ona ikramda bulundum. Sonra Mekke'ye gitti, tavaf etti; Fezâre kabilesinden bir adam onun izârına (ihram altlığına) bastı. Bunun üzerine Cebele ona bir tokat attı, burnunu ezdi ve ön dişlerini kırdı; bir rivayette gözünü çıkardı. Fezâreli adam Cebele'den şikâyetçi olarak bana başvurdu. Ben de ya af ya da kısas hükmünü verdim. Cebele: 'Ben bir kral, o ise sıradan bir halktan iken benden kısas mı alacaksın?!' dedi. Ben de: 'İslam seni de onu da bir kılmıştır; af hali müstesna ondan üstün değilsin' dedim.»
إلا بالعافية، فسأل جبلة التأخير إلى الغد فلما كان من الليل ركب مع بني عمه ولحق بالشام مرتدا، وروي أنه ندم على ما فعله وأنشد:
Cebele yarına kadar mühlet istedi; gece olunca amcasının oğullarıyla birlikte bineklerine binip mürted olarak Şam'a kaçtı. Yaptığına pişman olduğu ve şu şiiri söylediği rivayet edilmiştir:
تنصرت بعد الحق عارا للطمة ... ولم يك فيها لو صبرت لها ضرر
“Haktan sonra bir tokatın utancı yüzünden Hristiyan oldum... Oysa sabretseydim onda bana hiçbir zarar yoktu.”
فأدركني منها لجاج حمية ... فبعت لها العين الصحيحة بالعور
“Ondan dolayı beni bir cahiliye taassubunun inadı yakaladı da... Onun yüzünden sağlam gözü körlükle sattım.”
فيا ليت أمي لم تلدني وليتني ... صبرت على القول الذي قاله عمر
“Keşke anam beni doğurmasaydı ve keşke... Ömer'in söylediği söze sabretseydim!”
هذا واعترض القول بأن هذا من الكائنات التي أخبر الله تعالى عنها قبل وقوعها بأن من شرطية، والشرط لا يقتضي الوقوع إذ أصله أن يستعمل في الأمور المفروضة، وأجيب بأن الشرط قد يستعمل في الأمور المحققة تنبيها على أنها لا يليق وقوعها بل كان ينبغي أن تدرج في الفرضيات وهو كثير، وقد علم من وقوع ذلك بعد هذه الآية أن المراد هذا، وقرأ نافع وابن عامر- ومن يرتدد- بفك الإدغام وهو الأصل لسكون ثاني المثلين، وهو كذلك في بعض مصاحف الإمام، وقوله تعالى: فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ جواب مَنْ الشرطية الواقعة مبتدأ، واختلف في خبرها، فقيل:
Bunun, Allah Teâlâ'nın vuku bulmadan önce haber verdiği hadiselerden olduğu sözüne; { مَنْ } edatının şart edatı olduğu ve şartın vuku bulmayı gerektirmediği, zira aslının varsayılan hususlarda kullanılmak olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna; şart edatının, vuku bulmasının uygunsuzluğuna, bilakis varsayımlar arasına dahil edilmesinin gerektiğine dikkat çekmek üzere gerçekleşen hususlarda da kullanılabildiği ve bunun çok yaygın olduğu cevabı verilmiştir. Nitekim bu ayetten sonra bunların vuku bulmasından kastedilenin bu olduğu anlaşılmıştır. Nâfi' ve İbn Âmir, aynı cinsten iki harfin ikincisinin sükûnundan ötürü asıl olan şekil üzere idğamsız olarak { وَمَنْ يَرْتَدِدْ } şeklinde okumuşlardır; Hz. Osman'ın bazı mushaflarında da böyledir. Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ } kavli, mübteda konumunda olan şart edatı { مَنْ }'in cevabıdır. Onun haberi hususunda ihtilaf edilmiş ve şöyle denilmiştir:
مجموع الشرط والجزاء، وقيل: الجزاء فقط فعلى الأول لا يحتاج الجزاء وحده إلى ضمير يربطه، وعلى الثاني يحتاج إليه وهو هنا مقدر أي فسوف يأتي الله تعالى مكانهم بعد إهلاكهم بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ محبة تليق بشأنه تعالى على المعنى الذي أراده وَيُحِبُّونَهُ أي يميلون إليه جل شأنه ميلا صادقا فيطيعونه في امتثال أوامره واجتناب مناهيه، وهو معطوف على يُحِبُّونَهُ، وجوز أن يكون حالا من الضمير المنصوب فيه أي وهم يحبونه، وفي الكشاف محبة العباد لربهم طاعته وابتغاء مرضاته وأن لا يفعلوا ما يوجب سخطه وعقابه، ومحبة الله تعالى لعباده أن يثيبهم أحسن الثواب على طاعتهم ويعظمهم ويثني عليهم ويرضى عنهم، وأما ما يعتقده أجهل الناس- وأعداهم للعلم وأهله وأمقتهم للشرع وأسوأهم طريقة- وإن كانت طريقتهم عند أمثالهم من الجهلة والسفهاء- شيئا، وهم الفرقة المفتعلة المنفعلة من الصوف وما يدينون به من المحبة والعشق والتغني على كراسيهم خربها الله تعالى وفي مراقصهم عطلها الله تعالى بأبيات الغزل المقولة في المرد إن الذين يسمونهم شهداء وصعقاتهم التي أين منها صعقة موسى ﵇، ثم دك الطور فتعالى الله عنه علوا كبيرا، ومن كلماتهم كما أنه بذاته يحبهم كذلك يحبون ذاته فإن الهاء راجعة إلى الذات دون النعوت والصفات، ومنها الحب شرطه أن تلحقه سكرات المحبة فإذا لم يكن ذلك لم يكن فيه حقيقة انتهى كلامه.
[Haber] şart ve cezanın toplamıdır; sadece ceza olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşe göre sadece cezanın onu bağlayan bir zamire ihtiyacı yoktur; ikinci görüşe göre ise ihtiyacı vardır ve bu zamir burada takdir edilmiştir; yani: Allah Teâlâ onları helak ettikten sonra onların yerine { بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ } murad ettiği mana üzere Zât-ı Teâlâ'sının şanına yakışır bir sevgiyle “Kendilerini sevdiği”, { وَيُحِبُّونَهُ } “ve kendilerinin de O'nu sevdiği bir topluluk getirecektir”; yani O Celle Şânuhû'ya sadık bir yönelişle meyledip emirlerini yerine getirmede ve yasaklarından kaçınmada O'na itaat eden [bir topluluk]. Bu ifade { يُحِبُّهُمْ } kavline matuftur; oradaki mensub zamirden hal olması da caiz görülmüştür, yani 'onlar da O'nu sevdikleri halde'. el-Keşşâf'ta şöyle denir: 'Kulların Rablerini sevmesi O'na itaat etmeleri, rızasını aramaları ve gazabını ile cezasını gerektirecek şeyleri yapmamalarıdır. Allah Teâlâ'nın kullarını sevmesi ise itaatlerine karşılık onlara en güzel mükâfatı vermesi, onları yüceltmesi, övmesi ve onlardan razı olmasıdır. İnsanların en cahillerinin, ilme ve ehline en düşman olanlarının, şeriata en çok buğzedenlerinin ve yolu en kötü olanlarının inandığı şeye gelince —gerçi onların bu yolu kendi emsalleri olan cahiller ve beyinsizler nezdinde bir şey sayılsa da— onlar tasavvuftan uydurma ve etkilenmiş bir fırkadır; benimsedikleri sevgi, aşk, Allah Teâlâ yıksın kürsüleri üzerinde ve Allah Teâlâ tatil etsin raks yerlerinde 'şahitler' adını verdikleri bıyığı bitmemiş delikanlılar hakkında söylenen gazel beyitleriyle şarkı söylemeleri ve Mûsâ aleyhisselâm'ın bayılması nerede, sonra Tûr'un parçalanması nerede kalan bayılmalarıdır; Allah Teâlâ bundan pek yücedir. Onların sözlerinden biri: 'O Zâtıyla onları sevdiği gibi onlar da O'nun Zâtını severler; zira zamir niteleme ve sıfatlara değil Zât'a râcidir.' Bir diğeri ise: 'Sevginin şartı ona muhabbet sekrinin (sarhoşluğunun) eklenmesidir; bu olmadıkça onda hakikat yoktur' şeklindedir.' [ez-Zemahşerî'nin] sözü bitti.
وقد خلط فيه الغث بالسمين فأطلق القول بالقدح الفاحش في المتصوفة ونسب إليهم ما لا يعبأ بمرتكبه ولا يعد في البهائم فضلا عن خواص البشر، ولا يلزم من تسمي طائفة بهذا الاسم غاصبين له من أهله ثم ارتكابهم ما نقل عنهم بل وزيادة أضعاف أضعافه مما نعلمه من هذه الطائفة في زماننا- مما ينافي حال المسمين به حقيقة أن نؤاخذ الصالح بالطالح ونضرب رأس البعض بالبعض وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الأنعام: ١٦٤، الإسراء: ١٥، فاطر: ١٨، الزمر: ٧] .
O bu sözlerinde çürükle sağlamı birbirine karıştırmış, mutasavvıflara aşırı derecede dil uzatarak genelleyici konuşmuş ve kendisini işleyene değer verilmeyen, değil seçkin insanlardan hayvanlardan bile sayılmayacak şeyleri onlara nispet etmiştir. Bir grubun bu ismi ehlinden gasbederek kendilerine takması ve sonra onlardan nakledilen —hatta zamanımızda bu gruptan bildiğimiz kat kat fazlası olan— ve bu isimle hakikatte anılanların haline zıt olan fiilleri irtikâp etmesi sebebiyle, iyiyi kötüyle bir tutup birinin başını diğerine çarpmamız gerekmez; { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” [el-En'âm: 164, el-İsrâ: 15, Fâtır: 18, ez-Zümer: 7].
وتحقيق هذا المقام على ما ذكره ابن المنير في الانتصاف أنه لا شك أن تفسير محبة العبد لله تعالى بطاعته له سبحانه على خلاف الظاهر وهو من المجاز الذي يسمى فيه المسبب باسم السبب، والمجاز لا يعدل إليه عن الحقيقة إلا بعد تعذرها فليمتحن حقيقة المحبة لغة بالقواعد لننظر أهي ثابتة للعبد متعلقة بالله تعالى أم لا، فالمحبة لغة ميل المتصف بها إلى أمر ملذ واللذات الباعثة على المحبة منقسمة إلى مدرك بالحس كلذة الذوق في المطعوم.
Bu makamın İbnü'l-Müneyyir'in el-İntisâf'ta zikrettiği üzere tahkiki şöyledir: Şüphe yok ki kulun Allah Teâlâ'ya olan sevgisinin O Sübhânehu'ya itaat ile tefsir edilmesi zahirin hilafınadır ve müsebbebin sebep ismiyle adlandırıldığı mecaz türündendir; hakikatten mecaza ise ancak hakikat imkânsız olduğunda başvurulur. O halde lügat bakımından sevginin hakikati kaidelerle sınansın ki kula sabit olup Allah Teâlâ'ya taalluk etmekte midir değil midir görelim: Sevgi (muhabbet) lügatte, onunla vasıflanan kimsenin lezzet veren bir şeye meyletmesidir. Sevgiye sevk eden lezzetler ise; yiyeceklerdeki tatma lezzeti gibi duyuyla (hisle) idrak edilen...
