Binûn

Mâide Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أخرج أحمد وأبو داود وابن جرير وغيرهم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: إن طائفتين من اليهود قهرت إحداهما الأخرى في الجاهلية حتى ارتضوا واصطلحوا على أن كل قتيل قتلته العزيزة من الذليلة فديته خمسون وسقا، وكل قتيل قتلته الذليلة من العزيزة فديته مائة وسق، فكانوا على ذلك حتى قدم رسول الله ﷺ المدينة فذلت الطائفتان كلتاهما لمقدم رسول الله

Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Câhiliye devrinde Yahudilerden iki fırka vardı; bunlardan biri diğerine üstün gelmişti. Nihayet üstün olanın, zayıf olandan öldürdüğü her maktulün diyetinin elli vesk, zayıf olanın üstün olandan öldürdüğü her maktulün diyetinin ise yüz vesk olması hususunda anlaşıp uzlaştılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelinceye kadar bu hâl üzere devam ettiler. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem gelişiyle her iki fırka da boyun eğdi.

صلّى الله عليه وسلّم ورسول الله ﷺ يومئذ لم يظهر عليهم، فقتلت الذليلة من العزيزة قتيلا، وأرسلت العزيزة إلى الذليلة أن ابعثوا إلينا بمائة وسق، فقالت الذليلة: وهل كان هذا في حيين قط دينهما واحد ونسبهما واحد وبلدهما واحد ودية بعضهم نصف دية بعض إنما أعطيناكم هذا ضيما منكم لنا وقوة منكم، فأما إذ قدم محمد ﷺ فلا نعطيكم ذلك، فكادت الحرب تهيج بينهما ثم ارتضوا على أن جعلوا رسول الله ﷺ بينهما ففكرت العزيزة فقال: والله ما محمد بمعطيكم منهم ضعف ما يعطيهم منكم ولقد صدقوا ما أعطونا هذا إلا ضيما وقهرا لهم، فدسوا إلى محمد ﷺ من يخبر لكم رأيه فإن أعطاكم ما تريدون حكمتموه وإن لم يعطكموه حذرتموه فلم تحكموه، فدسوا إلى رسول الله ﷺ ناسا من المنافقين ليختبروا لهم رأي رسول الله ﷺ فلما جاؤوا رسول الله ﷺ أخبر الله تعالى رسوله ﵊ بأمرهم كله وماذا أرادوا فأنزل يا أَيُّهَا الرَّسُولُ الآية،

O günlerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem henüz onlara tam olarak hâkim olmamıştı. Zayıf fırkadan biri, üstün fırkadan birini öldürdü. Bunun üzerine üstün fırka, zayıf fırkaya: "Bize yüz vesk [diyet] gönderin" diye haber yolladı. Zayıf fırka ise: "Dini bir, soyu bir, memleketi bir olan ve bazılarının diyeti bazılarının diyetinin yarısı olan böyle bir uygulama iki kabile arasında hiç görülmüş müdür? Biz bunu size sırf haksızlığınız ve baskınız sebebiyle vermiştik. Artık Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem geldiğine göre size bunu vermeyiz!" dediler. Neredeyse aralarında savaş patlak verecekti; sonra aralarında Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem hakem kılmaya razı oldular. Üstün fırka düşünüp şöyle dedi: "Vallahi Muhammed, onlardan alıp size vereceği diyeti, sizden alıp onlara vereceğinizin iki katı yapmaz. Doğrusu onlar doğru söylediler, bunu bize sırf haksızlığımız ve zorbalığımız sebebiyle vermişlerdi. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem birilerini gizlice gönderin de O'nun görüşünü öğrensinler; eğer O size istediğinizi verirse O'nu hakem kılın, şayet istediğinizi vermezse O'ndan sakının ve O'nu hakem tayin etmeyin." Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem görüşünü yoklamak üzere O'na münafıklardan bir grubu gizlice yolladılar. Onlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldiklerinde, Allah Teâlâ Resûlü'ne aleyhisselâm onların bütün durumlarını ve ne yapmak istediklerini haber verdi ve: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ } ayetini indirdi.

وعلى هذا يكون أمر التحريف غير ظاهر الدخول في القصة.

Buna göre tahrif meselesinin bu kıssaya dahil olması açık değildir.

وأخرج ابن إسحاق وابن جرير وابن المنذر والبيهقي في سننه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه أن أحبار يهود اجتمعوا في بيت المدارس حين قدم النبي ﷺ المدينة- وقد زنى رجل بعد إحصانه بامرأة من يهود وقد أحصنت- فقالوا: ابعثوا بهذا الرجل وبهذه المرأة إلى محمد ﷺ فاسألوه كيف الحكم فيهما وولوه الحكم فيهما، فإن عمل فيهما عملكم من التجبية- وهي الجلد بحبل من ليف مطلي بقار- ثم تسود وجوههما، ثم يحملان على حمارين وجوههما من قبل دبر الحمار فاتبعوه، فإنما هو ملك سيد قوم وإن حكم فيهما بغيره فإنه نبي فاحذروه على ما في أيديكم أن يسلبكم إياه، فأتوه فقالوا: يا محمد هذا رجل قد زنى بعد إحصانه بامرأة قد أحصنت فاحكم فيهما فقد وليناك الحكم فيهما، فمشى رسول الله ﷺ حتى أتى أحبارهم في بيت المدارس فقال: يا معشر يهود اخرجوا إلى علمائكم فأخرجوا إليه عبد الله بن صوريا وأبا ياسر بن أخطب ووهب بن يهود، فقالوا: هؤلاء علماؤنا، فسألهم رسول الله ﷺ، ثم حصل أمرهم إلى أن قالوا لعبد الله بن صوريا: هذا أعلم من بقي بالتوراة، فخلا به رسول الله ﷺ وكان غلاما شابا من أحدثهم سنا- فألظ به رسول الله ﷺ المسألة يقول: يا ابن صوريا أنشدك الله تعالى وأذكرك أيامه عند بني إسرائيل هل تعلم أن الله تعالى حكم فيمن زنى بعد إحصانه بالرجم في التوراة؟ فقال: اللهم نعم، أما والله يا أبا القاسم إنهم ليعرفون أنك نبي مرسل ولكنهم يحسدونك، فخرج رسول الله ﷺ فأمر بهما فرجما عند باب مسجده ثم كفر بعد ذلك ابن صوريا وجحد نبوة رسول الله ﷺ فأنزل الله تعالى يا أَيُّهَا الرَّسُولُ إلخ.

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudi hahamları Beytü'l-Midrâs'ta toplandılar. Yahudilerden evli bir adam, yine evli olan bir kadınla zina etmişti. Dediler ki: "Şu adamla kadını Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gönderin, onlara uygulanacak hükmün ne olduğunu sorun ve aralarında hüküm vermesi için O'nu yetkilendirin. Şayet onlara sizin uyguladığınız 'tecbîye'yi —yani katran sürülmüş liften bir iple kırbaçlayıp yüzlerini siyaha boyamayı, sonra da yüzleri eşeğin arkasına gelecek şekilde iki eşeğe bindirilmelerini— uygularsa O'na uyun; çünkü O sadece bir kavmin melikidir/lideridir. Şayet bundan başka bir hüküm verirse, O bir peygamberdir; elinizdeki [yetki ve imtiyazı] sizden çekip almasından O'na karşı sakının." Bunun üzerine O'na gelip: "Ey Muhammed! Şu adam evli olduğu halde evli bir kadınla zina etti; aralarında hüküm ver, bu konuda seni hakem kıldık" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yürüyüp Beytü'l-Midrâs'taki hahamlarının yanına vardı ve: "Ey Yahudi topluluğu! Âlimlerinizi bana çıkarın" buyurdu. Onlar da Abdullah b. Sûriyâ, Ebû Yâsir b. Ahtab ve Vehb b. Yehûdâ'yı O'na çıkardılar ve: "Bunlar bizim âlimlerimizdir" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sordu. Sonunda iş, Abdullah b. Sûriyâ hakkında: "Tevrat'ı en iyi bilen geriye bu kaldı" demelerine kadar vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla baş başa kaldı —ki o, yaşça en gençleri olan delikanlı bir gençti—. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona ısrarla sorarak şöyle buyurdu: "Ey İbn Sûriyâ! Allah aşkına ve İsrâiloğullarına lütfettiği o günleri sana hatırlatarak soruyorum; Allah Teâlâ'nın Tevrat'ta, evlendikten sonra zina eden kimse hakkında recm hükmü verdiğini biliyor musun?" O da: "Allahım, evet! Vallahi ey Ebu'l-Kâsım, onlar senin gönderilmiş bir peygamber olduğunu pekâlâ biliyorlar, fakat sana haset ediyorlar" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıkıp o iki kişinin [hükmünü] emretti ve mescidinin kapısı önünde recmedildiler. Daha sonra İbn Sûriyâ inkâr edip Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini reddetti; bunun üzerine Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ } ayetini indirdi.

وأخرج الحميدي في مسنده وأبو داود وابن ماجة عن جابر بن عبد الله أنه قال: «زنى رجل من أهل فدك فكتبوا إلى ناس من اليهود بالمدينة أن سلوا محمدا ﷺ عن ذلك فإن أمركم بالجلد فخذوه عنه وإن أمركم بالرجم فلا تأخذوه عنه، فسألوه عن ذلك فقال: أرسلوا إلى أعلم رجلين منكم، فجاؤوا برجل أعور يقال له ابن صوريا وآخر، فقال النبي ﷺ لهما: أليس عندكما التوراة فيها حكم الله تعالى؟ قالا: بلى، قال: فأنشدكم بالذي فلق البحر لبني إسرائيل وظلل عليكم الغمام ونجاكم من آل فرعون وأنزل التوراة على موسى ﵇ وأنزل المنّ والسلوى على بني إسرائيل ما تجدون في التوراة في شأن الرجم، فقال أحدهما للآخر: ما أنشدت بمثله قط قالا: نجد ترداد النظر ريبة والاعتناق ريبة والقبل ريبة، فإذا شهد أربعة أنهم رأوه بيدي ويعيد كما يدخل الميل في المكحلة فقد وجب الرجم، فقال النبي ﷺ فهو كذلك فأمر به فرجم.

Humeydî Müsned'inde, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce Câbir b. Abdullah'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Fedek halkından bir adam zina etti. Bunun üzerine Medine'deki Yahudilerden bazı kişilere: "Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem bunun hükmünü sorun; şayet size kırbaçlamayı emrederse O'ndan bunu kabul edin, recmetmeyi emrederse sakın O'ndan bunu kabul etmeyin" diye yazdılar. Onlar da bunu Resûlullah'a sordular. O da: "İçinizden en bilgili iki adamı gönderin" buyurdu. İbn Sûriyâ denilen bir gözü kör bir adam ile başka bir adamı getirdiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o ikisine: "İçinde Allah Teâlâ'nın hükmü bulunan Tevrat yanınızda değil mi?" buyurdu. Onlar: "Evet" dediler. Şöyle buyurdu: "İsrâiloğulları için denizi yaran, üzerinize bulutları gölge kılan, sizi Firavun hanedanından kurtaran, Mûsâ'ya aleyhisselâm Tevrat'ı indiren ve İsrâiloğullarına kudret helvası ile bıldırcın eti indiren [Allah] aşkına söyleyin; Tevrat'ta recm konusunda ne buluyorsunuz?" Biri diğerine: "Bana asla böylesine yemin verdirilmemişti" dedi. İkisi birden dediler ki: "Biz [Tevrat'ta] bakışların tekrarlanmasını şüphe, kucaklaşmayı şüphe, öpmeyi de şüphe olarak bulmaktayız. Dört kişi, milin sürmedana girdiği gibi onun yapıp tekrar ettiğini gördüklerine şahitlik ederlerse, işte o zaman recm vacip olur." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte bu böyledir" buyurdu ve onun hakkında [hükmü] emrederek recmedildi.»

وفي جريان الإحصان الشرعي الموجب للرجم في الكافر ما هو مذكور في الفروع، ولعل هذا عند من يشترط الإسلام- كالإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه- كان على اعتبار شريعة موسى ﵊، أو كان قبل نزول الجزية فليتدبر وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ أي عذابه كما روي عن الحسن وقتادة، واختاره الجبائي وأبو مسلم، أو

Kâfir hakkında recmi gerektiren şer'î ihsanın (evli olmanın) geçerli olup olmadığı hususu fıkıh kitaplarında zikredilmiştir. İslâm şartını koşanlara göre —İmâm Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh gibi— bu uygulama, belki Mûsâ'nın aleyhisselâm şeriatı dikkate alınarak yapılmıştır yahut cizye ayeti inmeden önce vaki olmuştur; bu mesele iyi düşünülmelidir. { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ } “Allah kimin fitneye düşmesini / helâkini dilerse” yani Hasan ve Katâde'den rivayet edildiği, Cübbâî ve Ebû Müslim'in de tercih ettiği üzere azabını dilerse, yahut

إهلاكه كما روي عن السدي والضحاك، أو خزيه وفضيحته بإظهار ما ينطوي عليه كما نقل عن الزجاج، أو اختياره بما يبتليه به من القيام بحدوده فيدفع ذلك ويحرفه- كما قيل- وليس بشيء، والمراد العموم ويندرج فيه المذكورون اندراجا أوليا، وعدم التصريح بكونهم كذلك للإشعار بظهوره واستغنائه عن الذكر فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ فلن تستطيع له مِنَ اللَّهِ شَيْئاً في دفع تلك الفتنة، والفاء جوابية، ومِنَ اللَّهِ متعلق- بتملك- أو بمحذوف وقع حالا من شَيْئاً لأنه صفته في الأصل أي شيئا كائنا من لطف الله تعالى، أو بدل الله عز اسمه، وشَيْئاً مفعول به- لتملك- وجوز بعض المعربين أن يكون مفعولا مطلقا. والجملة مستأنفة مقررة لما قبلها، أو مبينة لعدم انفكاك أولئك عن القبائح المذكورة أبدا أُولئِكَ أي المذكورون من المنافقين واليهود، وما في اسم الإشارة من معنى البعد لما مرت الإشارة إليه مرارا، وهو مبتدأ خبره قوله سبحانه: الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ من رجس الكفر وخبث الضلالة، والجملة استئنافية مبينة لكون إرادته تعالى لفتنتهم منوطة بسوء اختيارهم المقتضي لها لا واقعة منه سبحانه ابتداء، وفيها- كالتي قبلها على أحد التفاسير- دليل على فساد قول المعتزلة: إن الشرور ليست بإرادة الله تعالى وإنما هي من العباد، وقول بعضهم: إن المراد لم يرد تطهير قلوبهم من الغموم بالذم والاستخفاف والعقاب، أو لم يرد أن يطهرها من الكفر بالحكم عليها بأنها بريئة منه ممدوحة بالإيمان- كما قال البلخي- لا يقدم عليه من له أدنى ذوق بأساليب الكلام.

Süddî ve Dahhâk'tan rivayet edildiği üzere helâkini, yahut Zeccâc'dan nakledildiği üzere içindekileri açığa çıkararak onu rezil ve rüsvay etmesini; ya da denildiği gibi Allah'ın koyduğu sınırları ikame etmek suretiyle onu imtihan etmesini —ki o bunu defeder ve tahrif eder— dilerse demektir ki bu sonuncusu bir şey değildir. Burada kastedilen umumdur; adı geçenler de bu umuma öncelikli olarak dahildir. Onların böyle olduklarının açıkça belirtilmemesi, durumun apaçıklığını ve zikredilmeye ihtiyaç bırakmadığını hissettirmek içindir. { فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “artık sen onun için Allah'tan hiçbir şeye malik olamazsın / gücün yetmez” yani o fitneyi defetmede ona hiçbir fayda sağlayamazsın. Buradaki Fâ (ف) ceza/cevap fâ'sıdır. { مِنَ اللَّهِ } car-mecruru { تَمْلِكَ } fiiline yahut aslında onun sıfatı olduğu için { شَيْئاً } lafzından hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani Allah Teâlâ'nın lütfundan olan hiçbir şey veya şanı yüce olan Allah'ın bedelinden olan bir şey demektir. { شَيْئاً } ise { تَمْلِكَ } fiilinin mef'ûlü bihidir; bazı irap âlimleri onun mef'ûlü mutlak olmasını da caiz görmüşlerdir. Cümle, öncesini pekiştiren bir istînâfiyye (başlangıç) cümlesidir yahut o kimselerin zikredilen çirkinliklerden asla ayrılamayacaklarını beyan etmektedir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” yani münafıklardan ve Yahudilerden zikredilen kimselerdir. İsmi işaretteki uzaklık anlamı daha önce defalarca geçtiği üzere [onların mertebesinin düşüklüğünü belirtmek] içindir; mübteda olup haberi ise Sübhânehu'nun şu kavlidir: { الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “Allah'ın kalplerini temizlemeyi dilemediği kimselerdir” küfür pisliğinden ve sapıklığın murdarlığından. Cümle, Allah Teâlâ'nın onları fitneye düşürmeyi dilemesinin, O'ndan başlangıçta sâdır olan bir durum olmayıp bizzat kendilerinin buna yol açan kötü tercihlerine bağlı olduğunu açıklayan bir istînâfiyye cümlesidir. Bu ayette —tefsirlerden birine göre önceki ayette olduğu gibi— Mûtezile'nin: "Şerler Allah Teâlâ'nın iradesiyle değil, ancak kulların kendisindendir" şeklindeki sözlerinin batıl olduğuna delil vardır. Bazılarının: "Kastedilen, yerme, hafife alma ve cezalandırma suretiyle kalplerini kederlerden arındırmayı dilememiştir veya Belhî'nin dediği gibi kalplerinin küfürden beri olduğuna ve imanla övüldüğüne hükmetmek suretiyle onları küfürden temizlemeyi dilememiştir" şeklindeki sözlerine ise, sözün üsluplarından en ufak bir zevk alan kimse asla cüret etmez.

ومن العجيب أن الزمخشري لما رأى ما ذكر خلاف مذهبه قال: معنى- من يرد الله فتنته- من يرد تركه مفتونا وخذلانه فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً فلن تستطيع له من لطف الله تعالى وتوفيقه شيئا، ومعنى لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لم يرد أن يمنحهم من ألطافه ما يطهر به قلوبهم لأنهم ليسوا من أهلها لعلمه أن ذلك لا ينجع فيهم ولا ينفع انتهى.

Şaşılacak şeydir ki Zemahşerî, zikredilenlerin kendi mezhebine aykırı olduğunu görünce şöyle demiştir: { مَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ } ifadesinin anlamı; Allah kimin fitne içinde bırakılmasını ve yardımsız kılınmasını dilerse; { فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } ifadesinin anlamı; artık sen onun için Allah Teâlâ'nın lütfundan ve tevfikinden hiçbir şeye güç yetiremezsin demektir. { لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } ifadesinin anlamı ise; kalplerini kendisiyle temizleyeceği lütuflarını, buna ehil olmadıklarını ve bunun onlara etki etmeyeceğini ve fayda vermeyeceğini bildiği için onlara bahşetmeyi dilememiştir demektir.

وقد تعقبه ابن المنير بقوله: كم يتلجلج والحق أبلج، هذه الآية كما تراها منطبقة على عقيدة أهل السنة في أن الله تعالى أراد الفتنة من المفتونين ولم يرد أن يطهر قلوبهم من دنس الفتنة ووضر الكفر، لا كما تزعم المعتزلة من أن الله تعالى ما أراد الفتنة من أحد، وأراد من كل أحد الإيمان وطهارة القلب، وأن الواقع من الفتن على خلاف إرادته سبحانه وأن غير الواقع من طهارة قلوب الكفار مراد ولكن لم يقع، فحسبهم هذه الآية وأمثالها لو أراد الله تعالى أن يطهر قلوبهم من وضر البدع أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها [محمد: ٢٤] ، وما أشنع صرف الزمخشري هذه الآية عن ظاهرها بقوله: لم يرد الله تعالى أن يمنحهم ألطافه لعلمه أن ألطافه لا تنجح تعالى الله سبحانه عما يقول الظالمون، وإذا لم تنجع ألطاف الله تعالى ولم تنفع، فلطف من ينفع؟! وإرادة من تنجع؟! وليس وراء الله للعبد مطمع انتهى، وتفصيهم عن ذلك عسير لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ أما المنافقون فخذيهم فضيحتهم وهتك سترهم بظهور نفاقهم بين المسلمين، وازدياد غمهم بمزيد انتشار الإسلام وقوة شوكته وعلو كلمته، وأما خزي اليهود فالذل والجزية والافتضاح بظهور كذبهم في كتمان نص التوراة. وإجلاء بني النضير من ديارهم، وتنكير خِزْيٌ للتفخيم وهو مبتدأ ولَهُمْ خبره، وفِي الدُّنْيا متعلق بما تعلق به الخبر من الاستقرار، والجملة استئناف مبني على سؤال نشأ من أحوالهم الموجبة للعقاب، كأنه قيل: فما لهم على ذلك من العقوبة؟ فقيل:

İbnü'l-Münîr ise ona itiraz ederek şöyle demiştir: "Hak apaçık ortadayken ne kadar da bocalıyor! Bu ayet, gördüğün gibi, Ehl-i Sünnet'in şu akidesine tastamam uygundur: Allah Teâlâ fitneye düşenlerden fitneyi dilemiş ve kalplerini fitne pisliğinden ve küfür kirinden arındırmayı dilememiştir. Yoksa Mûtezile'nin iddia ettiği gibi Allah Teâlâ hiç kimseden fitneyi dilememiş, herkesten imanı ve kalp temizliğini dilemiş de, vuku bulan fitneler O'nun iradesine aykırı olarak gerçekleşmiş, kâfirlerin kalplerinin temizlenmesi gibi vuku bulmayan şeyler ise murad edildiği halde vuku bulmamış değildir! Şayet Allah Teâlâ kalplerini bidat kirlerinden temizlemeyi dileseydi, bu ayet ve benzerleri onlara yeterdi: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } [Muhammed: 24]. Zemahşerî'nin; 'Allah Teâlâ, lütuflarının netice vermeyeceğini bildiği için onlara lütuflarını bahşetmeyi dilememiştir' diyerek bu ayeti zahirinden saptırması ne kadar da çirkindir! Allah Sübhânehu, zalimlerin söylediklerinden son derece yücedir. Şayet Allah Teâlâ'nın lütufları netice vermez ve fayda sağlamazsa, o halde kimin lütfu fayda verir?! Kimin iradesi neticeye ulaşır?! Kul için Allah'tan başka sığınılacak hiçbir merci yoktur." Onların bundan sıyrılmaları pek zordur. { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır”; münafıklara gelince, onların rezilliği, nifaklarının Müslümanlar arasında ortaya çıkmasıyla rezil rüsvay olmaları, perdelerinin yırtılması ve İslâm'ın daha da yayılması, gücünün artması ve kelimesinin yücelmesiyle kederlerinin katlanmasıdır. Yahudilerin rezilliği ise zillet, cizye ve Tevrat'ın nassını gizleme konusundaki yalanlarının açığa çıkmasıyla rezil olmaları ile Benî Nadîr'in yurtlarından sürülmesidir. { خِزْيٌ } kelimesinin tenvinli gelmesi tazim (vahameti belirtmek) içindir; o mübtedadır, { لَهُمْ } ise onun haberidir. { فِي الدُّنْيا } ibaresi de haberin taalluk ettiği istikrar anlamına taalluk eder. Cümle, cezayı gerektiren durumlarından doğan bir soruya bina edilmiş bir istînâfiyye cümlesidir; sanki: "Buna karşılık onlara ne ceza vardır?" denilmiş, buna cevaben de:

لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وكذا الحال في قوله تعالى: وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ أي مع الخزي الدنيوي عَذابٌ عَظِيمٌ لا يقادر قدره وهو الخلود في النار مع أعد لهم فيها، وضمير لَهُمْ في الجملتين- لأولئك- من المنافقين واليهود جميعا، وقيل: لليهود خاصة، وقيل: لَهُمْ إن استأنفت بقوله سبحانه: وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا وإلا فللفريقين،

{ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır” denilmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki durum da böyledir: { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette de onlar için vardır” yani dünyadaki rezillikle birlikte, { عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap [vardır]” ki derecesi takdir edilemez; o da orada kendileri için hazırlanan şeylerle birlikte ateşte ebedî kalmaktır. Her iki cümledeki { لَهُمْ } zamiri, münafıklar ve Yahudilerin hepsi birden olmak üzere { أُولئِكَ } işaretine döner. Sadece Yahudilere ait olduğu da söylenmiştir. Sübhânehu'nun: { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا } kavliyle yeni bir cümleye başlanmışsa bu zamirin onlara ait olduğu, aksi takdirde her iki gruba da ait olduğu söylenmiştir.