ولذة النظر في الصور المستحسنة إلى غير ذلك، وإلى لذة مدركة بالعقل كلذة الجاه والرياسة والعلوم وما يجري
ve güzel suretlere bakma lezzeti ve benzerleri ile; makam, riyaset, ilimler ve benzeri şeylerin lezzeti gibi akılla idrak edilen lezzetler olmak üzere kısımlara ayrılır.
مجراها، فقد ثبت أن في اللذات الباعثة على المحبة ما لا يدركه إلا العقل دون الحس، ثم تتفاوت المحبة ضرورة بحسب تفاوت البواعث عليها فليس اللذة برياسة الإنسان على أهل قرية كلذته بالرياسة على أقاليم معتبرة، وإذا تفاوتت المحبة بحسب تفاوت البواعث فلذات العلوم أيضا متفاوتة بحسب تفاوت المعلومات، وليس معلوم أكمل ولا أجل من المعبود الحق، فاللذة الحاصلة من معرفته ومعرفة جلاله وكماله تكون أعظم، والمحبة المنبعثة عنها تكون أمكن، وإذا حصلت هذه المحبة بعثت على الطاعات والموافقات، فقد تحصل من ذلك أن محبة العبد لربه سبحانه ممكنة واقعة من كل مؤمن فهي من لوازم الإيمان وشروطه، والناس فيها متفاوتون بحسب تفاوت إيمانهم، وإذا كان كذلك وجب تفسير محبة العبد لله ﷿ بمعناها الحقيقي لغة وكانت الطاعات والموافقات كالمسبب عنها والمغاير لها، ألا ترى
Böylece sevgiye sevk eden lezzetler arasında hissin değil ancak aklın idrak edebileceği şeylerin bulunduğu sabit olmuştur. Sonra sevgi, onu doğuran sebeplerin farklılığına göre zorunlu olarak farklılık gösterir; nitekim insanın bir köy halkına başkanlık etmesinden duyduğu lezzet, muteber ülkelere başkanlık etmesinden duyduğu lezzet gibi değildir. Sevgi onu doğuran sebeplerin farklılığına göre değiştiği gibi ilimlerin lezzeti de malumatın farklılığına göre değişir. Hak Mabud'dan daha kâmil ve daha yüce hiçbir malum (bilinen) yoktur; dolayısıyla O'nu, celâlini ve kemâlini bilmekten hâsıl olan lezzet en büyüktür ve bundan doğan sevgi en köklü olandır. Bu sevgi gerçekleştiğinde ise itaatlere ve rızaya uygun amellere sevk eder. Buradan şu netice çıkmıştır ki kulun Rabbi Sübhânehu'ya olan sevgisi mümkündür ve her müminden vuku bulmaktadır; dolayısıyla imanın gereklerinden ve şartlarındandır; insanlar da imanlarının derecesine göre bu sevgide farklı mertebelerdedir. Durum böyle olunca, kulun Allah Azze ve Celle'ye olan sevgisini lügatteki hakiki manasıyla tefsir etmek vacip olur; itaatler ve O'na muvafakat eden ameller ise ondan doğan ve ondan ayrı olan müsebbeb hükmündedir. Görmez misin;
إلى الأعرابي الذي سأل عن الساعة فقال النبي ﷺ: «ما أعددت لها؟ قال: ما أعددت لها كبير عمل ولكن حب الله تعالى ورسوله ﷺ، فقال ﵊: المرء مع من أحب»
kıyameti soran bedeviye Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onun için ne hazırladın?» buyurmuş, o da: «Onun için büyük bir amel hazırlamadım, lâkin Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sevgisini [hazırladım]» demiş; bunun üzerine o (aleyhisselâm): «Kişi sevdiğiyle beraberdir» buyurmuştur.
فهذا ناطق بأن المفهوم من المحبة لله تعالى غير الأعمال والتزام الطاعات لأن الأعرابي نفاها وأثبت الحب، وأقره ﷺ على ذلك، ثم أثبت إجراء محبة العبد لله تعالى على حقيقتها لغة والمحبة إذا تأكدت سميت عشقا، فهو المحبة البالغة المتأكدة، والقول بأنه عبارة عن المحبة فوق قدر المحبوب فيكفر من قال: أنا عاشق لله تعالى أو لرسوله ﷺ كما قاله بعض ساداتنا الحنفية- في حيز المنع عندي، والمعترفون بتصور محبة العبد لله عز شأنه بالمعنى الحقيقي ينسبون المنكرين إلى أنهم جهلوا فأنكروا كما أن الصبي ينكر على من يعتقد أن وراء اللعب لذة من جماع أو غيره، والمنهمك في الشهوات والغرام بالنساء يظن أن ليس وراء ذلك لذة من رياسة أو جاه أو نحو ذلك، وكل طائفة تسخر مما فوقها وتعتقد أنهم مشغولون في غير شيء.
İşte bu, Allah Teâlâ'ya olan sevgiden anlaşılan şeyin amellerden ve itaatlere sarılmaktan farklı olduğunu açıkça göstermektedir; çünkü bedevi onları nefyedip sevgiyi ispat etmiş ve o (sallallâhu aleyhi ve sellem) de onu bu hususta onaylamıştır. Sonra kulun Allah Teâlâ'ya olan sevgisini lügatteki hakikati üzere cereyan ettirmeyi ispat etmiştir. Sevgi pekiştiğinde aşk olarak isimlendirilir; dolayısıyla o, son dereceye varmış, pekişmiş sevgidir. Onun sevilene layık olan haddin üzerindeki sevgiden ibaret olduğu, dolayısıyla bazı Hanefî büyüklerimizin dediği gibi 'Ben Allah Teâlâ'ya veya Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) âşığım' diyenin kâfir olacağı sözü bana göre merduttur. Kulun Allah Azze Şânuhû'ya olan sevgisinin hakiki manada tasavvur edilebileceğini kabul edenler, bunu inkâr edenleri bilmedikleri için inkâr etmekle nitelerler; nitekim bir çocuğun oyunun ötesinde cima veya başka şeylerden kaynaklanan bir lezzet olduğuna inanan kimseyi yadırgaması; şehvetlere ve kadın tutkusuna dalmış kimsenin bunun ötesinde makam, mevki veya benzeri şeylerden bir lezzet bulunmadığını sanması gibi. Her grup kendi seviyesinin üstündekilerle alay eder ve onların boş şeylerle meşgul olduğunu zanneder.
قال حجة الإسلام الغزالي روّح الله تعالى روحه: والمحبون الله تعالى يقولون لمن أنكر عليهم ذلك: إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ [هود: ٣٨] انتهى، مع أدنى زيادة ولم يتكلم على معنى محبة الله تعالى للعبد، وأنت تعلم أن ذلك من المتشابه والمذاهب فيه مشهورة، وقد قدمنا طرفا من الكلام في هذا المقام فتذكر.
Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî —Allah Teâlâ ruhunu şâd eylesin— şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'yı sevenler, bunu kendilerine çok görüp inkâr edenlere şöyle derler: { إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ } “Bizimle alay ederseniz, şüphesiz sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz” [Hûd: 38].' Sözü küçük bir ilaveyle bitti. O, Allah Teâlâ'nın kulu sevmesinin manası hakkında konuşmamıştır; sen ise bunun müteşâbihattan olduğunu ve bu husustaki mezheplerin meşhur olduğunu bilirsin. Bu makamdaki kelamın bir kısmını daha önce sunmuştuk, hatırla!
والمراد بهؤلاء القوم في المشهور أهل اليمن،
Meşhur olan görüşe göre bu topluluktan maksat Yemen halkıdır.
فقد أخرج ابن أبي شيبة في مسنده، والطبراني والحاكم وصححه من حديث عياض بن عمر الأشعري أن النبي ﷺ لما نزلت أشار إلى أبي موسى الأشعري- وهو من صميم اليمن- وقال: هم قوم هذا،
Nitekim İbn Ebî Şeybe Müsned'inde, Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İyâz b. Amr el-Eş‘arî'nin hadisinden rivayet etmişlerdir ki: [Bu ayet] indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem —Yemen'in tam özünden olan— Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'ye işaret edip: «Onlar bunun kavmidir» buyurmuştur.
وعن الحسن وقتادة والضحاك أنهم أبو بكر وأصحابه رضي الله تعالى عنهم الذين قاتلوا أهل الردة، وعن السدي أنهم الأنصار، وقيل: هم الذين جاهدوا يوم القادسية ألفان من النخع وخمسة آلاف من كندة وبجيلة وثلاثة آلاف من أفناء الناس، وقد حارب هناك سعد بن أبي وقاص رستم الشقي صاحب جيش يزدجر،
Hasan, Katâde ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre onlar, dinden dönenlerle (mürtedlerle) savaşan Ebû Bekir ve arkadaşları radıyallâhu teâlâ anhümdür. Süddî'den rivayet edildiğine göre onlar Ensâr'dır. Bir görüşe göre de onlar Kâdisiye günü cihat edenlerdir; [ki bunlar] Neha‘dan iki bin, Kinde ve Becîle'den beş bin ve diğer insan gruplarından üç bin kişidir. Orada Sa‘d b. Ebî Vakkâs, Yezdicerd'in ordu komutanı olan şaki Rüstem ile savaşmıştır.
وقال الإمامية: هم علي كرم الله تعالى وجهه وشيعته يوم وقعة الجمل وصفين، وعنهم أنهم المهدي ومن يتبعه،
İmâmiyye ise şöyle demiştir: Onlar, Cemel ve Sıffîn vakası gününde Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve onun taraftarlarıdır. Onlardan gelen bir rivayete göre de onlar Mehdî ve ona tâbi olanlardır.
ولا سند لهم في ذلك إلا مروياتهم الكاذبة،
Bu hususta onların kendi uydurma rivayetlerinden başka hiçbir dayanakları yoktur.
وقيل: هم الفرس لأنه ﷺ سئل عنهم فضرب يده على عاتق سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه، وقال: هذا وذووه،
Bir görüşe göre onlar Farslardır; zira o sallallâhu aleyhi ve selleme onlardan sorulduğunda elini Selmân-ı Fârisî radıyallâhu teâlâ anhın omzuna vurmuş ve: «Bu ve onun soyudur» buyurmuştur.
وتعقبه العراقي قائلا: لم أقف على خبر فيه، وهو هنا وهم، وإنما ورد ذلك في قوله تعالى:
Irakî bunu eleştirerek şöyle demiştir: 'Bu konuda bir habere rastlamadım, buradaki bir vehimdir. Bu rivayet ancak Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında vârid olmuştur:'
وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ [محمد: ٣٨] كما أخرجه الترمذي عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه فمن ذكره هنا فقد وهم أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ عاطفين عليهم متذللين لهم، جمع ذليل لا ذلول فإن جمعه ذلل، وكان الظاهر أن يقال: أذلة للمؤمنين كما يقال تذلل له، ولا يقال: تذلل عليه للمنافاة بين التذلل والعلو لكنه عدي بعلى لتضمينه معنى العطف والحنو المتعدي بها، وقيل: للتنبيه على أنهم مع علو طبقتهم وفضلهم على المؤمنين خافضون لهم أجنحتهم.
{ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize sizden başka bir kavim getirir” [Muhammed: 38]. Nitekim Tirmizî bunu Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anhdan rivayet etmiştir. Dolayısıyla bunu burada zikreden kimse vehme kapılmıştır. { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere karşı alçakgönüllü” [ifadesi], onlara şefkat gösterenler, onlar için tevazu gösterenler demektir. [Arapçada] zelîl (ذليل) kelimesinin çoğuludur, zelûl (ذلول) kelimesinin değil; çünkü onun çoğulu zülül (ذلل) gelir. Görünüşe göre tıpkı 'ona tevazu gösterdi' (تذلل له) denildiği gibi 'müminler için alçakgönüllü' (أذلة للمؤمنين) denilmesi gerekirdi; tevazu göstermek ile üstünlük taslamak arasındaki zıtlıktan dolayı 'üzerine tevazu gösterdi' (تذلل عليه) denilmez. Fakat [burada], kendisiyle geçişli olan şefkat ve merhamet anlamını tazammun ettiği için 'alâ' (على) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır. Bir görüşe göre de: Müminlere göre mertebelerinin yüksekliğine ve faziletlerine rağmen onlara karşı kanatlarını indirdiklerine (alçakgönüllü olduklarına) dikkat çekmek içindir.
ولعل المراد بذلك أنه استعيرت عَلَى لمعنى اللام ليؤذن بأنهم غلبوا غيرهم من المؤمنين في التواضع حتى علوهم بهذه الصفة، لكن في استفادة هذا من ذاك خفاء، وكون المراد به أنه ضمن الوصف معنى الفضل والعلو- يعني أن كونهم أذلة ليس لأجل كونهم أذلاء في أنفسهم بل لإرادة أن يضموا إلى علو منصبهم وشرفهم فضيلة التواضع- لا يخفى ما فيه، لأن قائل ذلك قابله بالتضمين فيقتضي أن يكون وجها آخر لا تضمين فيه، وكون الجار على ذلك متعلقا بمحذوف وقع صفة أخرى- لقوم- ومع علو طبقتهم إلخ تفسير لقوله سبحانه عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وخافضون إلخ تفسير- لأذلة- مما لا ينبغي أن يلتفت إليه، وقيل: عديت الذلة بعلى لأن العزة في قوله تعالى: أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ عديت بها كما يقتضيه استعمالها، وقد قارنتها فاعتبرت المشاكلة، وقد صرحوا أنه يجوز فيها التقديم والتأخير، وقيل: لأن العزة تتعدى بعلى، والذلة ضدها، فعوملت معاملتها لأن النظير كما يحمل على النظير يحمل الضد على الضد كما صرح به ابن جني وغيره، وجر «أذلة» و «أعزة» على أنهما صفتان- لقوم- كالجملة السابقة، وترك العطف بينهما للدلالة على استقلالهم بالاتصاف بكل منهما وفيه دليل على صحة تأخير الصفة الصريحة عن غير الصريحة، وقد جاء ذلك في غير ما آية، ومن لم يجوزه جعل الجملة هنا معترضة ولا يخفى أنه تكلف، ومعنى كونهم أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ أنهم أشداء متغلبون عليهم من عزه إذا غلبه، ونص العلامة الطيبي أن هذا الوصف جيء به للتكميل لأن الوصف قبله يوهم أنهم أذلاء محقرون في أنفسهم، فدفع ذلك الوهم بالإتيان به على حد قوله:
Muhtemelen bundan maksat; tevazuda diğer müminlere üstün geldiklerini, hatta bu nitelikle onların üzerine çıktıklarını bildirmek üzere 'alâ' (عَلَى) edatının 'lâm' (اللام) manasında istiare edilmiş olmasıdır. Ancak bunun ötekinden anlaşılmasında bir kapalılık vardır. Maksadın, bu vasfın fazilet ve yücelik anlamını tazammun etmesi olduğu —yani onların mütevazı oluşlarının kendiliklerinden düşkün olmalarından değil, aksine makamlarının yüceliğine ve şereflerine tevazu erdemini de eklemeyi istemelerinden kaynaklandığı— görüşünün durumu ise açıktır; zira bunu söyleyen zat onu tazammuna karşı bir görüş olarak getirmiştir, bu da onun içinde tazammun bulunmayan başka bir vecih olmasını gerektirir. Buna göre harf-i cerrin, hazfedilmiş ve 'kavm' (قَوْم) kelimesine başka bir sıfat olmuş bir kelimeye taalluk etmesi ve 'mertebelerinin yüksekliğiyle beraber...' ifadesinin Allah Sübhânehû'nun { عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } kavlinin tefsiri olması, 'kanatlarını indirenler...' ifadesinin de { أَذِلَّةٍ } kelimesinin tefsiri olması, iltifat edilmemesi gereken şeylerdendir. Bir görüşe göre: { أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “kâfirlere karşı onurlu ve zorlu” kavlindeki 'izzet' lafzı kullanımının gerektirdiği üzere 'alâ' ile müteaddi kılındığı için ve [ezille kelimesi de] onunla beraber geldiğinden aralarındaki müşâkele (uyum) gözetilerek 'alâ' ile müteaddi kılınmıştır. Nitekim bunda öne alma ve sona bırakmanın caiz olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Yine bir görüşe göre: İzzet 'alâ' ile müteaddi olur, zillet ise onun zıddıdır; nitekim benzer benzerine hamledildiği gibi, İbn Cinnî ve başkalarının açıkça belirttiği üzere zıt da zıddına hamledilir, bu yüzden ona benzer muamele görmüştür. «أذلة» ve «أعزة» kelimelerinin mecrur okunması, önceki cümle gibi bunların da 'kavm' kelimesine sıfat olmaları sebebiyledir. İki vasfın her biriyle de müstakil olarak nitelendiklerine delalet etmesi için aralarındaki atıf terk edilmiştir. Bunda, sarih sıfatın gayrisarih olandan sonraya bırakılmasının caiz olduğuna delil vardır; nitekim bu husus birden fazla ayette gelmiştir. Bunu caiz görmeyen kimse ise buradaki cümleyi itiraziye (ara cümle) kılmıştır ki bunun zorlama olduğu gizli değildir. Onların { أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “kâfirlere karşı onurlu ve zorlu” olmalarının manası; 'ona üstün geldi' anlamındaki عزه ifadesinden hareketle, onlara karşı şiddetli ve onlara üstün gelen kimseler olmalarıdır. Allâme Tîbî, bu vasfın tekmil (tamamlama) için getirildiğini açıkça belirtmiştir; çünkü kendisinden önceki vasıf onların bizzat kendilerinde zelil ve hakir kimseler oldukları vehmini vermektedir, dolayısıyla şu beyitteki gibi getirilerek bu vehim defedilmiştir:
جلوس في مجالسهم رزان ... وإن ضيف ألمّ فهم خفوف
Meclislerinde otururken vakarlıdırlar... Bir misafir gelse hemencecik [hizmete] koşarlar.
وقرىء «أذلة» و «أعزة» بالنصب على الحالية من- قوم- لتخصيصه بالصفة يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بالقتال لإعلاء كلمته سبحانه وإعزاز دينه جل شأنه، وهو صفة أخرى- لقوم- مترتبة على ما قبلها مبينة مع ما بعدها لكيفية عزتهم، وجوز أبو البقاء أن يكون حالا من الضمير في أَعِزَّةٍ أي يعزون مجاهدين، وأن يكون مستأنفا وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ فيما يأتون من الجهاد أو في كل ما يأتون ويذرون، وهو عطف على يُجاهِدُونَ بمعنى أنهم جامعون بين المجاهدة والتصلب في الدين، وفيه تعريض بالمنافقين، وجوز أن يكون حالا من فاعل يُجاهِدُونَ أي يجاهدون وحالهم غير حال المنافقين، والتعريض فيه حينئذ أظهر، وقيل: إنه على الأولى لا تعريض فيه بل هو تتميم لمعنى يُجاهِدُونَ مفيد للمبالغة والاستيعاب وليس بشيء، واعترض القول بالحالية بأنهم نصوا على أن المضارع المنفي- بلا أو- ما- كالمثبت في عدم جواز دخول الواو عليه، وأجيب بأن ذلك مبني على مذهب الزمخشري القائل بجواز اقتران المضارع المنفي- بلا، وما- بالواو، فإن النحاة جوزوه في المنفي- بلم، ولما- ولا فرق بينهما، واللومة- المرة من اللوم أي الاعتراض وهو مضاف لفاعله، وأصل لائم لاوم فاعل كقائم، وفي اللومة مع تنكير لائم مبالغتان على ما قيل، ووجه ذلك العلامة الطيبي بأنه ينتفي بانتفاء الخوف من اللومة الواحدة خوف جميع اللومات لأن النكرة في سياق النفي تعم، ثم إذا انضم إليها تنكير فاعلها يستوعب انتفاء خوف جميع اللوّام، فيكون هذا تتميما في تتميم أي لا يخافون شيئا من اللوم من أحد من اللوّام.
«أذلة» ve «أعزة» kelimeleri, sıfatla tahsis edildiği için 'kavm' kelimesinden hâl olmak üzere nasb ile de okunmuştur. { يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda cihat ederler”; Sübhânehû'nun kelimesini yüceltmek ve şânı yüce dinini aziz kılmak için savaşarak [cihat ederler]. Bu da 'kavm' kelimesi için, kendisinden öncekine terettüp eden ve sonrasıyla birlikte onların izzetinin keyfiyetini beyan eden başka bir sıfattır. Ebu'l-Bekâ bunun { أَعِزَّةٍ } içindeki zamirden hâl olmasını yani 'cihat ederek izzetli olurlar' manasında olmasını ve istînâf (yeni bir başlangıç) olmasını da caiz görmüştür. { وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “Hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar”; yaptıkları cihatta veya yapıp bıraktıkları her şeyde [korkmazlar]. Bu, { يُجاهِدُونَ } üzerine matuftur; yani onlar cihat etmek ile dinde tavizsizliği (sebâtı) bir arada toplamışlardır. Bunda münafıklara bir tariz (dokundurma) vardır. Bunun { يُجاهِدُونَ } fiilinin failinden hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'onlar cihat ederler ve durumları münafıkların durumu gibi değildir' demektir ki bu durumda tariz daha açıktır. Bir görüşe göre: İlk ihtimale göre bunda tariz yoktur, aksine { يُجاهِدُونَ } manasını tamamlayan, mübalağa ve genelleme ifade eden bir tamamlamadır; lâkin bu kayda değer bir görüş değildir. Hâl olma görüşüne ise nahivcilerin, 'lâ' veya 'mâ' ile nefyedilen muzari fiilin, başına vâv'ın girmesinin caiz olmaması hususunda müspet fiil gibi olduğunu açıkça belirttikleri söylenerek itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu, 'lâ' ve 'mâ' ile nefyedilen muzarinin vâv ile birleşmesini caiz gören Zemahşerî'nin mezhebine dayanmaktadır; nitekim nahivciler 'lem' ve 'lemmâ' ile nefyedilende bunu caiz görmüşlerdir ve ikisi arasında fark yoktur. 'Levme' (اللومة), levmden (kınamadan) yani itirazdan ism-i merredir (bir defalık kınama) ve failine muzâftır. 'Lâim' (لائم) kelimesinin aslı ise 'kâim' (قائم) gibi fâil vezninde 'lâvim' (لاوم)dir. Söylendiğine göre 'levme' lafzında, 'lâim' kelimesinin tenviniyle (nekireliğiyle) birlikte iki mübalağa vardır. Allâme Tîbî bunu şöyle açıklamıştır: Tek bir kınamadan korkmanın nefyedilmesiyle bütün kınamalardan korkmak nefyolur; çünkü nefy سیاkındaki nekire umûm bildirir. Sonra buna failinin nekire oluşu da eklenince bütün kınayıcıların korkusunun nefyini kapsar. Böylece bu, tamamlama içinde tamamlama olur; yani 'kınayanlardan hiçbirinin kınamasından hiçbir şey korkmazlar' demektir.
وقيل عليه: بأنه كيف يكون لَوْمَةَ أبلغ من لوم مع ما فيها من معنى الوحدة، فلو قيل: لوم لائم كان أبلغ وأجيب بأنها في الأصل للمرة لكن المراد بها هنا الجنس، وأتي بالتاء للإشارة إلى أن جنس اللوم عندهم بمنزلة لومة واحدة، وتعقب بأنه لا يدفع السؤال لأنه لا قرينة على هذا التجوز مع بقاء الإبهام فيه، وقد يقال: إن مقام المدح قرينة قوية على ذلك ذلِكَ إشارة إلى ما تقدم من الأوصاف لا بعضها كما قيل، والإفراد لما تقدم، وكذلك ما فيه من معنى البعد فَضْلُ اللَّهِ أي لطفه وإحسانه يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ إيتاءه إياه لا أنهم مستقلون في الاتصاف به وَاللَّهُ
Buna karşı şöyle denilmiştir: { لَوْمَةَ } lafzı, içinde teklik manası bulunmasıyla birlikte nasıl 'levm' (اللوم) lafzından daha beliğ olabilir? Eğer 'bir kınayıcının kınaması' (لوم لائم) denilseydi daha beliğ olurdu. Buna şöyle cevap verilmiştir: O aslen bir defalık [kınama] içindir, fakat burada onunla cins kastedilmiştir; tâ (ة) harfi ise onların katında kınama cinsinin tek bir kınama mesabesinde olduğuna işaret etmek için getirilmiştir. Buna da bu cevabın soruyu savuşturmadığı, zira bunda kapalılık kalmasıyla birlikte bu mecaza dair bir karine bulunmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Şöyle de denilebilir: Medih makamı buna dair kuvvetli bir karinedir. { ذلِكَ } “İşte bu”; söylendiği gibi bazılarına değil, daha önce geçen vasıflara işarettir. Müfret oluşu daha önce geçtiği üzeredir, aynı şekilde onda bulunan uzaklık manası da [öyledir]. { فَضْلُ اللَّهِ } “Allah'ın lütfudur”; yani O'nun lütfu ve ihsanıdır. { يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Onu dilediğine verir”; bunu ona vermesi [kendi lütfudur], yoksa onlar onunla nitelenmede müstakil değildirler. { وَاللَّهُ } “Ve Allah”
واسِعٌ
{ واسِعٌ } “Lütfu geniştir”
كثير الفضل، أو جواد لا يخاف نفاد ما عنده سبحانه عَلِيمٌ مبالغ في تعلق العلم في جميع الأشياء التي من جملتها من هو أهل الفضل ومحله، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله، وإظهار الاسم الجليل للإشعار بالعلة وتأكيد استقلال الجملة الاعتراضية كما مر غير مرة.
Lütfu çoktur yahut katındakilerin tükenmesinden korkulmayan cömerttir, Sübhânehû. { عَلِيمٌ } “Hakkıyla bilendir”; lütfa ehil ve lütfun mahalli olan kimselerin de aralarında bulunduğu her şeye ilminin taallukunda son derece kâmildir. Bu cümle, kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştiren fezleke kabilinden bir itiraziyedir (ara cümledir). İsm-i Celil'in zahir (açık isim) olarak getirilmesi ise illeti hissettirmek ve daha önce defalarca geçtiği üzere itiraziyye cümlesinin bağımsızlığını tekit etmek içindir.
هذا ومن باب الإشارة في الآيات على ما قاله بعض العارفين: إنا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ يحتمل أن يكون الكتاب الأول إشارة إلى علم الفرقان، والثاني إشارة إلى علم القرآن، والأول هو ظهور تفاصيل الكمال، والثاني هو العلم الإجمالي الثابت في الاستعداد، ومعنى كونه مُهَيْمِناً عَلَيْهِ حافظا عليه بالإظهار، ويحتمل أن يكون الأول إشارة إلى ما بين أيدينا من المصحف، والثاني إشارة إلى الجنس الشامل للتوراة التي دعوتها للظاهر، والإنجيل الذي دعوته للباطن، وكتابنا مشتمل على الأمرين حافظ لكل من الكتابين فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ من العدل الذي هو ظل المحبة التي هي ظل الوحدة التي انكشفت عليك وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ في تغليب أحد الجانبين إما الظاهر، وإما الباطن لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً موردا كمورد النفس ومورد القلب، ومورد الروح وَمِنْهاجاً طريقا كعلم الأحكام والمعارف التي تتعلق بالنفس وسلوك طريق الباطن الموصل إلى جنة الصفات، وعلم التوحيد والمشاهدة الذي يتعلق بالروح وسلوك طريق الفناء الموصل إلى جنة الذات، وقال بعضهم: إن لله سبحانه بحارا للأرواح وأنهارا للقلوب، وسواقي للعقول، ولكل واحد منها شرعة في ذلك ترد منها كشرعة العلم.
Bu ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince, bazı ariflerin dediğine göre: { إنا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ } birinci Kitab'ın Furkân ilmine, ikincisinin ise Kur'ân ilmine işaret olması muhtemeldir; birincisi kemalin tafsilatının zuhûrudur, ikincisi ise istidatta sabit olan icmâlî ilimdir. Onun { مُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “onun üzerine şahit ve koruyucu” olmasının manası ise onu izhar ederek muhafaza etmesidir. Birincinin elimizdeki mushafa, ikincinin ise daveti zahire yönelik olan Tevrat'ı ve daveti bâtına yönelik olan İncil'i kapsayan cinse işaret olması da muhtemeldir; bizim kitabımız ise her iki hususu da içermekte ve her iki kitabı da muhafaza etmektedir. { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet”; sana inkişaf eden vahdetin gölgesi olan muhabbetin gölgesindeki adaletle [hükmet]. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “Onların hevalarına uyma”; gerek zahir gerekse bâtın olsun, iki taraftan birini üstün kılma hususunda [onlara uyma]. { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً } “Sizden her biriniz için bir şeriat belirledik”; nefis meşrebi, kalp meşrebi ve ruh meşrebi gibi bir meşrep belirledik, { وَمِنْهاجاً } “ve bir yol”; ahkâm ilmi ile nefse taalluk eden ve sıfatlar cennetine ulaştıran bâtın yolunda sülûk etme marifetleri ve ruha taalluk eden ve zât cennetine ulaştıran fenâ yolunda sülûk etme tevhit ve müşahede ilmi gibi bir yol [belirledik]. Bazıları şöyle demiştir: Allah Sübhânehû'nun ruhlar için denizleri, kalpler için nehirleri, akıllar için arkları vardır; bunlardan her birinin bu hususta ilim şeriatı gibi varıp su içtiği bir şeriatı (kaynağı) vardır.
وشرعة القدرة وشرعة الصمدية وشرعة المحبة إلى غير ذلك، وله ﷿ طرق بعدد أنفاس الخلائق كما قال أبو يزيد قدس سره، والمراد بها الطرق الشخصية لا مطلقا وكلها توصل إليه سبحانه، وهذا إشارة إلى اختلاف مشارب القوم وعدم اتحاد مسالكهم، وقد قال جلّ وعلا: قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ [البقرة: ٦٠ الأعراف: ١٦٠] وفرق سبحانه بين الأبرار والمقربين في ذلك، وقلما يتفق اثنان في مشرب ومنهج، ومن هنا ينحل الإشكال فيما حكي عن حضرة الباز الأشهب مولانا الشيخ محيي الدين عبد القادر الكيلاني قدس سره أنه قال:- لا زلت أسير في مهامه القدس حتى قطعت الآثار فلاح لي أثر قدم من بعيد فكادت روحي تزهق فإذا النداء هذا أثر قدم نبيك محمد ﷺ فإن ظاهره يقتضي سبقه للأنبياء والرسل أرباب التشريع عليهم الصلاة والسلام ونحوهم من الكاملين وهو كما ترى، ووجهه أنه قدس سره قطع الآثار في الطريق الذي هو فيه، وذلك يقتضي السبق على سالكي ذلك الطريق لا غير، فيجوز أن يكون مسبوقا بمن ذكرنا من السالكين طريقا آخر غير ذلك الطريق، وهذا أحسن ما يخطر لي في الجواب عن ذلك الإشكال نظرا إلى مشربي، ومشارب القوم شتى وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً متفقين في المشرب والطريق وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ أي ليظهر عليكم ما آتاكم بحسب استعداداتكم على قدر قبول كل واحد منكم فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أي الأمور الموصلة لكم إلى كمالكم الذي قدر لكم بحسب الاستعدادات المقربة إياكم إليه بإخراجه إلى الفعل «إلى الله مرجعكم» في عين جمع الوجود على حسب المراتب فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ وذلك بإظهار آثار ما يقتضيه ذلك الاختلاف وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ حسب ما تقتضيه الحكمة ويقبله الاستعداد بِما أَنْزَلَ اللَّهُ إليك من القرآن الجامع للظاهر والباطن وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ فتقصر على الظاهر البحت أو الباطن المحض وتنفي الآخر فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ كذنب حجب الأفعال لليهود وذنب حجب الصفات للنصارى وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ وأنواع الفسق مختلفة، ففسق اليهود خروجهم عن حكم تجليات الأفعال الإلهية برؤية النفس أفعالها، وفسق النصارى خروجهم عن حكم تجليات الصفات الحقانية برؤية النفس صفاتها، والفسق الذي يعتري بعض هذه الأمة الالتفات
Kudret şeriatı, Samediyyet şeriatı, muhabbet şeriatı ve benzeri şeyler... Ebû Yezîd kuddise sirruhun dediği gibi, mahlûkatın nefesleri sayısınca Allah Azze ve Celle'ye giden yollar vardır; bunlardan maksat mutlak anlamda değil şahsî yollardır ve hepsi de Sübhânehû'ya ulaştırır. Bu ise o kavmin meşreplerinin farklılığına ve mesleklerinin bir olmadığına işarettir. Nitekim Celle ve Alâ şöyle buyurmuştur: { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ } “Her grup kendi su alacağı yeri (meşrebini) bilmiştir” [Bakara: 60; A'râf: 160]. Sübhânehû bu hususta ebrâr ile mukarrebûnun arasını ayırmıştır; meşrep ve menhecde iki kişinin ittifak etmesi pek nadirdir. Bâz-ı Eşheb Efendimiz Şeyh Muhyiddîn Abdülkâdir Geylânî kuddise sirruh hazretlerinden nakledilen şu sözdeki müşkil de buradan çözülür; o şöyle demiştir: 'Kuds sahralarında yürümeye devam ettim, nihayet izler kesildi. Uzaktan bana bir ayak izi belirdi; az kalsın ruhum çıkacaktı ki birden bir nida geldi: Bu, peygamberin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellemin ayak izidir.' Zira bunun zahiri, onun teşri sahibi peygamberlerin, resullerin aleyhimüssalâtü vesselâm ve onlar gibi kâmil zatların önüne geçtiğini gerektirir ki bu da gördüğün gibidir. Bunun izahı şudur: O kuddise sirruh, bizzat içinde bulunduğu yoldaki izleri katetmiştir; bu da sadece o yolun yolcularının önüne geçmeyi gerektirir, başkasını değil. Dolayısıyla o yoldan başka bir yolda yürüyen zikrettiğimiz zatların onun önünde olması caizdir. Benim meşrebime nazaran bu müşkile verilecek cevapta aklıma gelen en güzel izah budur; ehlullahın meşrepleri ise çeşit çeşittir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı”; meşrep ve yolda ittifak etmiş [tek bir ümmet yapardı], { وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ } “fakat size verdiklerinde sizi sınamak için [böyle yaptı]”; yani her birinizin kabulü ölçüsünde istidatlarınıza göre size verdiklerini üzerinizde izhar etmek için [böyle yaptı]. { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } “Öyleyse hayırlarda yarışın”; yani onu fiile çıkararak sizi O'na yaklaştıran istidatlara göre sizin için takdir edilmiş kemalinize ulaştıracak hususlarda [yarışın]. Mertebelere göre varlığın cem makamında «dönüşünüz Allah'adır», { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “O vakit hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir”; bu da o ihtilafın gerektirdiği şeylerin eserlerini izhar etmekle olur. { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ } “Aralarında hükmet”; hikmetin gerektirdiği ve istidadın kabul ettiği şekilde, { بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiği ile”; sana indirdiği, zahiri ve bâtını cemeden Kur'ân ile [hükmet], { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın”; sırf zahirle yahut sırf bâtınla yetinip diğerini nefyetmenden [sakın]. { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ } “Eğer yüz çevirirlerse bil ki Allah onları ancak bazı günahları sebebiyle cezalandırmak istemektedir”; Yahudiler için fiiller perdesi günahı, Hristiyanlar için ise sıfatlar perdesi günahı gibi... { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “Şüphesiz insanların çoğu fâsıktırlar”. Fıskın türleri çeşitlidir: Yahudilerin fıskı, nefsin kendi fiillerini görmesi suretiyle ilâhî fiillerin tecellileri hükmünden çıkmalarıdır. Hristiyanların fıskı, nefsin kendi sıfatlarını görmesi suretiyle Hakk'a ait sıfat tecellileri hükmünden çıkmalarıdır. Bu ümmetin bazılarına arız olan fısk ise iltifattır,
إلى ذواتهم والخروج عن حكم الوحدة الذاتية أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وهو الحكم الصادر عن مقام النفس بالجهل لا عن علم إلهي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ الحق فيحتجب ببعض الحجب فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ في الأزل لا لعلة وَيُحِبُّونَهُ كذلك ومرجع المحبة التي لا تتغير عند الصوفية الذات دون الصفات كما قاله الواسطي، وطعن فيه- كما قدمنا- الزمخشري، وحيث أحبهم- ولم يكونوا إلا في العلم- كان المحب والمحبوب واحدا في عين الجمع.