والتكرير مع اتحاد المرجع لزيادة التقرير والتأكيد، ولذلك كرر قوله سبحانه: سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ، وقيل: إن الظاهر أنه تعليل لقوله تعالى: لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ إلخ. أو توطئة لما بعده، أو المراد بالكذب هنا الدعوى الباطلة وفيما مر ما يفتريه الأحبار، ويؤيده الفصل بينهما.

Merci bir olduğu halde tekrar edilmesi, pekiştirme ve tekit içindir; bu sebeple Sübhânehu'nun: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } kavli tekrarlanmıştır. Zahir olanın, Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } kavlinin bir gerekçesi yahut sonrasına bir hazırlık olduğu da söylenmiştir. Ya da buradaki yalandan maksat batıl iddia, önceden geçenden maksat ise hahamların uydurdukları şeylerdir; aralarının fasıla ile ayrılmış olması da bunu destekler.

أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ أي الحرام من سحته إذا استأصلته، وسمي الحرام سحتا- عند الزجاج- لأنه يعقب عذاب الاستئصال والبوار، وقال الجبائي: لأنه لا بركة فيه لأهله فيهلك هلاك الاستئصال غالبا، وقال الخليل: لأن في طريق كسبه عارا فهو يسحت مروءة الإنسان، والمراد به هنا- على المشهور- الرشوة في الحكم، وروي ذلك عن ابن عباس والحسن.

{ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “harama pek düşkündürler / haramı çokça yerler” yani kökünü kazıdığın zaman kullanılan «sahatehû» kökünden gelen haramı. Zeccâc'a göre harama suht denilmesinin sebebi, kök kurutan bir azabı ve helâki netice vermesidir. Cübbâî şöyle demiştir: Çünkü onda sahipleri için hiçbir bereket yoktur; dolayısıyla çoğunlukla kökten bir helâk ile helâk eder. Halîl ise şöyle demiştir: Çünkü onu kazanma yolunda bir ayıp ve leke vardır; binaenaleyh insanın mürüvvetini kökünden kazıyıp yok eder. Meşhur olan görüşe göre buradaki suhtten maksat, hüküm verirken rüşvet almaktır; bu görüş İbn Abbâs ve Hasan'dan rivayet edilmiştir.

وأخرج عبد بن حميد وغيره عن ابن عمر قال: «قال رسول الله ﷺ: كل لحم نبت من سحت فالنار أولى به، قيل: يا رسول الله وما السحت؟ قال: الرشوة في الحكم»

Abd b. Humeyd ve diğerleri İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Haramlardan/suhtten beslenip büyüyen her ete cehennem ateşi daha layıktır. 'Ey Allah'ın Resûlü, suht nedir?' denildi. Şöyle buyurdu: Hüküm verirken alınan rüşvettir.»

وأخرج عبد الرزاق عن جابر بن عبد الله قال: «قال رسول الله ﷺ: هدايا الأمراء سحت»

Abdürrezzâk, Câbir b. Abdullah'tan rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: Yöneticilere verilen hediyeler suht/haramdır buyurdu.»

وأخرج ابن المنذر عن مسروق قال: قلت لعمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه: أرأيت الرشوة في الحكم أمن السحت هي؟ قال: لا، ولكن كفر، إنما السحت أن يكون للرجل عند السلطان جاه ومنزلة، ويكون للآخر إلى السلطان حاجة فلا يقضي حاجته حتى يهدي إليه هدية،

İbnü'l-Münzir, Mesrûk'tan şöyle rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu teâlâ anh: "Hükümdeki rüşvet hakkında ne dersin, o suhtten midir?" dedim. Şöyle dedi: "Hayır, o düpedüz küfürdür! Suht ancak bir adamın sultan nezdinde bir makam ve mertebesi olması, diğer bir adamın da sultana bir işinin düşmesi ve o adamın kendisine bir hediye vermedikçe onun işini görmemesidir."

وأخرج عبد بن حميد عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه سئل عن السحت فقال: الرشا، فقيل له في الحكم، قال: ذاك الكفر، وأخرج البيهقي في سننه عن ابن مسعود نحو ذلك،

Abd b. Humeyd, Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet etmiştir ki, kendisine suht hakkında sorulunca: "Rüşvetlerdir" dedi. Kendisine: "Hükümde olanı mı?" denilince: "O küfürdür" dedi. Beyhakî de es-Sünen'inde İbn Mes'ûd'dan buna benzer bir rivayette bulunmuştur.

وأخرج ابن مردويه والديلمي عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: ست خصال من السحت:

İbn Merdûye ve Deylemî, Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Altı haslet suht/haram kazançtandır:

رشوة الإمام- وهي أخبث ذلك كله- وثمن الكلب وعسب الفحل ومهر البغي وكسب الحجام وحلوان الكاهن» ،

İmamın/yöneticinin aldığı rüşvet —ki bunların en habisidir—, köpeğin bedeli, damızlık hayvanın aşım ücreti, fahişenin fuhuş ücreti, hacamatçının kazancı ve kâhinin ücreti.»

وعدّ ابن عباس رضي الله تعالى عنه في رواية ابن منصور والبيهقي عنه أشياء أخر.

İbn Mansûr ve Beyhakî'nin kendisinden naklettiği rivayette İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh başka şeyleri de saymıştır.

قيل: ولعظم أمر الرشوة اقتصر عليها من اقتصر،

Rüşvet meselesinin büyüklüğü sebebiyle, sadece onunla yetinenlerin yetindiği söylenmiştir.

وجاء من طرق عن النبي ﷺ «أنه لعن الراشي والمرتشي والرائش الذي يمشي بينهما» .

Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem pek çok yolla: «Rüşvet verene, rüşvet alana ve aralarında aracılık yapana lanet ettiği» nakledilmiştir.

ولتفاقم الأمر في هذه الأزمان بالارتشاء صدر الأمر من حضرة مولانا- ظل الله تعالى على الخليقة ومجدد نظام رسوم الشريعة والحقيقة- السلطان العدلي محمود خان لا زال محاطا بأمان الله تعالى- حيثما كان في السنة الرابعة والخمسين بعد الألف والمائتين- بمؤاخذة المرتشي وأخويه على أتم وجه، وحد للهدية حدا لئلا يتوصل بها إلى الارتشاء كما يفعله اليوم كثير من الأمراء،

Bu devirlerde rüşvet alıp verme işinin çığırından çıkması sebebiyle, efendimiz —Allah Teâlâ'nın mahlûkat üzerindeki gölgesi, şeriat ve hakikat kaidelerinin yenileyicisi olan— adaletli Sultan Mahmud Han hazretleri —Allah Teâlâ'nın emanıyla her nerede olursa olsun daima kuşatılsın— bin iki yüz elli dört senesinde rüşvet alanı ve diğer iki ortağını en eksiksiz şekilde cezalandırmak üzere bir ferman çıkarmış; günümüzde pek çok yöneticinin yaptığı gibi rüşvete aracı kılınmasın diye hediyeye de bir sınır koymuştur.

فقد أخرج ابن مردويه عن عائشة رضي الله تعالى عنها عن رسول الله ﷺ قال: «ستكون من بعدي ولاة يستحلون الخمر بالنبيذ، والنجش بالصدقة، والسحت بالهدية، والقتل بالموعظة يقتلون البريء ليوطئوا العامة يملي لهم فيزدادوا إثما» .

Nitekim İbn Merdûye, Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Benden sonra öyle yöneticiler gelecek ki, şarabı nebiz adıyla, haksız fiyat artırmayı (neceş) sadaka adıyla, haramı (suht) hediye adıyla, haksız adam öldürmeyi ibret/nasihat adıyla helal sayacaklar; halka boyun eğdirmek için suçsuz insanları öldürecekler. Allah da günahları artsın diye onlara mühlet verecektir.»

هذا وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والكسائي ويعقوب «السحت» بضمتين، وهما لغتان- كالعنق والعنق.

Bununla birlikte İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kûb «es-Suhut» kelimesini iki ötre ile okumuşlardır; bunlar «unuk» ve «unuk» gibi iki ayrı lügattir.

وقرىء «السحت» بفتح السين على لفظ المصدر أريد به المسحوت كالصيد بمعنى المصيد، و «السحت» بفتحتين و «السحت» بكسر السين فَإِنْ جاؤُكَ خطاب للنبي ﷺ، والفاء فصيحة أي إذا كان حالهم كما شرح فَإِنْ جاؤُكَ متحاكمين إليك فيما شجر بينهم من الخصومات فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بما أراك الله تعالى أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ غير مبال بهم ولا مكترث، وهذا كما ترى تخيير له ﷺ بين الأمرين، وهو معارض لقوله تعالى: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وتحقيق المقام على ما ذكر الجصاص- في كتاب الأحكام- أن العلماء اختلفوا، فذهب قوم إلى أن التخيير منسوخ بالآية الأخرى، وروي ذلك عن ابن عباس، وإليه ذهب أكثر السلف: قالوا: إنه ﷺ كان أولا مخيرا، ثم أمر ﵊ بإجراء الأحكام عليهم، ومثله لا يقال من قبل الرأي، وقيل: إن هذه الآية فيمن لم

Kelime, mastar lafzı üzere sîn harfinin fethasıyla «es-Saht» şeklinde de okunmuştur ki bununla avlanmış anlamına gelen «sayd» gibi 'kökten kazınmış/yok edilmiş şey' kastedilmiştir; ayrıca iki fetha ile «es-Sehat» ve sîn harfinin kesresiyle «es-Siht» şeklinde de okunmuştur. { فَإِنْ جاؤُكَ } “Eğer sana gelirlerse” Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitaptır. Buradaki Fâ (ف) fasîhadır; yani durumları açıklandığı gibi olduğuna göre, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda sana hakem olarak { فَإِنْ جاؤُكَ } “eğer sana gelirlerse”, { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ } “aralarında hükmet” Allah Teâlâ'nın sana gösterdiği şekilde, { أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “yahut onlardan yüz çevir” onlara hiç aldırmaksızın ve ehemmiyet vermeksizin. Gördüğün gibi bu, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem iki husus arasında muhayyer bırakmaktır. Bu ise Allah Teâlâ'nın: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } ayetine zâhiren muarızdır. Cessâs'ın Ahkâmü'l-Kur'ân kitabında belirttiği üzere meselenin tahkiki şudur: Âlimler ihtilaf etmişlerdir; bir grup bu muhayyerliğin diğer ayetle neshedildiği görüşüne varmıştır. Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup Selefin çoğunun benimsediği görüştür. Dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başlangıçta muhayyerdi, sonra aleyhisselâm onlara hükümleri uygulamakla emrolundu; böyle bir şey ise sırf reyle söylenebilecek bir husus değildir. Bir rivayete göre ise bu ayet, kendisiyle zımmîlik akdi yapılmamış

يعقد له ذمة، والأخرى في أهل الذمة فلا نسخ، وأثبته بعضهم بمعنى التخصيص لأن من أخذت منه الجزية تجري عليه أحكام الإسلام، وروي هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أيضا.

kimseler hakkındadır; diğeri ise zımmîler hakkındadır, dolayısıyla nesh yoktur. Bazıları da bunu tahsis anlamında kabul etmişlerdir; çünkü kendisinden cizye alınan kimseye İslâm hükümleri uygulanır. Bu görüş İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anh da rivayet edilmiştir.

وقال أصحابنا: أهل الذمة محمولون على أحكام الإسلام في البيوع والمواريث وسائر العقود إلا في بيع الخمر والخنزير فإنهم يقرون عليه، ويمنعون من الزنا كالمسلمين فإنهم نهوا عنه، ولا يرجمون لأنهم غير محصنين، وخبر الرجم السابق سبق توجيهه، واختلف في مناكحتهم، فقال أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه: يقرون عليها، وخالفه- في بعض ذلك- محمد وزفر، وليس لنا عليهم اعتراض قبل التراضي بأحكامنا، فمتى تراضوا بها وترافعوا إلينا وجب إجراء الأحكام عليهم، وتمام التفصيل في الفروع وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ بيان لحال الأمرين بعد تخييره ﷺ بينهما، وتقديم حال الإعراض للمسارعة إلى بيان أنه لا ضرر فيه حيث كان مظنة لترتب العداوة المقتضية للتصدي للضرر، فمآل المعنى إن تعرض عنهم ولم تحكم بينهم فعادوك وقصدوا ضررك فَلَنْ يَضُرُّوكَ بسبب ذلك شَيْئاً من الضرر فإن الله تعالى يحفظك من ضررهم وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ أي بالعدل الذي أمرت به، وهو ما تضمنه القرآن واشتملت عليه شريعة الإسلام، وما روي عن علي كرم الله تعالى وجهه من أنه قال:- لو ثنيت لي الوسادة لأفتيت أهل التوراة بتوراتهم وأهل الإنجيل بإنجيلهم- إن صح يراد منه لازم المعنى إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ أي العادلين فيحفظهم عن كل مكروه ويعظم شأنهم وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ تعجيب من تحكيمهم من لا يؤمنون به، والحال أن الحكم منصوص عليه في كتابهم الذي يدعون الإيمان به، وتنبيه على أن ذلك التحكيم لم يكن لمعرفة الحق وإنما هو لطلب الأهون، وإن لم يكن ذلك حكم الله تعالى بزعمهم فقوله سبحانه:

Bizim [Hanefî] âlimlerimiz ise şöyle demişlerdir: Zımmîler; alım-satım, miras ve diğer tüm akitlerde İslâm hükümlerine tabidirler; ancak şarap ve domuz satışında kendi hallerine bırakılırlar. Müslümanlar gibi onlar da zinadan menedilirler, çünkü bundan nehyedilmişlerdir; fakat muhsan olmadıkları için recmedilmezler —daha önce geçen recm hadisinin tevili önceden zikredilmişti—. Onların kendi aralarındaki nikâhları konusunda ise ihtilaf edilmiştir: Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh: "Kendi hallerine bırakılırlar" demiş; Muhammed ve Züfer ise bu hususun bazısında ona muhalefet etmişlerdir. Bizim hükümlerimize rıza göstermedikçe onlara müdahale etme hakkımız yoktur; fakat ne zaman buna rıza gösterip bize başvururlarsa, onlara hükümleri uygulamak vacip olur. Bu konunun tam tafsilatı fıkıh kitaplarındadır. { وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer onlardan yüz çevirirsen”, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki seçenek arasında muhayyer kılındıktan sonra bu iki durumun hükmünü açıklamaktır. Yüz çevirme durumunun öne alınması, zarar vermeye kalkışmayı gerektiren bir düşmanlığın doğmasına zemin teşkil ettiği zannı oluşabileceğinden ötürü, onda bir zarar olmadığını beyan etmekte acele davranmak içindir. Neticede anlam şöyledir: Eğer onlardan yüz çevirir ve aralarında hüküm vermezsen, onlar da sana düşmanlık edip sana zarar vermeye kastederlerse, { فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً } “sana hiçbir şekilde zarar veremezler”; çünkü Allah Teâlâ seni onların zararından koruyacaktır. { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Eğer hüküm verirsen, aralarında adaletle hükmet” yani emrolunduğun adaletle, o da Kur'an'ın ihtiva ettiği ve İslâm şeriatının kapsadığı hükümdür. Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet edilen: «Bana minder serilseydi, Tevrat ehline Tevratlarıyla, İncil ehline İncilleriyle fetva verirdim» sözü şayet sahih ise, bundan maksat kelamın gereğidir (onların kitaplarının da bu hakikati doğruladığıdır). { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şüphesiz Allah, adaletli davrananları sever” yani adaletli olanları; binaenaleyh onları her türlü kötülükten korur ve şanlarını yüceltir. { وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken seni nasıl hakem tayin ediyorlar?” İman ettiklerini iddia ettikleri kitaplarında hüküm açıkça nass ile belirlenmişken, inanmadıkları bir kimseyi hakem kılmalarına karşı bir hayret ifadesidir. Ayrıca bu hakem kılmanın hakkı öğrenmek için değil, sırf daha hafif olanı aramak maksadıyla olduğuna, zira onların zannına göre o Allah Teâlâ'nın hükmü olmasa bile buna başvurduklarına dikkat çekmektir. Sübhânehu'nun şu kavli:

وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ حال من فاعل يُحَكِّمُونَكَ، وقوله تعالى: فِيها حُكْمُ اللَّهِ حال من التوراة إن جعلت مرتفعة بالظرف وكون ذلك ضعيفا لعدم اعتماد الظرف سهو لأنه معتمد- كما قال السمين- على ذي الحال لكن قال: جعل التوراة- مرفوعا بالظرف المصدر بالواو- محل نظر، ولعل وجهه أنها تجعله جملة مستقلة غير معتمدة، أو أنه لا يقرن بالواو، وإن جعلت مبتدأ فهو حال من ضميرها المستكن في الخبر لأنه لا يصح مجيء الحال من المبتدأ عن سيبويه.

{ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ } ifadesi { يُحَكِّمُونَكَ } fiilinin failinden hâldir. Allah Teâlâ'nın: { فِيها حُكْمُ اللَّهِ } kavli ise, Tevrat kelimesinin zarf ile merfu kılınması durumunda Tevrat'tan hâldir; zarfın bir şeye dayanmadığı gerekçesiyle bunun zayıf görülmesi bir yanılgıdır, çünkü es-Semîn'in dediği gibi zarf hâl sahibine dayanmaktadır; ancak Semîn şöyle demiştir: Tevrat lafzının Vâv ile başlayan bir zarf ile merfu kılınması üzerinde düşünülmesi gereken bir husustur; belki de bunun sebebi, Vâv'ın onu dayanaksız, müstakil bir cümle kılması yahut zarfın Vâv ile birlikte gelememesidir. Şayet Tevrat mübteda kabul edilirse, bu cümle haberindeki gizli zamirden hâl olur; zira Sîbeveyh'e göre mübtedadan hâl gelmesi sahih değildir.

وقيل: استئناف مسوق لبيان أن عندهم ما يغنيهم عن التحكيم، وأنثت التوراة معاملة لها- بعد التعريب- معاملة الأسماء العربية الموازنة لها- كموماة ودوداة- ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ عطف على يُحَكِّمُونَكَ داخل في حكم التعجيب لأن التحكيم مع وجود ما فيه الحق المغني عن التحكيم، وإن كان محلا للتعجب والاستبعاد لكن مع الإعراض عن ذلك أعجب، وثُمَّ للتراخي في الرتبة، وجوز الأجهوري كون الجملة مستأنفة غير داخلة في حكم التعجيب أي ثم هم يتولون أي عادتهم فيما إذا وضح لهم الحق أن يعرضوا ويتولوا، والأول أولى، وقوله سبحانه: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي من بعد أن يحكموك تصريح بما علم لتأكيد الاستبعاد والتعجب، وقوله ﷿: وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ تذييل مقرر لفحوى ما قبله، ووضع اسم الإشارة موضع ضميرهم قصدا إلى إحضارهم في الذهن بما وصفوا به من القبائح إيماء إلى علة الحكم مع الإشارة إلى أنهم قد تميزوا بذلك عن غيرهم أكمل تميز حتى انتظموا في سلك الأمور المشاهدة، أي وَما أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر بِالْمُؤْمِنِينَ بكتابهم لإعراضهم عنه المنبئ عن عدم الرضا القلبي به أولا وعن حكمك الموافق له ثانيا، أو بك وبه، وقيل: هذا إخبار منه تعالى عن أولئك اليهود أنهم لا يؤمنون بالنبي ﷺ وبحكمه أصلا.