kendi zâtlarına dönüp bakmaları ve zâtî vahdet hükmünden çıkmalarıdır. { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa câhiliye hükmünü mü arıyorlar?”; bu da ilâhî bir ilimden değil nefis makamından cehaletle sâdır olan hükümdür. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse”; hak olan [dininden dönüp] bazı perdelerle perdelenirse, { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ } “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever”; bir illet olmaksızın ezelde [sever], { وَيُحِبُّونَهُ } “onlar da O'nu severler”; aynı şekilde [severler]. Tasavvuf ehline göre değişmeyen muhabbetin merciî, Vâsıtî'nin dediği gibi sıfatlar değil Zât'tır; nitekim Zemahşerî —daha önce sunduğumuz gibi— buna dil uzatmıştır. O onları sevdiğinde —ki onlar sadece ilimde idiler— cem makamında seven de sevilen de bir idi.
وقال السلمي: إنهم بفضل حبه لهم أحبوه وإلا فمن أين لهم المحبة لله تعالى وما للتراب ورب الأرباب؟! وشرط الحب- كما قال- أن يلحقه سكرات المحبة، وإلا فليس بحب حقيقة، وقالت أعرابية في صفة الحب: خفي أن يرى وجل أن يخفى فهو كامن ككمون النار في الحجر إن قدحته أورى وإن تركته توارى وإن لم يكن شعبة من الجنون فهو عصارة السحر، وهذا شأن حب الحادث فكيف شأن حب القديم جل شأنه، والكلام في ذلك طويل أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لمكان الجنسية الذاتية ورابطة المحبة الأزلية والمناسبة الفطرية بينهم أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ المحجوبين لضد ما ذكر يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بمحو صفاتهم وإفناء ذواتهم التي هي حجب المشاهدة وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ لفرط حبهم الذي هو الرشاد الأعظم للمتصف به:
Sülemî şöyle demiştir: 'Onlar O'nun kendilerini sevmesi lütfuyla O'nu sevdiler; yoksa toprağın Rablerin Rabbiyle ne ilgisi var ki onlarda Allah Teâlâ'ya muhabbet olsun?!' Muhabbetin şartı —onun dediği gibi— ona muhabbet sarhoşluklarının ilişmesidir, aksi takdirde hakiki bir sevgi değildir. Bir bedevi kadın aşkın vasfı hakkında şöyle demiştir: 'Görünemeyecek kadar gizli, gizlenemeyecek kadar büyüktür. Taşın içindeki ateşin gizlenişi gibi saklıdır; çakarsan parlar, bırakırsan gizlenir. Cinnetten bir şube değilse de sihrin özüdür.' Sonradan olanın (yaratılmışın) sevgisinin durumu böyle olunca, Kadîm olanın —şânı yücedir— sevgisinin durumu nasıl olur? Bu konudaki söz uzundur. { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere karşı alçakgönüllü”; aralarındaki zâtî cinsiyet, ezelî muhabbet bağı ve fıtrî münasebet sebebiyle [böyle davranırlar]. { أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “Kâfirlere karşı onurlu ve zorlu”; zikredilenlerin zıddı sebebiyle perdelenmiş olanlara karşı [böyle davranırlar]. { يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda cihat ederler”; müşahedenin perdeleri olan sıfatlarını mahvedip zâtlarını fenâya erdirmek suretiyle [cihat ederler]. { وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “Hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar”; bu vasıfla nitelenen kimse için en büyük doğru yol (rüşd) olan sevgilerinin aşırılığı sebebiyle [korkmazlar]:
وإذا الفتى عرف الرشاد لنفسه ... هانت عليه ملامة العذال
Genç adam kendisi için doğru yolu bildiği vakit... Kınayıcıların kınaması ona hafif gelir.
بل إذا صدقت المحبة التذ المحب بالملامة كما قيل:
Hatta sevgi sadık olduğunda seven kınanmaktan lezzet alır, nitekim şöyle denilmiştir:
أجد الملامة في هواك لذيذة ... حبا لذكرك فليلمني اللوّم
Senin sevdanda kınanmayı lezzetli bulurum... Seni anmaya olan sevgimden ötürü; varsın kınayanlar beni kınasın!
ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ الذي لا يدرك شأواه يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ من عباده الذين سبقت لهم العناية الإلهية وَاللَّهُ واسِعٌ الفضل عَلِيمٌ حيث يجعل فضله، نسأل الله تعالى أن يمنّ علينا بفضله الواسع وجوده الذي ليس له مانع، ثم إنه سبحانه لما قال: لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ وعلله بما علله، ذكر عقب ذلك من هو حقيق بالموالاة بطريق القصر، فقال ﷿: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فكأنه قيل: لا تتخذوا أولئك أولياء لأن بعضهم أولياء بعض وليسوا بأوليائكم إنما أولياؤكم الله تعالى ورسوله ﷺ والمؤمنون فاختصوهم بالموالاة ولا تتخطوهم إلى الغير، وأفرد الولي مع تعدده ليفيد كما قيل: إن الولاية لله تعالى بالأصالة وللرسول ﵊ والمؤمنين بالتبع، فيكون التقدير إنما وليكم الله سبحانه وكذلك رسوله ﷺ والذين آمنوا، فيكون في الكلام أصل وتبع لا أن وَلِيُّكُمُ مفرد استعمل استعمال الجمع كما ظن صاحب الفرائد، فاعترض بأن ما ذكر بعيد عن قاعدة الكلام لما فيه من جعل ما لا يستوي الواحد والجمع جمعا، ثم قال: ويمكن أن يقال: التقدير إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا أولياؤكم فحذف الخبر لدلالة السابق عليه، وفائدة الفصل في الخبر هي التنبيه على أن كونهم أولياء بعد كونه سبحانه وليا، ثم بجعله إياهم أولياء، ففي الحقيقة هو الولي انتهى.
{ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ } “İşte bu Allah'ın lütfudur”; öyle bir lütuftur ki nihayetine erişilmez. { يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Onu dilediğine verir”; kendilerine ilâhî inayet önceden ulaşmış olan kullarından [dilediğine verir]. { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Ve Allah lütfu geniş olandır”, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; lütfunu nereye koyacağını [bilendir]. Allah Teâlâ'dan geniş lütfu ve engeli bulunmayan cömertliğiyle bize lütufta bulunmasını dileriz. Sonra Sübhânehû { لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin” buyurup bunu illetleriyle gerekçelendirince, bunun hemen ardından hasr yoluyla dost edinilmeye kimin lâyık olduğunu zikrederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir”. Sanki şöyle denilmiştir: Onları dost edinmeyin; zira onların bazısı bazısının dostudur, sizin dostunuz değildirler. Sizin dostunuz ancak Allah Teâlâ, O'nun Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerdir; öyleyse dostluğu onlara has kılın ve onları aşıp başkasına gitmeyin. Velî kelimesinin birden fazla olmasına rağmen tekil getirilmesi, söylendiği üzere: Velayetin aslen Allah Teâlâ'ya, tâbi olma yoluyla da Resûl'e aleyhisselâm ve müminlere ait olduğunu ifade etmek içindir. Buna göre takdir: 'Sizin veliniz ancak Allah Sübhânehû'dur, aynı şekilde O'nun Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ve iman edenler de [öyledir]' şeklinde olur. Dolayısıyla kelamda bir asıl ve tâbi bulunmuş olur; yoksa Ferâid sahibinin zannettiği gibi { وَلِيُّكُمُ } lafzı çoğul yerine kullanılmış bir tekil değildir. O, zikredilen hususun kelam kaidesinden uzak olduğunu, zira tekil ile çoğulun eşit olmadığı bir şeyi çoğul kılmayı içerdiğini söyleyerek itiraz etmiş, sonra da şöyle demiştir: Şöyle denilmesi mümkündür: Takdir; 'Sizin veliniz ancak Allah'tır, Resûlü ve iman edenler de sizin velilerinizdir' şeklindedir; önceki cümlenin delaletinden ötürü haber hazfedilmiştir. Haberdeki faslın (ayrı getirilişin) faydası ise; onların veli oluşlarının, Sübhânehû'nun veli olmasından sonra ve O'nun onları veli kılmasıyla olduğuna dikkat çekmektir, dolayısıyla hakikatte veli O'dur, sözü bitti.
ولا يخفى على المتأمل أن المآل متحد والمورد واحد، ومما تقرر يعلم أن قول الحلبي، ويحتمل وجها آخر وهو أن وليا زنة فعيل، وقد نص أهل اللسان أنه يقع للواحد والاثنين والجمع تذكيرا وتأنيثا بلفظ واحد- كصديق- غير واقع موقعه لأن الكلام في سر بياني وهو نكتة العدول من لفظ إلى لفظ، ولا يرد على ما قدمنا أنه لو كان التقدير كذلك لنا في حصر الولاية في الله تعالى ثم إثباتها للرسول ﷺ وللمؤمنين، لأن الحصر باعتبار أنه سبحانه الولي أصالة وحقيقة، وولاية غيره إنما هي بالإسناد إليه عز شأنه الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ بدل من الموصول الأول، أو صفة له باعتبار إجرائه مجرى الأسماء لأن الموصول وصلة إلى وصف المعارف بالجمل
Düşünen kimseye neticenin bir ve varış yerinin aynı olduğu gizli kalmaz. Bu açıklamalardan anlaşılır ki Halebî'nin: 'Başka bir vecih daha muhtemeldir; o da velî kelimesinin faîl (فعيل) vezninde oluşudur. Dil ehli, bunun —tıpkı sadîk (صديق) kelimesi gibi— tek bir lafızla müzekker ve müennes olarak tekil, ikil ve çoğul için kullanıldığını açıkça belirtmişlerdir' şeklindeki sözü yerinde değildir; zira buradaki bahis beyânî bir sır ve bir lafızdan başka bir lafza geçişteki nükte hakkındadır. Daha önce sunduğumuz açıklamaya: 'Eğer takdir böyle olsaydı, velayetin Allah Teâlâ'ya hasredilmesini, sonra da Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler için ispat edilmesini nefyederdi' şeklinde bir itiraz gelmez; çünkü hasr, Sübhânehû'nun aslen ve hakikaten velî olması itibarıyladır, başkasının velayeti ise ancak O'na —şânı yücedir— isnat edilmekledir. { الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “Onlar namazı dosdoğru kılarlar ve zekâtı verirler”; [bu ifade] birinci mevsûlden bedeldir yahut isimler mesabesinde tutulması itibarıyla onun sıfatıdır; çünkü mevsûl, marifelerin cümlelerle nitelenmesine bir vasıtadır,
والوصف لا يوصف إلا بالتأويل، ويجوز أن يعتبر منصوبا على المدح، ومرفوعا عليه أيضا، وفي قراءة عبد الله «- والذين يقيمون الصلاة» بالواو وَهُمْ راكِعُونَ حال من فاعل الفعلين أي يعملون ما ذكر من إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة وهم خاشعون ومتواضعون لله تعالى.
sıfat ise ancak tevil ile nitelenir. Medih üzere mansub veya yine medih üzere merfû kabul edilmesi de caizdir. Abdullah'ın kıraatinde vâv ile «- والذين يقيمون الصلاة» şeklindedir. { وَهُمْ راكِعُونَ } “Onlar rükû edenlerdir”; iki fiilin failinden hâldir; yani onlar namazı kılmak ve zekâtı vermek şeklinde zikredilenleri, Allah Teâlâ'ya karşı huşû duyan ve tevazu gösteren kimseler olarak yaparlar demektir.
وقيل: هو حال مخصوصة بإيتاء الزكاة، والركوع ركوع الصلاة، والمراد بيان كمال رغبتهم في الإحسان ومسارعتهم إليه، وغالب الأخباريين على أنها نزلت في علي كرم الله تعالى وجهه،
Bir görüşe göre: O, zekât vermeye mahsus bir hâldir; rükû da namazın rükûudur. Maksat, onların iyilik yapmaya olan tam rağbetlerini ve ona koşmalarını beyan etmektir. Rivayetçilerin çoğu bu ayetin Ali kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında indiği görüşündedir.
فقد أخرج الحاكم وابن مردويه وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بإسناد متصل قال: «أقبل ابن سلام ونفر من قومه آمنوا بالنبي ﷺ فقالوا:
Nitekim Hâkim, İbn Merdûye ve başkaları, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâdan muttasıl bir senetle rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «İbn Selâm ve kavminden Peygamber sallallâhu aleyhi ve selleme iman etmiş bir grup gelip dediler ki:
يا رسول الله إن منازلنا بعيدة وليس لنا مجلس ولا متحدث دون هذا المجلس وإن قومنا لما رأونا آمنا بالله تعالى ورسوله ﷺ وصدقناه رفضونا وآلوا على نفوسهم أن لا يجالسونا ولا يناكحونا ولا يكلمونا فشق ذلك علينا، فقال لهم النبي ﷺ: إنما وليكم الله ورسوله، ثم إنه ﷺ خرج إلى المسجد والناس بين قائم وراكع فبصر بسائل، فقال: هل أعطاك أحد شيئا؟ فقال: نعم خاتم من فضة، فقال: من أعطاكه؟ فقال: ذلك القائم، وأومأ إلى علي كرم الله تعالى وجهه، فقال النبي ﷺ: على أي حال أعطاك؟ فقال: وهو راكع، فكبر النبي ﷺ ثم تلا هذه الآية» فأنشأ حسان رضي الله تعالى عنه يقول:
Ey Allah'ın Resûlü! Evlerimiz uzaktır, bu meclisten başka oturup konuşacağımız bir yerimiz de yoktur. Kavmimiz bizim Allah Teâlâ'ya ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve selleme iman edip onu tasdik ettiğimizi görünce bizi dışladılar; bizimle oturmamaya, evlenmemeye ve konuşmamaya yemin ettiler. Bu durum bize çok ağır geldi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Sizin veliniz ancak Allah ve Resûlüdür» buyurdu. Sonra o sallallâhu aleyhi ve sellem mescide çıktı; insanlar ayakta duran ile rükû eden arasındaydı. Bir dilenci gördü ve: «Sana biri bir şey verdi mi?» buyurdu. Dilenci: 'Evet, gümüş bir yüzük' dedi. «Onu sana kim verdi?» buyurunca, 'Şu ayaktaki' deyip Ali kerremallâhu teâlâ vechehe işaret etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ne hâldeyken sana verdi?» buyurdu. 'Rükûda iken' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir getirdi, sonra da bu ayeti okudu.» Bunun üzerine Hassân radıyallâhu teâlâ anh şu şiiri söylemeye başladı:
أبا حسن تفديك نفسي ومهجتي ... وكل بطيء في الهدى ومسارع
Ey Hasan'ın babası! Canım, ruhum ve hidayette yavaş olan da koşan da sana feda olsun!
أيذهب مدحيك المحبر ضائعا ... وما المدح في جنب الإله بضائع
Sana yapılan süslü övgüler boşa mı gidecek? Oysa Allah katında övgü asla zayi olmaz.
فأنت الذي أعطيت إذ كنت راكعا ... زكاة فدتك النفس يا خير راكع
Rükûda iken zekâtı veren sensin; canlar sana feda olsun ey rükû edenlerin en hayırlısı!
فأنزل فيك الله خير ولاية ... وأثبتها أثنا كتاب الشرائع
Allah senin hakkında velayetlerin en hayırlısını indirdi ve onu şeriatlar kitabının içinde tescil etti.
واستدل الشيعة بها على إمامته كرم الله تعالى وجهه، ووجه الاستدلال بها عندهم أنها بالإجماع أنها نزلت فيه كرم الله تعالى وجهه، وكلمة إِنَّما تفيد الحصر، ولفظ الولي بمعنى المتولي للأمور والمستحق للتصرف فيها، وظاهر أن المراد هنا التصرف العام المساوي للإمامة بقرينة ضم ولايته كرم الله تعالى وجهه بولاية الله تعالى ورسوله ﷺ، فثبتت إمامته وانتفت إمامة غيره، وإلا لبطل الحصر، ولا إشكال في التعبير عن الواحد بالجمع، فقد جاء في غير ما موضع وذكر علماء العربية أنه يكون لفائدتين: تعظيم الفاعل وأن من أتى بذلك الفعل عظيم الشأن بمنزلة جماعة كقوله تعالى: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً [النحل: ١٢] ليرغب الناس في الإتيان بمثل فعله، وتعظيم الفعل أيضا حتى أن فعله سجية لكل مؤمن، وهذه نكتة سرية تعتبر في كل مكان بما يليق به.
Şîa bu ayeti onun —kerremallâhu teâlâ vecheh— imametine delil getirmiştir. Onlara göre ayetten delil çıkarma vechi şöyledir: Ayetin onun —kerremallâhu teâlâ vecheh— hakkında indiği icmâ ile sabittir; { إِنَّما } kelimesi hasr bildirir; velî lafzı ise işleri üstlenen ve tasarruf hakkına sahip olan manasındadır. Burada onun —kerremallâhu teâlâ vecheh— velayetinin Allah Teâlâ'nın ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellemin velayetine bitiştirilmesi karinesiyle, maksadın imamete denk olan umumi tasarruf olduğu açıktır. Dolayısıyla onun imameti sabit olmuş, başkasının imameti ise nefyedilmiştir; aksi takdirde hasr bâtıl olurdu. Tekil olan kimseden çoğul lafzıyla bahsedilmesinde bir müşkillik yoktur; nitekim bu durum pek çok yerde gelmiştir. Arap dili âlimleri bunun iki fayda için olduğunu belirtmişlerdir: Faili tazim etmek ve o fiili işleyen kimsenin, insanların onun yaptığı fiilin benzerini yapmaya rağbet etmeleri için tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrâhim tek başına bir ümmet idi” [Nahl: 120] kavlinde olduğu gibi bir topluluk mesabesinde ulu bir mertebede olduğunu göstermek; ayrıca fiili de onun her müminin bir huyu olacağı derecede tazim etmektir. Bu, her makamda kendisine layık olan şekilde gözetilen sırlı bir nükteye dayanır.
وقد أجاب أهل السنة عن ذلك بوجوه: الأول النقض بأن هذا الدليل كما يدل بزعمهم على نفي إمامة الأئمة المتقدمين كذلك يدل على سلب الإمامة عن الأئمة المتأخرين كالسبطين رضي الله تعالى عنهما وباقي الاثني عشر رضي الله تعالى عنهم أجمعين بعين ذلك التقرير، فالدليل يضر الشيعة أكثر مما يضر أهل السنة كما لا يخفى، ولا يمكن أن يقال: الحصر إضافي بالنسبة إلى من تقدمه لأنا نقول: إن حصر ولاية من استجمع تلك الصفات لا يفيد إلا إذا كان حقيقيا، بل لا يصح لعدم استجماعها فيمن تأخر عنه كرم الله تعالى وجهه، وإن أجابوا عن النقض بأن المراد حصر الولاية في الأمير كرم الله تعالى وجهه في بعض الأوقات أعني وقت إمامته لا وقت إمامة السبطين ومن بعدهم رضي الله تعالى عنهم «قلنا» فمرحبا بالوفاق إذ مذهبنا أيضا أن الولاية العامة كانت له وقت كونه إماما لا قبله وهو زمان خلافة الثلاثة، ولا بعده وهو زمان خلافة من ذكر.
Ehl-i Sünnet buna birkaç vecihle cevap vermiştir: Birincisi nakızdır (delili çürütmektir): Zira bu delil onların iddiasına göre önceki imamların imametini nefyetmeye delalet ettiği gibi, aynı takrir ile iki torun radıyallâhu teâlâ anhümâ ve on iki imamın radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn geri kalanı gibi sonraki imamların imametini de nefyetmeye delalet eder. Dolayısıyla gizli kalmayacağı üzere bu delil Ehl-i Sünnet'e verdiğinden daha fazla Şîa'ya zarar vermektedir. 'Hasr kendisinden öncekilere nispetle izâfîdir' denilemez; çünkü biz deriz ki: Bu sıfatları kendisinde toplayan kimsenin velayetinin hasredilmesi ancak hakiki olduğunda fayda verir, hatta kendisinden —kerremallâhu teâlâ vecheh— sonrakilerde bu sıfatlar toplanmadığı için bu da sahih olmaz. Şayet bu itiraza: 'Maksat velayeti Emir'e —kerremallâhu teâlâ vecheh— bazı vakitlerde, yani iki torunun ve sonrakilerin radıyallâhu teâlâ anhüm imameti vaktinde değil, onun kendi imameti vaktinde hasretmektir' diye cevap verirlerse; «biz de deriz ki»: İttifaka merhaba! Zira bizim mezhebimiz de şudur: Genel velayet ona imam olduğu vakitte aitti; ondan önce yani üç halife zamanında ve ondan sonra yani zikredilenlerin hilafeti zamanında değil.