Bunun, yanlarında hakem tayin etmeye ihtiyaç bırakmayacak bir kitabın bulunduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâfiyye cümlesi olduğu da söylenmiştir. Tevrat kelimesi, Arapçalaştırıldıktan sonra «mûmât» ve «devdât» gibi vezin bakımından benzeri olan Arapça isimler gibi muamele görerek müennes kılınmıştır. { ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ } “sonra da yüz çevirirler” kavli { يُحَكِّمُونَكَ } üzerine matuftur ve taaccüb (hayret) hükmüne dahildir; zira hakem tayin etmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede hakkı barındıran bir kitap varken hakem tayin etmek gerçi şaşılacak ve yadırganacak bir şeydir, fakat bundan sonra yüz çevirmek daha da şaşırtıcıdır. { ثُمَّ } edatı ise mertebedeki terâhî (derece farkı) içindir. Üchûrî, bu cümlenin taaccüb hükmüne dahil olmayan bir istînâfiyye cümlesi olmasını da caiz görmüştür; yani 'sonra onlar yüz çevirirler, hak kendilerine apaçık belli olduğunda yüz çevirip gitmek onların âdetidir' demektir; ancak birinci görüş daha evladır. Sübhânehu'nun: { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bundan sonra” yani seni hakem tayin ettikten sonra buyurması, yadırgama ve hayreti pekiştirmek için zaten bilinen bir hususu açıkça zikretmektir. Şanı yüce olan Allah'ın: { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “İşte onlar mümin değillerdir” kavli, öncesinin muhtevasını pekiştiren bir fezlekedir/tâkîptir. Zamirlerinin yerine ismi işaretin konulması, hükmün gerekçesine ima etmek maksadıyla zikredilen çirkin vasıflarıyla onları zihinde hazır kılmak ve bu vasıflarla başkalarından tam anlamıyla ayrışıp gözle görülen şeyler sırasına girdiklerine işaret etmek içindir; yani: Bu şekilde vasfedilen o kimseler, önce kalbî rızasızlığı gösteren yüz çevirmeleri sebebiyle kendi kitaplarına, sonra da ona uygun düşen senin hükmüne inanmış değillerdir; yahut sana ve o kitaba inanmış değillerdir. Bunun, Allah Teâlâ tarafından o Yahudilerin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve O'nun hükmüne asla inanmayacaklarına dair bir haber olduğu da söylenmiştir.

وقيل: المعنى- وما أولئك بالكاملين في الإيمان- تهكما بهم إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ كلام مستأنف سيق لتقرير مزيد فظاعة حال أولئك اليهود ببيان علو شأن التوراة على أتم وجه فِيها هُدىً أي إرشاد للناس إلى الحق وَنُورٌ

Bununla: "Onlar imanda kemale ermiş kimseler değillerdir" manasının kastedildiği de söylenmiştir ki bu onlarla alay etmektir. { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik” ifadesi, Tevrat'ın yüce şanını en mükemmel şekilde beyan ederek o Yahudilerin durumunun vahametini ortaya koymak üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. { فِيها هُدىً } “Onda bir hidayet” yani insanları hakka ulaştıran bir rehberlik { وَنُورٌ } “ve bir nur vardır”

أي ضياء يكشف به ما تشابه عليهم وأظلم- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنه-.

yani kendilerine kapalı ve karanlık gelen hususları aydınlatan bir ışıktır —bunu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh söylemiştir—.

وقال الزجاج: فِيها هُدىً أي بيان للحكم الذي جاؤوا يستفتون فيه النبي ﷺ وَنُورٌ أي بيان أن أمر النبي ﵊ حق، ولعل تعميم المهدي إليه كما في كلام ابن عباس أولى، ويندرج فيه اندراجا أوليا ما ذكره الزجاج من الحكم، وإطلاق النور على ما في التوراة مجاز، ولعل إطلاقه على ذلك دون إطلاقه على القرآن بناء على أن النور مقول بالتشكيك، وقد يقال: إن إطلاقه على ما به بيان أمر النبي ﷺ بناء على ما قال الزجاج- باعتبار كون الأمر المبين متعلقا بأول الأنوار الذي لولاه ما خلق الفلك الدوار ﷺ، وحينئذ يكون الفرق بين الإطلاقين مثل الصبح ظاهرا، والظرف خبر مقدم، وهُدىً مبتدأ، والجملة حال من التَّوْراةَ أي كائنا فيها ذلك، وكذا جملة يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ في قول إلا أنها حال مقدرة، والأكثرون على أنها مستأنفة مبينة لرفعة رتبة التوراة وسمو طبقتها، والمراد من النبيين من كان منهم من لدن موسى إلى عيسى عليهما الصلاة والسلام على ما رواه ابن أبي حاتم عن مقاتل، وكان بين النبيين ﵉ ألف نبي.

Zeccâc şöyle demiştir: { فِيها هُدىً } yani Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem fetva sormaya geldikleri hükmün beyanı; { وَنُورٌ } yani Peygamber'in aleyhisselâm davasının hak olduğunun beyanı vardır. İbn Abbâs'ın sözünde olduğu gibi hidayet olunan şeyin genellenmesi belki daha evladır; Zeccâc'ın zikrettiği hüküm de buna öncelikle dahildir. Tevrat'takiler için «nur» lafzının kullanılması mecazdır. Bunun Kur'an için değil de Tevrat için kullanılması, belki de nurun dereceli olarak söylenmesinden (teşkîk) kaynaklanmaktadır. Şöyle de denilebilir: Zeccâc'ın dediğine dayanarak Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem durumunu açıklayan şey hakkında 'nur' lafzının kullanılması, açıklanan hususun —ki o olmasaydı dönen felekler yaratılmazdı sallallâhu aleyhi ve sellem— ilk nura taalluk etmesi itibariyledir; bu durumda iki kullanım arasındaki fark sabah aydınlığı gibi açık olur. Zarf mukaddem haber, { هُدىً } mübtedadır; cümle ise { التَّوْراةَ } kelimesinden hâldir, yani onda bu nitelikler bulunduğu halde demektir. Aynı şekilde { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ } “Peygamberler onunla hükmederlerdi” cümlesi de bir görüşe göre mukadder bir hâldir; ancak çoğunluğa göre Tevrat'ın mertebesinin yüceliğini ve tabakasının üstünlüğünü açıklayan bir istînâfiyye cümlesidir. Peygamberlerden maksat, İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den rivayet ettiğine göre Mûsâ'dan Îsâ'ya aleyhimesselâtü vesselâm kadar gelen peygamberlerdir; bu iki peygamber aleyhimesselâm arasında bin peygamber gelip geçmiştir.

وأخرج ابن جرير عن عكرمة أن المراد بهم نبينا ﷺ ومن قبله من أنبياء بني إسرائيل ﵈، وعلى هذا بني الاستدلال بالآية من قال: إن شرع من قبلنا شرع لنا ما لم ينسخ، وتقديم الجار والمجرور على الفاعل لما مر غير مرة، والمراد يحكم بأحكامها النبيون الَّذِينَ أَسْلَمُوا صفة أجريت على النبيين- كما قيل- على سبيل المدح، والظاهر لهم، ونظر فيه ابن المنير بأن المدح إنما يكون غالبا بالصفات الخاصة التي يتميز بها الممدوح عمن دونه، والإسلام أمر عام يتناول أمم الأنبياء ومتبعيهم كما يتناولهم، ألا ترى أنه لا يحسن في مدح النبي ﷺ أن يقتصر على كونه رجلا مسلما فإن أقل متبعيه كذلك، ثم قال: فالوجه- والله تعالى أعلم- أن الصفة قد تذكر لتعظم في نفسها، ولينوه بها إذا وصف بها عظيم القدر، كما تذكر تنويها بقدر موصوفها، وعلى هذا الأسلوب جرى وصف الأنبياء ﵈ بالصلاح في غير ما آية تنويها بمقدار الصلاح إذ جعل صفة للأنبياء ﵈، وبعثا لآحاد الناس على الدأب في تحصيل صفته، وكذلك قيل في قوله تعالى: الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا [غافر: ٧] ، فأخبر سبحانه عن الملائكة المقربين بالإيمان تعظيما لقدره، وبعثا للبشر على الدخول فيه ليساووا الملائكة المقربين في هذه الصفة، وإلا فمن المعلوم أن الملائكة مؤمنون ليس إلا، كيف لا؟! وهم- عند ربهم- كما في الخبر، ثم قال جل وعلا: وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا يعني من البشر لثبوت حق الأخوة في الإيمان بين القبيلتين، فلذلك- والله تعالى أعلم- جرى وصف الأنبياء في هذه الآية بالإسلام تنويها به، ولقد أحسن القائل: أوصاف الأشراف أشراف الأوصاف، وحسان الناظم في مدحه ﵊ بقوله:

İbn Cerîr, İkrime'den rivayet etmiştir ki bunlardan maksat Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ve O'ndan önceki İsrâiloğulları peygamberleridir aleyhimüsselâm. "Bizden öncekilerin şeriatı, neshedilmediği sürece bizim için de şeriattır" diyenler bu ayeti delil getirirken bu kabule dayanmışlardır. Câr ve mecrûrun failin önüne geçirilmesi daha önce defalarca geçtiği [vurgu ve ehemmiyet] sebebiyledir. Maksat, onun hükümleriyle hükmetmeleridir. { الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “[Allah'a] teslim olmuş” ifadesi, denildiği üzere övgü makamında peygamberlere verilmiş bir sıfattır ve onlar için zâhirdir. İbnü'l-Münîr buna itiraz ederek şöyle demiştir: Övgü çoğunlukla, övülen kimseyi kendisinden aşağıda olandan ayıran özel sıfatlarla yapılır; oysa İslâm peygamberleri kapsadığı gibi onların ümmetlerini ve tâbilerini de kapsayan genel bir durumdur. Görmez misin ki Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem överken sadece O'nun Müslüman bir adam olduğunu söylemekle yetinmek uygun olmaz; zira O'na tâbi olanların en sıradanı bile böyledir! Sonra şöyle dedi: Doğru olan —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— şudur: Bir sıfat, kadr-ü kıymeti büyük olan biri onunla nitelendiğinde, mezkûr sıfatın kendisini yüceltmek ve onun şanını yükseltmek için zikredilebileceği gibi, nitelenenin kadrini yüceltmek için de zikredilebilir. Pek çok ayette peygamberlerin aleyhimüsselâm salah (iyilik) ile nitelenmesi de bu üslup üzeredir; bu, salah sıfatı peygamberlere aleyhimüsselâm sıfat kılınarak onun mertebesinin büyüklüğünü belirtmek ve sıradan insanları bu vasfı elde etmek için gayret göstermeye teşvik etmek içindir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında da böyle denilmiştir: { الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } [Mü'min: 7]; Allah Teâlâ, imanın kadrini yüceltmek ve bu sıfatta mukarreb meleklere denk olsunlar diye insanları imana girmeye teşvik etmek için mukarreb meleklerin iman ettiklerini haber vermiştir. Yoksa meleklerin mümin oldukları zaten malumdur, nasıl olmasın ki?! Onlar —hadiste geldiği gibi— Rablerinin katındadırlar. Sonra celle ve alâ: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } buyurmuştur; yani iki zümre arasında imandaki kardeşlik hakkının sübutu sebebiyle insanlardan olan müminler için bağışlanma dilerler. İşte bu sebeple —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— bu ayette peygamberlerin İslâm ile nitelenmesi, İslâm'ın şanını yüceltmek içindir. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir: "Şereflilerin vasıfları, vasıfların en şereflisidir." Şair de Peygamber'i aleyhisselâm överken şu beytiyle ne güzel söylemiştir:

ما إن مدحت محمدا بمقالتي ... لكن مدحت مقالتي بمحمد

"Sözlerimle Muhammed'i övmüş olmadım, / Lakin Muhammed ile sözlerimi övmüş oldum."

والإسلام- وإن كان من أشرف الأوصاف، إذ حاصله معرفة الله تعالى بما يجب له ويستحيل عليه ويجوز في حكمه- إلا أن النبوة أشرف وأجل لاشتمالها على عموم الإسلام مع خواص المواهب التي لا تسعها العبارة فلو لم نذهب إلى الفائدة المذكورة في ذكر الإسلام بعد النبوة لخرجنا عن قانون البلاغة المألوف في الكتاب العزيز وفي كلام العرب الفصيح، وهو الترقي من الأدنى إلى الأعلى لا النزول على العكس، ألا ترى أن أبا الطيب كيف تزحزح عن هذا المهيع في قوله:

İslâm —her ne kadar en şerefli vasıflardan olsa da; zira onun özü Allah Teâlâ'yı O'na vacip olan, imkânsız olan ve hükmünde caiz olan şeylerle bilmektir— peygamberlik ondan daha şerefli ve daha yücedir; çünkü peygamberlik, ifadelere sığmayan hususi mevhibelerle birlikte umumi İslâm'ı da bünyesinde barındırır. Eğer peygamberlikten sonra İslâm'ın zikredilmesindeki bu faydaya gitmeyecek olursak, Yüce Kitap'ta ve fasih Arap kelamında alışılagelen o belağat kanununun —yani aşağıdan yukarıya terakki etme kuralının, yoksa bunun aksine yukarıdan aşağıya inme kuralının değil— dışına çıkmış olurduk. Görmez misin, Ebü't-Tayyib şu sözünde bu doğru yoldan nasıl da sapmıştır:

شمس ضحاها هلال ليلتها ... در مقاصيرها زبرجدها

"Kuşluğunun güneşi, gecesinin hilâlidir; / Odalarının incisi, onun zebercedidir."

فنزل عن الشمس إلى الهلال، وعن الدر إلى الزبرجد فمضغت الألسن عرض بلاغته ومزقت أديم صنعته؟ فعلينا

Böylece güneşten hilâle, inciden zebercede inmiş; bu yüzden diller onun belağatını eleştirmiş ve sanatını paramparça etmiştir. Binaenaleyh bize düşen,

أن نتدبر الآيات المعجزات حتى يتعلق فهمنا بأهداب علوها في البلاغة المعهودة لها، والله تعالى الموفق للصواب انتهى.

anlayışımız o mucizevi ayetlerin bilinen yüce belağatının eteklerine tutunabilsin diye o muciz ayetleri derinlemesine düşünmektir. Doğruya muvaffak kılan ancak Allah Teâlâ'dır.

وفي المفتاح: والتخليص إشارة إلى ما ذكره، وإيراد الطيبي عليه ما أورده غير طيب، نعم قد يقال: إن القائل بكونها مادحة لمن جرت عليه نفسه قد يدعي أن ذلك مما لا بأس به إذا قصد مع المدح فوائد أخر كالتنويه بعلو مرتبة المسلمين هنا والتعريض باليهود بأنهم بمعزل عن الإسلام، على أنه قد ورد في الفصيح- بل في الأفصح- ذكر غير الأبلغ بعد الأبلغ من الصفات، ومن ذلك الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [الفاتحة: ١ وغيرها] حيث كان متضمنا نكتة، وقال عصام الملة: إن الإسلام للنبي كمال المدح لأن الانقياد من المقتدي للخلائق التي لا تحصى وصف لا وصف فوقه، ويمكن أن يكون الوصف به هنا إشعارا بمنشأ الحكم ليحافظ عليه الأمة ولا يخرم، ولا يتوهم أن الحكم للنبوة، فغير النبي ﷺ خارج عن هذا المسلك انتهى، وفيه تأمل، إذ الترقي من الأدنى إلى الأعلى لم يظهر بعد، ونهاية الأمر الرجوع إلى نحو ما تقدم فافهم لِلَّذِينَ هادُوا أي تابوا من الكفر- كما قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنه- والمراد بهم اليهود- كما قال الحسن- والجار إما متعلق- بيحكم- أي يحكمون فيما بينهم، واللام إما لبيان اختصاص الحكم بهم أعم من أن يكون لهم أو عليهم، كأنه قيل: لأجل الذين هادوا، وإما للإيذان بنفعه للمحكوم عليه أيضا بإسقاط التبعة عنه، وإما للإشعار بكمال رضاهم به وانقيادهم له كأنه أمر نافع لكلا الفريقين ففيه تعريض بالمحرفين، وقيل: من باب سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النحل: ٨١] وإما متعلق- بأنزلنا- ولعل الفاصل ليس بالأجنبي ليضر، وقيل: بأنزل على صيغة المبني للمفعول، وحذف لدلالة الكلام عليه، وتكون الجملة حينئذ معترضة، وعلى هذا تكون الآية نصا في تخصيص النبيين بأنبياء بني إسرائيل لأنه لا يلزم من إنزالها لهم اختصاصها بهم، وقيل: الجار متعلق- بهدى ونور- وفيه فصل بين المصدر ومعموله، وقيل: متعلق بمحذوف وقع صفة لهما أي هُدىً وَنُورٌ كائنان لهما، وكلام الزجاج يحتمل هذا وما قبله وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ أي العباد والعلماء قاله قتادة، وقال مجاهد:

el-Miftâh ve et-Telhîs'te onun zikrettiğine işaret edilmiştir; Tîbî'nin ona yönelttiği itiraz ise pek yerinde değildir. Evet, şöyle de denilebilir: Sıfatın, nitelendiği kimseyi bizzat övdüğünü söyleyen kişi; övgüyle birlikte başka faydalar da kastedildiğinde bunda bir sakınca olmadığını iddia edebilir; nitekim burada Müslümanların mertebesinin yüceliğine dikkat çekmek ve Yahudilerin İslâm'dan tamamen uzak olduklarını ima etmek böyledir. Kaldı ki fasih —hatta en fasih— kelamda, daha beliğ olan sıfattan sonra daha az beliğ olanın zikredildiği vaki olmuştur; bir nükte içerdiği için { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } [el-Fâtiha: 1 ve diğerleri] buna bir örnektir. İsâmü'l-Mille ise şöyle demiştir: İslâm, peygamber için övgünün kemalidir; çünkü sayısız mahlûkatın kendisine uyduğu bir önderin bizzat boyun eğip teslim olması, üstünde başka bir vasıf bulunmayan bir niteliktir. Buradaki vasfın, hükmün kaynağını hissettirmek için olması da mümkündür; ta ki ümmet onu korusun ve çiğnemesin, hükmün sırf peygamberliğe mahsus olduğu zannedilip de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilerin bu yoldan hariç olduğu vehmedilmesin. [Zemahşerî'nin sözü] burada bitti. Ancak bu izahta düşünülmesi gereken cihetler vardır; zira aşağıdan yukarıya doğru terakki henüz tam olarak tezahür etmiş değildir ve işin nihayeti daha önce geçen manaya dönmektedir, iyi anla! { لِلَّذِينَ هادُوا } “Yahudilere [hükmederlerdi]” yani İbn Abbâs'ın radıyallâhu teâlâ anh dediği gibi küfürden tövbe edenlere; Hasan'ın dediği gibi ise maksat Yahudilerdir. Câr-mecrûr ya { يَحْكُمُ } fiiline taalluk eder; yani onların kendi aralarında hükmederlerdi demektir. Buradaki Lâm (ل) ya lehlerine veya aleyhlerine olsun hükmün onlara tahsisini beyan içindir —sanki 'Yahudiler uğruna/için' denilmiş gibidir—; ya hüküm aleyhine verilen kimseden de mesuliyeti düşürmek suretiyle hükmün ona da faydalı olduğunu bildirmek içindir; yahut her iki fırka için de faydalı bir işmiş gibi onların bu hükme tam rızalarını ve teslimiyetlerini hissettirmek içindir ki bunda tahrif edenlere bir tariz vardır. Bir görüşe göre de bu, { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } [en-Nahl: 81] kabilindendir. Ya da mecrûr { أَنْزَلْنَا } fiiline taalluk eder; aradaki fasıla da zarar verecek kadar yabancı sayılmaz. Bir görüşe göre de meçhul sîgasıyla mahzuf bir «ünzilet» fiiline taalluk eder ve kelamın delaletinden ötürü hazfedilmiştir; bu durumda cümle ara cümle (mu'tarıza) olur. Buna göre ayet, peygamberlerin İsrâiloğulları peygamberlerine tahsis edilmesinde açık bir nass olur; çünkü Tevrat'ın onlar için indirilmiş olması, sadece onlara mahsus olmasını gerektirmez. Câr-mecrûrun { هُدىً وَنُورٌ } kelimelerine taalluk ettiği de söylenmiştir ki bunda mastar ile mamulünün arasının ayrılması söz konusudur. Ya da her ikisine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği söylenmiştir; yani 'onlar için sabit olan bir hidayet ve nur' demektir. Zeccâc'ın kelamı bunu ve bundan öncekini ihtimal dahilinde tutar. { وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ } “kendilerini Rabbe adamış zâhitler ve âlimler de” yani âbidler ve âlimler; bunu Katâde söylemiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir:

الرَّبَّانِيُّونَ العلماء الفقهاء وهم فوق الأحبار، وعن ابن زيد الرَّبَّانِيُّونَ الولاة، وَالْأَحْبارُ العلماء، والواحد:

«Rabbâniyyûn», fakih âlimlerdir ve onlar ahbârdan (hahamlardan) daha üstündürler. İbn Zeyd'den ise «Rabbâniyyûn»un yöneticiler, «Ahbâr»ın ise âlimler olduğu rivayet edilmiştir. Tekili ise:

حبر بالفتح والكسر، قال الفراء: وأكثر ما سمعت فيه الكسر، وهو مأخوذ من التحبير والتحسين، فإن العلماء يحبرون العلم ويزينونه ويبينونه، ومن ذلك الحبر- بكسر الحاء لا غير- لما يكتب به، وهذا عطف على «النبيون» أي هم أيضا يحكمون بأحكامها، وتوسيط المحكوم لهم- كما قال شيخ الإسلام- بين المتعاطفين للإيذان بأن الأصل في الحكم بها، وحمل الناس على ما فيها هم النبيون، وإنما الربانيون والأحبار خلفاء ونواب لهم في ذلك كما ينبئ عنه قوله تعالى: بِمَا اسْتُحْفِظُوا أي بالذي استحفظوه من جهة النبيين وهو التوراة حيث سألوهم أن يحفظوها من التغيير والتبديل على الإطلاق، ولا ريب في أن ذلك منهم ﵈ مشعر باستخلافهم في إجراء أحكامها من غير إخلال بشيء منها، والجار متعلق «بيحكم» ، وما موصولة، وضمير الجمع عائد إلى الربانيين والأحبار، وقوله تعالى:

fetha ve kesre ile «habr/hibr»dir. Ferrâ: "Hakkında en çok duyduğum kesreli olanıdır" demiştir; bu kelime güzelleştirmek ve süslemek anlamına gelen 'tahbîr'den türetilmiştir; zira âlimler ilmi süsler, güzelleştirir ve beyan ederler. Kendisiyle yazı yazılan mürekkebe de —sadece hâ harfinin kesresiyle— «hibr» denilmesi bundandır. Bu kelime { النَّبِيُّونَ } lafzına matuftur; yani onlar da onun hükümleriyle hükmederler demektir. Şeyhülislâm'ın dediği gibi, lehine hüküm verilenlerin matuflar arasına sokulması, onunla hükmetmede ve insanları onda olan şeylere sevk etmede asıl olanların peygamberler olduğunu; rabbânîlerin ve âlimlerin ise bu hususta ancak onların halifeleri ve vekilleri mesabesinde bulunduklarını bildirmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunu haber vermektedir: { بِمَا اسْتُحْفِظُوا } “korumakla görevlendirildikleri şeyler sebebiyle” yani peygamberler tarafından kendilerinden korunması istenen Tevrat sebebiyle; zira peygamberler onlardan Tevrat'ı her türlü tahrif ve tebdilden mutlak surette korumalarını istemişlerdi. Şüphe yok ki peygamberlerin aleyhimüsselâm böyle davranması, Tevrat'ın hükümlerinden hiçbirini aksatmadan yürütmek hususunda onları halife kıldıklarını hissettirir. Câr-mecrûr { يَحْكُمُ } fiiline taalluk eder, { ما } ism-i mevsûldür, cemi zamiri ise rabbânîlere ve âlimlere döner. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

مِنْ كِتابِ اللَّهِ بيان- لما- وفي الإبهام والبيان بذلك ما لا يخفى من تفخيم أمر التوراة ذاتا وإضافة، وفيه أيضا تأكيد إيجاب حفظها والعمل بما فيها، والباء الداخلة على الموصول سببية فلا يلزم تعلق حرفي جر متحدي المعنى بفعل واحد أي ويحكم الربانيون والأحبار أيضا بالتوراة بسبب ما حفظوه مِنْ كِتابِ اللَّهِ حسبما وصاهم به أنبياؤهم وسألوهم أن يحفظوه، وليس المراد بسببيته لحكمهم ذلك سببيته من حيث الذات بل من حيث كونه محفوظا، فإن تعليق حكمهم بالموصول مشعر بسببية الحفظ المترتب لا محالة على ما في حيز الصلة من الاستحفاظ له، وتوهم بعضهم أن ما بمعنى أمر، ومِنْ لتبيين مفعول محذوف- لاستحفظوا- والتقدير بسبب أمر اسْتُحْفِظُوا به

{ مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'ndan” ifadesi { ما } mevsûlünü açıklayan beyandır (tebyîn). Bu kapalılık ve ardından gelen beyanda, Tevrat'ın hem zâtını hem de izafetini yüceltme anlamı bulunduğu gizli değildir; ayrıca onda Tevrat'ı korumanın ve içindekilerle amel etmenin vacipliğini tekit etme anlamı da vardır. Mevsûlün başına gelen Bâ (ب) harfi sebebiyet içindir; dolayısıyla aynı anlamdaki iki harf-i cerin tek bir fiile taalluk etmesi gerekmez; yani rabbânîler ve âlimler de peygamberlerinin kendilerine vasiyet ettiği ve korumalarını talep ettiği üzere { مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'ndan” korudukları şeyler sebebiyle Tevrat ile hükmederler. Bu durumun onların hüküm vermesine sebep olmasından maksat, zâtı itibariyle sebebi olması değil, bilakis korunmuş olması itibariyledir; zira onların hükmetmelerinin mevsûle bağlanması, sıla cümlesinde geçen 'koruma talebinden' kaçınılmaz olarak doğan koruma vasfının sebebiyetini hissettirmektedir. Bazıları { ما } kelimesinin 'emir' manasında olduğunu, { مِنْ } harfinin ise { اسْتُحْفِظُوا } fiilinin mahzuf mef'ûlünü beyan ettiğini vehmetmişlerdir; bu durumda takdir: 'Kendisiyle korumakla emrolundukları bir emir sebebiyle

شيئا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وهو مما لا ينبغي أن يخرج عليه كتاب الله تعالى، وقيل: الأولى أن تجعل ما مصدرية ليستغني عن تقدير العائد، وحينئذ لا يتأتى القول بأن مِنْ بيان لها، ومن الناس من جوز كون بِمَا بدلا من بها، وأعيد الجار لطول الفصل وهو جائز أيضا وإن لم يطل، ومنهم من أرجع الضمير المرفوع للنبيين ومن عطف عليهم، فالمستحفظ حينئذ هو الله تعالى، وحديث الأنباء لا يتأتى إذ ذاك، وقيل: إن الرَّبَّانِيُّونَ فاعل بفعل محذوف، والباء صلة له، والجملة معطوفة على ما قبلها، أي ويحكم الربانيون والأحبار بحكم كتاب الله تعالى الذي سألهم أنبياؤهم أن يحفظوه من التغيير وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ عطف على اسْتُحْفِظُوا ومعنى شُهَداءَ رقباء يحمونه من أن يحوم حول حماه التغيير والتبديل بوجه من الوجوه، أو شُهَداءَ عليه أنه حق.

Allah'ın Kitabı'ndan bir şeyi...' şeklinde olur ki bu, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın hamledilmemesi gereken bir tevildir. { ما } lafzının, aid zamirinin takdir edilmesine ihtiyaç bırakmamak için masdariyye yapılmasının daha evla olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { مِنْ } lafzının onun beyanı olduğu söylenemez. Bazı âlimler { بِمَا } ifadesinin { بِهَا } lafzından bedel olmasını caiz görmüşlerdir; aranın uzaması sebebiyle câr tekrarlanmıştır ki aranın uzamadığı yerlerde de bu caizdir. Bazıları ise merfu zamiri peygamberlere ve onlara matuf olanlara döndürmüşlerdir; bu takdirde korumayı talep eden Allah Teâlâ olur; fakat o zaman peygamberlerin vasiyeti söz konusu olamaz. { الرَّبَّانِيُّونَ } kelimesinin mahzuf bir fiilin faili, Bâ harfinin de onun sılası olduğu ve cümlenin öncekine matuf olduğu da söylenmiştir; yani rabbânîler ve âlimler, peygamberlerinin kendilerinden tahriften korumasını istedikleri Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın hükmüyle hükmederler demektir. { وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ } “ve onlar onun üzerine şahitler idiler” ifadesi { اسْتُحْفِظُوا } kavline matuftur; { شُهَداءَ } kelimesinin anlamı, herhangi bir şekilde sınırına tahrif ve tebdilin yaklaşmasını engelleyen bekçiler/muhafızlar idiler yahut onun hak olduğuna dair şahitler idiler demektir.

ورجح على الأول بأنه يلزم عليه أن يكون الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ رقباء على أنفسهم لا يتركونها أن تغير وتحرف التوراة لأن المحرف لا يكون إلا منهم لا من العامة، وهو كما ترى ليس فيه مزيد معنى، وإرجاع ضمير كانُوا للنبيين مما لا يكاد يجوز، وقيل: عطف على يَحْكُمُ المحذوف المراد منه حكاية الحال الماضية أي حكم الربانيون والأحبار بكتاب الله تعالى.

İkinci mana birinciye şu gerekçeyle tercih edilmiştir: Birinci manaya göre rabbânîlerin ve âlimlerin bizzat kendi nefislerinin bekçisi olmaları, nefislerinin Tevrat'ı değiştirip tahrif etmesine izin vermemeleri gerekir; çünkü tahrif edenler avamdan değil ancak onların arasından çıkar. Bu ise gördüğün gibi fazladan bir mana taşımaz. { كانُوا } fiilindeki zamirin peygamberlere döndürülmesi ise neredeyse hiç caiz olmayacak bir durumdur. Bunun, geçmiş hâlin hikâye edilmesi kastedilen mahzuf { يَحْكُمُ } fiiline matuf olduğu da söylenmiştir; yani rabbânîler ve âlimler Allah Teâlâ'nın Kitabı ile hükmettiler

وكانوا شهداء عليه، ويجوز على هذا- بلا خفاء- أن تكون الشهادة مستعارة للبيان أي مبينين ما يخفى منه، وأمر التعدي بعلى سهل، ولعل المراد به شيء وراء الحكم، وقيل: الضمير المرفوع هنا كسابقه عائد على النبيين وما عطف عليه، والعطف إما على اسْتُحْفِظُوا أو على يَحْكُمُ وتوهم عبارة البعض- حيث قال وبسبب كونهم شهداء- أن العطف على- ما- الموصولة فيؤوّل كانُوا بالمصدر، وكأن المقصود منه تلخيص المعنى لكون ما ذكر ضعيفا فيما لا يكون المعطوف عليه حدثا، وأما العطف على كتاب الله بتقدير حرف مصدري ليكون المعطوف داخلا تحت الطلب فكما ترى، وإرجاع ضمير عَلَيْهِ إلى حكم النبي ﷺ بالرجم كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه مما تأباه العربية في بعض الاحتمالات، وهو وإن جاز عربية في البعض الآخر لكنه خلاف الظاهر ولا قرينة عليه، ولعل مراد الحبر بيان بعض ما تضمنه الكتاب الذي هم شهداء عليه، وبالجملة احتمالات هذه الآية كثيرة فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ خطاب لرؤساء اليهود وعلمائهم بطريق الالتفات كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه والسدي والكلبي، ويتناول النهي غير أولئك المخاطبين بطريق الدلالة، والفاء لجواب شرط محذوف أي إذا كان الشأن كما ذكر يا أيها الأحبار فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ كائنا من كان، واقتدوا في مراعاة أحكام التوراة وحفظها بمن قبلكم من النبيين والربانيين والأحبار، ولا تعدلوا عن ذلك ولا تحرفوا خشية من أحد وَاخْشَوْنِ في ترك أمري فإن النفع والضر بيدي، أو في الإخلال بحقوق مراعاتها فضلا عن التعرض لها بسوء وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي أي لا تستبدلوا بآياتي التي فيها بأن تخرجوها منها أو تتركوا العمل بها وتأخذوا لأنفسكم ثَمَناً قَلِيلًا من الرشوة والجاه وسائر الحظوظ الدنيوية، فإنه وإن جلت قليلة مسترذلة في نفسها لا سيما بالنسبة إلى ما يفوتهم بمخالفة الأمر، وذهب الحسن البصري إلى أن الخطاب للمسلمين وهو الذي ينبئ عنه كلام الشعبي.

ve onun üzerine şahitler oldular. Buna göre —hiç şüphesiz— şahitliğin beyan anlamında istiare edilmiş olması caizdir; yani ondan kapalı olan şeyleri açıklayan kimseler idiler demektir; 'alâ' harf-i ceriyle geçişli kılınması ise kolaydır. Belki de bununla hükmün ötesinde bir şey kastedilmiştir. Buradaki merfu zamirin de önceki gibi peygamberlere ve ona matuf olanlara döndüğü; atfın ise ya { اسْتُحْفِظُوا } üzerine ya da { يَحْكُمُ } üzerine olduğu söylenmiştir. Bazılarının: "Onların şahit olmaları sebebiyle..." şeklindeki ifadesi, atfın mevsûl olan { ما } üzerine olduğu ve böylece { كانُوا } fiilinin masdara tevil edildiği vehmini doğurmuştur; sanki bununla maksat, matufun aleyhin bir fiil/olay olmadığı yerlerde bu zikredilen zayıf kaldığı için manayı özetlemektir. Matufun talep altına girmesi için masdar harfi takdir edilerek Allah'ın Kitabı üzerine atfedilmesine gelince, bu da gördüğün gibi zayıftır. { عَلَيْهِ } ibaresindeki zamirin —İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiği üzere— Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem recm hükmüne döndürülmesi ise bazı ihtimallerde Arap dil kurallarının reddettiği bir durumdur; her ne kadar diğer bazısında Arapça bakımından caiz olsa da zâhire aykırıdır ve buna dair bir karine yoktur. Belki de İbn Abbâs'ın maksadı, üzerine şahit oldukları Kitap'ın ihtiva ettiği bazı hususları beyan etmektir. Hâsılı bu ayetin ihtimalleri pek çoktur. { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } “Öyleyse insanlardan korkmayın”; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh, Süddî ve Kelbî'den rivayet edildiği üzere iltifat yoluyla Yahudilerin reislerine ve âlimlerine hitaptır. Nehiy, delalet yoluyla o muhatapların dışındakileri de kapsar. Fâ harfi mahzuf bir şartın cevabıdır; yani ey hahamlar, durum anlatıldığı gibi olduğuna göre { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } “insanlardan korkmayın”, kim olursa olsun kimseden çekinmeyin! Tevrat'ın hükümlerini gözetme ve onu koruma hususunda sizden önceki peygamberlere, rabbânîlere ve âlimlere uyun; hiç kimseden korkarak bundan sapmayın ve hükümleri tahrif etmeyin! { وَاخْشَوْنِ } “benden korkun” emrimi terk etme hususunda; zira fayda ve zarar benim elimdedir; yahut Tevrat'a kötülükle el uzatmak bir yana, onu koruma haklarını ihlal etme hususunda benden korkun! { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي } “Âyetlerimi satmayın” yani onda bulunan ayetlerimi, onları kitaptan çıkarmak veya onlarla amel etmeyi terk etmek suretiyle feda edip kendinize { ثَمَناً قَلِيلًا } “az bir pahayı / az bir değeri” —rüşvet, makam ve diğer dünyalık menfaatleri— bedel olarak almayın. Çünkü bu menfaatler ne kadar büyük görünse de bizzat kendi içinde pek az ve değersizdir; bilhassa emre muhalefet etmekle ellerinden kaçırdıkları mükâfatın yanında pek kıymetsizdir. Hasan-ı Basrî hitabın Müslümanlara yönelik olduğu görüşüne varmıştır ki Şa'bî'nin kelamı da bunu hissettirmektedir.

وعن ابن مسعود- وهو الوجه كما في الكشف- أنه عام، والفاء على الوجهين فصيحة أي وحين عرفتم ما كان عليه النبيون والأحبار، وما تواطأ عليه الخلوف من أمر التحريف والتبديل للرشوة والخشية، فلا تخشوا الناس ولا تكونوا أمثال هؤلاء الخالفين، والذي يقتضيه كلام بعض أئمة العربية أنها على الوجه فصيحة أيضا، وقد تقدم الكلام على مثل هذا التركيب فتذكر وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ من الأحكام فَأُولئِكَ إشارة إلى مِنْ والجمع باعتبار معناها كما أن الإفراد في سابقه باعتبار لفظها، وهو مبتدأ خبره جملة قوله سبحانه: هُمُ الْكافِرُونَ ويجوز أن

İbn Mes'ûd'dan ise —el-Keşşâf'ta belirtildiği gibi doğru olan da budur— hitabın genel olduğu nakledilmiştir. Fâ harfi her iki görüşe göre de fasîhadır; yani peygamberlerin ve âlimlerin ne üzere olduğunu, sonraki nesillerin ise rüşvet ve korku sebebiyle tahrif ve tebdil hususunda nasıl anlaştıklarını bildiğinize göre artık insanlardan korkmayın ve bu sonraki bozguncular gibi olmayın demektir. Bazı Arap dili imamlarının ifadelerinin gerektirdiği husus şudur: Bu Fâ harfi zâhire göre de fasîhadır. Benzer bir terkip hakkındaki açıklama daha önce geçmişti, hatırla! { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Kim Allah'ın indirdiği [hükümler] ile hükmetmezse”, { فَأُولئِكَ } “işte onlar” ifadesi { مَنْ } lafzına işarettir; çoğul gelmesi manası itibariyledir, nitekim öncesindeki teklik de lafzı itibariyledir. Bu mübtedadır, haberi ise Sübhânehu'nun şu cümle kavlidir: { هُمُ الْكافِرُونَ } “kâfirlerin ta kendileridir”. Şu da caizdir:

يكون هُمُ ضمير فصل، والْكافِرُونَ هو الخبر، والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبلها أبلغ تقرير وتحذير عن الإخلال به أشد تحذير، واحتجت الخوارج بهذه الآية على أن الفاسق كافر غير مؤمن، ووجه الاستدلال بها أن كلمة مِنْ فيها عامة شاملة لكل من لم يحكم بما أنزل الله تعالى، فيدخل الفاسد المصدق أيضا لأنه غير حاكم وعامل بما أنزل الله تعالى، وأجيب بأن الآية متروكة الظاهر، فإن الحكم وإن كان شاملا لفعل القلب والجوارح لكن المراد به هنا عمل القلب وهو التصديق، ولا نزاع في كفر من لم يصدق بما أنزل الله تعالى، وأيضا إن المراد عموم النفي بحمل ما على الجنس، ولا شك أن من لم يحكم بشيء مما أنزل الله تعالى لا يكون إلا غير مصدق ولا نزاع في كفره، وأيضا أخرج ابن منصور وأبو الشيخ وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: إنما أنزل الله تعالى- ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الكافرون والظالمون والفاسقون- في اليهود خاصة، وأخرج ابن جرير عن أبي صالح قال: الثلاث الآيات التي في المائدة وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ إلخ ليس في أهل الإسلام منها شيء هي في الكفار، وأخرج ابن أبي حاتم عن عكرمة وابن جرير عن الضحاك نحو ذلك، ولعل وصفهم بالأوصاف الثلاث باعتبارات مختلفة، فلإنكارهم ذلك وصفوا- بالكافرين- ولوضعهم الحكم في غير موضعه وصفوا- بالظالمين- ولخروجهم عن الحق وصفوا- بالفاسقين- أو أنهم وصفوا بها باعتبار أطوارهم وأحوالهم المنضمة إلى الامتناع عن الحكم، فتارة كانوا على حال تقتضي الكفر، وتارة على أخرى تقتضي الظلم أو الفسق، وأخرج أبو حميد وغيره عن الشعبي أنه قال: الثلاث الآيات التي في المائدة أولها لهذه الأمة والثانية في اليهود والثالثة في النصارى، ويلزم على هذا أن يكون المؤمنون أسوأ حالا من اليهود والنصارى إلا أنه قيل: إن الكفر إذا نسب إلى المؤمنين حمل على التشديد والتغليظ، والكافر إذا وصف بالفسق والظلم أشعر بعتوه وتمرده فيه.

{ هُمُ } lafzı fasıl zamiri, { الْكافِرُونَ } ise haber olur. Cümle, öncesinin muhtevasını en beliğ şekilde tekit eden ve onu ihlal etmekten en şiddetli biçimde sakındıran bir fezlekedir/tâkîptir. Hâricîler, fâsık kimsenin kâfir olup mümin olmadığına dair bu ayeti delil getirmişlerdir. İstidlal yönleri şudur: Ayetteki { مَنْ } kelimesi umum ifade edip Allah Teâlâ'nın indirdiği ile hükmetmeyen herkesi kapsar; binaenaleyh kalbiyle tasdik eden fâsık da buraya dahil olur, çünkü o da Allah Teâlâ'nın indirdiği ile hükmetmemiş ve amel etmemiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayet zahiri üzere bırakılmamıştır; zira 'hüküm' kelimesi kalbin ve azaların fiilini kapsasa da burada kastedilen kalbin ameli olan 'tasdiktir'. Allah Teâlâ'nın indirdiğini tasdik etmeyenin kâfir olduğunda ise hiçbir ihtilaf yoktur. Ayrıca buradaki nefyin umumiyeti, { ما } lafzının cinse hamledilmesiyledir; şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın indirdiği şeylerin hiçbirisiyle hükmetmeyen kimse ancak [vahyi] tasdik etmeyen biri olabilir ve onun küfründe de ihtilaf yoktur. Bunun yanı sıra İbn Mansûr, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ'nın indirdiği: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } ve devamındaki zalimler ile fâsıklar ayeti sadece Yahudiler hakkında inmiştir.» İbn Cerîr de Ebû Sâlih'ten şöyle rivayet etmiştir: «Mâide sûresindeki { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ } vb. üç ayet, İslâm ehlinden hiç kimse hakkında değildir, onlar kâfirler hakkındadır.» İbn Ebî Hâtim İkrime'den, İbn Cerîr de Dahhâk'tan buna benzer bir rivayette bulunmuştur. Onların bu üç vasıfla nitelenmesi belki de farklı açılardandır: Hükmü inkâr ettikleri için 'kâfirler', hükmü yerinin dışına koydukları için 'zalimler' ve haktan çıktıkları için 'fâsıklar' olarak nitelenmişlerdir. Yahut hükümden kaçınmalarına eklenen durumları ve hâlleri itibariyle bunlarla nitelenmişlerdir; dolayısıyla bir keresinde küfrü gerektiren bir hâl üzere, diğer bir keresinde ise zulmü veya fıskı gerektiren başka bir hâl üzere bulunmuşlardır. Ebû Humeyd ve diğerleri Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Mâide sûresindeki üç ayetten ilki bu ümmet hakkında, ikincisi Yahudiler hakkında, üçüncüsü ise Hristiyanlar hakkındadır.» Buna göre müminlerin durumunun Yahudi ve Hristiyanlardan daha kötü olması gerekir; ancak şöyle denilmiştir: Küfür müminlere nispet edildiğinde şiddet ve sakındırma (tağlîz) manasına hamledilir; kâfir ise fısk ve zulüm ile nitelendiğinde onun bu husustaki azgınlığını ve haddi aşmasını hissettirir.