«فإن قالوا» إن الأمير كرم الله تعالى وجهه لو لم يكن صاحب ولاية عامة في عهد الخلفاء يلزمه نقص بخلاف وقت خلافة أشباله الكرام رضي الله تعالى عنهم فإنه لما لم يكن حيا لم تصر إمامة غيره موجبة لنقص شرفه الكامل لأن الموت رافع لجميع الأحكام الدنيوية «يقال» هذا فرار وانتقال إلى استدلال آخر ليس مفهوما من الآية إذ مبناه على مقدمتين: الأول أن كون صاحب الولاية العامة في ولاية الآخر- ولو في وقت من الأوقات- غير مستقل بالولاية نقص له، والثانية أن صاحب الولاية العامة لا يلحقه نقص ما بأي وجه وأي وقت كان، وكلتهما لا يفهمان من الآية أصلا كما لا يخفى على ذي فهم، على أن هذا الاستدلال منقوض بالسبطين زمن ولاية الأمير كرم الله تعالى وجهه، بل وبالأمير أيضا في عهد النبي ﷺ، والثاني أنا لا نسلم الإجماع على نزولها في الأمير كرم الله تعالى وجهه، فقد اختلف علماء التفسير في ذلك،
«Şayet derlerse ki»: 'Emir kerremallâhu teâlâ vecheh halifeler döneminde genel velayet sahibi olmasaydı onun için bir noksanlık gerekirdi; oysa onun kerim yavrularının radıyallâhu teâlâ anhüm hilafeti vakti böyle değildir; zira o hayatta olmadığı için başkasının imameti onun kâmil şerefinde bir noksanlık meydana getirmez, çünkü ölüm bütün dünyevî hükümleri kaldırır.' «Şöyle denilir»: Bu, kaçıştır ve ayetten anlaşılmayan başka bir istidlale intikaldir; zira bunun temeli iki mukaddimeye dayanır: Birincisi; genel velayet sahibinin —bir vakitte de olsa— başkasının velayeti altında olup velayette müstakil olmaması onun için bir noksanlıktır. İkincisi; genel velayet sahibine her ne şekilde ve ne zamanda olursa olsun hiçbir noksanlık ilişmez. Anlayış sahibi kimseye gizli kalmayacağı üzere bu iki önermenin hiçbiri ayetten asla anlaşılmaz. Kaldı ki bu istidlal, Emir'in kerremallâhu teâlâ vecheh velayeti dönemindeki iki torunla, hatta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki Emir ile de nakzedilip bozulur. İkincisi: Biz ayetin Emir kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında indiğine dair icmâı kabul etmiyoruz; zira tefsir âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir.
فروى أبو بكر النقاش صاحب التفسير المشهور عن محمد الباقر رضي الله تعالى عنه أنها نزلت في المهاجرين والأنصار،
Nitekim meşhur tefsir sahibi Ebû Bekir en-Nakkâş, Muhammed el-Bâkır radıyallâhu teâlâ anhdan ayetin Muhâcirler ve Ensâr hakkında indiğini rivayet etmiştir.
وقال قائل: نحن سمعنا أنها نزلت في عليّ كرم الله تعالى وجهه،
Biri: 'Biz onun Ali kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında indiğini işittik' deyince,
فقال: هو منهم يعني أنه كرم الله تعالى وجهه داخل أيضا في المهاجرين والأنصار ومن جملتهم.
O: 'O da onlardandır' demiştir; yani o —kerremallâhu teâlâ vecheh— da Muhâcirler ve Ensâr'a dâhildir ve onların arasındandır.
وأخرج أبو نعيم في الحلية عن عبد الملك بن أبي سليمان وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن الباقر رضي الله تعالى عنه أيضا نحو ذلك، وهذه الرواية أوفق بصيغ الجمع في الآية، وروى جمع من المفسرين عن عكرمة أنها نزلت في شأن أبي بكر رضي الله تعالى عنه، والثالث أنا لا نسلم أن المراد بالولي المتولي للأمور والمستحق للتصرف فيها تصرفا عاما، بل المراد به الناصر لأن الكلام في تقوية قلوب المؤمنين وتسليها وإزالة الخوف عنها من المرتدين وهو أقوى قرينة على ما ذكره، ولا يأباه الضم كما لا يخفى على من فتح الله تعالى عين بصيرته، ومن أنصف نفسه علم أن قوله تعالى فيما بعد: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ آب عن حمل الولي على ما يساوي الإمام الأعظم لأن أحدا لم يتخذ اليهود والنصارى والكفار أئمة لنفسه وهم أيضا لم يتخذ بعضهم بعضا إماما، وإنما اتخذوا أنصارا وأحبابا، وكلما إِنَّما المفيدة للحصر تقتضي ذلك المعنى أيضا لأن الحصر يكون فيما يحتمل اعتقاد الشركة والتردد والنزاع، ولم يكن بالإجماع وقت نزول هذه الآية تردد ونزاع في الإمامة وولاية التصرف بل كان في النصرة والمحبة، والرابع أنه لو سلّم أن المراد ما ذكروه فلفظ الجمع عام، أو مساو له- كما ذكره المرتضى في الذريعة، وابن المطهر في النهاية- والعبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب كما اتفق عليه الفريقان، فمفاد الآية حينئذ حصر الولاية العامة لرجال متعددين يدخل فيهم الأمير كرم الله تعالى وجهه، وحمل العام على الخاص خلاف الأصل لا يصح ارتكابه بغير ضرورة ولا ضرورة.
Ebû Nuaym Hilye'de Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de Bâkır radıyallâhu teâlâ anhdan benzerini rivayet etmişlerdir. Bu rivayet ayetteki çoğul sîgalarına daha uygundur. Müfessirlerden bir grup da İkrime'den ayetin Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. Üçüncüsü: Biz velîden maksadın işleri üstlenen ve onda umumi tasarruf hakkına sahip olan kimse olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis ondan maksat yardımcıdır (nâsırdır). Zira söz müminlerin kalplerini kuvvetlendirmek, onları teselli etmek ve mürtedlerin korkusunu onlardan gidermek hakkındadır; bu da zikredilen hususa en kuvvetli karinedir. Allah Teâlâ'nın basiret gözünü açtığı kimseye gizli kalmayacağı üzere bu atıf [lafzı da] buna engel değildir. Kendisine insafla bakan kimse bilir ki, Allah Teâlâ'nın daha sonra gelen: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve oyun konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin” kavli, velî lafzını büyük imama denk olan manaya hamletmekten kaçınır; zira hiç kimse Yahudileri, Hristiyanları ve kâfirleri kendisine imam edinmemiştir, onlar da birbirlerini imam edinmiş değillerdir; bilakis onlar yardımcılar ve dostlar edinmişlerdir. Hasr bildiren { إِنَّما } kelimesi de bu manayı gerektirir; çünkü hasr, şirk (ortaklık) inancı, tereddüt ve niza ihtimali bulunan şeyde olur. Oysa icmâ ile bu ayetin indiği vakitte imamet ve tasarruf velayeti hususunda bir tereddüt ve niza yoktu, aksine niza yardım etme ve sevgi hususundaydı. Dördüncüsü: Maksadın onların zikrettiği şey olduğu farz edilse bile, çoğul lafzı âm (genel) veya —Murtazâ'nın ez-Zerîa'da, İbnü'l-Mutahhar'ın en-Nihâye'de zikrettiği gibi— ona müsavidir. Her iki fırkanın da ittifak ettiği üzere itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine göredir. O hâlde ayetin ifade ettiği mana, genel velayetin aralarında Emir'in de —kerremallâhu teâlâ vecheh— bulunduğu birden çok kimseye hasredilmesidir. Âm lafzı hâssa hamletmek ise asla aykırıdır; bir zaruret olmaksızın buna başvurmak sahih olmaz, burada ise bir zaruret yoktur.
«فإن قالوا» : الضرورة متحققة هاهنا إذ التصدق على السائل في حال الركوع لم يقع من أحد غير الأمير كرم الله تعالى وجهه «قلنا» ليست الآية نصا في كون التصدق واقعا في حال ركوع الصلاة لجواز أن يكون الركوع بمعنى التخشع والتذلل لا بالمعنى المعروف في عرف أهل الشرع كما في قوله:
«Şayet derlerse ki»: 'Burada zaruret gerçekleşmiştir; zira rükû hâlindeyken dilenciye sadaka vermek Emir'den —kerremallâhu teâlâ vecheh— başkasından vuku bulmamıştır.' «Biz de deriz ki»: Ayet, sadakanın namazın rükûu hâlinde vuku bulduğuna dair açık bir nass (kesin ifade) değildir; zira rükûun şeriat ehlinin örfündeki bilinen manada değil, huşû ve tezellül (boyun bükme) manasında olması caizdir; nitekim şu beyitte böyledir:
لا تهين الفقير علك أن ... تركع يوما والدهر قدر رفعه
Fakiri hor görme; olur ya bir gün sen boyun eğip rükû edersin de felek onu yükseltiverir.
وقد استعمل بهذا المعنى في القرآن أيضا كما قيل في قوله سبحانه: وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ [آل عمران: ٤٣] إذ ليس في صلاة من قبلنا من أهل الشرائع ركوع هو أحد الأركان بالإجماع، وكذا في قوله تعالى: وَخَرَّ راكِعاً [ص: ٢٤] وقوله ﷿ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لا يَرْكَعُونَ [المرسلات: ٤٨] على ما بينه بعض الفضلاء، وليس
Bu kelime Kur'ân'da da bu manada kullanılmıştır; nitekim Sübhânehû'nun: { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû et” [Âl-i İmrân: 43] kavlinde böyle denilmiştir, zira icmâ ile bizden önceki şeriat ehlinin namazında rükünlerden biri olan bir rükû yoktu. Aynı şekilde bazı fazilet sahiplerinin açıkladığı üzere Allah Teâlâ'nın: { وَخَرَّ راكِعاً } “Rükû ederek yere kapandı” [Sâd: 24] kavlinde ve Azze ve Celle'nin: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لا يَرْكَعُونَ } “Onlara 'rükû edin' denildiği zaman rükû etmezler” [Mürselât: 48] kavlinde de böyledir. Ayetteki
حمل الركوع في الآية على غير معناه الشرعي بأبعد من حمل الزكاة المقرونة بالصلاة على مثل ذلك التصدق، وهو لازم على مدعى الإمامية قطعا.
rükûu şer'î manasının dışına hamletmek, namazla birlikte zikredilen zekâtı böyle bir sadakaya hamletmekten daha uzak değildir; oysa bu İmâmiyye'nin iddiasına göre kesinlikle lâzımdır.
وقال بعض منا أهل السنة: إن حمل الركوع على معناه الشرعي وجعل الجملة حالا من فاعل يُؤْتُونَ يوجب قصورا بينا في مفهوم يُقِيمُونَ الصَّلاةَ إذ المدح والفضيلة في الصلاة كونها خالية عما لا يتعلق بها من الحركات سواء كانت كثيرة أو قليلة، غاية الأمر أن الكثيرة مفسدة للصلاة دون القليلة ولكن تؤثر قصورا في معنى إقامة الصلاة البتة، فلا ينبغي حمل كلام الله تعالى الجليل على ذلك انتهى.