ويؤيد ذلك ما أخرجه ابن المنذر والحاكم وصححه والبيهقي في سننه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الكفر الواقع في أولى الثلاث: إنه ليس بالكفر الذي تذهبون إليه إنه ليس كفرا ينقل عن الملة كفر دون كفر، والوجه أن هذا كالخطاب عام لليهود وغيرهم، وهو مخرج مخرج التغليظ، أو يلتزم أحد الجوابين، واختلاف الأوصاف لاختلاف الاعتبارات، والمراد من الأخيرين منها الكفر أيضا عند بعض المحققين، وذلك بحملهما على الفسق والظلم الكاملين، وما أخرجه الحاكم وصححه وعبد الرزاق وابن جرير عن حذيفة رضي الله تعالى عنه- أن الآيات الثلاث ذكرت عنده، فقال رجل: إن هذا في بني إسرائيل، فقال حذيفة: نعم الأخوة لكم بنو إسرائيل إن كان لكم كل حلوة ولهم كل مرة، كلا والله لتسلكن طريقهم قدّ الشراك- يحتمل أن يكون ذلك ميلا منه إلى القول بالعموم، ويحتمل أن يكون كما قيل: ميلا إلى القول بأن ذلك في المسلمين،

İbnü'l-Münzir, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve es-Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ naklettiği şu rivayet de bunu destekler; o, bu üç ayetin ilkinde geçen küfür hakkında şöyle demiştir: «O sizin zannettiğiniz küfür değildir; o, dinden çıkaran bir küfür değildir, [büyük küfrün] altındaki bir küfürdür.» Doğru olan şudur: Bu ifade de tıpkı hitap gibi Yahudileri ve diğerlerini kapsayan genel bir ifadedir ve sakındırma/tehdit (tağlîz) üslubu üzere sevk edilmiştir; yahut zikredilen iki cevaptan birine bağlanılır; vasıfların farklılığı ise mülahazaların farklılığındandır. Bazı muhakkik âlimlere göre bu üç vasıftan son ikisiyle kastedilen de küfürdür; bu da onların kâmil manadaki fısk ve zulme hamledilmesiyle olur. Hâkim'in sahih görerek, Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in de Huzeyfe'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettikleri şu haber —ki yanında bu üç ayet zikredilmiş, bir adam: 'Bu İsrâiloğulları hakkındadır' deyince Huzeyfe şöyle demiştir: 'Bütün tatlı şeyler sizin, bütün acı şeyler onların olacaksa İsrâiloğulları sizin için ne güzel kardeşlermiş! Hayır, Allah'a yemin olsun ki siz onların yolunu adım adım takip edeceksiniz'— onun umum görüşüne meylettiği ihtimalini taşır; denildiği gibi bunun Müslümanlar hakkında olduğuna meylettiği ihtimalini de taşır.

وروي الأول عن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما إلا أنه قال: كفر ليس ككفر الشرك وفسق ليس كفسق الشرك وظلم ليس كظلم الشرك.

Birinci görüş Ali b. el-Hüseyin'den radıyallâhu teâlâ anhümâ de rivayet edilmiştir; ancak o şöyle demiştir: «Şirk küfrü gibi olmayan bir küfür, şirk fıskı gibi olmayan bir fısk ve şirk zulmü gibi olmayan bir zulümdür.»

هذا وقد تكلم بعض العارفين على ما في بعض هذه الآيات من الإشارة فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ أي اتقوه سبحانه بتزكية نفوسكم من الأخلاق الذميمة وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ أي واطلبوا إليه تعالى الزلفى بتحليتها بالأخلاق المرضية وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ بمحو الصفات والفناء في الذات لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي لكي تفوزوا بالمطلوب، وقيل: ابتغاء الوسيلة التقرب إليه بما سبق من إحسانه وعظيم رحمته وهو على حد قوله:

Bununla birlikte bazı ârifler bu ayetlerden bazısındaki işarî manalara değinerek şöyle demişlerdir: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } yani nefislerinizi kötü ahlaktan arındırarak O Sübhânehu'dan sakının; { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } yani nefislerinizi O'nun razı olduğu ahlakla süsleyerek O Teâlâ'ya yakınlık arayın; { وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ } sıfatları yok edip Zât'ta fâni olmak suretiyle O'nun yolunda cihad edin; { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } yani matluba kavuşup kurtuluşa eresiniz diye. Vesile aramanın, O'nun geçmiş ihsanı ve yüce rahmeti ile O'na yaklaşmak olduğu da söylenmiştir ki bu da şairin şu sözü kabilindendir:

أيا جود معن ناج معنا بحاجتي ... فليس إلى معن سواه شفيع

Ey Ma'n'ın cömertliği! İhtiyacımı Ma'n'a gizlice ilet ... Zira Ma'n'a ulaşmak için onun [cömertliğinden] başka şefaatçi yoktur.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ أي ما في الجهة السفلية جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ الكبرى ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ لأنه سبب زيادة الحجاب والبعد ولا ينجع ثمة إلا ما في الجهة العلوية

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ } yani süfli âlemde ne varsa { جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ } [büyük kıyamet gününün azabından kurtulmak için] { ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ } “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların hepsi ve bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından kurtulmak için onu fidye verseler, kendilerinden kabul olunmaz”; çünkü o, perdelenmenin ve uzaklığın artmasının sebebidir. Orada sadece ulvi âlemde bulunan şeyler fayda verir

من المعارف والحقائق النورية وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ أي المتناول من الأنفس والمتناولة من القوى النفسانية للشهوات التي حرمت عليها فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما أي امنعوهما بحسم قدرتهما بسيف المجاهدة وسكين الرياضة جَزاءً بِما كَسَبا من تناول ما لا يحل تناوله لها نَكالًا أي عقوبة من الله ﷿ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ ووساوس شيطان النفس سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ وهم القوى النفسانية لَمْ يَأْتُوكَ أي ينقادوا لكم، أو سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ يسنون السنن السيئة يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ وهي التعينات الإلهية مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ فيزيلونها عما هي من الدلالة على الوجود الحقاني، أو يغيرون قوانين الشريعة بتمويهات الطبيعة- كمن يؤوّل القرآن والأحاديث على وفق هواه- وليس ما نحن فيه من هذا القبيل كما يزعمه المحجوبون لأن ذلك إنما يكون بإنكار أن يكون الظاهر مرادا لله تعالى، وقصر مراده سبحانه على هذه التأويلات، ونحن نبرأ إلى الله ﷿ من ذلك فإنه كفر صريح، وإنما نقول: المراد هو الظاهر وبه تعبد الله تعالى خلقه لكن فيه إشارة إلى أشياء أخر لا يكاد يحيط بها نطاق الحصر يوشك أن يكون ما ذكر بعضا منها وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً قال ابن عطاء: من يحجبه الله تعالى عن فوائد أوقاته لم يقدر أحد إيصاله إليه أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ أي بالمراقبة والمراعاة، وقال أبو بكر الوراق: طهارة القلب في شيئين: إخراج الحسد والغش، وحسن الظن بجماعة المسلمين أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ وهو ما يأكلونه بدينهم فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ مداويا لدائهم إن رأيت التداوي سببا لشفائهم أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ إن تيقنت إعواز الشفاء لشقائهم وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ أي داوهم على ما يستحقون ويقتضيه داؤهم، والكلام في باقي الآيات ظاهر والله تعالى الموفق.

ki bunlar marifetler ve nurani hakikatlerdir. { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının”; yani nefislerden ve nefsanî güçlerden kendilerine haram kılınan şehvetlere el uzatanların, { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “ellerini kesin”; yani mücahede kılıcı ve riyazet bıçağıyla onların güçlerini keserek kendilerine engel olun, { جَزاءً بِما كَسَبا } “yaptıklarına karşılık bir ceza”; kendilerine helal olmayan şeylere el uzatmalarına karşılık, { نَكالًا } “ibret verici bir ceza olarak”; yani Allah azze ve celle tarafından bir ceza olmak üzere [ellerini kesin]. { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “Yalana kulak verirler”; nefsani şeytanın vesveselerine [kulak verirler], { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ } “başka bir topluluk lehine dinlerler”; onlar da nefsanî güçlerdir, { لَمْ يَأْتُوكَ } “sana gelmemiş olan”; yani size boyun eğmemiş olan [başka bir topluluk lehine dinlerler]; yahut kötü çığırlar açan bir topluluğa kulak verirler. { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ } “Kelimeleri tahrif ederler”; ki bunlar ilahî taayyünlerdir, { مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } “yerlerine konulduktan sonra”; böylece onları Hakiki Varlığa delalet etme konumundan saptırırlar; yahut tabiatın yanıltmacalarıyla şeriatın kurallarını değiştirirler —tıpkı Kur'an'ı ve hadisleri hevasına göre tevil eden kimse gibi—. Oysa bizim içinde bulunduğumuz durum, [hakikatten] perdelenmiş kimselerin iddia ettiği gibi bu türden değildir; zira bu durum, ancak zahirî mananın Allah Teâlâ tarafından murad edildiğini inkâr etmek ve O Sübhânehu'nun muradını sadece bu tevillere hasretmekle olur. Biz bundan Allah azze ve celle'ye sığınırız, çünkü bu açık bir küfürdür. Biz sadece şunu söylüyoruz: Murad edilen şey zahir olandır ve Allah Teâlâ kullarını bununla ibadetle mükellef kılmıştır; ancak onda sınırlandırma dairesinin kuşatamayacağı başka şeylere de işaret vardır ki burada zikredilenler de muhtemelen onlardan bir parçadır. { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Allah bir kimsenin fitneye düşmesini (sapmasını) isterse, sen onun için Allah'tan hiçbir şey elde edemezsin”. İbn Atâ şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ bir kimseyi vakitlerinin faydalarından mahrum bırakırsa, hiç kimse o faydayı ona ulaştırmaya güç yetiremez.' { أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir”; yani murakabe ve riayetle [kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir]. Ebû Bekir el-Verrâk şöyle demiştir: 'Kalbin temizliği iki şeydedir: Hasedi ve hileyi [kalpten] çıkarmak ve Müslümanlar topluluğuna hüsnüzan beslemek.' { أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “Haramı çokça yerler”; o da dinleri karşılığında yedikleri şeydir. { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet”; şayet tedaviyi onların şifasına bir sebep görürsen onların dertlerini tedavi edici olarak [hükmet], { أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “yahut onlardan yüz çevir”; bedbahtlıkları sebebiyle şifadan yoksun kalacaklarına kesin kanaat getirirsen [yüz çevir]. { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Eğer hükmedersen, aralarında adaletle hükmet”; yani hak ettikleri ve dertlerinin gerektirdiği şekilde onları tedavi et. Kalan ayetlerdeki söz ise açıktır; başarıya ulaştıran Allah Teâlâ'dır.

وَكَتَبْنا عطف على أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ والمعنى قدرنا وفرضنا عَلَيْهِمْ أي على الذين هادوا، وفي مصحف أبيّ وأنزلنا على بني إسرائيل فِيها أي في التوراة، والجار متعلق بكتبنا، وقيل: بمحذوف وقع حالا أي فرضنا هذه الأمور مبينة فيها، وقيل: صفة لمصدر محذوف أي كَتَبْنا كتابة مبينة فِيها. أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ أي مأخوذة أو مقتولة أو مقتصة بها إذا قتلتها بغير حق، ويقدر في كل مما في قوله تعالى: وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ ما يناسبه كالفقء والجذع والصلم والقلع، ومنهم من قدر الكون المطلق، وقال: إنه مرادهم أي يستقر أخذها بالعين ونحو ذلك.

{ وَكَتَبْنا } “Ve yazdık (farz kıldık)”; { أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ } ifadesine matuftur; mana ise 'takdir ettik ve farz kıldık' demektir. { عَلَيْهِمْ } “onlara”; yani Yahudi olanlara. Übeyy'in mushafında 've İsrâiloğullarına indirdik' şeklindedir. { فِيها } “onda”; yani Tevrat'ta. Câr-mecrûr { كَتَبْنا } fiiline müteallıktır; hâl konumunda mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu da söylenmiştir, yani 'bu hususları onda açıklanmış olarak farz kıldık' demektir; mahzuf bir mastarın sıfatı olduğu da söylenmiştir, yani 'onda açıklayıcı bir yazılışla yazdık' takdirindedir. { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can”; yani haksız yere bir canı öldürdüğünde, ona karşılık can alınır, öldürülür veya kısas edilir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki her bir kelimede: { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ } “göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş”; çıkarma, kesme, kökünden koparma ve çekip çıkarma gibi uygun düşen fiiller takdir edilir. Onlardan bazıları ise mutlak varlığı (el-kevne'l-mutlak) takdir etmiş ve muratlarının bu olduğunu söylemiştir; yani 'onun göze karşılık alınması sabit olur' ve benzeri takdirler yapmışlardır.

وقرأ الكسائي: الْعَيْنَ وما عطف عليه بالرفع، ووجهه أبو علي الفارسي بأن الكلام حينئذ جمل معطوفة على جملة أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ لكن من حيث المعنى لا من حيث اللفظ، فإن معنى- كتبنا عليهم أن النفس بالنفس- قلنا لهم: النفس بالنفس، فالجملة مندرجة تحت ما كتب على بني إسرائيل، وجعله ابن عطية على هذا القول من العطف على التوهم وهو غير مقيس، وقيل: إنه محمول على الاستئناف بمعنى أن الجمل اسمية معطوفة على الجملة الفعلية، ويكون هذا ابتداء تشريع وبيان حكم جديد غير مندرج فيما كتب في التوراة، وقيل: إنه مندرج فيه أيضا على هذا، والتقدير وكذلك- العين بالعين- إلخ لتتوافق القراءتان.

Kisâî; { الْعَيْنَ } ve ona matuf olan kelimeleri merfû olarak (ref ile) okumuştur. Ebû Ali el-Fârisî bunu şöyle gerekçelendirmiştir: Söz bu durumda { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } cümlesine matuf cümleler olur, ancak bu lafız bakımından değil mana bakımındandır; zira 'onlara cana can olduğunu yazdık' ifadesinin manası 'onlara dedik ki: Cana candır' demektir. Dolayısıyla cümle, İsrâiloğullarına yazılan şeyin kapsamına girer. İbn Atıyye bu görüşe göre bunu 'atf ale't-tevehhüm' (vehim üzerine atıf) saymıştır ki bu kıyasa uygun değildir. Bunun istinafa hamledildiği de söylenmiştir; yani isim cümleleri fiil cümlesine matuftur ve bu, Tevrat'ta yazılanların kapsamına girmeyen yeni bir hükmün beyanı ve teşriin başlangıcı olur. Bu görüşe göre de yine Tevrat'takilere dahil olduğu söylenmiştir ve iki kıraatin birbiriyle uyumlu olması için takdir şöyledir: 'Aynı şekilde göze gözdür... ilh.'

وقال الخطيب: لا عطف، والاستئناف بمعناه المتبادر منه، والكلام جواب سؤال كأنه قيل: ما حال غير النفس؟

Hatîb şöyle demiştir: Atıf yoktur; istinaf ise ilk akla gelen manasındadır ve söz, sanki 'Candan başkasının durumu nedir?' denilmiş gibi bir sorunun cevabıdır.

فقال سبحانه: الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ إلخ، وقيل: إن العين وكذا سائر المرفوعات معطوفة على الضمير المرفوع المستتر في الجار والمجرور الواقع خبرا، والجار والمجرور بعدها حال مبينة للمعنى، وضعف هذا بأنه يلزم العطف على الضمير المرفوع المتصل من غير فصل ولا تأكيد، وهو لا يجوز عند البصريين إلا ضرورة.

Bunun üzerine Allah Sübhânehu: 'Göze gözdür' ilh. buyurmuştur. 'Göz' ve diğer merfû kılınan kelimelerin, haber konumundaki câr ve mecrûrda müstetir olan merfû zamire matuf olduğu; sonrasındaki câr ve mecrûrun ise manayı açıklayan bir hâl olduğu da söylenmiştir. Bu görüş, fasıla (ayırma) ve tekit olmaksızın muttasıl merfû zamire atıf yapmayı gerektirdiği gerekçesiyle zayıf bulunmuştur; zira bu durum Basralılara göre zaruret hali dışında caiz değildir.

وأجيب بأنه مفصول تقديرا إذ أصله النفس مأخوذة أو مقتصة هي بالنفس إذ الضمير مستتر في المتعلق المقدم

Buna şöyle cevap verilmiştir: O takdiren ayrılmıştır; çünkü aslı 'Nefis, bizzat kendisi nefse karşılık alınandır veya kısas edilendir' şeklindedir; zira zamir, öne geçmiş müteallakta müstetirdir

على الجار والمجرور بحسب الأصل وإنما تأخر بعد الحذف وانتقاله إلى الظرف كذا قيل، وهو يقتضي أن الفصل المقدر يكفي للعطف وفيه نظر، ويقدر المتعلق على هذا عاما ليصح العطف إذ لو قدر النفس مقتولة بالنفس والعين لم يستقم المعنى كما لا يخفى فليفهم.

ki o da aslı itibarıyla câr ve mecrûrdan öncedir, haziften ve zarfa intikal ettikten sonra tehir edilmiştir; böyle denilmiştir. Bu ise takdirî fasılanın atıf için yeterli olmasını gerektirir ki bu tartışmalıdır. Bu görüşe göre, atfın sahih olması için müteallak genel olarak takdir edilir; zira 'Nefis nefse karşılık ve göz [öldürülendir]' şeklinde takdir edilseydi, gizli kalmayacağı üzere mana düzgün olmazdı; iyi anlaşılsın.

واعلم أن النفس في كلامهم إذا أريد منها الإنسان بعينه مذكر، ويقال: ثلاثة أنفس على معنى ثلاثة أشخاص، وإذا أريد بها الروح فهي مؤنثة لا غير، وتصغيرها نفيسة لا غير، والعين بمعنى الجارحة المخصوصة مؤنثة، وإطلاق القول بالتأنيث لا يظهر له وجه إذ لا يصح أن يقال: هذه عين هؤلاء الرجال، وأنت تريد الخيار، والأذن مثلها، والأنف مذكر لا غير، والسن تؤنث ولا تذكر وإن كانت السن من الكبر لكن ذكر ابن الشحنة أن السن تطلق على الضرس والناب، وقد نصوا على أنهما مذكران وكذا الناجذ والضاحك والعارض، ونص ابن عصفور على أن الضرس يجوز فيه الأمران، ونظم ما يجوز فيه ذلك بقوله:

Bil ki, Arapların kelamında nefis (en-nefs) kelimesi ile bizzat insanın kendisi kastedilirse müzekkerdir; üç şahıs manasında 'üç nefis' (selâsetü enfüs) denilir. Eğer onunla ruh kastedilirse sadece müennestir ve küçültme ismi (tasgîri) sadece 'nüfeyse'dir. Belirli bir uzuv anlamında göz (el-ayn) müennestir; bunun mutlak olarak müennes olduğunu söylemenin ise açık bir dayanağı yoktur; zira seçkinleri kastederek 'Bunlar şu adamların gözüdür (aynıdır)' denilmesi doğru olmaz. Kulak (el-üzün) da onun gibidir. Burun (el-enf) sadece müzekkerdir. Diş (es-sinn) kelimesi ise —yaş anlamındaki sinn olsa bile— müennes yapılır, müzekker yapılmaz. Ancak İbnü'ş-Şıhne, es-sinn kelimesinin azı dişi (dırs) ve köpek dişi (nâb) için de kullanıldığını ve onların müzekker olduğunun açıkça belirtildiğini, aynı şekilde nâcid, dâhık ve ârız kelimelerinin de böyle olduğunu zikretmiştir. İbn Usfûr ise azı dişi (dırs) kelimesinde her iki durumun da caiz olduğunu açıkça ifade etmiş ve her iki durumun caiz olduğu uzuvları şu şiiriyle nazma çekmiştir:

وهاك من الأعضاء ما قد عددته ... تؤنث أحيانا وحينا تذكر

İşte sana saydığım uzuvlar ... Bazen müennes, bazen müzekker olurlar.

لسان الفتى والإبط والعنق والقفا ... وعاتقه والمتن والضرس يذكر

Yiğidin dili, koltuk altı, boynu, ensesi ... Omuz başı, sırtı ve azı dişi müzekker de sayılır.

وعندي الذراع والكراع مع المعى ... وعجز الفتى ثم القريض المحبر

Bana göre ön kol, bacak ve bağırsak ... Yiğidin kalçası ve sonra süslü şiir de böyledir.

كذا كل نحوي حكى في كتابه ... سوى سيبويه وهو فيهم مكبر

Aralarında büyük bir konumu olan Sîbeveyh hariç ... Kitabında rivayet eden her nahivci bunu böyle söylemiştir.

يرى أن تأنيث الذراع هو الذي ... أتى، وهو للتذكير في ذاك منكر

O, ön kol (zirâ) kelimesinde gelenin müenneslik olduğunu görür ... Ve o hususta müzekkerliği kabul etmez.

وقد شاع أن ما منه اثنان في البدن كاليد والضلع والرجل مؤنث، وما منه واحد كالرأس والفم والبطن مذكر، وليس ذاك بمطرد فإن الحاجب والصدغ والخد والمرفق والزند كل منها مذكر مع أن في البدن منه اثنين، والكبد والكرش فإنهما مؤنثان وليس منهما في البدن إلا واحد، وتفصيل ما يذكر ولا يؤنث وما يؤنث ولا يذكر من الأعضاء يفضي إلى بسط يد المقال، والكف أولى بمقتضى الحال هذا وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ بالنصب عطف على اسم إن، وقِصاصٌ هو الخبر، ولكونه مصدرا كالقتال، وليس عين المخبر عنه يؤوّل بأحد التأويلات المعروفة في أمثاله، والكسائي كما قرأ بالرفع فيما قبل قرأ به هنا أيضا، وابن كثير وابن عامر وأبو عمرو وإن نصبوا فيما تقدم رفعوا هنا على أنه إجمال لحكم الجراح بعد ما فصل حكم غيرها من الأعضاء، وهذا الحكم فيما إذا كانت بحيث تعرف المساواة كما فصل في الكتب الفقهية، واستدل بعموم أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ من قال: يقتل المسلم بالكافر والحر بالعبد والرجل بالمرأة، ومن خالف استدل بقوله تعالى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى [البقرة: ١٧٨]

Beden de iki tane bulunan el, kaburga ve ayak gibi uzuvların müennes; baş, ağız ve karın gibi tek olanların ise müzekker olduğu yaygınlaşmıştır. Ancak bu kural her zaman geçerli değildir; nitekim kaş, şakak, yanak, dirsek ve önkol kemiği, bedende ikişer tane bulunmasına rağmen müzekkerdir. Karaciğer ve mide ise bedende birer tane bulunmasına rağmen müennestir. Müzekker olup müennes olmayan ve müennes olup müzekker olmayan uzuvların ayrıntısına girmek sözü uzatır; hâlin gereğine göre sözü kısa tutmak daha evladır. { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “Yaralar da kısastır”; nasb ile okunması inne'nin ismine matuf olmasındandır, { قِصاصٌ } kelimesi ise onun haberidir. Kelime savaş (kıtâl) gibi bir mastar olup bizzat hakkında haber verilenin kendisi olmadığından, benzerlerindeki meşhur tevillerden biriyle tevil edilir. Kisâî, daha öncekileri merfû okuduğu gibi burayı da ref ile okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr ise daha öncekileri nasb ile okudukları halde, diğer uzuvların hükmü ayrıntılı olarak açıklandıktan sonra yaraların hükmünün icmali (özeti) olması kabilinden burayı ref ile okumuşlardır. Bu hüküm, fıkıh kitaplarında tafsilatıyla açıklandığı üzere, eşitliğin bilinebildiği durumlar hakkındadır. { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } ifadesinin umumuna dayanarak bazıları: 'Müslüman kâfir karşılığında, hür köle karşılığında ve erkek kadın karşılığında öldürülür' demiştir. Buna muhalif olanlar ise Allah Teâlâ'nın şu ayetini delil getirmişlerdir: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } [el-Bakara: 178] “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın [kısas edilir]”

وبقوله ﷺ: «لا يقتل مؤمن بكافر»

Ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisini: «Kâfire karşılık mümin öldürülmez.»