Bizden Ehl-i Sünnet'ten bazıları şöyle demiştir: Rükûu şer'î manasına hamletmek ve cümleyi { يُؤْتُونَ } fiilinin failinden hâl kılmak, { يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılarlar” kavramında açık bir kusur gerektirir; zira namazdaki övgü ve fazilet, ister çok olsun ister az olsun onun namazla ilgisi bulunmayan hareketlerden uzak olmasıdır. En nihayetinde çok hareket namazı bozar, az hareket ise bozmaz; lâkin namazı dosdoğru kılma manasında kesinlikle bir noksanlık meydana getirir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın yüce kelamını buna hamletmek uygun düşmez, sözü bitti.
وبلغني أنه قيل لابن الجوزي رحمه الله تعالى: كيف تصدّق علي كرم الله تعالى وجهه بالخاتم وهو في الصلاة والظن فيه- بل العلم الجازم- أن له كرم الله تعالى وجهه شغلا شاغلا فيها عن الالتفات إلى ما لا يتعلق بها، وقد حكي مما يؤيد ذلك كثير، فأنشأ يقول:
Bana ulaştığına göre İbnü'l-Cevzî'ye —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— şöyle sorulmuştur: 'Ali kerremallâhu teâlâ vecheh namazda iken yüzüğü nasıl sadaka olarak vermiştir? Oysa onun hakkında zannedilen —hatta kesin olarak bilinen— şey, onun —kerremallâhu teâlâ vecheh— namazda kendisini namaz dışındaki şeylere iltifattan alıkoyan meşguliyetinin bulunduğudur; nitekim bunu teyit eden pek çok rivayet nakledilmiştir.' Bunun üzerine şu beyitleri söylemiştir:
يسقي ويشرب لا تلهيه سكرته ... عن النديم ولا يلهو عن الناس
O hem sakilik yapar hem içer; sarhoşluğu onu meclis arkadaşından alıkoymaz, insanlardan da gafil kılmaz.
أطاعه سكره حتى تمكن من ... فعل الصحاة فهذا واحد الناس
Sarhoşluğu ona boyun eğmiştir de ayıktaki gibi davranmaya muktedir olmuştur; işte bu, insanların bir tanesidir!
وأجاب الشيخ إبراهيم الكردي قدس سره عن أصل الاستدلال بأن الدليل قائم في غير محل النزاع، وهو كون علي كرم الله تعالى وجهه إماما بعد رسول الله ﷺ من غير فصل لأن ولاية الذين آمنوا على زعم الإمامية غير مرادة في زمان الخطاب، لأن ذلك عهد النبوة، والإمامة نيابة فلا تتصور إلا بعد انتقال النبي ﷺ، وإذا لم يكن زمان الخطاب مرادا تعين أن يكون المراد الزمان المتأخر عن زمن الانتقال ولا حدّ للتأخير فليكن ذلك بالنسبة إلى الأمير كرم الله تعالى وجهه بعد مضي زمان الأئمة الثلاثة فلم يحصل مدعى الإمامية، ومن العجائب أن صاحب إظهار الحق قد بلغ سعيه الغاية القصوى في تصحيح الاستدلال بزعمه، ولم يأت بأكثر مما يضحك الثكلى وتفزع من سماعه الموتى، فقال: إن الأمر بصحبة الله تعالى ورسوله ﷺ يكون بطريق الوجوب لا محالة، فالأمر بمحبة المؤمنين المتصفين بما ذكر من الصفات وولايتهم أيضا كذلك إذ الحكم في كلام واحد يكون موضعه متحدا أو متعددا أو متعاطفا لا يمكن أن يكون بعضه واجبا وبعضه مندوبا وإلا لزم استعمال اللفظ بمعنيين، فإذا كانت محبة أولئك المؤمنين وولايتهم واجبة وجوب محبة الله تعالى ورسوله ﷺ امتنع أن يراد منهم كافة المسلمين وكل الأمة باعتبار أن من شأنهم الاتصاف بتلك الصفات لأن معرفة كل منهم ليحب ويوالي مما لا يمكن لأحد من المكلفين بوجه من الوجوه، وأيضا قد تكون معاداة المؤمنين لسبب من الأسباب مباحة بل واجبة فتعين أن يراد منهم البعض، وهو على المرتضى كرم الله تعالى وجهه انتهى.
Şeyh İbrâhim el-Kürdî kuddise sirruh istidlalin aslına şöyle cevap vermiştir: Delil, niza mahalli olmayan bir hususta kaimdir; o da Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh fasılasız olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellemden sonra imam olması meselesidir. Çünkü iman edenlerin velayeti, İmâmiyye'nin iddiasına göre hitap zamanında kastedilmiş olamaz; zira o dönem nübüvvet dönemidir, imamet ise niyabettir ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellemin vefatından sonrasından başka tasavvur olunamaz. Hitap zamanı kastedilmediğinde, maksadın vefattan sonraki zaman olması tayin eder; tehirin (sonraya kalmanın) ise bir sınırı yoktur; öyleyse bu Emir kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında üç imamın zamanının geçmesinden sonra olsun; böylece İmâmiyye'nin davası hasıl olmamış olur. Şaşılacak şeylerden biridir ki İzhâru'l-Hakk sahibi, kendi zannınca istidlali tashih etmek için son gayretini sarf etmiş, ancak ciğeri yanan anayı güldürecek ve ölülerin işitmekten dehşete düşeceği şeylerden fazlasını getirememiştir. O şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberlik emri muhakkak vücûb yoluyladır. Zikredilen vasıflarla nitelenmiş müminleri sevme ve onları veli edinme emri de aynı şekildedir; çünkü mevzuu tek, müteaddit veya matuf olan tek bir kelamdaki hükmün bir kısmının vacip bir kısmının mendup olması mümkün değildir, aksi takdirde lafzın iki manada kullanılması gerekirdi. O müminlerin sevgisi ve velayeti Allah Teâlâ ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisinin vücûbu gibi vacip olunca; bu vasıflarla nitelenmenin onların şânından olması itibarıyla onlardan bütün Müslümanların ve bütün ümmetin kastedilmesi imkânsız hale gelir; zira sevilip veli edinilmek üzere onların her birini tanımak mükelleflerden hiçbir kimse için hiçbir vecihle mümkün değildir. Ayrıca müminlere bir sebepten ötürü düşmanlık etmek mubah hatta vacip olabilir. Dolayısıyla onlardan bir kısmının kastedilmiş olması tayin etmiştir ki o da Ali el-Murtazâ kerremallâhu teâlâ vechehdir', sözü bitti.
ويرد عليه أنه مع تسليم المقدمات أين اللزوم بين الدليل والمدعى وكيف استنتاج المتعين من المطلق، وأيضا لا يخفى على من له أدنى تأمل أن موالاة المؤمنين من جهة الإيمان أمر عام بلا قيد ولا جهة، وترجع إلى موالاة إيمانهم في الحقيقة، والبغض لسبب غير ضار فيها، وأيضا ماذا يقول في قوله سبحانه: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التوبة: ٧١] الآية، وأيضا ماذا يجاب عن معاداة الكفار وكيف الأمر فيها وهم أضعاف المؤمنين؟؟ ومتى كفت الملاحظة الإجمالية هناك فلتكف هنا. وأنت تعلم أن ملاحظة الكثرة بعنوان الوحدة مما لا شك في وقوعها فضلا عن إمكانها، والرجوع إلى علم الوضع يهدي لذلك، والمحذور كون الموالاة الثلاثة في مرتبة واحدة وليس فليس إذ الأولى أصل، والثانية تبع والثالثة تبع التبع، فالمحمول مختلف، ومثله الموضوع إذ الموالاة من الأمور العامة وكالعوارض المشككة، والعطف موجب للتشريك في الحكم لا في جهته، فالموجود في الخارج
Ona şöyle cevap verilir: Mukaddimelerin kabul edilmesiyle birlikte, delil ile dava arasındaki lüzum nerededir ve mutlak olandan muayyen olan nasıl netice çıkarılmıştır? Ayrıca en küçük bir dikkati olan kimseye gizli kalmaz ki müminleri iman cihetinden dost edinmek hiçbir kayıt ve cihet olmaksızın genel bir durumdur ve hakikatte onların imanını dost edinmeye döner; bir sebepten ötürü buğzetmek ise buna zarar vermez. Hem Sübhânehû'nun: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler” [Tevbe: 71] ayeti hakkında ne diyecektir? Kâfirlere düşmanlık hususuna ne cevap verilecektir; müminlerin katbekat fazlası oldukları hâlde oradaki durum nasıldır? Orada icmâlî mülahaza yettiğine göre burada da yetsin! Sen bilirsin ki çokluğun teklik unvanıyla mülahaza edilmesi vuku bulduğunda şüphe olmayan bir şeydir, imkânı ise evleviyetledir; vaz‘ ilmine müracaat etmek bunu gösterir. Sakıncalı görülen şey, üç velayetin aynı mertebede olmasıdır; oysa durum böyle değildir; zira birincisi asıldır, ikincisi ona tâbidir, üçüncüsü ise tâbiye tâbidir. Dolayısıyla mahmul farklıdır; aynı şekilde mevzu da [farklıdır], zira velayet genel konulardandır ve teşkil kabul eden arazlar gibidir. Atıf ise hükümde ortaklığı gerektirir, hükmün cihetinde değil. Nitekim dış dünyada mevcut olan
الواجب والجوهر، والعرض مع أن نسبة الوجود إلى كل غير نسبته إلى الآخر، والجهة مختلفة بلا ريب، وهذا قوله سبحانه: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي [يونس: ١٠٨] مع أن الدعوة واجبة على الرسول ﷺ مندوبة في غيره، ولهذا قال الأصوليون: القرآن في النظم لا يوجب القرآن في الحكم، وعدوا هذا النوع من الاستدلال من المسالك المردودة، ثم انه أجاب عن حديث عدم وقوع التردد مع اقتضاء إِنَّما له بأنه يظهر من بعض أحاديث أهل السنة أن بعض الصحابة رضي الله تعالى عنهم التمسوا من حضرة النبي ﷺ الاستخلاف،
vâcip, cevher ve arazdır; bununla birlikte varlığın her birine nispeti diğerine nispetinden farklıdır ve şüphesiz cihet farklıdır. Sübhânehû'nun: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “De ki: İşte bu benim yolumdur. Ben ve bana tâbi olanlar basiret üzere Allah'a davet ederiz” [Yûsuf: 108] kavli de böyledir; oysa davet Resûl sallallâhu aleyhi ve selleme vacip, başkasına ise menduptur. Bu yüzden usulcüler: 'Nazımdaki karîn (birliktelik) hükümde karîni gerektirmez' demişler ve bu tür istidlali merdut yollardan saymışlardır. Sonra o, { إِنَّما } kelimesinin bunu gerektirmesine rağmen tereddüdün vuku bulmaması meselesine; Ehl-i Sünnet'in bazı hadislerinden, sahâbeden radıyallâhu teâlâ anhüm bazılarının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hazretlerinden hilafete birini tayin etmesini talep ettiklerinin anlaşıldığını söyleyerek cevap vermiştir.
فقد روى الترمذي عن حذيفة «أنهم قالوا: يا رسول الله لو استخلفت؟ قال: لو استخلفت عليكم فعصيتموه عذبتم ولكن ما حدثكم حذيفة فصدقوه وما أقرأكم عبد الله فاقرؤوه»
Nitekim Tirmizî Huzeyfe'den rivayet etmiştir ki: «Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, birini halife tayin etseniz?' dediler. O da: 'Şayet sizin üzerinize birini halife tayin etsem de ona isyan etseniz azaba uğrarsınız; lâkin Huzeyfe size ne rivayet ederse onu tasdik edin, Abdullah da size ne okutursa onu okuyun' buyurdu.»