وأجاب بعض أصحابنا بأن النص تخصيص بالذكر فلا يدل على نفي ما عداه، والمراد بما روى الحربي لسياقه ولا ذو عهد في عهده، والعطف يقتضي المغايرة،

Bizim [Hanefî] âlimlerimizden bazıları şöyle cevap vermiştir: Nassın belirli bir şeyi zikretmesi (tahsîs bi'z-zikr), onun dışındakilerin nefyine delalet etmez. Rivayetteki murad ise siyakından dolayı harbî kâfirdir; zira 'ahdi bulunan kimse de ahdi müddetince [öldürülmez]' denmiştir ve atıf başkalığı iktiza eder.

وقد روي أنه ﵊ قتل مسلما بذمي،

Nitekim O'nun aleyhisselâm zimmîye karşılık bir Müslümanı öldürdüğü (kısas uyguladığı) rivayet edilmiştir.

وذكر ابن الفرس أن الآية في الأحرار المسلمين لأن اليهود المكتوب عليهم ذلك في التوراة كانوا ملة واحدة ليسوا منقسمين إلى مسلم وكافر، وكانوا كلهم أحرارا لا عبيد فيهم، لأن عقد الذمة والاستعباد إنما أبيح للنبي ﷺ من بين سائر الأنبياء لأن الاستعباد من الغنائم، ولم تحل لغيره ﵊، وعقد الذمة لبقاء الكفار ولم يقع ذلك في عهد نبي بل كان المكذبون يهلكون جميعا بالعذاب، وآخر ذلك في هذه الأمة رحمة انتهى.

İbnü'l-Feres, ayetin hür Müslümanlar hakkında olduğunu zikretmiştir; zira Tevrat'ta bu hüküm kendilerine yazılan Yahudiler tek bir milletti, Müslüman ve kâfir olarak bölünmüş değillerdi ve aralarında köle bulunmayıp hepsi hür kimselerdi. Çünkü zımmîlik akdi ve köle edinmek diğer peygamberler arasından sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mubah kılınmıştır; zira köle edinmek ganimetlerdendir ve O'ndan aleyhisselâm başkasına helal kılınmamıştır. Zımmîlik akdi de kâfirlerin varlığını sürdürmesi içindir ve bu durum hiçbir peygamber zamanında vaki olmamış, bilakis yalanlayanlar toptan azap ile helak edilmiştir; bunun ertelenmesi ise bu ümmete bir rahmettir, [İbnü'l-Feres'in sözü] bitti.

وأنت تعلم أن اللفظ ظاهر في العموم لكن لم يبقوه على ذلك، فقال قال الأصحاب: لا يقتل المسلم بالمستأمن ولا الذمي به لأنه غير محقون الدم على التأبيد، وكذا كفره باعث على الحرب لأنه على قصد الرجوع،

Sen de bilirsin ki lafız umumda zahirdir; fakat âlimler onu bu şekilde bırakmamışlardır. Bizim [Hanefî] âlimlerimiz şöyle demiştir: Müslüman müste'mene (eman dileyene) karşılık öldürülmez; zimmî de onun karşılığında öldürülmez, çünkü onun kanı ebedî olarak korunmuş değildir; aynı şekilde onun küfrü savaşı gerektirir, zira o geri dönme niyetindedir.

ولا المستأمن بالمستأمن استحسانا لقيام المبيح، ويقتل قياسا للمساواة، ولا الرجل بابنه

Mubah kılıcı bir durum bulunduğu için istihsânen müste'men de müste'mene karşılık öldürülmez; kıyasa göre ise eşitlikten ötürü öldürülür. Adam da oğlu karşılığında öldürülmez;

لقوله ﷺ: «لا يقاد الوالد بولده»

çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Baba, çocuğu sebebiyle kısas edilmez.»

وهو بإطلاقه حجة على مالك في قوله: يقاد إذا ذبحه ذبحا، ولأنه سبب لإحيائه، فمن المحال أن يستحق له إفناؤه، ولهذا لا يجوز له قتله وإن وجده في صف الأعداء مقاتلا أو زانيا وهو محصن، والقصاص يستحقه المقتول أولا ثم يخلفه وارثه، والجد من قبل الرجال والنساء وإن علا في هذا بمنزلة الأب، وكذا الوالدة والجدة من قبل الأم أو الأب قربت أو بعدت لما بينا، ولا الرجل بعبده ولا مدبره ولا مكاتبه ولا بعبد ولده لأنه لا يستوجب لنفسه على نفسه القصاص ولا ولده عليه، وكذا لا يقتل بعبد ملك بعضه لأن القصاص لا يتجزأ فليفهم، واستدل بها على ما روي عن الإمام أحمد رضي الله تعالى عنه من أنه لا يقتل الجماعة بالواحد لقوله تعالى فيها: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ بالإفراد، وأجيب بأن حكمة القصاص- وهو صون الدماء والأحياء- اقتضت القتل، وصرف الآية عما ذكر فإنه لو كان كذلك قتلوا مجتمعين حتى يسقط عنهم القصاص، وحينئذ تهدر الدماء ويكثر الفساد كذا قيل فَمَنْ تَصَدَّقَ أي من المستحقين للقصاص بِهِ أي بالقصاص أي فمن عفا عنه، والتعبير عن ذلك بالتصدق للمبالغة في الترغيب فَهُوَ أي التصدق المذكور كَفَّارَةٌ لَهُ للمتصدق كما أخرجه ابن أبي شيبة عن الشعبي وعليه أكثر المفسرين،

Bu hadis mutlak oluşuyla Mâlik'in 'Çocuğunu boğazlarcasına keserek öldürürse kısas edilir' şeklindeki görüşüne karşı bir hüccettir. Bir de baba, çocuğun hayata gelmesine sebeptir; dolayısıyla çocuğun babasını yok etme hakkına sahip olması imkânsızdır. Bu sebeple baba, oğlunu düşman saflarında savaşırken veya muhsan bir zâni olarak bulsa bile onu öldürmesi caiz olmaz. Kısas hakkı ise öncelikle maktule aittir, sonra onun varisi onun yerine geçer. Erkek ve kadın tarafından dede, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın bu hususta baba konumundadır; aynı şekilde açıkladığımız sebepten ötürü anne ve anne veya baba tarafından büyükanne de —yakın olsun uzak olsun— böyledir. Adam kendi kölesine, müdebbebine, mükâtebine ve oğlunun kölesine karşılık da öldürülmez; çünkü o ne kendi aleyhine kendi lehine kısas hak edebilir ne de oğlu onun aleyhine [kısas hak edebilir]. Aynı şekilde bir kısmına mâlik olduğu köle sebebiyle de öldürülmez; çünkü kısas bölünme kabul etmez, iyi anlaşılsın. İmam Ahmed'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilen 'Bir kişiye karşılık topluluk öldürülmez' görüşüne, ayetteki { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } ifadesinin tekil oluşu sebebiyle bu ayet delil getirilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kısasın hikmeti —ki o da kanları ve canları korumaktır— öldürmeyi iktiza etmiştir ve ayeti zikredilen manadan çevirmiştir; zira öyle olsaydı, üzerlerinden kısas düşsün diye toplu halde öldürürlerdi, bu durumda da kanlar heba olur ve fesat çoğalırdı; böyle denilmiştir. { فَمَنْ تَصَدَّقَ } “Kim bağışlarsa”; yani kısas hak sahiplerinden her kim, { بِهِ } “onu”; yani kısası [bağışlarsa], diğer bir deyişle ondan vazgeçerse; bundan 'sadaka verme' diye söz edilmesi teşvikte mübalağa içindir. { فَهُوَ } “bu [bağışlama]”; yani zikredilen sadaka/bağışlama, { كَفَّارَةٌ لَهُ } “kendisi için bir kefarettir”; İbn Ebî Şeybe'nin Şa'bî'den rivayet ettiği ve müfessirlerin çoğunun üzerinde olduğu üzere sadaka veren (bağışlayan) kimse için [bir kefarettir].

وأخرج الديلمي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن رسول الله ﷺ قرأ الآية فقال: «هو الرجل يكسر سنه أو يجرح من جسده فيعفو فيحط عنه من خطاياه بقدر ما عفا عنه من جسده، إن كان نصف الدية فنصف خطاياه، وإن كان ربع الدية فربع خطاياه، وإن كان ثلث الدية فثلث خطاياه، وإن كان الدية كلها فخطاياه كلها» .

Deylemî'nin İbn Ömer'den radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okumuş ve şöyle buyurmuştur: «O, dişi kırılan veya bedeninden yaralanan bir kimsedir ki affeder; böylece bedeninden affettiği miktar kadar günahlarından silinir. Şayet diyetin yarısı ise günahlarının yarısı, şayet diyetin dörtte biri ise günahlarının dörtte biri, şayet diyetin üçte biri ise günahlarının üçte biri, şayet diyetin tamamı ise günahlarının tamamı silinir.»

وأخرج سعيد بن منصور وغيره عن عدي بن ثابت «أن رجلا هتم فم رجل على عهد معاوية رضي الله تعالى عنه فأعطي دية فأبى إلا أن يقتص فأعطي ديتين فأبى فأعطي ثلاثا فحدث رجل من أصحاب النبي ﷺ عن رسول الله ﵊ قال: من تصدق بدم فما دونه فهو كفارة له من يوم ولد إلى يوم يموت»

Saîd b. Mansûr ve diğerleri Adî b. Sâbit'ten şöyle rivayet etmiştir: «Muâviye radıyallâhu teâlâ anh zamanında bir adam diğer bir adamın ağzını kırdı (dişlerini döktü). Ona bir diyet verildi, kısas istemekten başka bir şeyi kabul etmedi; iki diyet verildi, kabul etmedi; üç diyet verildi [yine kabul etmedi]. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam Resûlullah'tan aleyhisselâm şöyle rivayet etti: 'Kim bir kandan veya daha aşağısından vazgeçip bağışlarsa, bu onun için doğduğu günden öleceği güne kadar [günahlarına] bir kefaret olur.'»

وقيل: الضمير عائد إلى الجاني، وإلى ذلك ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فيما أخرجه عنه ابن جرير ومجاهد وجابر فيما أخرجه عنهما ابن أبي شيبة، ومعنى كون ذلك كفارة له على هذا التقدير أنه يسقط به ما لزمه ويتعين عليه أن يكون خبر المبتدأ مجموع الشرط والجزاء حيث لم يكن العائد إلا في الشرط، وإليه ذهب العلامة الثاني، وقيل: إن في الجزاء عائدا أيضا باعتبار أن هو بمعنى تصدقه فيشتمل بحسب المعنى على ضمير المبتدأ، فالتعين ليس بمسلم، وقال بعضهم إنه يحتمل أن يكون معنى الآية أن كل من تصدق واعترف بما يجب عليه من القصاص، وانقاد له فهو كفارة لما جناه من الذنب، ويلائمه كل الملاءمة قوله تعالى:

Zamirin suçluya (câniye) ait olduğu da söylenmiştir; İbn Cerîr'in kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ve İbn Ebî Şeybe'nin kendilerinden rivayet ettiğine göre Mücâhid ile Câbir bu görüşe meyletmişlerdir. Bu takdire göre bunun suçlu için kefaret olmasının manası, üzerine vacip olan cezanın düşmesidir ve zamir sadece şart cümlesinde bulunduğu için mübtedanın haberi şart ve ceza cümlelerinin tamamı olur; Allâme-i Sânî de bu görüşe gitmiştir. Ceza cümlesinde de 'hüve' zamirinin 'onun bağışlaması' anlamında olması hasebiyle mana bakımından mübtedanın zamirini içerdiği, dolayısıyla bu zorunluluğun kabul edilemez olduğu da söylenmiştir. Bazıları ayetin manasının şöyle olabileceğini söylemiştir: Kim üzerine vacip olan kısası itiraf edip boyun eğer ve bunu bir sadaka/bağışlama sayarsa, bu onun işlediği günaha kefaret olur; Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna tamamen uygundur:

وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ فضمير له حينئذ عائد إلى المتصدق مرادا به الجاني نفسه، وفيه بعد ظاهر، وقرأ أبيّ فهو كفارته له، فالضمير المرفوع حينئذ للمتصدق لا للتصدق، وكذا الضميران المجروران والإضافة للاختصاص واللام مؤكدة لذلك، أي فالمتصدق كفارته التي يستحقها بالتصدق له لا ينقص منها شيء لأن بعض الشيء لا يكون ذلك الشيء، وهو تعظيم لما فعل حيث جعل مقتضيا للاستحقاق اللائق من غير نقصان، وفيه ترغيب في العفو، والآية نزلت- كما قال غير واحد- لما اصطلح اليهود على أن لا يقتلوا الشريف بالوضيع والرجل بالمرأة، فلم ينصفوا المظلوم من الظالم، وعن السيد السند أن القصاص كان في شريعتهم متعينا عليهم فيكون التصدق مما زيد في شريعتنا، وقال الضحاك: لم يجعل في التوراة دية في نفس ولا جرح، وإنما كان العفو أو القصاص وهو الذي يقتضيه ظاهر الآية.

{ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler, işte onlar zalimlerin ta kendileridir”. Bu durumda { لَهُ } zamiri, bizzat suçlunun kendisi kastedilerek bağışlayana raci olur ki bunda açık bir uzaklık vardır. Übeyy ise 'O, kendisi için bir kefarettir' (fe-hüve keffâratühû lehû) şeklinde okumuştur; bu durumda merfû zamir bağışlamaya değil bağışlayana ait olur, iki mecrûr zamir de böyledir; tamlama (izafet) tahsis içindir, lâm harfi de bunu pekiştirir; yani sadaka veren kimsenin sadaka vermesiyle hak ettiği kefareti kendisinindir, ondan hiçbir şey eksilmez; zira bir şeyin bir kısmı o şeyin tamamı olmaz. Bu, eksiksiz olarak layık olduğu hak edişe vesile kılındığı için onun yaptığı davranışı yüceltmektir ve bunda affetmeye bir teşvik vardır. Pek çok âlimin belirttiği üzere bu ayet, Yahudiler şerefli bir kimseyi sıradan bir kimseye ve erkeği kadına karşılık öldürmemek üzere anlaşıp mazluma zalim karşısında insaf göstermedikleri zaman inmiştir. Seyyid es-Sened'den rivayet edildiğine göre kısas onların şeriatında kesin bir zorunluluktu; dolayısıyla sadaka verme/bağışlama bizim şeriatımızda ziyade kılınan hususlardandır. Dahhâk şöyle demiştir: 'Tevrat'ta can ve yaralama konusunda hiçbir diyet konulmamıştı; sadece af veya kısas vardı' ki ayetin zahirinin iktiza ettiği de budur.

وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ شروع في بيان أحكام الإنجيل- كما قيل- إثر بيان أحكام التوراة، وهو عطف على أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ وضمير الجمع المجرور- للنبيين الذين أسلموا- كما قاله أكثر المفسرين، واختاره علي بن عيسى والبلخي وقيل: للذين فرض عليهم الحكم الذي مضى ذكره، وحكي ذلك عن الجبائي- وليس بالمختار- والتقفية الاتباع، ويقال: قفا فلان أثر فلان إذا تبعه، وقفيته بفلان إذا أتبعته إياه، والتقدير هنا أتبعناهم على آثارهم بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ فالفعل كما قيل: متعد لمفعولين أحدهما بنفسه والآخر بالباء، والمفعول الأول محذوف، وعَلى آثارِهِمْ كالساد مسده لأنه إذا قفا به على آثارهم فقد قفاهم به، واعترض بأن الفعل قبل التضعيف كان متعديا إلى واحد، وتعدية المتعدي إلى واحد لثان بالباء لا تجوز سواء كان بالهمزة أو التضعيف، ورد بأن الصواب أنه جائز لكنه قليل،

{ وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ } Denildiği üzere, Tevrat'ın hükümlerinin beyanının hemen ardından İncil'in hükümlerinin beyanına giriştir. Bu ifade { أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ } kavline matuftur; mecrûr cemi zamiri ise müfessirlerin çoğunun söylediği, Ali b. Îsâ ve el-Belhî'nin tercih ettiği üzere 'teslimiyet gösteren peygamberlere' racidir. Zikri geçen hükmün kendilerine farz kılındığı kimselere raci olduğu da söylenmiş ve bu Cübbâî'den nakledilmiştir; fakat tercih edilen bu değildir. Takfiye, ardı sıra göndermek/tâbi kılmaktır; 'falanca falancanın izini takip etti' denildiğinde 'kafâ fülânün esera fülânin', 'onu falancanın ardı sıra gönderdim' denildiğinde ise 'kaffeytühû bi-fülânin' denilir. Buradaki takdir şöyledir: 'Onların izleri üzerinden Meryem oğlu Îsâ'yı onların ardı sıra gönderdik' { بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “Meryem oğlu İsa'yı”. Dolayısıyla fiil denildiği gibi iki mef'ûle müteaddidir: Biri bizzat, diğeri ise bâ harf-i cerri iledir; birinci mef'ûl mahzuftur ve { عَلى آثارِهِمْ } ifadesi onun yerine kaim gibidir; zira onu onların izleri üzerinden ardı sıra gönderdiğinde, onları onun ardı sıra göndermiş olur. Şöyle itiraz edilmiştir: Fiil şeddeli olmadan önce tek mef'ûle geçişliydi; tek mef'ûle geçişli olan bir fiilin bâ ile ikinci bir mef'ûle geçişli kılınması ise hemze ile olsun şeddeleme ile olsun caiz değildir. Buna, doğru olanın bunun caiz olduğu ancak az rastlandığı şeklinde cevap verilmiştir

وقد جاء منه ألفاظ قالوا: صك الحجر الحجر، وصككت الحجر بالحجر، ودفع زيد عمرا ودفعت زيدا بعمرو أي جعلته دافعا له.

ve bu kullanımdan lafızlar gelmiştir; nitekim 'Taş taşa çarptı' (sakka'l-haceru'l-hacera) ve 'Taşı taşa çarptım' (sakaktu'l-hacera bi'l-haceri) demişlerdir; yine 'Zeyd Amr'ı savdı' (defea Zeydün Amran) ve 'Zeyd ile Amr'ı savdım / Zeyd'i Amr'ı savıcı kıldım' (defa'tü Zeyden bi-Amrin) demişlerdir.

وذهب بعض المحققين إلى أن التضعيف فيما نحن فيه ليس للتعدية، وأن تعلق الجار بالفعل لتضمينه معنى المجيء أي جئنا يعيسى ابن مريم على آثارهم قافيا لهم فهو متعد لواحد لا غير بالباء، وحاصل المعنى أرسلنا عيسى ﵊ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ عطف على قَفَّيْنا، وقرأ الحسن بفتح الهمزة، ووجه صحة ذلك أنه اسم أعجمي فلا بأس بأن يكون على ما ليس في أوزان العرب، وهو بأفعيل أو فعليل بالفتح، وأما إفعيل بالكسر فله نظائر- كإبزيم وإحليل- وغير ذلك فِيهِ هُدىً وَنُورٌ كما في التوراة، والجملة في موضع النصب على أنها حال من الإنجيل، وقوله تعالى: وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ عطف على الحال وهو حال أيضا، وعطف الحال المفردة على الجملة الحالية وعكسه جائز لتأويلها بمفرد وتكرير هذا لزيادة التقرير، وقوله ﷿: وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ عطف على ما تقدم منتظم معه في سلك الحالية، وجعل كله هدى- بعد ما جعل مشتملا عليه- مبالغة في التنويه بشأنه لما أن فيه البشارة بنبينا ﷺ أظهر، وتخصيص المتقين بالذكر لأنهم المهتدون بهداه والمنتفعون بجدواه، وجوز نصب هُدىً وَمَوْعِظَةً على المفعول لها عطفا على مفعول له آخر مقدر أي إثباتا لنبوته وَهُدىً إلخ، ويجوز أن يكونا معللين لفعل محذوف عامل فيه أي وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ آتيناه ذلك وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ أمر مبتدأ لهم بأن يحكموا ويعملوا بما فيه من الأمور التي من جملتها دلائل رسالته ﷺ وما قررته شريعته الشريفة من أحكامه، وأما الأحكام المنسوخة فليس الحكم بها حكما بما أنزل الله تعالى بل هو إبطال وتعطيل له إذ هو شاهد بنسخها وانتهاء وقت العمل بها لأن شهادته بصحة ما ينسخها من الشريعة الأحمدية شاهدة بنسخها، وأن أحكامه ما قررته تلك الشريعة التي تشهد بصحتها- كما قرره شيخ الإسلام قدس سره- واختار كونه أمرا مبتدأ الجبائي، وقيل: هو حكاية للأمر الوارد عليهم بتقدير فعل معطوف على- آتيناه- أي وقلنا ليحكم أهل الإنجيل، وحذف القول- لدلالة ما قبله عليه- كثير في الكلام، ومنه قوله تعالى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرعد: ٢٣- ٢٤] واختار ذلك علي بن عيسى.

Bazı muhakkikler, üzerinde durduğumuz bu yerde şeddelenmenin geçişlilik için olmadığını, câr mecrûrun fiile taallukunun ise fiilin gelmek manasını tazammun etmesinden kaynaklandığını savunmuşlardır; yani 'Onların izleri üzerinden onları takip edici olarak Meryem oğlu Îsâ ile geldik' demektir. Dolayısıyla fiil, sadece bâ harf-i cerri ile tek bir mef'ûle müteaddidir. Mananın özeti: Îsâ'yı aleyhisselâm gönderdik demektir. { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } “ve ona İncil'i verdik”; { قَفَّيْنا } fiiline matuftur. Hasan [el-Basrî] hemzenin fethasıyla (el-Enceel şeklinde) okumuştur; bunun sahih olmasının gerekçesi, onun yabancı (a'cemî) bir isim olması ve dolayısıyla Arap vezinlerinde bulunmayan bir kalıpta olmasında bir sakınca bulunmamasıdır; fetha ile 'ef'îl' veya 'fa'lîl' veznindedir. Kesre ile 'if'îl' veznine gelince, ibzîm (toka) ve ihlîl (idrar yolu) ve benzeri emsalleri vardır. { فِيهِ هُدىً وَنُورٌ } “onda bir hidayet ve bir nur vardır”; tıpkı Tevrat'ta olduğu gibi. Cümle, İncil'den hâl olarak nasb konumundadır. Allah Teâlâ'nın: { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ } “kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak” kavli ise hâle matuftur ve kendisi de bir hâldir. Müfret hâlin hâl cümlesine ve bunun aksine matuf olması, cümlenin müfrede tevil edilmesi sebebiyle caizdir; bunun tekrarlanması ise pekiştirmeyi artırmak içindir. Allah azze ve celle'nin: { وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “ve takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak” kavli de öncekine matuftur ve onunla birlikte hâl olma dizisinde yer alır. İncil'in hidâyeti içerdiği belirtildikten sonra bizzat kendisinin tamamıyla hidâyet kılınması, onun şanını yüceltmede mübalağa içindir; çünkü Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ile ilgili müjde onda daha açıktır. Takva sahiplerinin özellikle zikredilmesi ise onun hidayetiyle doğru yolu bulan ve faydasından istifade edenlerin onlar olmasındandır. { هُدىً وَمَوْعِظَةً } kelimelerinin, takdir edilen başka bir mef'ûlün leh'e matuf olarak mef'ûlün leh üzere mansûb olması da caiz görülmüştür; yani 'onun peygamberliğini ispatlamak için ve bir hidayet olarak... ilh.' demektir. Kendisinde amel eden mahzuf bir fiilin gerekçesi (illeti) olmaları da caizdir; yani 'Takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olsun diye ona bunu verdik' demektir. { وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin”; onların onda bulunan hususlarla —ki Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletinin delilleri ve O'nun şerefli şeriatının onda onayladığı hükümler de bu hususlardandır— hükmetmeleri ve amel etmeleri yönünde kendilerine yönelik müstakil bir emirdir. Neshedilmiş hükümlere gelince; onlarla hükmetmek Allah Teâlâ'nın indirdiğiyle hükmetmek değildir, bilakis onu iptal etmek ve yürürlükten kaldırmaktır; zira İncil o hükümlerin neshedildiğine ve onlarla amel etme vaktinin bittiğine şahittir. Çünkü İncil'in, kendisini nesheden Ahmediye şeriatının sıhhatine şahitlik etmesi, o hükümlerin neshedildiğine ve geçerli hükümlerinin ancak sıhhatine şahitlik ettiği o şeriatın onayladığı hükümler olduğuna da şahitlik etmesidir —Şeyhülislam kuddise sırruh'un takrir ettiği gibi—. Cübbâî bunun müstakil bir emir oluşunu tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, { آتَيْناهُ } fiiline matuf mahzuf bir fiilin takdiriyle onlara yöneltilen emrin bir hikâyesidir; yani 've dedik ki: İncil ehli hükmetsin' demektir. Kendisinden öncekinin delaleti sebebiyle 'kavl' (söz) fiilinin hazfedilmesi kelamda çokça bulunur; Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [er-Ra'd: 23-24] “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler: 'Selam sizlere!' [derler]”; Ali b. Îsâ da bunu tercih etmiştir.

وقرأ حمزة وَلْيَحْكُمْ بلام الجر ونصب الفعل بأن مضمرة، والمصدر معطوف على هُدىً وَمَوْعِظَةً على تقدير كونهما معللين، وأظهرت اللام فيه لاختلاف الفاعل، فإن فاعل الفعل المقدر ضمير الله تعالى، وفاعل هذا أهل الكتاب، وهو متعلق بمحذوف على الوجه الأول في هُدىً وَمَوْعِظَةً أي وآتيناه ليحكم إلخ، وإنما لم يعطف لعدم صحة عطف العلة على الحال، ومنهم من جوز العطف بناء على أن الحال هنا في معنى العلة وهو ضعيف، وقدر بعضهم في الكلام على تقدير التعليل عليه متعلقا- بأنزل- ليصح كونه علة لإيتاء عيسى ﵊ ما ذكر.

Hamza { وَلْيَحْكُمْ } kelimesini cer lâm'ı ve fiili gizli bir 'en' ile mensup kılarak (ve li-yahküme şeklinde) okumuştur. Mastar, illet bildirici olmaları takdirinde { هُدىً وَمَوْعِظَةً } kelimelerine matuftur; failin farklılığından dolayı lâm açıkça getirilmiştir; zira takdir edilen fiilin faili Allah Teâlâ'nın zamiridir, bu fiilin faili ise Ehl-i Kitap'tır. { هُدىً وَمَوْعِظَةً } kelimelerindeki birinci veche göre bu, mahzuf bir fiile taalluk eder; yani 've hükmetsin diye ona verdik... ilh.' demektir. İlletin hâle atfedilmesinin sahih olmaması sebebiyle doğrudan atfedilmemiştir. Onlardan bazıları, buradaki hâlin illet manasında olmasına dayanarak atfı caiz görmüştür ki bu zayıftır. Bazıları da bu görüşe göre illet kılınması takdirinde, İsa'ya aleyhisselâm zikredilen şeyin verilmesinin bir illeti olmasının sahih olabilmesi için söz içinde { أَنْزَلَ } fiiline müteallık bir unsur takdir etmişlerdir.

وعن أبي علي أنه قرأ- وأن ليحكم- على أن- أن- موصولة بالأمر كما في قولك: أمرته بأن قم، ومعنى الوصل أن- أن- تتم بما بعدها جزء كلام كالذي وأخواته، ووصل- أن- المصدرية بفعل الأمر مما تكرر القول به في الكشاف، وذكر فيه نقلا عن سيبويه وقدر هنا أمرنا، كأنه قيل: وآتيناه الإنجيل وأمرنا بأن يحكم، وأورد على سيبويه ما دقق صاحب الكشف في الجواب عنه، وأتى بما يندفع به كثير من الأسئلة على أن المصدرية والتفسيرية وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ أي المتمردون الخارجون عن حكمه أو عن الإيمان، وقد مر تحقيقه، والجملة تذييل مقرر لمضمون الجملة السابقة ومؤكدة لوجوب الامتثال بالأمر. والآية تدل على أن الإنجيل مشتمل على الأحكام، وأن عيسى ﵇ كان مستقلا بالشرع مأمورا بالعمل بما فيه من الأحكام قلت أو كثرت لا بما

Ebû Ali'den nakledildiğine göre o, 've en liyahküme' şeklinde okumuştur; bu, tıpkı senin 'Ona kalkmasını emrettim' (emertühû bi-en kum) sözünde olduğu gibi 'en' harfinin emir kipine vasledilmesi (bağlanması) esasına dayanır. Vaslın manası; 'en' edatının kendisinden sonraki ile birlikte, 'ellezî' ve benzerlerinde olduğu gibi kelamın bir cüzünü tamamlamasıdır. Mastariyye olan 'en' edatının emir fiiline vasledilmesi el-Keşşâf'ta tekrar edilen görüşlerdendir; orada Sîbeveyh'ten naklen zikredilmiş ve burada 'emrettik' takdiri yapılmıştır; sanki 'Ona İncil'i verdik ve hükmetmesini emrettik' denilmiş gibidir. Keşf sahibinin cevabında dakik incelemeler yaptığı ve mastariyye ile tefsîriyye olan 'en' üzerine gelen pek çok soruyu savuşturacak açıklamalar getirdiği hususlar Sîbeveyh'e itiraz olarak yöneltilmiştir. { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler, işte onlar fasıkların ta kendileridir”; yani O'nun hükmünden yahut imandan çıkan âsilerdir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. Bu cümle, önceki cümlenin muhtevasını teyit eden ve emre imtisal etmenin vacip olduğunu pekiştiren bir fezlekedir (tezyîldir). Ayet; İncil'in hükümleri içerdiğine, Îsâ'nın aleyhisselâm müstakil bir şeriat sahibi olduğuna ve az olsun çok olsun sadece

في التوراة خاصة، ويشهد لذلك أيضا

Tevrat'ta bulunanlarla değil, onda bulunan hükümlerle amel etmekle emrolunduğuna delalet eder. Buna şu da şahittir:

حديث البخاري «أعطي أهل التوراة التوراة فعملوا بها وأهل الإنجيل الإنجيل فعملوا به»

Buhârî'nin şu hadisi: «Tevrat ehline Tevrat verildi ve onunla amel ettiler; İncil ehline de İncil verildi ve onunla amel ettiler.»

وخالف في ذلك بعض الفضلاء، ففي الملل والنحل للشهرستاني جميع بني إسرائيل كانوا متعبدين بشريعة موسى ﵇ مكلفين التزام أحكام التوراة والإنجيل النازل على المسيح ﵇ لا يحتضن أحكاما ولا يستبطن حلالا وحراما، ولكنه رموز وأمثال ومواعظ وما سواها من الشرائع والأحكام محال على التوراة ولهذا لم تكن اليهود لتنقاد لعيسى ﵊، وحمل المخالف هذه الآية على وليحكموا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ تعالى فيه من إيجاب العمل بأحكام التوراة، وهو خلاف الظاهر كتخصيص ما أنزل فيه نبوة نبينا ﷺ.

Bazı faziletli âlimler buna muhalefet etmişlerdir; nitekim Şehristânî'nin el-Milel ve'n-Nihal adlı eserinde şöyle denilmektedir: 'Bütün İsrâiloğulları Mûsâ'nın aleyhisselâm şeriatı ile ibadet etmekteydiler ve Tevrat'ın hükümlerine bağlı kalmakla mükelleftiler. Mesih'e aleyhisselâm indirilen İncil ise hükümleri barındırmaz, içinde helal ve haram bulundurmaz; bilakis o sadece semboller, meseller ve öğütlerdir; bunun dışındaki şeriatler ve hükümler ise Tevrat'a havale edilmiştir. Bu sebepledir ki Yahudiler Îsâ'ya aleyhisselâm boyun eğecek değillerdi.' Muhalif olan kimse bu ayeti 'Tevrat'ın hükümleriyle amel etmenin vacip olduğuna dair Allah Teâlâ'nın onda indirdiğiyle hükmetsinler' manasına hamletmiştir ki bu, onda indirilen şeyin sadece Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine tahsis edilmesi gibi zahire aykırıdır.

وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ أي الفرد الكامل الحقيق بأن يسمى كتابا على الإطلاق لتفوقه على سائر الكتب السماوية- وهو القرآن العظيم- فاللام للعهد، والجملة عطف على أَنْزَلْنا وما عطف عليه، وقوله تعالى:

{ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } “Sana da Kitab'ı indirdik”; yani diğer semavi kitaplara üstünlüğü sebebiyle mutlak olarak kitap adını almaya layık olan o kâmil ferdi —ki o Yüce Kur'an'dır— indirdik; buradaki elif-lâm ahd içindir. Cümle, { أَنْزَلْنا } fiiline ve ona matuf olanlara matuftur. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

بِالْحَقِّ حال مؤكدة من الكتاب أي متلبسا بالحق والصدق، وجوز أن يكون حالا من فاعل أَنْزَلْنا، وقيل: حال من الكاف في إِلَيْكَ وقوله تعالى: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ حال من الْكِتابَ أي حال كونه مصدقا لما تقدمه، وقد تقدم الكلام في كيفية تصديقه لذلك، وزعم أبو البقاء عدم جواز كونه حالا مما ذكر إذ لا يكون حالان لعامل واحد، وأوجب كونه حالا من الضمير المستكن في الجار والمجرور قبله، وقوله سبحانه: مِنَ الْكِتابِ بيان لِما واللام فيه للجنس بناء على ادعاء أن ما عدا الكتب السماوية ليست كتابا بالنسبة إليها. ويجوز- كما قال غير واحد- أن تكون للعهد نظرا إلى أنه لم يقصد إلى جنس مدلول لفظ الكتاب بل إلى نوع مخصوص منه هو بالنظر إلى مطلق الكتاب معهود بالنظر إلى وصف كونه سماويا غايته أن عهديته ليست إلى حد الخصوصية الفردية بل إلى خصوصية نوعية أخص من مطلق الكتاب وهو ظاهر، ومن الكتاب السماوي أيضا حيث خص بما عدا القرآن وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ قال الخليل وأبو عبيدة: أي رقيبا على سائر الكتب السماوية المحفوظة عن التغيير حيث يشهد لها بالصحة والثبات ويقرر أصول شرائعها وما يتأبد من فروعها ويعين أحكامها المنسوخة.

{ بِالْحَقِّ } “hak ile”; Kitap'tan müekkid bir hâldir; yani hak ve doğrulukla iç içe olarak indirdik demektir. { أَنْزَلْنا } fiilinin failinden hâl olması da caiz görülmüştür. { إِلَيْكَ } ifadesindeki kef zamirinden hâl olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak” kavli ise { الْكِتابَ } kelimesinden hâldir; yani kendisinden öncekileri doğrulayıcı olduğu halde indirdik demektir; Kur'an'ın öncekileri doğrulaması keyfiyeti hakkındaki söz daha önce geçmişti. Ebü'l-Bekâ, bir amilin iki hâli olamayacağı gerekçesiyle bunun zikredilen kelimeden hâl olmasının caiz olmadığını iddia etmiş ve kendisinden önceki câr-mecrûrda müstetir olan zamirden hâl olmasını zorunlu görmüştür. Allah Sübhânehu'nun: { مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan” kavli, { ما } lafzının beyanıdır; buradaki elif-lâm ise semavi kitapların dışındakilerin onlara nispetle kitap sayılamayacağı iddiasına dayalı olarak cins içindir. Pek çok âlimin belirttiği üzere ahd için olması da caizdir; zira burada kitap lafzının delalet ettiği cinse değil, mutlak kitaba nispetle semavi olma vasfı açısından bilinen belirli bir nevine kastedilmiştir; şu kadar var ki onun ahd oluşu ferdî bir hususilik derecesinde değil, mutlak kitaptan daha özel olan nevî bir hususiliktedir ve bu açıktır; ayrıca Kur'an dışındakilere tahsis edildiği cihetle semavi kitaptan da ahddir. { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “ve onun üzerine bir şahit ve koruyucu olarak”; Halîl ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Yani tahriften korunmuş diğer semavi kitaplar üzerinde bir gözetleyicidir; öyle ki onların doğruluğuna ve sabitliğine şahitlik eder, şeriatlerinin asıllarını ve ebedî kalan furûatını pekiştirir, neshedilen hükümlerini tayin eder.

وقال ابن عباس والحسن ومجاهد وقتادة رضي الله تعالى عنهم: أي شاهدا عليه بأنه الحق، والعطف حينئذ للتأكيد وهاؤه أصلية، وفعله هيمن، وله نظائر- بيطر وخيمر وسيطر- وزاد الزجاج: بيقر، ولا سادس لها، وقيل: إنها مبدلة من الهمزة ومادته من الأمن- كهراق- وقال المبرد وابن قتيبة: إن المهيمن أصله مؤمن وهو من أسمائه تعالى، فصغر وأبدلت همزته هاء، وتعقبه السمين وغيره بأن ذلك خطأ بل كفر أو شبيه به لأن أسماء الله تعالى لا تصغر، وكذا كل اسم معظم شرعا، وعن ابن محيصن ومجاهد أنهما قرآ مُهَيْمِناً بفتح الميم على بنية المفعول فضمير عَلَيْهِ على هذا يعود على الكتاب الأول، والمعنى أنه حوفظ من التحريف والتبديل، والحافظ له هو الله تعالى كما قال سبحانه: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الحجر: ٩] فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أي بين أهل الكتاب- كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها، فإن كون القرآن العظيم بذلك الشأن من موجبات الحكم المأمور به أي إذا كان شأن القرآن كما ذكر فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ أي بما أنزله إليك فإنه الحق الذي لا محيص عنه، والمشتمل على جميع الأحكام الشرعية الباقية في الكتب الإلهية، وتقديم بَيْنَهُمْ للاعتناء بتعميم الحكم لهم، ووضع الموصول موضع الضمير تنبيها على علية ما في حيز الصلة للحكم، وترهيبا عن المخالفة، والالتفات بإظهار الاسم الجليل لما مر مرارا وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ الزائغة.

İbn Abbâs, Hasan, Mücâhid ve Katâde radıyallâhu teâlâ anhüm şöyle demişlerdir: Yani onun hak olduğuna dair üzerinde bir şahittir. Bu durumda atıf tekit içindir; onun he harfi aslidir, fiili 'heymene'dir ve beytera, haymera ve saytara gibi benzerleri vardır; Zeccâc buna beykara kelimesini de eklemiştir ve altıncısı yoktur. Onun hemzeden dönüştürüldüğü ve kökünün —herâka gibi— emn kökünden geldiği de söylenmiştir. el-Müberred ve İbn Kuteybe; müheymin kelimesinin aslının 'mü'min' olduğunu ve bunun Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri olduğunu, küçültme kalıbına (tasgîre) sokulup hemzesinin he harfine dönüştürüldüğünü söylemişlerdir. es-Semîn ve diğerleri buna itiraz ederek bunun bir hata, hatta küfür veya küfre benzer bir şey olduğunu belirtmişlerdir; zira Allah Teâlâ'nın isimleri tasgîr edilmez, şer'an tazim edilen her isim de böyledir. İbn Muhaysın ve Mücâhid'den nakledildiğine göre onlar { مُهَيْمِناً } kelimesini mim harfinin fethasıyla mef'ûl kalıbında (müheymenan şeklinde) okumuşlardır; bu kıraate göre { عَلَيْهِ } ifadesindeki zamir birinci Kitab'a döner. Mana ise onun tahrif ve tebdilden korunduğudur; onu koruyan da Allah Teâlâ'dır; nitekim Allah Sübhânehu: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } [el-Hicr: 9] “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve onun koruyucusu da elbette biziz” buyurmuştur. { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ } “Artık aralarında hükmet”; yani İbn Abbâs'ın radıyallâhu teâlâ anhümâ söylediği gibi Ehl-i Kitap arasında [hükmet]. Fâ harfi, sonrasının öncesine terettüp etmesi içindir; zira Yüce Kur'an'ın bu yüce vasıfta olması emrolunan hükmü gerektiren hususlardandır; yani Kur'an'ın durumu zikredildiği gibi olunca { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet”; yani sana indirdiği ile [hükmet], zira o kaçınılması mümkün olmayan haktır ve ilahi kitaplarda baki kalan bütün şer'î hükümleri içermektedir. { بَيْنَهُمْ } ifadesinin öne alınması, hükmün onlar hakkında genellenmesine gösterilen özenden ötürüdür. İsm-i mevsûlün zamir yerine getirilmesi, sıla cümlesindeki vasfın hükmün illeti olduğuna dikkat çekmek ve muhalefetten sakındırmak içindir. Lafza-i celâlin açıkça getirilmesi suretiyle yapılan iltifat ise defalarca geçtiği üzere [tazim] içindir. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “ve onların hevalarına uyma”; [onların] haktan sapan hevalarına [uyma].

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يريد ما حرفوا وبدلوا من أمر الرجم عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ الذي لا محيد عنه، وعن متعلقة بلا تتبع على تضمين معنى العدول ونحوه كأنه قيل: لا تعدل عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ

İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre o; recm konusunda onların tahrif edip değiştirdikleri şeyleri kastettiğini belirtmiştir. { عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } “sana gelen haktan [ayrılıp da]”; yani kendisinden dönülmesi mümkün olmayan haktan [ayrılıp]. 'An' harf-i cerri, yüz çevirme ve benzeri bir manayı tazammun etmesi sebebiyle 'lâ tettebi'' nehyine taalluk eder; sanki şöyle denilmiştir: 'Onların hevalarına uyarak { عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } sana gelen haktan yüz çevirme'

متبعا لأهوائهم، وقيل: بمحذوف وقع حالا من فاعله أي لا تتبع أهواءهم عادلا عما جاءك، أو من مفعوله أي لا تتبع أهواءهم عادلة عما جاءك، واعترض ذلك بأن ما وقع حالا لا بد أن يكون فعلا عاما، ولعل القائل لا يسلم ذلك، ومِنَ كما قال أبو البقاء: متعلقة بمحذوف وقع حالا من مرفوع جاءَكَ أو من ما، ووضع الموصول موضع ضمير الموصول الأول للإيماء بما في حيز الصلة إلى ما يوجب كمال الاجتناب عن اتباع الأهواء، والنهي يجوز أن يكون لمن لا يتصور منه وقوع المنهي عنه، فلا يقال: كيف نهى ﷺ عن اتباع أهوائهم وهو ﵊ معصوم عن ارتكاب ما دون ذلك، وقيل: الخطاب له ﷺ والمراد سائر الأحكام لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً استئناف جيء به لحمل أهل الكتاب من معاصريه ﷺ على الانقياد لحكمه ﵊ بما أنزل الله تعالى إليه من الحق ببيان أنه هو الذي كلفوا العمل به دون غيره مما في كتابهم، وإنما الذين كلفوا العمل به من مضى قبل النسخ، والخطاب- كما قال جماعة من المفسرين- للناس كافة الموجودين والماضين بطريق التغليب، والشرعة- بكسر الشين، وقرأ يحيى بن وثاب بفتحها الشريعة، وهي في الأصل الطريق الظاهر الذي يوصل منه إلى الماء، والمراد بها الدين، واستعمالها فيه لكونه سبيلا موصلا إلى ما هو سبب للحياة الأبدية كما أن الماء سبب للحياة الفانية، أو لأنه طريق إلى العمل الذي يطهر العامل عن الأوساخ المعنوية كما أن الشريعة طريق إلى الماء الذي يطهر مستعمله عن الأوساخ الحسية.

onların hevalarına uyucu olarak. Failden hâl konumunda mahzuf bir fiile taalluk ettiği de söylenmiştir, yani 'sana gelenden yüz çevirerek onların hevalarına uyma' demektir; yahut mef'ûlden hâldir, yani 'sana gelenden yüz çevirici oldukları halde onların hevalarına uyma' takdirindedir. Buna, hâl konumunda olan şeyin genel bir fiil olması gerektiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; ne var ki bu görüşü söyleyen kimse muhtemelen bunu kabul etmemektedir. { مِنَ } harf-i cerri ise Ebü'l-Bekâ'nın söylediği gibi { جاءَكَ } fiilinin merfûundan (failinden) veya { ما } lafzından hâl konumundaki mahzuf bir unsura taalluk eder. İsm-i mevsûlün birinci mevsûl zamiri yerine getirilmesi, sıla cümlesinde yer alan vasıf ile hevalara uymaktan bütünüyle sakınmayı gerektiren şeye işaret etmek içindir. Nehyin, kendisinden nehyedilen şeyin vuku bulması düşünülemeyecek bir kimseye yöneltilmesi caizdir; dolayısıyla 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan daha aşağısını işlemekten bile masum iken O aleyhisselâm onların hevalarına uymaktan nasıl nehyedildi?' denilmez. Hitabın O'na sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu, muradın ise diğer mükellefler olduğu da söylenmiştir. { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve açık bir yol kıldık”; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan Ehl-i Kitab'ı, kitaplarında bulunan diğer hükümleri değil sadece Kur'an ile amel etmekle mükellef olduklarını ve onunla amel etmekle mükellef olanların ancak nesihten önce gelip geçenler olduğunu açıklayarak, Allah Teâlâ'nın O'na aleyhisselâm haktan indirdiği hükme boyun eğmeye sevk etmek için getirilmiş bir istinaf cümlesidir. Müfessirlerden bir cemaatin belirttiği üzere hitap, tağlîb yoluyla mevcut olan ve geçmişteki bütün insanlaradır. Şir'a —şın harfinin kesresiyle; Yahyâ b. Vessâb fethasıyla şer'a okumuştur— şeriat demektir; o da aslen kendisinden suya ulaşılan açık yoldur. Bununla din kastedilmiştir; din için kullanılması ise, su fâni hayatın vesilesi olduğu gibi dinin de ebedî hayatın vesilesi olan şeye ulaştıran bir yol olmasındandır; yahut şeriat, onu kullananı maddi pisliklerden temizleyen suya ulaştıran bir yol olduğu gibi dinin de amel edeni manevi kirlerden arındıran amele ulaştıran bir yol olmasındandır.

وقال الراغب: سمي الدين شريعة تشبيها بشريعة الماء من حيث إن من شرع في ذلك على الحقيقة روي وتطهر، وأعني بالري ما قال بعض الحكماء: كنت أشرب فلا أروى فلما عرفت الله تعالى رويت بلا شرب، وبالتطهر ما قال تعالى: وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً [الأحزاب: ٣٣] والمنهاج الطريق الواضح في الدين من نهج الأمر إذا وضح، والعطف باعتبار جمع الأوصاف، وقال المبرد: الشرعة ابتداء الطريق، والمنهاج الطريق المستقيم، وقيل: هما بمعنى واحد وهو الطريق، والتكرير للتأكيد، والعطف مثله في قول الحطيئة: وهند أتى من دونها النأي والبعد. وقول عنترة:

Râgıb şöyle demiştir: 'Din, su kaynağına (şerîatü'l-mâ') benzetilerek şeriat diye isimlendirilmiştir; zira hakiki anlamda o yola giren kimse suya kanar ve temizlenir. Suya kanmaktan kastım bazı hakîmlerin şu sözüdür: İçiyordum ama kanmıyordum; Allah Teâlâ'yı tanıyınca içmeden suya kandım. Temizlenmekten kastım ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } [el-Ahzâb: 33] “ve sizi tertemiz kılsın”. Minhâc ise dindeki apaçık yoldur; işin açık ve belirgin olması anlamındaki 'nehece'l-emr' kökünden gelir. Atıf ise vasıfların toplanması mülahazasıyladır. el-Müberred şöyle demiştir: 'Şir'a yolun başlangıcı, minhâc ise dosdoğru yoldur.' İkisinin aynı manada olup 'yol' demek olduğu, tekrarın tekit için yapıldığı da söylenmiştir; buradaki atıf Hutay'e'nin şu sözündeki gibidir: 'Ve Hind geldi, onun ötesinden ise uzaklık ve ıraklık geldi.' Ve Antere'nin şu sözü gibidir:

حييت من طلل تقادم عهده ... أقوى وأقفر بعد أم الهيثم

Selam olsun zamanın eskittiği o kalıntıya ... Ümmü'l-Heysem'den sonra ıssızlaştı ve bomboş kaldı.

وقيل: الشرعة الطريق مطلقا سواء كان واضحا أم لا، وقيل: المنهاج الدليل، وقيل: الشرعة النبي ﷺ، والمنهاج الكتاب، وقيل: الشرعة الأحكام الفرعية، والمنهاج الأحكام الاعتقادية، وليس بشيء، واللام متعلقة- بجعلنا- المتعدية لواحد، وهو إخبار بجعل ماض لا إنشاء، وتقديمها عليه للتخصيص، ومِنْكُمْ متعلق بمحذوف وقع صفة لما عوض عنه تنوين- كل- أي «ولكل أمة» كائنة مِنْكُمْ أيها الأمم الباقية، والخالية عينا ووضعنا شِرْعَةً وَمِنْهاجاً خاصين بتلك الأمة لا تكاد أمة تتخطى شرعتها، والأمة التي كانت من مبعث موسى إلى مبعث عيسى عليهما الصلاة والسلام شرعتهم ما في الإنجيل، وأما أنتم أيها الموجودون فشرعتكم ما في الفرقان ليس إلا فآمنوا به واعملوا بما فيه، وأوجب أبو البقاء تعلق مِنْكُمْ بمحذوف تقديره أعني، ولم يجوز الوصفية لما أن ذلك يوجب الفصل بين الصفة والموصوف بالأجنبي الذي لا تسديد فيه للكلام، ويوجب أيضا أن يفصل بين جَعَلْنا ومعموله وهو شرعة، وقال شيخ الإسلام: لا ضير في توسط جَعَلْنا بين الصفة والموصوف كما في قوله تعالى: أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الأنعام: ١٤] إلخ، والفصل بين الفعل ومفعوله لازم على كل حال، وما ذكر من كون الخطاب للأمم هو الظاهر، وقيل: إنه للأنبياء الذين أشير إليهم في الآيات قبل، ولا يخفى بعده، وأبعد منه جعل الخطاب لهذه الأمة المحمدية ولا يساعده السباق ولا اللحاق، واستدل بالآية من ذهب إلى أنا غير متعبدين بشرائع من قبلنا لأن الخطاب كما علمت يعم الأمم، واللام للاختصاص، فيكون لكل أمة دين يخصها، ولو كان متعبدا

Şir'a'nın ister açık olsun ister olmasın mutlak yol olduğu söylenmiştir; minhâcın delil olduğu da söylenmiştir; şir'a'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, minhâcın ise Kitap olduğu da söylenmiştir; şir'a'nın amelî (fer'î) hükümler, minhâcın ise itikadî hükümler olduğu da söylenmiştir ki bunun bir aslı yoktur. Lâm harfi, tek mef'ûle geçişli olan { جَعَلْنا } fiiline müteallıktır; bu bir inşa değil, geçmişteki kılmayı haber vermektir ve fiilden öne alınması tahsis içindir. { مِنْكُمْ } ifadesi ise 'küll' kelimesinin tenvinine ivaz olan mahzuf kelimenin sıfatı olan mahzuf bir unsura müteallıktır; yani 'Ey baki kalan ve gelip geçmiş ümmetler! Sizden var olan her bir ümmet için' o ümmete has bir şeriat ve açık yol tayin edip koyduk; hiçbir ümmet kendi şeriatını aşamaz. Mûsâ'nın gönderilişinden Îsâ'nın —ikisine de salât ve selâm olsun— gönderilişine kadar olan ümmetin şeriatı Tevrat'ta olandır, Îsâ'nın gönderilişinden Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilişine kadar olan ümmetin şeriatı ise İncil'de olandır. Siz ey mevcut olanlara gelince, sizin şeriatınız sadece Furkân'da olandır; öyleyse ona iman edin ve içindekilerle amel edin. Ebü'l-Bekâ, { مِنْكُمْ } ifadesinin takdiri 'a'nî' (yani kastederim) olan mahzuf bir fiile taalluk etmesini zorunlu görmüş ve sıfat olmasını caiz görmemiştir; zira bu durum, sıfat ile mevsûf arasını kelamı düzeltmeye yaramayan yabancı bir unsurla ayırmayı gerektirir; ayrıca { جَعَلْنا } fiili ile onun mef'ûlü olan şir'a arasını ayırmayı da gerektirir. Şeyhülislam ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi { جَعَلْنا } fiilinin sıfat ile mevsûf arasına girmesinde bir sakınca yoktur: { أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [el-En'âm: 14] “Gökleri ve yeri yaratan Allah'tan başkasını mı dost edineyim?” ilh. Fiil ile mef'ûlü arasının ayrılması ise her halükarda kaçınılmazdır. Hitabın ümmetlere yönelik olduğu şeklinde zikredilen görüş zahir olandır; önceki ayetlerde işaret edilen peygamberlere yönelik olduğu da söylenmiştir ki bunun uzaklığı gizli değildir. Hitabın bu Muhammedî ümmete ait kılınması ise bundan daha da uzaktır ve buna ne önceki ne de sonraki ifadeler elverir. Hitabın bildiğin üzere ümmetleri kapsaması ve lâm harfinin tahsis için olması sebebiyle bizden öncekilerin şeriatlarıyla mükellef olmadığımız görüşüne varanlar bu ayeti delil getirmişlerdir; bu durumda her ümmetin kendine has bir dini olur; şayet başka bir şeriat ile

بشريعة أخرى لم يكن ذلك الاختصاص.

mükellef olunsaydı o tahsis gerçekleşmezdi.

وأجاب العلامة التفتازاني بعد تسليم دلالة اللام على الاختصاص الحصري بمنع الملازمة لجواز أن نكون متعبدين بشريعة من قبلنا مع زيادة خصوصيات في ديننا بها يكون الحصر، لما ذكر مع تقدم الاختصاص، وفيه أنه لا حاجة في إفادة المتعلق، وأيضا الخصوصيات المذكورة لا تنافي تعبدنا لأن القائلين به يدّعون أنه فيما لم يعلم نسخه ومخالفة ديننا له لا مطلقا إذ لم يقل به أحد على الإطلاق، ولذا جمع المحققون بين أضراب هذه الآية الدالة على اختلاف الشرائع، وبين ما يخالفها نحو قوله تعالى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً [الشورى: ١٣] إلخ، وقوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الأنعام: ٩٠] بأن كل آية دلت على عدم الاختلاف محمولة على أصول الدين ونحوها، والتحقيق في هذا المقام أنا متعبدون بأحكام الشرائع الباقية من حيث إنها أحكام شرعتنا لا من حيث إنها شرعة للأولين وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً أي جماعة متفقة على دين واحد في جميع الأعصار، أو ذي ملة واحدة من غير اختلاف بينكم في وقت من الأوقات في شيء من الأحكام الدينية ولا نسخ ولا تحويل- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- ومفعول شاءَ محذوف تعويلا على دلالة الجزاء عليه، أي لو شاء الله تعالى أن يجعلكم أمة واحدة لجعلكم إلخ، وقيل: المعنى ولو شاء الله تعالى اجتماعكم على الإسلام لأجبركم عليه، وروي عن الحسن نحو ذلك، وقال الحسين بن علي المغربي: المعنى لو شاء الله تعالى لم يبعث إليكم نبيا فتكونون متعبدين بما في العقل وتكونون أمة واحدة وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ متعلق بمحذوف يستدعيه النظام أي ولكن لم يشأ ذلك الجعل بل شاء غيره ليعاملكم سبحانه معاملة من يبتليكم.

Allâme Teftâzânî, lâm harfinin hasr bildiren tahsise delaletini teslim ettikten sonra, dinimizdeki birtakım hususiyetlerin ziyadeliği ile birlikte bizden öncekilerin şeriatı ile de mükellef olmamızın caiz olmasından ötürü bu gerekliliği (mülâzemeyi) reddederek cevap vermiştir; zira tahsisin öne alınmasıyla birlikte zikredilen sebepten dolayı hasr bununla gerçekleşir. Buna karşı, müteallakın ifade edilmesinde bir ihtiyaç olmadığı söylenmiştir; ayrıca zikredilen o hususiyetler bizim mükellef olmamıza engel teşkil etmez, çünkü bununla mükellef olduğumuzu söyleyenler bunu mutlak olarak değil, neshedildiği ve dinimizin ona aykırı olduğu bilinmeyen hususlarda iddia etmektedirler; zira bunu mutlak olarak hiç kimse söylememiştir. Bu sebepledir ki muhakkik âlimler, şeriatlerin farklılığına delalet eden bu ayetin benzerleri ile buna muhalif olan Allah Teâlâ'nın: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً } [eş-Şûrâ: 13] “Dinden Nûh'a tavsiye ettiğini sizin için de bir şeriat kıldı” ilh. ve Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [el-En'âm: 90] “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” kavli gibi ayetlerin arasını şöyle telif etmişlerdir: İhtilafın bulunmadığına delalet eden her ayet dinin asıllarına ve benzeri hususlara hamledilir. Bu makamdaki tahkik şudur: Biz baki kalan şeriatlerin hükümleriyle, onların öncekilerin şeriatı olması bakımından değil bizim şeriatimizin hükümleri olması bakımından mükellefiz. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Allah dileseydi, sizi tek bir ümmet yapardı”; yani bütün asırlarda tek bir din üzere ittifak etmiş bir topluluk yahut aranızda hiçbir vakitte dini hükümlerden hiçbirinde ihtilaf, nesh ve tebdil bulunmayan tek bir millet sahibi kılardı —bunu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ söylemiştir—. Şartın cevabının ona delaletine güvenilerek { شاءَ } fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani 'Eğer Allah Teâlâ sizi tek bir ümmet yapmayı dileseydi sizi yapardı... ilh.' demektir. Mananın 'Eğer Allah Teâlâ sizin İslam üzere toplanmanızı dileseydi sizi buna mecbur ederdi' şeklinde olduğu da söylenmiştir; Hasan'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. el-Hüseyn b. Ali el-Mağribî şöyle demiştir: Mana; 'Eğer Allah Teâlâ dileseydi size peygamber göndermezdi, böylece aklın gerektirdiği şeylerle mükellef olur ve tek bir ümmet olurdunuz' şeklindedir. { وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ } “fakat sizi denemek için [böyle yaptı]”; kelamın akışının gerektirdiği mahzuf bir unsura taalluk eder; yani 'Fakat o kılmayı dilemedi, bilakis sizi imtihan eden birinin muamelesi gibi muamele etmek için başkasını diledi' demektir.

فِي ما آتاكُمْ من الشرائع المختلفة لحكم إلهية يقتضيها كل عصر هل تعملون بها مذعنين لها معتقدين أن في اختلافها ما يعود نفعه لكم في معاشكم ومعادكم، أو تزيغون عنها وتبتغون الهوى وتشترون الضلالة بالهدى، وبهذا- كما قال شيخ الإسلام- اتضح أن مدار عدم المشيئة المذكورة ليس مجرد الابتلاء، بل العمدة في ذلك ما أشير إليه من انطواء الاختلاف على ما فيه مصلحتهم معاشا ومعادا كما ينبىء عنه قوله ﷿: فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أي إذا كان الأمر كما ذكر فسارعوا إلى ما هو خير لكم في الدارين من العقائد الحقة والأعمال الصالحة المندرجة في القرآن الكريم وابتدروها انتهازا للفرصة وإحرازا لفضل السبق والتقدم، فالسابقون السابقون أولئك المقربون، وقوله تعالى:

{ فِي ما آتاكُمْ } “size verdiklerinde”; her asrın iktiza ettiği ilahi hikmetler sebebiyle size verdiği farklı şeriatlerde [denemek için böyle yaptı]; acaba onların farklılığında dünyanız ve ahiretiniz için fayda sağlayacak şeyler bulunduğuna inanarak boyun eğip onlarla amel mi edeceksiniz, yoksa onlardan sapıp hevanın peşine düşerek hidayete karşılık sapıklığı mı satın alacaksınız? Şeyhülislam'ın dediği gibi bununla açıklığa kavuşmuştur ki, mezkûr dilemeyişin yörüngesi sırf imtihan değildir; bilakis bu husustaki asıl dayanak, farklılığın onların dünya ve ahiret maslahatlarını içermesine işaret edilmesidir; nitekim Allah azze ve celle'nin şu kavli de bunu haber vermektedir: { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } “Öyleyse hayırlarda yarışın”; yani madem durum zikredildiği gibidir, o halde Kerîm Kur'an'da yer alan hak akideler ve salih amellerden her iki yurtta sizin için hayırlı olan şeylere koşun; fırsatı ganimet bilerek ve öne geçme ile üstünlük faziletini elde etmek için onlara önceden davranın; zira öne geçen o öncüler var ya, işte onlar [Allah'a] en yakın kılınanlardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً استئناف مسوق مساق التعليل لاستباق الخيرات بما فيه من الوعد والوعيد، وجَمِيعاً حال من الضمير المجرور، والعامل فيه إما المصدر المضاف المنحل إلى فعل مبني للفاعل، أو لما لم يسم فاعله، وإما الاستقرار المقدر في الجار، وقيل- وفيه بعد- إن الجملة واقعة جواب سؤال مقدر كأنه قيل: كيف ما في ذلك من الحكم؟ فأجيب بأنكم سترجعون إلى الله تعالى وتحشرون إلى دار الجزاء التي تنكشف فيها الحقائق وتتضح الحكم فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ أي فيفعل بكم من الجزاء الفاصل بين الحق والباطل ما لا يبقى لكم معه شائبة شك فيما كنتم فيه تختلفون في الدنيا من أمر الدين، فالإنباء هنا مجاز عن المجازاة لما فيها من تحقق الأمر.

{ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü Allah'adır”; içerdiği vaad ve tehdit ile hayırlarda yarışmanın gerekçesini bildirmek üzere sevk edilmiş bir istinaf cümlesidir. { جَمِيعاً } kelimesi mecrûr zamirden hâldir; onda amel eden unsur ise ya etken (münfail) yahut edilgen bir fiile dönüşebilen muzaf mastardır ya da câr mecrûrun içerdiği mukadder istikrârdır. Cümlenin —uzak bir ihtimal olmakla birlikte— sanki 'Ondaki bu hikmetler nasıl ortaya çıkacak?' denilmiş gibi takdirî bir sorunun cevabı olduğu da söylenmiştir; buna şöyle cevap verilmiştir: Siz Allah Teâlâ'ya döneceksiniz ve hakikatlerin açığa çıkıp hikmetlerin belirginleşeceği ceza yurduna toplanacaksınız; { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “O da hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir”; yani dünyada din hususunda hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerde geriye hiçbir şüphe kırıntısı bırakmayacak şekilde hak ile batılı ayıran bir karşılığı size verecektir. Buradaki 'haber verme' (inbâ), işin kesin olarak gerçekleşmesini içermesinden ötürü cezalandırmadan mecazdır.

وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عطف على الكتاب، كأنه قيل: وأنزلنا إليك الكتاب، وقولنا: احكم أي الأمر بالحكم لا الحكم لأن المنزل الأمر بالحكم لا الحكم، ولئلا يلزم إبطال الطلب بالكلية، ولك أن تقدر الأمر بالحكم من أول الأمر من دون إضمار القول كما حققه في الكشف، وجوز أن يكون عطفا على الحق، وفي المحل وجهان: الجر والنصب على الخلاف المشهور، وقيل: يجوز أن يكون الكلام جملة اسمية بتقدير مبتدأ

{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve onların hevalarına uyma!”; Kitap kelimesine matuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Sana Kitab'ı ve hükmet sözümüzü indirdik'; yani hükmün kendisini değil hükmetme emrini indirdik, zira indirilen şey hükmün kendisi değil hükmetme emridir ve talebin tamamen boşa çıkması gerekmesin diyedir. el-Keşf'te tahkik edildiği üzere 'kavl' (söz) fiilini gizlemeden, işin başından itibaren doğrudan hükmetme emrini takdir etmen de mümkündür. { الْحَقِّ } kelimesine matuf olması da caiz görülmüştür; irab mahallinde meşhur ihtilaf üzere cer ve nasb olmak üzere iki vecih vardır. Mübteda takdiriyle kelamın bir isim cümlesi olmasının caiz olduğu da söylenmiştir;

أي وأمرنا أن احكم، وزعم بعضهم أن أَنِ هذه تفسيرية، ووجهه أبو البقاء بأن يكون التقدير وأمرناك، ثم فسر هذا الأمر باحكم، ومنع أبو حيان من تصحيحه بذلك بأنه لم يحفظ من لسانهم حذف المفسر بأن والأمر كما ذكر، وقال الطيبي: ولو جعل هذا الكلام عطفا على فَاحْكُمْ من حيث المعنى ليكون التكرير لإناطة قوله سبحانه:

yani 've emrimiz hükmetmendir' takdirindedir. Bazıları buradaki { أَنِ } edatının tefsîriyye olduğunu iddia etmiştir; Ebü'l-Bekâ bunu takdirin 've sana emrettik' şeklinde olması ve ardından bu emrin 'hükmet' ile tefsir edilmesi olarak açıklamıştır. Ebû Hayyân, 'en' ile tefsir edilen amilin hazfedilmesinin Arapların dilinden nakledilmediği gerekçesiyle bunun bu şekilde sahih kılınmasını engellemiştir ve durum zikredildiği gibidir. et-Tîbî şöyle demiştir: Şayet bu söz mana bakımından { فَاحْكُمْ } kavline matuf kılınsaydı, tekrar Allah Sübhânehu'nun şu kavlini bağlamak için olurdu: